Y Cyfarfod Llawn - Y Bumed Senedd

Plenary - Fifth Senedd

11/07/2017

Cyfarfu’r Cynulliad am 13:30 gyda’r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair.

The Assembly met at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

1. Datganiad gan y Llywydd
1. Statement by the Llywydd

Wrth i ni gychwyn, hoffwn gymryd y cyfle i groesawu dirprwyaeth o Senedd Sudan, sy'n ymweld â'n Senedd ni heddiw. Croeso i chi.

As we begin, I would like to take the opportunity to welcome the delegation from the Sudanese Parliament, who are visiting our Parliament today. Welcome.

2. 1. Cwestiynau i’r Prif Weinidog
2. 1. Questions to the First Minister

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi’i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Yr eitem gyntaf ar ein hagenda ni yw’r cwestiynau i’r Prif Weinidog, a’r cwestiwn cyntaf, Janet Finch-Saunders.

Our first item is questions to the First Minister, and the first question is from Janet Finch-Saunders.

Y Diwydiant Ffermio

The Farming Industry

1. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am gefnogaeth Llywodraeth Cymru i'r diwydiant ffermio yng Nghymru? OAQ(5)0726(FM)

1. Will the First Minister make a statement on the Welsh Government's support for the farming industry in Wales? OAQ(5)0726(FM)

Yes, we will continue to work side by side with our farmers and other key stakeholders to deliver our shared vision of a prosperous, resilient agriculture industry.

Gwnaf, byddwn yn parhau i weithio ochr yn ochr â'n ffermwyr a rhanddeiliaid allweddol eraill i gyflawni ein gweledigaeth ar y cyd o ddiwydiant amaethyddiaeth ffyniannus a chydnerth.

Thank you. ‘Panorama’ this week looks at how Brexit could impact on our farmers here in Wales. Now, as Mr Jacob Anthony from your constituency said on the programme, the EU has

‘one agricultural policy that’s meant to fit all 28 nations…countries farming reindeer in the Arctic Circle all the way down to farmers in the Mediterranean growing olives.’

How are you, therefore, working with the UK environment Secretary, and others, including the Farmers Union of Wales, towards developing the best possible deal for our farmers that is better suited to Wales, and will you outline your response to the National Farmers Union’s policy document ‘The Vision for the Future of Farming: A New Domestic Agricultural Policy’?

Diolch. Mae 'Panorama' yr wythnos hon yn edrych ar sut y gallai Brexit effeithio ar ein ffermwyr ni yma yng Nghymru. Nawr, fel y dywedodd Mr Jacob Anthony o'ch etholaeth chi ar y rhaglen, mae gan yr UE

un polisi amaethyddol sydd i fod yn addas i bob un o’r 28 gwlad...gwledydd sy’n ffermio ceirw yng Nghylch yr Arctig yr holl ffordd i lawr i ffermwyr ym Môr y Canoldir yn tyfu olifau.

Sut ydych chi, felly, yn gweithio gydag Ysgrifennydd amgylchedd y DU, ac eraill, gan gynnwys Undeb Amaethwyr Cymru, tuag at ddatblygu’r cytundeb gorau posibl i’n ffermwyr sy'n fwy addas i Gymru, ac a wnewch chi egluro eich ymateb i ddogfen bolisi Undeb Cenedlaethol yr Amaethwyr, ‘The Vision for the Future of Farming: A New Domestic Agricultural Policy’?

Well, it’s not actually correct to say that one size fits all in Europe; of course there are variations across Europe. And nor should it be the case that one size should fit all, nor should it be the case that one size should fit all in the UK for that matter, because our farming is quite different. The structure of our farming is quite different, for example, to that of many parts of England. We’d be more than happy to work with the Department for Environment, Food and Rural Affairs Secretary of State if only he would bother to meet with us, because one of the things that he did was to cancel his quadrilateral meetings with Lesley Griffiths as Minister, and with Scotland, for last month and this month. So, we’d be more than happy to meet with him. I’m sure the Minister is looking forward to doing that. I understand he will be at the Royal Welsh. Perhaps he will meet with us then. But what I can say, absolutely clearly, is that it does not bode well when the first action of a DEFRA Secretary of State is to cancel meetings with devolved administrations, and, secondly, it is hugely important that, when the repeal Bill is published, there is an acknowledgement that it is not for the UK Government to take the powers away from Brussels that should come to Wales and keep them in London. Under no circumstances will we support that.

Wel, nid yw'n gywir i ddweud bod un ateb i bawb yn Ewrop a dweud y gwir; ceir amrywiadau ar draws Ewrop, wrth gwrs. Ac ni ddylai fod yn wir ychwaith y dylai fod un ateb i bawb, ac ni ddylai fod yn wir y dylai fod un ateb i bawb yn y DU o ran hynny, gan fod ein ffermio yn dra gwahanol. Mae strwythur ein ffermio yn dra gwahanol, er enghraifft, i’r strwythurau mewn sawl rhan o Loegr. Byddem yn fwy na pharod i weithio gydag Ysgrifennydd Gwladol Adran yr Amgylchedd, Bwyd a Materion Gwledig pe byddai ond yn trafferthu i gyfarfod â ni, oherwydd un o'r pethau a wnaeth oedd canslo ei gyfarfodydd pedrochr gyda Lesley Griffiths, y Gweinidog, a chyda’r Alban, ar gyfer y mis diwethaf a’r mis hwn. Felly, byddem yn fwy na pharod i gyfarfod ag ef. Rwy'n siŵr bod y Gweinidog yn edrych ymlaen at wneud hynny. Rwy'n deall y bydd yn y Sioe Frenhinol. Efallai y gwnaiff ef gyfarfod â ni bryd hynny. Ond yr hyn y gallaf ei ddweud, yn gwbl eglur, yw nad yw'n argoeli'n dda pan mai cam cyntaf Ysgrifennydd Gwladol DEFRA yw canslo cyfarfodydd gyda gweinyddiaethau datganoledig, ac, yn ail, mae'n hynod bwysig, pan fydd y Bil diddymu yn cael ei gyhoeddi, bod cydnabyddiaeth na ddylai Llywodraeth y DU gymryd y pwerau a ddylai ddod i Gymru oddi wrth Frwsel a’u cadw nhw yn Llundain. Ni fyddwn yn cefnogi hynny o dan unrhyw amgylchiadau.

A ydy’r Prif Weinidog yn cytuno y dylid archwilio mewn i’r posibilrwydd o benodi diwydiannwr profiadol i sicrhau, os bydd rhwystredigaethau i ffermio ar ffurf tariffs uchel i gael mynediad i’r Undeb Ewropeaidd, y gallwn ni achub beth gallwn ni o amaeth Cymru trwy sicrhau bod llawer mwy o fwyd Cymru yn cael ei ‘procure-io’ i’n hysgolion a’n hysbytai, hyd yn oed os bydd hynny’n costio ychydig yn fwy o arian, ac y gallai’r diwydiannwr yma hefyd fod yn gyfrifol am ddatblygu gwell cydweithrediad rhwng ffermwyr i sicrhau bod bwyd Cymru sydd o ansawdd uchel yn gallu cael ei gyflenwi mewn ffordd ddibynadwy i archfarchnadoedd dros Brydain i gyd?

Does the First Minister agree that we should look into the possibility of employing an experienced industrialist to ensure that if there are any barriers to farmers, in terms of high tariffs, in accessing the European market, we can say what we can of Welsh agriculture through ensuring that far more Welsh produce is procured for our schools and hospitals, even if that costs a little more? This industrialist could also be responsible for developing better collaboration between farmers in order to ensure that Welsh food that is of high quality can be provided in a reliable way to Welsh supermarkets and supermarkets across the UK.

Wel, yn gyntaf, wrth gwrs, byddai unrhyw fath o dariff yn wael i ffermwyr Cymru. Yn ail, byddai unrhyw fath o rwystredigaeth ynglŷn â chael mynediad i’r farchnad Ewropeaidd yn wael i ffermwyr Cymru. Rydym ni wedi bod yn gweithio gyda ffermwyr a hefyd gwmnïau bwyd er mwyn sicrhau bod mwy o gyrff yn y sector cyhoeddus yng Nghymru yn prynu bwyd o Gymru, ac, wrth gwrs, nid oes rhaid i awdurdodau lleol na chyrff eraill brynu beth bynnag sy’n tsiepach. Rydym ni wedi gweld cynnydd dros y blynyddoedd o gig yn mynd mewn, er enghraifft, i’r gwasanaeth iechyd o Gymru o achos y ffaith ein bod ni’n gweithio gyda chynhyrchwyr er mwyn sicrhau eu bod nhw’n gallu sicrhau bod bwyd ar gael dydd ar ôl dydd, wythnos ar ôl wythnos. Ond mae’n rhaid pwysleisio’r ffaith nad yw hynny’n rhywbeth sy’n mynd i wneud lan am golli neu weld rhwystredigaeth ynglŷn â’r farchnad Ewropeaidd.

Well, first of all, of course, any kind of tariff would be a disaster for Welsh farmers, and, secondly, any kind or restriction as regards access to the European market would be bad for the farmers of Wales. We’ve been working with farmers and food companies to try to ensure that more bodies in the public sector in Wales actually procure their food from Wales, and, of course, local authorities or other organisations don’t have to buy the cheapest. We’ve seen an increase, for example, in the amount of meat procured from Wales going into the health service because we worked with producers to ensure that they can ensure that the supply chain is reliable. But we must, of course, emphasise the fact that this won’t make up for seeing the loss or any restriction on the European market.

Rwy’n siŵr bydd y Prif Weinidog am ymuno gyda fi i longyfarch Hufenfa De Arfon, cwmni cydweithredol, am wneud yr elw gorau erioed yn eu hanes hir nhw. Bues i’n ymweld â’r safle yn ddiweddar iawn a gweld bod dyfodol ar gyfer y math yma o gydweithio yn y sector amaeth. Roedd hefyd yn wir bod yr elw yna yn seiliedig ar fuddsoddiad—buddsoddiad sylweddol o arian Ewropeaidd—a chefnogaeth gan Lywodraeth Cymru. Nawr, wrth fynd ymlaen, mae eich Ysgrifennydd Cabinet chi dros gyllid wedi sicrhau y bydd targed mewnol o ran gwario o’r cronfeydd strwythurol gan Lywodraeth Cymru o 80 y cant, er mwyn trio diwallu angen a gwneud yn siŵr ein bod yn gwneud y gorau ohono fe. A wnewch chi osod targed tebyg ar gyfer eich gwariant chi, os gwelwch yn dda, ar y rhaglen datblygu gwledig, fel bod cwmnïau fel Hufenfa De Arfon yn gallu buddsoddi at y dyfodol, a phawb arall yng Nghymru hefyd?

Thank you, Llywydd. I’m sure the First Minister would want to join with me in congratulating South Caernarfon Creameries, the co-operative company, on making the best profits ever in their long history. I visited the site very recently and saw that there’s a future for this sort of collaboration in the agricultural sector, and it is also true that those profits were based on significant investment of European funding and support from the Welsh Government. Now, in moving forward, your own Cabinet Secretary for finance has given us an assurance that there will be an internal target of 80 per cent as regards spending from the structural funds in order to meet the needs and ensure we make the most of that. Will you set a similar target for your expenditure on the rural development programme, so that companies such as South Caernarfon Creameries can invest for the future, and everyone else in Wales too?

Wel, mae’r arian yn mynd mas ar y rât y byddwn i’n ei erfyn ynglŷn â’r cynllun datblygu gwledig. Mae gyda ni, wrth gwrs, lan i 2023 i hala’r arian, ac nid oes rheswm i feddwl y byddai’r arian yna ddim yn cael ei hala. A gaf i ymuno â’r Aelod ynglŷn â llongyfarch Hufenfa De Arfon? Dyna’r lle cyntaf y gwnes i fynd iddo pan oeddwn i’n Weinidog—beth amser yn ôl nawr. Rwy’n cofio, wrth gwrs, yr hanes—nôl ym 1933, rwy’n credu, y cafodd yr hufenfa ei sefydlu. Felly, mae hynny’n dangos, wrth gwrs, pa mor llwyddiannus mae e wedi bod.

Ond, rwyf wedi dweud o’r blaen bod yn rhaid, wrth gwrs, sicrhau mwy o grwpiau neu gwmnïau cydweithredol yn y byd ffermio yng Nghymru. Nid yw’n farn sydd wedi cael ei chroesawu bob tro gan ffermwyr nac eraill yn y diwydiant. Ond mae’n hollbwysig i sicrhau bod ffermwyr yn gallu cael pris teg am eu cynnyrch, ac un ffordd o wneud hynny, wrth gwrs, yw sicrhau eu bod yn gweithio gyda’i gilydd er mwyn iddyn nhw beidio gorfod, felly, werthu fel unigolion. Rydym yn gwybod, wrth gwrs, y byddai hynny’n golygu mai gyda’r prynwyr y byddai’r cryfder.

Well, the funding is actually being issued, or is being spent, at the rate that we would wish. We have until 2023 to spend that money, and there is no reason to believe that the money would not be spent. May I join the Member in congratulating South Caernarfon Creameries? That’s the very first place that I went to when I was a Minister—some time ago now. And I remember the history—I think that it was established in 1933. So, that demonstrates how successful it has been.

But, I’ve said before that we must ensure that more co-operative groups, or companies, come into the farming industry in Wales. It’s not a view that is always welcomed by farmers or others in the industry. But we must ensure that farmers can secure a fair price for their produce, and one way of doing that is to ensure that they work together in order to ensure that they don’t have to sell as individuals. We know that that would mean that the buyers would have all the power.

Diswyddiadau Staff ym Mhrifysgolion Cymru

Staff Redundancies in Welsh Universities

2. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am ddiswyddiadau staff ym mhrifysgolion Cymru? OAQ(5)0727(FM)[W]

2. Will the First Minister make a statement on staff redundancies in Welsh universities? OAQ(5)0727(FM)[W]

Rydym ni’n ymwybodol bod nifer o sefydliadau wrthi’n adolygu eu strwythurau staffio ar hyn o bryd. Rydym ni’n disgwyl iddyn nhw gynnal trafodaethau ystyrlon gydag aelodau staff a’r undebau llafur, a hefyd gyda Chyngor Cyllido Addysg Uwch Cymru, er mwyn archwilio’r goblygiadau i sefydliadau unigol a’u myfyrwyr.

We are aware that a number of institutions are currently reviewing their staffing structures. We expect them to engage in meaningful discussions with members of staff and trade unions, and also the Higher Education Funding Council for Wales, to explore the implications for individual institutions and their students.

Buaswn i’n hoffi llongyfarch fy mhrifysgol leol, Bangor, gan mai hi ydy’r unig brifysgol yng Nghymru i ennill gwobr aur fframwaith rhagoriaeth dysgu Llywodraeth y Deyrnas Gyfunol, sydd yn ganlyniad ardderchog, yn cadarnhau bod Prifysgol Bangor yn cynnal safonau dysgu ac addysgu rhagorol yn gyson ar gyfer ei myfyrwyr, a bod y ddarpariaeth ym Mangor o’r safon uchaf a welir yn y Deyrnas Gyfunol heddiw.

Ond, ar yr un pryd, rwy’n nodi bod Prifysgol Bangor, ynghyd â bron bob prifysgol yng Nghymru, wrthi’n ymgynghori ynglŷn â diswyddiadau posib—117 o ddiswyddiadau posib gorfodol ym Mangor yn unig. Yn anffodus, mae cynifer o’n prifysgolion ni’n cael eu gorfodi i gymryd y camau yma ar hyn o bryd. A ydych chi’n cytuno ei bod hi’n hen bryd i Lywodraeth Cymru ystyried y sefyllfa o ddifrif a darparu adnoddau ariannol ychwanegol ar gyfer ein prifysgolion fel mater o frys?

I’d like to congratulate my local university, Bangor, because that’s the only university in Wales to win a gold award under the UK Government’s teaching excellence framework, which is a wonderful result, confirming that Bangor University is maintaining excellent standards of teaching and learning consistently for its students, and that the provision in Bangor is of the highest quality seen in the UK today.

But, I also note that Bangor University, along with almost every other university in Wales, is consulting on possible redundancies—117 possible compulsory redundancies in Bangor alone. Unfortunately, so many of our universities are being forced to take these steps at the moment. Do you agree that it’s about time that the Welsh Government considered this situation in earnest, and provided additional financial resources for our universities as a matter of urgency?

Wel, mae’r prifysgolion, wrth gwrs, yn annibynnol. Ac, wrth gwrs, mae hi lan iddyn nhw i wneud eu penderfyniadau. Nid ydym ni, wrth gwrs, yn croesawu unrhyw sefyllfa lle mae pobl efallai yn mynd i golli eu swyddi. Ond nid dim ond o’r Llywodraeth y dylai arian ddod. Mae yna ddyletswydd ar brifysgolion i sicrhau bod mwy o gyllid yn dod o’r tu fas i’r sector cyhoeddus, o’r tu fas i’r pwrs cyhoeddus—edrych am arian ynglŷn ag ymchwilio, er enghraifft, edrych am arian ynglŷn â’r byd masnachol. Ac felly, wrth gwrs, mae yna ddyletswydd arnyn nhw i wneud hynny. Ond nid ydym ni’n moyn gweld neb yn colli eu swyddi, mewn unrhyw brifysgolion. A byddwn i, wrth gwrs, yn dweud wrth brifysgolion ei bod hi’n hynod o bwysig i sicrhau bod popeth yn cael ei wneud er mwyn sicrhau bod y sefyllfa yna ddim yn digwydd, a taw hynny ddylai fod y ‘last resort’ ac nid rhywbeth y maen nhw’n ei wneud pan fyddan nhw’n ystyried hwn am y tro cyntaf.

Well, the universities are, of course, independent, and so it’s up to them to take their own decisions. We, of course, do not welcome any situation where people could lose their jobs. But funding should not solely come from the Government. They have a responsibility to ensure that more funding comes in from outwith the public sector and the public purse, and they should seek research funding, for example, and funds from the commercial world. They are duty-bound to do that. But, of course, we don’t wish to see anybody losing their jobs in any university. And I would say to the universities that it’s crucially important that they do everything possible to ensure that that doesn’t happen. That should be the last resort, not something that they do on their first consideration of the situation.

Well, Welsh universities, of course, make a huge contribution to the Welsh economy; around 5 per cent of the Welsh economy is as a result of Welsh university activity. And, of course, if you are losing staff from a university, very often they’re experienced and expensive staff, which the university tries to move on first. What guarantees have you had from the university sector that that will not undermine the opportunity for the sector to perform very, very well in terms of its contribution to the Welsh economy, particularly if significant numbers of staff are going to be shed as a result of reductions in terms of certain courses and income?

Wel, mae prifysgolion Cymru, wrth gwrs, yn gwneud cyfraniad enfawr at economi Cymru; mae tua 5 y cant o economi Cymru o ganlyniad i weithgarwch prifysgolion yng Nghymru. Ac, wrth gwrs, os ydych chi’n colli staff o brifysgol, staff profiadol a drud y mae'r brifysgol yn ceisio eu symud ymlaen yn gyntaf yn aml iawn. Pa sicrwydd ydych chi wedi ei gael gan y sector prifysgolion na fydd hynny’n tanseilio'r cyfle i'r sector berfformio'n arbennig o dda o ran ei gyfraniad at economi Cymru, yn enwedig os yw nifer sylweddol o staff yn mynd i gael eu diswyddo o ganlyniad i ostyngiadau o ran cyrsiau penodol ac incwm?

Well, I think it’s hugely important that our universities don’t hamstring themselves, in terms of the way they compete not just with each other—Wales is a very small market—but across the world. And universities must consider whether losing staff would mean that they are no longer able to provide a service for their students, and possibly no longer able to attract an extra income as a result. As I said in answer to the Member for Arfon, redundancies should be considered as a last resort and not as a first.

Wel, rwy’n credu ei bod hi’n hynod bwysig nad yw ein prifysgolion yn rhwystro eu hunain, o ran y ffordd y maen nhw’n cystadlu nid yn unig gyda'i gilydd— marchnad fach iawn yw Cymru—ond ar draws y byd. Ac mae'n rhaid i brifysgolion ystyried pa un a fyddai colli staff yn golygu nad ydynt yn gallu darparu gwasanaeth i’w myfyrwyr mwyach, a ddim bellach yn gallu denu incwm ychwanegol o ganlyniad o bosibl. Fel y dywedais wrth ateb yr Aelod dros Arfon, dylid ystyried dileu swyddi fel y dewis olaf ac nid cyntaf.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Arweinwyr y Pleidiau

Questions Without Notice from the Party Leaders

Cwestiynau nawr gan arweinwyr y pleidiau. Arweinydd yr wrthblaid, Andrew R.T. Davies.

Questions now from the party leaders. The leader of the opposition, Andrew R.T. Davies.

Thank you, Presiding Officer. First Minister, the interim report from the commission on health and social care published its findings today. The Government obviously set this commission in motion, and the final report is due at the end of this year. Previous Labour Governments haven’t got a very good record when it comes to implementing detailed findings from commissions, such as the Williams commission for example. Can you give us a feel of what importance the Government attaches to the findings from the commission, and will they be the central plank for this Government, going forward in this Assembly, in the way it shapes health and social care—the recommendations that the report comes out with?

Diolch i chi, Llywydd. Prif Weinidog, cyhoeddodd yr adroddiad interim gan y comisiwn ar iechyd a gofal cymdeithasol ei ganfyddiadau heddiw. Y Llywodraeth sefydlodd y comisiwn hwn, yn amlwg, a disgwylir yr adroddiad terfynol ddiwedd y flwyddyn hon. Nid oes gan Lywodraethau Llafur blaenorol hanes da iawn pan ddaw i weithredu canfyddiadau manwl gan gomisiynau, fel comisiwn Williams er enghraifft. A allwch chi roi syniad i ni o ba bwys y mae’r Llywodraeth yn ei neilltuo i’r canfyddiadau gan y comisiwn, ac ai’r rhain fydd yr elfen ganolog i'r Llywodraeth hon, wrth symud ymlaen yn y Cynulliad hwn, yn y ffordd y mae'n llunio iechyd a gofal cymdeithasol—yr argymhellion y mae'r adroddiad yn eu gwneud?

Well, we wouldn’t have set up the review on a cross-party basis if we weren’t going to take it seriously; obviously not. We look forward to the report when it’s published, and that will form the basis of our thinking for the future.

Wel, ni fyddem wedi sefydlu'r adolygiad ar sail drawsbleidiol pe na byddem ni’n mynd i’w gymryd o ddifrif; yn amlwg. Rydym ni’n edrych ymlaen at yr adroddiad pan gaiff ei gyhoeddi, a dyna fydd sail ein hystyriaethau ar gyfer y dyfodol.

I think what’s important for us to understand, in fairness—. And I commend you for setting up the parliamentary review, because some of the findings that they’ve made available today are backed up by evidence, showing, obviously, in the next couple of years, we’ll see a 44 per cent increase in over-65s, and yet a 5 per cent contraction in working-age people, which shows that there are real challenges to be faced. And where those challenges can be faced cross-party, obviously, those solutions will come a lot easier. But it is vital to understand whether this commission and its recommendations will meet the end of many other commissions that the Government has commissioned—and I use the example again of the Williams commission—or whether these findings will actually form the central plank of Government thinking going forward to the end of this Assembly in 2022.

Rwy'n credu mai’r hyn sy'n bwysig i ni ei ddeall, er tegwch—. Ac rwy’n eich canmol am sefydlu'r adolygiad seneddol, oherwydd mae rhai o'r canfyddiadau y maen nhw wedi eu rhoi ar gael heddiw yn cael eu cefnogi gan dystiolaeth, gan ddangos, yn amlwg, yn y ddwy flynedd nesaf, y byddwn yn gweld cynnydd o 44 y cant i nifer y bobl dros 65 oed, ac eto gostyngiad o 5 y cant i nifer y bobl o oedran gweithio, sy'n dangos bod heriau gwirioneddol i'w hwynebu. A phan y gellir wynebu’r heriau hynny yn drawsbleidiol, yn amlwg, bydd yr atebion hynny yn dod yn llawer haws. Ond mae'n hanfodol deall pa un a fydd y comisiwn hwn a'i argymhellion yn dioddef yr un ffawd â llawer o gomisiynau eraill y mae'r Llywodraeth wedi eu comisiynu—ac rwy’n defnyddio enghraifft comisiwn Williams eto—neu ai’r canfyddiadau hyn fydd elfen ganolog ystyriaethau’r Llywodraeth mewn gwirionedd wrth symud at ddiwedd y Cynulliad hwn yn 2022.

We have to remember, of course—. He mentions the Williams commission. The Williams commission was opposed by other parties in this Chamber; it wasn’t as if the Government decided off its own bat, despite the support of others, that the recommendations would move forward.

With regard to health, this is a major commitment for us to make. We made it, of course, as part of our programme for government, and it is hugely important that we can do as much as we can to find common ground on health across parties, to understand what the challenges are, because the challenges are the same regardless of politics, and then to see how those challenges can be met. That’s very much part of our thinking. As I say, we will look forward to receiving the report and look forward to acting on as much of it as we can.

Mae'n rhaid i ni gofio, wrth gwrs—. Mae'n crybwyll comisiwn Williams. Gwrthwynebwyd comisiwn Williams gan bleidiau eraill yn y Siambr hon; nid oedd fel pe byddai'r Llywodraeth wedi penderfynu ar ei liwt ei hun, er gwaethaf cefnogaeth pobl eraill, y byddai'r argymhellion yn symud yn eu blaenau.

O ran iechyd, mae hwn yn ymrwymiad mawr i ni ei wneud. Fe’i gwnaed gennym, wrth gwrs, yn rhan o'n rhaglen lywodraethu, ac mae'n hynod bwysig ein bod ni’n gallu gwneud cymaint ag y gallwn i ddod o hyd i dir cyffredin o ran iechyd ar draws y pleidiau, er mwyn deall beth yw’r heriau, gan fod yr heriau yr un fath beth bynnag fo’r wleidyddiaeth, ac yna gweld sut y gellir ymateb i’r heriau hynny. Mae hynny'n sicr yn rhan o'n hystyriaethau. Fel y dywedais, byddwn yn edrych ymlaen at dderbyn yr adroddiad ac yn edrych ymlaen at weithredu ar gymaint ohono ag y gallwn.

I think what would have given us more confidence is if we could have had a clearer answer that would have said, ‘Yes, this will form our thinking going forward—the recommendations’, and that ultimately you look forward to delivering those recommendations, rather than just looking forward to getting the report and then deciding what to do, because time is of the essence. As Mansel Aylward points out, the demographic time bomb has already gone off. The other part of the report talks about the skills crisis within the NHS and social care that needs addressing now—it talks of now, not in the future, but actually happening with our workforce planning at the moment. And, importantly, it talks about structures and the way structures will—and I think the words that they use is:

‘The scale of challenges mean the system is becoming unstable, which cannot be resolved by small, step-by-step changes.’

So, on this basis, then, do you believe that that leads to the obvious conclusion that there will have to be wholesale structural change within the NHS here in Wales and the social care sector, or do you believe that a more incremental approach can deliver the solutions that the interim report points to and that the final recommendations will suggest need to be taken up by the Welsh Government?

Rwy’n meddwl mai’r hyn a fyddai wedi rhoi mwy o ffydd i ni yw pe gallem ni fod wedi cael ateb mwy eglur a fyddai wedi dweud, 'Bydd, mi fydd hyn yn rhan o’n hystyriaethau yn y dyfodol—yr argymhellion', a’ch bod chi’n edrych ymlaen at gyflawni’r argymhellion hynny yn y pen draw, yn hytrach na dim ond yn edrych ymlaen at dderbyn yr adroddiad, ac yna penderfynu beth i'w wneud, gan fod amser yn brin. Fel y mae Mansel Aylward yn ei nodi, mae’r fom amser ddemograffig eisoes wedi ffrwydro. Mae rhan arall yr adroddiad yn sôn am yr argyfwng sgiliau yn y GIG a maes gofal cymdeithasol y mae angen rhoi sylw iddo nawr—mae'n sôn am nawr, nid yn y dyfodol, ond sydd yn digwydd mewn gwirionedd gyda'n gwaith cynllunio’r gweithlu ar hyn o bryd. Ac, yn bwysig, mae'n sôn am strwythurau a’r ffordd y bydd strwythurau yn— ac rwy'n meddwl mai’r geiriau y maen nhw’n eu defnyddio yw:

Mae maint yr heriau yn golygu bod y system yn dod yn ansefydlog, na ellir ei ddatrys trwy newidiadau bach, cam wrth gam.

Felly, ar y sail hon, felly, a ydych chi’n credu bod hynny'n arwain at y casgliad amlwg y bydd yn rhaid cael newid strwythurol llwyr yn y GIG yma yng Nghymru a'r sector gofal cymdeithasol, neu a ydych chi’n credu y gall dull mwy graddol ddarparu’r atebion y mae’r adroddiad interim yn cyfeirio atynt ac y bydd yr argymhellion terfynol yn awgrymu angen i Lywodraeth Cymru roi sylw iddynt?

There has to be change—it’s clear. I wouldn’t use the word ‘wholesale’. I’m reluctant to express a view without seeing the recommendations of the report, for obvious reasons, but we would want to implement as much of it as we can and to seek consensus across the Chamber in order to do that.

In terms of skills, there is no doubt that any kind of restriction on migration will make the skills situation worse because, of course, the social care sector recruits heavily from outside the UK, as, of course, does the medical and nursing professions. That’s an impact we can’t control directly here. But if he’s asking me the question, ‘Is this simply an exercise that we are taking forward without there being a clear end game?’, the answer to that is ‘no’. We want to make sure that, working with other parties around this Chamber, we can implement as many of the recommendations as possible. We have to see them first in order to make a judgment as to whether we can do that for all of the recommendations, or most of them.

Mae'n rhaid cael newid—mae'n amlwg. Ni fyddwn yn defnyddio'r gair 'llwyr'. Rwy'n amharod i fynegi barn heb weld argymhellion yr adroddiad, am resymau amlwg, ond byddem yn dymuno rhoi cymaint ohono ar waith ag y gallwn a cheisio consensws ar draws y Siambr er mwyn gwneud hynny.

O ran sgiliau, nid oes amheuaeth y bydd unrhyw fath o gyfyngiad ar fudo yn gwneud y sefyllfa o ran sgiliau yn waeth oherwydd, wrth gwrs, mae’r sector gofal cymdeithasol yn recriwtio’n helaeth o'r tu allan i'r DU, fel, wrth gwrs, y mae’r proffesiynau meddygol a nyrsio. Mae honno’n effaith na allwn ei rheoli yn uniongyrchol yma. Ond os yw’n gofyn y cwestiwn i mi, 'Ai dim ond ymarfer yw hwn yr ydym ni’n ei gynnal heb fod terfyn eglur?', Yr ateb i hynny yw 'nage'. Rydym ni eisiau gwneud yn siŵr, gan weithio gyda phleidiau eraill ar draws y Siambr hon, y gallwn roi cymaint o'r argymhellion ar waith â phosibl. Mae'n rhaid i ni eu gweld nhw yn gyntaf er mwyn gwneud dyfarniad ynghylch pa un a allwn ni wneud hynny ar gyfer pob un o'r argymhellion, neu'r rhan fwyaf ohonynt.

Diolch, Llywydd. First Minister, all of the opposition parties in the Assembly have called for a full independent inquiry into the decisions surrounding the Circuit of Wales project. Indeed, some of your own backbenchers have said that there are serious questions to answer. The first step in that process will be the publication of your own external due-diligence report, and you’ve agreed to publish this, but only when the Assembly is in recess. Now, for many of us, this looks like a Government that is seeking to postpone scrutiny for a decision that was itself postponed until after the election. Can the First Minister say whether his Government has yet asked the company and the external advisers if they are happy for that report to be published? And in terms of the one piece of information placed in the public domain, which you described as ‘unfortunate’, is the First Minister able to assure us that no-one associated with the Government was involved in its disclosure?

Diolch, Llywydd. Prif Weinidog, mae pob un o'r gwrthbleidiau yn y Cynulliad wedi galw am ymchwiliad annibynnol llawn i'r penderfyniadau yn ymwneud â phrosiect Cylchffordd Cymru. Yn wir, mae rhai ar eich meinciau cefn eich hun wedi dweud bod cwestiynau difrifol i'w hateb. Y cam cyntaf yn y broses honno fydd cyhoeddi eich adroddiad diwydrwydd dyladwy allanol eich hun, ac rydych chi wedi cytuno i gyhoeddi hwn, ond dim ond pan fydd y Cynulliad ar doriad. Nawr, i lawer ohonom ni, mae hyn yn edrych fel Llywodraeth sy'n ceisio gohirio craffu ar benderfyniad a ohiriwyd ei hun tan ar ôl yr etholiad. A all y Prif Weinidog ddweud a yw ei Lywodraeth wedi gofyn i'r cwmni a'r ymgynghorwyr allanol eto a ydynt yn hapus i’r adroddiad hwnnw gael ei gyhoeddi? Ac o ran yr un darn o wybodaeth a roddwyd ar gael i'r cyhoedd, a ddisgrifiwyd gennych chi fel bod yn 'anffodus', a all y Prif Weinidog ein sicrhau ni nad oedd unrhyw un sy’n gysylltiedig â'r Llywodraeth yn gysylltiedig â’i ddatgeliad?

A leak inquiry has been initiated by the Permanent Secretary; that will have to take its course. Secondly, the process of talking to the organisations involved who are mentioned in the due diligence report has begun, with a view to publishing it. We want to publish as much of it as possible.

Mae ymchwiliad i ddatgeliad heb ganiatâd wedi cael ei gychwyn gan yr Ysgrifennydd Parhaol; bydd yn rhaid i hwnnw ddilyn ei gwrs. Yn ail, mae'r broses o siarad â'r sefydliadau dan sylw sy'n cael eu crybwyll yn yr adroddiad diwydrwydd dyladwy wedi dechrau, gyda’r nod o’i gyhoeddi. Rydym ni eisiau cyhoeddi cymaint ohono â phosibl.

One of the reasons that an independent inquiry has been called for is because of a series of misleading statements made by the Government, often during election campaigns. I’m sure that is coincidental, First Minister.

Un o'r rhesymau y galwyd am ymchwiliad annibynnol yw oherwydd cyfres o ddatganiadau camarweiniol a wnaed gan y Llywodraeth, yn ystod ymgyrchoedd etholiadol yn aml. Rwy'n siŵr mai cyd-ddigwyddiad oedd hynny, Prif Weinidog.

You were asked on 7 April 2016 why the proposal had been rejected the day before, and you said, and I quote, ‘What happened originally was that they were looking for a guarantee of £30 million from us, it then went up to £357 million.’ When asked when that happened, you said, and I quote: ‘In the last few days.’ You, again, said to Wales Online on 11 April, and I quote again:

‘It was in the last few days beforehand. We weren’t to know the guarantee would be inflated.’

Yet a senior director of Aviva investors, Mark Wells, contradicts what you said. He denied that Aviva had requested a 100 per cent underwrite a few days before the rejection. He says and, again, I quote:

‘this deal had been worked up with the Welsh Government (through civil servants) for many months and nothing in our funding structure changed in the run up to this announcement.’

First Minister, only one of the two of you can be right. Can you tell us today which one of you is right and which one of you is wrong?

Gofynnwyd i chi ar 7 Ebrill 2016 pam y gwrthodwyd y cynnig y diwrnod cynt, a dywedasoch, ac rwy'n dyfynnu, 'Yr hyn a ddigwyddodd yn wreiddiol oedd eu bod nhw eisiau gwarant o £30 miliwn gennym ni, ac yna aeth i fyny i £357 miliwn.' Pan ofynnwyd i chi pryd y digwyddodd hynny, dywedasoch, a dyfynnaf: 'Yn y diwrnodau diwethaf' Dywedasoch, unwaith eto, wrth Wales Online ar 11 Ebrill, ac rwy’n dyfynnu eto:

Roedd yn ystod y diwrnodau diwethaf cyn hynny. Nid oeddem yn gwybod y byddai'r warant yn cael ei chwyddo.

Ac eto mae un o uwch-gyfarwyddwr Aviva investors, Mark Wells, yn mynd yn groes i'r hyn a ddywedasoch. Gwadodd fod Aviva wedi gofyn am danysgrifeniad o 100 y cant ychydig ddyddiau cyn y gwrthodiad. Dywed ac, unwaith eto, rwy’n dyfynnu:

lluniwyd y cytundeb hwn gyda Llywodraeth Cymru (trwy weision sifil) dros fisoedd lawer ac ni newidiodd unrhyw beth yn ein strwythur ariannu yn ystod y cyfnod cyn y cyhoeddiad hwn.

Prif Weinidog, dim ond un o'r ddau ohonoch chi all fod yn iawn. A allwch chi ddweud wrthym ni heddiw pa un ohonoch chi sy’n iawn a pha un ohonoch chi sy’n anghywir?

I was told on 5 April 2016.

Dywedwyd wrthyf ar 5 Ebrill 2016.

So, that wasn’t a long-term discussion, is that what you’re saying, that you hadn’t been in long-term discussions with that company? Are you denying that now? You said on BBC Wales on 26 April this year, in the run-up to the election, just a few days before, ‘I want the Circuit of Wales to work, end of.’ You added that, since last year, the funding model had changed, in your words: ‘That is changing now; the model is better’, you said.

Can you explain what changed between that statement before the election, and then the rejection a month later, after the election? You’ve told us that in the last 10 days or so, you were told about the balance sheet classification issue. Lots of concerns seem to have been arising for you, First Minister, in the last few days. Your Government’s been looking at this project for six whole years. Why was the classification issue not once, on this floor, raised by you? Why wasn’t it raised in the 28 different meetings that you had with the developers? And considering the £10 million or so of public money that has gone into this project, that could go up because the company behind the project says that there is a legal claim against this Government to be made?

First Minister, you decided to postpone this decision until beyond an election. You decided to postpone the due diligence publication to when this Assembly was in recess. Why didn’t you decide to postpone the final decision so that you could have at least got Aviva and everyone else around the table to see if these issues identified in the last few days could have been resolved?

Felly, nid oedd honno'n drafodaeth hirdymor, ai dyna ydych chi’n ei ddweud, nad oeddech chi wedi bod mewn trafodaethau hirdymor gyda'r cwmni hwnnw? A ydych chi’n gwadu hynny nawr? Dywedasoch ar BBC Wales ar 26 Ebrill eleni, yn y cyfnod cyn yr etholiad, dim ond ychydig ddyddiau ymlaen llaw, 'Rwyf eisiau i Gylchffordd Cymru weithio, dyna’i diwedd hi.' Ychwanegwyd gennych fod y model cyllido wedi newid ers y llynedd, yn eich geiriau chi: 'Mae hynny'n newid nawr; mae'r model yn well', meddech.

A allwch chi egluro beth newidiodd rhwng y datganiad hwnnw cyn yr etholiad, ac yna’r gwrthodiad fis yn ddiweddarach, ar ôl yr etholiad? Rydych chi wedi dweud wrthym yn y 10 diwrnod diwethaf, eich bod wedi eich hysbysu am y broblem ynghylch dosbarthiad y fantolen. Mae’n ymddangos bod llawer o bryderon wedi codi i chi, Prif Weinidog, yn ystod y dyddiau diwethaf. Mae eich Llywodraeth wedi bod yn ystyried y prosiect hwn ers chwe blynedd gyfan. Pam na chodwyd y broblem ddosbarthu hon gennych chi unwaith ar y llawr hwn? Pam na chafodd ei chodi yn y 28 o wahanol gyfarfodydd a gawsoch chi gyda’r datblygwyr? Ac o ystyried y £10 miliwn neu fwy o arian cyhoeddus a roddwyd i’r prosiect hwn, gallai hynny gynyddu gan fod y cwmni y tu ôl i'r prosiect yn dweud bod hawliad cyfreithiol am gael ei wneud yn erbyn y Llywodraeth hon?

Prif Weinidog, penderfynasoch ohirio’r penderfyniad hwn tan ar ôl etholiad. Penderfynasoch ohirio’r cyhoeddiad diwydrwydd dyladwy hyd at adeg pan roedd y Cynulliad hwn mewn toriad. Pam na wnaethoch chi benderfynu gohirio'r penderfyniad terfynol fel y gallech chi o leiaf fod wedi cael Aviva a phawb arall o gwmpas y bwrdd i weld a ellid fod wedi datrys y problemau hyn a nodwyd yn ystod y dyddiau diwethaf?

Well, first of all, I’m sorry I gave a direct answer to a question she asked; she was clearly knocked backwards by it verbally. But let me give you some more direct answers: the project six years ago is not the same project as the project we dealt with. It has changed many times in terms of its financial structure. The project that we looked at was a project that we had seen recently in the course of the last few months. It’s a project, of course, that was based on the guarantee that’s out there publicly. We looked at the financial structure that was proposed, we went through the due diligence, and the due diligence revealed that there was a very high risk of the cost or the guarantee being regarded as being on balance sheet. I don’t know if she knows what that means, but ‘on balance sheet’ means that it'll be treated as if we had given the company money now. It would mean we would find £157 million-worth of capital reductions in this financial year—that’s the risk that we took. We worked with the company to see what we could do to help. There was a meeting between the company and officials after the decision. It was explained to the company what the issues were, and they accepted it. They clearly haven’t spoken to her because the company accepted the issue with regard to the issue of being on balance sheet and the risks that that posed to us—they did not argue with it. Could I suggest she talks, perhaps, to the company to take their view on this?

One thing that Plaid Cymru have never said is whether they agreed with the decision or not. Until we know whether they agree or not, so we can assess whether they think that there are high risks to be taken with Welsh public spending, then, of course, I cannot accept a lecture from the leader of Plaid Cymru.

Wel, yn gyntaf oll, mae'n ddrwg gennyf fy mod wedi rhoi ateb uniongyrchol i gwestiwn a ofynnodd; cafodd ei tharo’n ôl ganddo yn llafar, yn amlwg. Ond gadewch i mi roi mwy o atebion uniongyrchol i chi: nid yw'r prosiect chwe blynedd yn ôl yr un prosiect â’r prosiect i ni ymdrin ag ef. Mae wedi newid sawl gwaith o ran ei strwythur ariannol. Roedd y prosiect a ystyriwyd gennym ni yn brosiect yr oeddem ni wedi ei weld yn ddiweddar yn ystod y misoedd diwethaf. Mae'n brosiect, wrth gwrs, a oedd yn seiliedig ar y warant sy'n allan yna’n gyhoeddus. Fe wnaethom edrych ar y strwythur ariannol a gynigiwyd, aethom drwy'r diwydrwydd dyladwy, a datgelodd y diwydrwydd dyladwy bod risg uchel iawn y byddai’r gost neu’r warant yn cael ei ystyried fel bod ar y fantolen. Nid wyf yn gwybod os yw hi'n gwybod beth mae hynny'n ei olygu, ond mae ‘ar y fantolen’ yn golygu y bydd yn cael ei drin fel pe byddem ni wedi rhoi arian i’r cwmni nawr. Byddai'n golygu y byddem ni’n dod o hyd i werth £157 miliwn o ostyngiadau cyfalaf yn y flwyddyn ariannol hon—dyna'r risg a gymerwyd gennym. Fe wnaethom ni weithio gyda'r cwmni i weld beth allem ni ei wneud i helpu. Bu cyfarfod rhwng y cwmni a swyddogion ar ôl y penderfyniad. Eglurwyd i'r cwmni beth oedd y problemau, ac fe wnaethant dderbyn hynny. Maen amlwg nad ydynt wedi siarad â hi gan fod y cwmni wedi derbyn y mater o ran y broblem o fod ar y fantolen a'r risgiau yr oedd hynny’n eu peri i ni—ni wnaethant ddadlau â hynny. A gaf i awgrymu ei bod hi, efallai, yn siarad gyda’r cwmni i gael eu safbwynt nhw ar hyn?

Un peth nad yw Plaid Cymru erioed wedi ei ddweud yw pa un a oeddent yn cytuno â'r penderfyniad ai peidio. Tan y byddwn ni’n gwybod a ydyn nhw’n cytuno ai peidio, fel y gallwn ni asesu a ydyn nhw’n meddwl y dylid cymryd risgiau uchel gyda gwariant cyhoeddus yng Nghymru, yna, wrth gwrs, ni allaf dderbyn pregeth gan arweinydd Plaid Cymru.

Arweinydd grŵp UKIP, Neil Hamilton.

The leader of the UKIP group, Neil Hamilton.

Llywydd, I agree absolutely 100 per cent with everything that the leader of Plaid Cymru has just said—[Interruption.] There are occasions when UKIP can be ecumenical. In the interests of the Welsh people, this is one of them, and it’s something that, perhaps, we can follow up in the Public Accounts Committee, if not in a public inquiry, if that be not granted.

But I want to ask about the First Minister’s forthcoming meeting with Michel Barnier, the EU chief negotiator on Brexit, which I understand is happening on Thursday. Is he going to use this opportunity to complement the UK Government’s negotiating strategy or to seek to undermine it? I believe that the First Minister accepts that we are going to leave the single market, and the Government has said it is going to leave the customs union. That is something that I don’t believe to be negotiable. I read that he is going to say to Michel Barnier that it is vital in the interests of Welsh jobs that we remain, if not members of the single market, at least with full frictionless access to it, but does he not accept that, when you go into a negotiation, like Michel Barnier himself, you should play hardball, not softball. If you go into a negotiation accepting the fundamental tenets of the other side’s arguments, then you’re not likely to get the deal you want, but a worse one. So, what he should explain to Michel Barnier on Thursday is the advantages of mutuality here, both to the Europeans and to the British of having the maximum possible free trade between us. Simply using it as an opportunity to grandstand against the negotiating strategy of the UK Government is likely to fail anyway, but will also do the Welsh Government no good in its dealings with the UK Government at home.

Llywydd, rwy’n cytuno 100 y cant gyda phopeth y mae arweinydd Plaid Cymru newydd ei ddweud— [Torri ar draws.] Ceir adegau pan all UKIP fod yn eciwmenaidd. Er budd pobl Cymru, mae hon yn un ohonynt, ac mae'n rhywbeth y gallwn, o bosibl, barhau i’w drafod yn y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus, os nad mewn ymchwiliad cyhoeddus, os na chaiff hynny ei ganiatáu.

Ond hoffwn ofyn am y cyfarfod y mae’r Prif Weinidog ar fin ei gael gyda Michel Barnier, prif drafodwr yr UE ar Brexit, yr wyf yn deall sy’n digwydd ddydd Iau. A yw’n mynd i fanteisio ar y cyfle hwn i ategu strategaeth negodi Llywodraeth y DU neu i geisio ei thanseilio? Credaf fod y Prif Weinidog yn derbyn ein bod ni’n mynd i adael y farchnad sengl, ac mae'r Llywodraeth wedi dweud ei bod yn mynd i adael yr undeb tollau. Mae hynny'n rhywbeth nad wyf yn credu sy’n agored i’w negodi. Rwy’n darllen ei fod yn mynd i ddweud wrth Michel Barnier ei bod yn hanfodol er budd swyddi yng Nghymru ein bod ni’n parhau, os nad yn aelodau o'r farchnad sengl, â mynediad dilyffethair ati o leiaf, ond onid yw'n derbyn, pan fyddwch chi’n dechrau negodi, fel Michel Barnier ei hun, y dylech chi chwarae gêm galed, nid gêm feddal. Os byddwch chi’n mynd i mewn i drafodaeth gan dderbyn amcanion sylfaenol dadleuon yr ochr arall, yna nid ydych chi’n debygol o gael y cytundeb yr ydych chi ei eisiau, ond un gwaeth. Felly, yr hyn y dylai ei esbonio i Michel Barnier ddydd Iau yw manteision cydfuddioldeb yma, i'r Ewropeaid ac i’r Prydeinwyr, o gael y fasnach rydd fwyaf posibl rhyngom ni. Mae ei ddefnyddio dim ond fel cyfle i sefyll yn erbyn strategaeth negodi Llywodraeth y DU yn debygol o fethu beth bynnag, ond ni fydd ychwaith yn gwneud unrhyw ddaioni i Lywodraeth Cymru wrth iddi ymwneud â Llywodraeth y DU gartref.

Well, I’m grateful for his display of telepathy, telling me what I’m going to say on Thursday, and I’m grateful for his advice on that. I can say that I’m not going there to negotiate; I’m going there to explain the position that we have taken as a Government in our White Paper, agreed with Plaid Cymru, and our position is very clear publicly that, whilst we are leaving the EU, the terms upon which we leave the EU are hugely important. As regards undermining the UK’s negotiating strategy, I have no idea what that is. Until we have a better idea of what the UK Government’s own view is on these things, rather than different voices—Boris Johnson again today, Michael Gove saying something different, David Davis saying something different, the Prime Minister saying something she’s repeated several times over that she’s seen on a piece of paper—. We need to know what the position of the UK Government actually is. We don’t know that.

Wel, rwy’n ddiolchgar am ei arddangosiad o delepathi, yn dweud wrthyf beth rwy'n mynd i'w ddweud ddydd Iau, ac rwy'n ddiolchgar iawn am ei gyngor ar hynny. Gallaf ddweud nad wyf i'n mynd yno i negodi; rwy’n mynd yno i esbonio’r safbwynt yr ydym ni wedi ei gymryd fel Llywodraeth yn ein Papur Gwyn, a gytunwyd gyda Phlaid Cymru, ac mae ein safbwynt yn eglur iawn yn gyhoeddus, sef, er ein bod yn gadael yr UE, mae’r telerau yr ydym ni’n gadael yr UE yn unol â nhw yn hynod bwysig. O ran tanseilio strategaeth negodi y DU, nid oes gennyf unrhyw syniad beth yw honno. Tan y bydd gennym ni well syniad o beth yw safbwynt Llywodraeth y DU ei hun ar y pethau hyn, yn hytrach na gwahanol leisiau—Boris Johnson eto heddiw, Michael Gove yn dweud rhywbeth gwahanol, David Davis yn dweud rhywbeth gwahanol, Y Prif Weinidog yn dweud rhywbeth y mae hi wedi ei ailadrodd sawl gwaith y mae hi wedi ei weld ar ddarn o bapur—. Rydym ni angen gwybod beth yn union yw safbwynt Llywodraeth y DU. Nid ydym ni’n gwybod hynny.

The First Minister’s obfuscating here. He knows perfectly well that the aim of the UK Government is the same as the aim of the Welsh Government, and that is to achieve the maximum possible degree of free trade between the UK and the EU. But this is a reciprocal process. If we are not granted free trade to Europe, we will not grant the EU free trade with us, and, given that they have a trade deficit of £61 billion a year with us, it’s as much in their interests as it is in ours—as it is in trade worldwide—that we reduce barriers to the free exchange of goods and services. So, if he uses this opportunity on Thursday to reinforce that message, he may do himself a bit of good with the UK Government by going with the grain. I wholly agree with what he said earlier on about DEFRA Ministers not meeting with Welsh Ministers. I do believe that that was disrespectful and unhelpful, but it may be that the attitude of the UK Government towards the Welsh Government is informed by the approach that he and his colleagues have taken to the Brexit negotiations. They may think, ‘What is the point of meeting with them, because they’re only going to disagree with us?’

Mae’r Prif Weinidog yn cymylu pethau yma. Mae'n gwybod yn iawn bod nod Llywodraeth y DU yr un fath â nod Llywodraeth Cymru, sef sicrhau’r graddau mwyaf posibl o fasnach rydd rhwng y DU a'r UE. Ond proses ddwyochrog yw hon. Os nad ydym yn cael masnach rydd gydag Ewrop, ni fyddwn yn caniatáu i’r UE gael masnach rydd gyda ni, ac, o ystyried bod ganddyn nhw ddiffyg masnach o £61 biliwn y flwyddyn gyda ni, mae gymaint er eu lles nhw ag y mae er ein lles ni—fel y mae o ran masnach fyd-eang—ein bod ni’n lleihau rhwystrau i gyfnewid nwyddau a gwasanaethau yn rhydd. Felly, os bydd yn defnyddio'r cyfle hwn ddydd Iau i atgyfnerthu'r neges honno, efallai y bydd yn gwneud ychydig o ddaioni iddo’i hun gyda Llywodraeth y DU trwy fynd gyda'r graen. Rwy’n cytuno’n llwyr â'r hyn a ddywedodd yn gynharach am Weinidogion DEFRA ddim yn cyfarfod â Gweinidogion Cymru. Rwy’n credu bod hynny'n amharchus ac yn ddi-fudd, ond mae'n bosibl bod agwedd Llywodraeth y DU tuag at Lywodraeth Cymru yn seiliedig ar yr agwedd y mae ef a’i gydweithwyr wedi ei chymryd at y trafodaethau Brexit. Efallai eu bod nhw’n meddwl, 'Beth yw’r pwynt cyfarfod â nhw, oherwydd y cwbl maen nhw’n mynd i’w wneud yw anghytuno â ni?'

Well, the Prime Minister went into the general election on the basis of obtaining a mandate to leave the single market, leave the customs union and leave the jurisdiction of the European Court of Justice. On each of those points she failed. She failed. The British people did not support that view, and so now it’s incumbent on us to find a way that provides the greatest level of consensus. Yes, we’re leaving. Yes, nobody wants WTO rules to apply, but they will apply unless there is at least a transitional period, because there’s not going to be a deal by March 2019. Nobody, surely, can believe that, given—. I’ve spoken to trade negotiators and they say to me that it takes 18 months to agree on what you’re going to talk about, let alone getting a deal. These things are, by nature, very, very complicated, so it is hugely important that we look at transitional arrangements.

We have put forward our view: it’s in the White Paper. It’s very clear. Whether people agree with it or not, at least people can see that it’s there. I have no idea what the UK Government’s current position now is. That’s in no-one’s interests, and it’s hugely important that they work with the devolved administrations to get there. We don’t start from a position of trying to undermine the UK Government. We will be vocal, publicly, if we disagree with what they’re saying, but that’s not where we start. But, unfortunately, we can’t even get to that point because the UK Government at the moment has shut up shop to ourselves and Scotland. Now, that is not a sensible way forward if we’re going to get a Brexit deal that attracts support across the UK.

Wel, aeth Prif Weinidog y DU i mewn i'r etholiad cyffredinol ar sail cael mandad i adael y farchnad sengl, gadael yr undeb tollau a gadael awdurdodaeth Llys Cyfiawnder Ewrop. Methodd ar bob un o'r pwyntiau hynny. Fe fethodd. Nid oedd pobl Prydain yn cefnogi'r farn honno, ac felly mae'n ddyletswydd arnom ni nawr i ddod o hyd i ffordd sy'n cynnig y lefel fwyaf o gonsensws. Ydym, rydym ni’n gadael. Nac oes, does neb eisiau i reolau WTO gael eu defnyddio, ond byddant yn cael eu defnyddio oni bai fod cyfnod pontio o leiaf, oherwydd ni fydd cytundeb erbyn mis Mawrth 2019. Ni all neb, does bosib, gredu hynny, o ystyried—. Rwyf i wedi siarad â negodwyr masnach ac maen nhw’n dweud wrthyf ei bod hi’n cymryd 18 mis i gytuno ar yr hyn yr ydych chi’n mynd i siarad amdano, heb sôn am gael cytundeb. Mae'r pethau hyn, o ran eu natur, yn gymhleth dros ben, felly mae'n hynod bwysig ein bod ni’n edrych ar drefniadau pontio.

Rydym ni wedi cyflwyno ein barn: mae yn y Papur Gwyn. Mae'n eglur iawn. Pa un a yw pobl yn cytuno ag ef ai peidio, gall pobl weld ei fod yno o leiaf. Does gen i ddim syniad beth yw safbwynt presennol Llywodraeth y DU erbyn hyn. Nid yw hynny o fudd i neb, ac mae'n hynod bwysig eu bod nhw’n gweithio gyda'r gweinyddiaethau datganoledig i gyrraedd yno. Nid ydym yn dechrau o sefyllfa o geisio tanseilio Llywodraeth y DU. Byddwn yn huawdl, yn gyhoeddus, os ydym ni’n anghytuno â'r hyn y maen nhw’n ei ddweud, ond nid dyna lle’r ydym ni’n dechrau. Ond, yn anffodus, ni allwn hyd yn oed gyrraedd y pwynt hwnnw oherwydd mae Llywodraeth y DU wedi cau’r siop i ni a'r Alban ar hyn o bryd. Nawr, nid yw honno'n ffordd synhwyrol ymlaen os ydym ni’n mynd i gael cytundeb Brexit sy'n denu cefnogaeth ar draws y DU.

Well, I’ve made my point on that, but the EU comprises another 27 member states. With almost all of them, we have a trade deficit. In Germany’s case, for example, we have a trade deficit that amounts to £25 billion a year. One in 10 of every car made in Germany is exported to the United Kingdom. There is a massive interest in Germany in retaining the maximum possible free trade with Britain. There is a huge deficit in most agricultural products in the UK, and therefore there is, again, a mutuality of interest in maintaining the maximum possible freedom, for example, to export French wine subject to the lowest possible form of restriction. Therefore, I’m asking the First Minister whether he will take steps, along with his colleagues, to do a tour of the capitals of Europe to talk to the Governments of individual member states, because they won’t be involved directly in the Brexit negotiating process, in order to see what mutuality of interest we can engender there to help put pressure upon the EU Commission, which is, of course, unelected, to take the most liberal attitude towards free trade between our respective countries.

Wel, rwyf i wedi gwneud fy mhwynt ar hynny, ond mae 27 o aelod-wladwriaethau eraill yn y DU. Mae gennym ni ddiffyg masnach gyda bron pob un ohonyn nhw. Yn achos yr Almaen, er enghraifft, mae gennym ni ddiffyg masnach sy'n gyfystyr â £25 biliwn y flwyddyn. Mae un o bob 10 car sy’n cael ei wneud yn yr Almaen yn cael ei allforio i'r Deyrnas Unedig. Mae budd enfawr i’r Almaen mewn cadw'r fasnach rydd fwyaf posibl gyda Phrydain. Ceir diffyg enfawr yn y rhan fwyaf o gynhyrchion amaethyddol yn y DU, ac felly, unwaith eto, ceir cydfuddioldeb o gynnal y rhyddid mwyaf posibl, er enghraifft, i allforio gwin Ffrainc gan fod yn ddarostyngedig i’r cyfyngiad lleiaf posibl. Felly, rwy'n gofyn i'r Prif Weinidog a wnaiff ef gymryd camau, ynghyd â'i gydweithwyr, i fynd at daith o gwmpas prifddinasoedd Ewrop i siarad â Llywodraethau’r aelod-wladwriaethau unigol, oherwydd ni fyddan nhw yn cymryd rhan uniongyrchol yn y broses o drafod Brexit, er mwyn gweld pa gydfuddioldeb allwn ni ei feithrin yno er mwyn helpu i roi pwysau ar Gomisiwn yr UE, sydd, wrth gwrs, yn anetholedig, i gymryd yr agwedd fwyaf ryddfrydol tuag at fasnach rydd rhwng ein priod wledydd.

Well, first of all, it’s been made absolutely clear, and there is no dissent amongst the EU 27 about this, that the UK’s future arrangement cannot be as beneficial as membership of the EU. For obvious reasons, they take the view that you can’t have your cake and eat, to use that phrase. That’s the first thing to remember. The European Union is now stronger and more united, probably, than ever it has been. We must be very, very careful that that isn’t a unity against the UK, and diplomacy must be used to make sure that that doesn’t happen. This is not a negotiation of equals. The EU is eight times bigger than the UK. Its market is far, far larger. It’s far more attractive to foreign investors and exporters than the UK is, because it’s got far more consumers than the UK. So, we have to come at this from a realistic viewpoint.

He makes the point about the EU exporting more to the UK than the UK does to the EU in terms of numbers. Well, it would be odd if it didn’t, given the fact that it’s eight times bigger; of course it’s going to export more in terms of money and numbers. But, if you look at percentages, actually we export far more of our exports into the European market than EU products coming into the UK. I think about 8 per cent of the EU 27’s exports go into the UK. From Wales’s perspective, it’s 67 per cent the other way. So, actually, as a percentage, we stand to lose far more than Europe does. Bear in mind, of course, the EU has just signed a free trade deal with Japan. The German car manufacturers will eye that very, very greedily, because they will look at that free trade agreement with Japan as a huge opportunity for them in a market that’s twice the size of the UK, bluntly—twice the size of the UK. The German car manufacturers have already said that, from their perspective, they’d want the UK to stay in. They are not going to press their own Government for some kind of special deal for the UK, and the Germans value the EU and its unity more than anything else. That’s been very clear over the course of the past few months. BMW are not a member state of the EU, and that’s something we should remember.

We are realistic. Mutuality is important. A good deal for all is important, but, of course, we are now faced with a position with a Prime Minister who went into an election with a clear programme of what she wanted to do and lost, or failed—failed to win the election as a result of that. And that’s why it’s so important that the UK Government works with the devolved administrations to get to a position on Brexit that we can all try and support. But so far, the door’s been shut.

Wel, yn gyntaf oll, fe’i gwnaed yn gwbl eglur, ac nid oes unrhyw wrthwynebiad ymhlith 27 yr UE am hyn, na all trefniant y DU yn y dyfodol fod mor fuddiol ag aelodaeth o'r UE. Am resymau amlwg, maen nhw o’r farn na allwch chi ei chael hi bob ffordd, i ddefnyddio’r ymadrodd hwnnw. Dyna'r peth cyntaf i'w gofio. Mae'r Undeb Ewropeaidd yn gryfach ac yn fwy unedig erbyn hyn nag y bu erioed, mae’n debyg. Mae'n rhaid i ni fod yn ofalus dros ben nad yw hwnnw'n undod yn erbyn y DU, ac mae'n rhaid defnyddio diplomyddiaeth i wneud yn siŵr nad yw hynny'n digwydd. Nid trafodaeth rhwng dwy ochr gyfartal yw hon. Mae'r UE wyth gwaith yn fwy na’r DU. Mae ei farchnad yn llawer, llawer mwy. Mae'n llawer mwy deniadol i fuddsoddwyr tramor ac allforwyr nag y mae’r DU, oherwydd bod ganddo lawer mwy o ddefnyddwyr nag yn y DU. Felly, mae'n rhaid i ni ystyried hyn o safbwynt realistig.

Mae'n gwneud y pwynt am yr UE yn allforio mwy i'r DU nag y mae’r DU yn ei wneud i'r UE o ran niferoedd. Wel, byddai'n rhyfedd pe na byddai, o ystyried y ffaith ei fod wyth gwaith yn fwy; wrth gwrs ei fod yn mynd i allforio mwy o ran arian a niferoedd. Ond, os edrychwch chi ar ganrannau, rydym ni, mewn gwirionedd, yn allforio llawer mwy o'n hallforion i mewn i'r farchnad Ewropeaidd na chynhyrchion UE sy'n dod i mewn i'r DU. Rwy'n credu bod tua 8 y cant o allforion y 27 yr UE yn mynd i mewn i'r DU. O safbwynt Cymru, mae'n 67 y cant y ffordd arall. Felly, mewn gwirionedd, fel canran, rydym ni’n sefyll i golli llawer mwy nag y mae Ewrop. Cofiwch, wrth gwrs, bod yr UE newydd lofnodi cytundeb masnach rydd gyda Japan. Bydd gwneuthurwyr ceir yr Almaen yn llygadu hynny’n farus dros ben, gan y byddant yn edrych ar y cytundeb masnach rydd hwnnw gyda Japan fel cyfle enfawr iddyn nhw mewn marchnad sydd ddwywaith maint y DU, dyna’r gwir plaen—ddwywaith maint y DU. Mae gwneuthurwyr ceir yr Almaen eisoes wedi dweud, o’u safbwynt nhw, y byddent yn dymuno i'r DU aros i mewn. Nid ydyn nhw’n mynd i bwyso ar eu Llywodraeth eu hunan am ryw fath o gytundeb arbennig i’r DU, ac mae'r Almaenwyr yn gwerthfawrogi'r UE a'i undod yn fwy na dim byd arall. Mae hynny wedi bod yn eglur iawn yn ystod y misoedd diwethaf. Nid yw BMW yn un o aelod-wladwriaeth’r UE, ac mae hynny'n rhywbeth y dylem ni ei gofio.

Rydym ni yn realistig. Mae cydfuddioldeb yn bwysig. Mae cytundeb da i bawb yn bwysig, ond, wrth gwrs, rydym ni’n wynebu sefyllfa nawr gyda Phrif Weinidog y DU a aeth i mewn i etholiad gyda rhaglen eglur o'r hyn yr oedd hi eisiau ei wneud a cholli, neu fethu—methodd ag ennill yr etholiad o ganlyniad i hynny. A dyna pam mae hi mor bwysig bod Llywodraeth y DU yn gweithio gyda'r gweinyddiaethau datganoledig i ddod i safbwynt ar Brexit y gallwn ni i gyd geisio ei gefnogi. Ond hyd yn hyn, caewyd y drws.

Plant a Phobl Ifanc yng Nghwm Cynon

Children and Young People in the Cynon Valley

3. A wnaiff y Prif Weinidog amlinellu'r camau sy'n cael eu cymryd i sicrhau nad yw plant a phobl ifanc yng Nghwm Cynon yn mynd heb fwyd yn ystod gwyliau'r ysgol? OAQ(5)0715(FM)

3. Will the First Minister outline the actions being taken to ensure children and young people in the Cynon Valley do not go hungry during school holidays? OAQ(5)0715(FM)

We’re providing £500,000 for 2017-18 to accelerate the roll-out of the Welsh Local Government Association summer holiday programme, and Penywaun Primary School in Aberdare is one of the sites benefiting from funding.

Rydym ni’n darparu £500,000 ar gyfer 2017-18 i gyflymu'r broses o gyflwyno rhaglen gwyliau haf Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, ac mae Ysgol Gynradd Penywaun yn Aberdâr yn un o'r safleoedd sy'n elwa ar y cyllid.

Thank you, First Minister. During the year 2015-16, there were over 8,300 children who were eligible for free school meals within Rhondda Cynon Taf. This means that more than one in 10 of all children in Wales who are eligible for free school meals reside within my county borough. New research from the Trussell Trust suggests that, and I quote,

‘lone parents and their children are notably more likely to use foodbanks, suggesting that, even compared to the low-income population, lone parents and their children are particularly vulnerable to needing food banks.’

This is especially a problem within larger families and is exacerbated greatly during the school holidays, when these families have no access to free school meals. We know that the Welsh Government has plans for an extended system of lunch and fun clubs, so I’d like to ask: how are preparations going ahead of the school holidays, which start in just a few weeks’ time, and what evaluation of the scheme in tackling holiday hunger will take place?

Diolch yn fawr, Prif Weinidog. Yn ystod blwyddyn 2015-16, roedd dros 8,300 o blant a oedd yn gymwys i gael prydau ysgol am ddim yn Rhondda Cynon Taf. Mae hyn yn golygu bod mwy nag un o bob 10 o'r holl blant yng Nghymru sy'n gymwys i gael prydau ysgol am ddim yn byw yn fy mwrdeistref sirol i. Mae gwaith ymchwil newydd gan Ymddiriedolaeth Trussell yn awgrymu, ac rwy’n dyfynnu,

mae rhieni unigol a'u plant yn llawer mwy tebygol o ddefnyddio banciau bwyd, sy’n awgrymu, hyd yn oed o'u cymharu â'r boblogaeth incwm isel, bod rhieni unigol a'u plant yn arbennig o agored i fod angen banciau bwyd.

Mae hon yn broblem arbennig mewn teuluoedd mwy ac yn cael ei gwaethygu’n sylweddol yn ystod gwyliau'r ysgol, pan nad oes unrhyw brydau ysgol am ddim ar gael i’r teuluoedd hyn. Rydym ni’n gwybod bod gan Lywodraeth Cymru gynlluniau ar gyfer system estynedig o glybiau cinio a hwyl, felly hoffwn i ofyn: sut mae’r paratoadau’n mynd cyn gwyliau’r ysgol, sy’n dechrau ymhen dim ond ychydig wythnosau, a pha werthusiad o’r cynllun ar gyfer mynd i'r afael â phlant llwglyd yn ystod y gwyliau fydd yn cael ei gynnal?

We are working with the WLGA in order to move the scheme forward, of course, in the coming summer holidays. Evaluation is in place. Evaluation, for example, of the previous scheme—of the pilot scheme, rather—was done, and indeed was published in February 2017, and the findings made in relation to health, social, and education outcomes, and the findings that we saw from the pilot scheme, are very encouraging.

Rydym ni’n gweithio gyda CLlLC er mwyn symud y cynllun yn ei flaen, wrth gwrs, yn ystod y gwyliau'r haf sydd ar ddod. Mae proses werthuso ar waith. Cynhaliwyd gwerthusiad, er enghraifft, o’r cynllun blaenorol—y cynllun arbrofol, yn hytrach—ac fe’i cyhoeddwyd, yn wir, ym mis Chwefror 2017, ac mae'r canfyddiadau a wnaed o ran canlyniadau iechyd, cymdeithasol ac addysg, a'r canfyddiadau a welsom o’r cynllun arbrofol, yn galonogol iawn.

First Minister, this is a very important issue, and I commend the education Secretary’s announcement, earlier this year, to pilot these lunch and fun clubs for primary schools at first. But I just wonder if it’s going to be a scheme you will examine for the secondary school sector, because helping those that receive free school lunches, in terms of healthy nutrition, eating, and a healthy programme of activities, educational attainment—all these things are very, very important. That group has some of the poorest educational attainment of any that attend school, some of it because the school holiday itself is not very conducive to keeping their pattern of learning going. So, this is an area, I think, that needs careful examination.

Prif Weinidog, mae hwn yn fater pwysig iawn, ac rwy’n cymeradwyo cyhoeddiad yr Ysgrifennydd dros Addysg, yn gynharach eleni, i dreialu’r clybiau cinio a hwyl hyn ar gyfer ysgolion cynradd yn gyntaf. Ond roeddwn i’n meddwl tybed a yw'n mynd i fod yn gynllun y byddwch chi’n ei ystyried ar gyfer y sector ysgolion uwchradd, oherwydd mae helpu'r rhai sy'n cael cinio ysgol am ddim, o ran maethiad iach, bwyta’n iach, a rhaglen iach o weithgareddau, cyrhaeddiad addysgol—mae’r holl bethau hyn yn bwysig dros ben. Mae gan y grŵp hwnnw rywfaint o’r cyrhaeddiad addysgol gwaethaf o unrhyw rai sy'n mynd i'r ysgol, rhywfaint ohono oherwydd nad yw’r gwyliau ysgol ei hunan yn ffafriol iawn i barhau eu patrwm o ddysgu. Felly, mae hwn yn faes, rwy’n credu, y mae angen ei ystyried yn ofalus.

Of course, we’re—. Money restricts what we might want to do, but, with the programme rolling out over the course of this summer, of course there will be an evaluation of it, as I have said, and in future years, of course, we’ll keep under consideration how the programme might be extended, when and if the finance becomes available.

Wrth gwrs, rydym ni’n—. Mae arian yn cyfyngu’r hyn y gallem ni fod yn dymuno ei wneud, ond, gyda'r rhaglen yn cael ei chyflwyno dros yr haf hwn, wrth gwrs, bydd gwerthusiad ohoni, fel y dywedais, ac mewn blynyddoedd i ddod, wrth gwrs, byddwn yn cadw dan ystyriaeth sut y gallai'r rhaglen gael ei hymestyn, pan ac os bydd y cyllid ar gael.

First Minister, your party has been running the Welsh Government for 18 years, and yet there are still children going hungry—200,000 children in Wales live in poverty. Don’t you think that it’s a disgrace that a member of your own party has to stand up here and ask you about children going hungry in the Cynon valley, when you’ve had so long to do something about that? Why have you failed? Why have you failed?

Prif Weinidog, mae eich plaid wedi bod yn rhedeg Llywodraeth Cymru ers 18 mlynedd, ac eto mae plant yn llwglyd o hyd—mae 200,000 o blant yng Nghymru yn byw mewn tlodi. Onid ydych chi’n credu ei bod yn warthus bod yn rhaid i aelod o'ch plaid eich hun sefyll ar ei draed yn y fan yma a gofyn i chi am blant sy’n llwglyd yng nghwm Cynon, pan eich bod chi wedi cael cymaint o amser i wneud rhywbeth ynghylch hynny? Pam ydych chi wedi methu? Pam ydych chi wedi methu?

What does he do, as deputy leader of Cardiff, I wonder, in terms of taking this forward? Not much, I suspect, but he’s always keen, of course, to point the finger elsewhere. Look, he is right to point out that there are children going hungry. Much of that is to do with the current policies of austerity pursued by the UK Government, over which we have little or no influence, but we can see that there are more and more children who find themselves in families who are unable to cope financially, which is why we’re putting this programme in place, in order that, in Wales, we have a programme that helps young children through the summer, and makes sure that they can have food in their bellies over the summer. That is, to my mind, true socialism—true socialism—and something, indeed, we should be proud of in terms of what we’re doing in Wales.

Beth mae e'n ei wneud, fel dirprwy arweinydd Caerdydd, tybed, o ran bwrw ymlaen â hyn? Dim llawer, rwy’n amau, ond mae bob amser yn awyddus, wrth gwrs, i bwyntio’r bys at bobl eraill. Edrychwch, mae e'n iawn i nodi y ceir plant sy’n llwglyd. Mae llawer o hynny’n ymwneud â’r polisïau presennol o gyni ariannol sy’n cael eu dilyn gan Lywodraeth y DU, y mae gennym ychydig neu ddim dylanwad drostynt, ond gallwn weld bod mwy a mwy o blant sy'n canfod eu hunain mewn teuluoedd nad ydynt yn gallu ymdopi yn ariannol, a dyna pam yr ydym ni’n cyflwyno’r rhaglen hon, fel bod gennym ni, yng Nghymru, raglen sy'n helpu plant ifanc drwy'r haf, ac yn sicrhau y gallant gael bwyd yn eu boliau dros yr haf. Mae hynny, yn fy marn i, yn sosialaeth go iawn—sosialaeth go iawn—a rhywbeth, yn wir, y dylem ni fod yn falch ohono o ran yr hyn yr ydym ni’n ei wneud yng Nghymru.

Rhaglenni Cyflogadwyedd

Employability Programmes

4. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am raglenni cyflogadwyedd yng Nghymru? OAQ(5)0713(FM)

4. Will the First Minister make a statement on employability programmes in Wales? OAQ(5)0713(FM)

The Minister for Skills and Science will make a statement setting out the Welsh Government’s approach to employability later this afternoon. That will set out how we’ll deliver our ‘Taking Wales Forward’ commitment to reshape employability support in order to enable individuals to gain and maintain sustainable employment.

Bydd y Gweinidog Sgiliau a Gwyddoniaeth yn gwneud datganiad yn nodi dull Llywodraeth Cymru o ymdrin â chyflogadwyedd yn ddiweddarach y prynhawn yma. Bydd hwnnw’n nodi sut y byddwn yn cyflawni ein hymrwymiad 'Symud Cymru Ymlaen' i ad-drefnu cymorth cyflogadwyedd er mwyn galluogi unigolion i gaffael a chadw cyflogaeth gynaliadwy.

Thank you for that. As you’ll be aware, the UK Government’s Work and Health Programme in Wales is currently out to tender, forecast to reach 16,000 disabled people, those with health conditions, or those out of work for more than two years, although there are 270,000 economically inactive people in Wales, excluding students and pensioners, according to Welsh Government figures. How will you address concerns expressed to me that the Welsh Government’s employability programmes, which we will hear more about later, are currently, we understood, not projected to begin until April 2019, having slipped a year, and, further, that there will be only one prime contractor operating left in Wales despite the Welsh Government’s statement that it wants to use multiple suppliers, and that if it doesn’t act now it will be forced to rely on external companies coming into Wales to provide those services? Finally, in this context, to address the statement to the cross-party group on industrial communities today by the Bevan Foundation that, in terms of employability, we need a one-stop shop, with ‘wiring of schemes behind the scenes in a seamless service’, whether they’re UK, Wales, or third sector.

Diolch i chi am hynna. Fel y byddwch yn gwybod, mae Rhaglen Gwaith ac Iechyd Llywodraeth y DU yng Nghymru yn destun proses dendro ar hyn o bryd, a rhagwelir y bydd yn cyrraedd 16,000 o bobl anabl, pobl â chyflyrau iechyd, neu'r rhai sydd wedi bod yn ddi-waith ers mwy na dwy flynedd, er bod 270,000 o bobl economaidd anweithgar yng Nghymru, ac eithrio myfyrwyr a phensiynwyr, yn ôl ffigurau Llywodraeth Cymru. Sut y gwnewch chi roi sylw i bryderon a fynegwyd i mi na ragwelir y bydd rhaglenni cyflogadwyedd Llywodraeth Cymru, y byddwn yn clywed mwy amdanynt yn ddiweddarach, ar hyn o bryd, rydym yn deall, yn dechrau tan fis Ebrill 2019, ar ôl llithro flwyddyn ar ei hôl hi, ac, ymhellach, mai dim ond un prif gontractwr sy’n gweithredu fydd ar ôl yng Nghymru, er gwaethaf datganiad Llywodraeth Cymru ei bod eisiau defnyddio cyflenwyr lluosog, ac os na fydd yn gweithredu nawr, y bydd yn cael ei gorfodi i ddibynnu ar gwmnïau allanol yn dod i mewn i Gymru i ddarparu’r gwasanaethau hynny? Yn olaf, yn y cyd-destun hwn, i roi sylw i'r datganiad i'r grŵp trawsbleidiol ar gymunedau diwydiannol heddiw gan Sefydliad Bevan fod, o ran cyflogadwyedd, angen siop un stop arnom, gyda chynlluniau wedi eu trefnu y tu ôl i'r llenni mewn gwasanaeth di-dor, pa un a ydynt yn rhai DU, Cymru, neu’r trydydd sector.

The Minister, as I said, will make a statement later on this afternoon. He is right to say that we’re looking to commence delivery of our new programme in April of 2019. While we transition to the programme—the new programme, rather—we are looking at what we can do now to better support individuals into employment. Those transitional arrangements will focus on making amendments to the current employability programmes for the interim period up to April 2019 in order to deliver greater impact. We’re testing and trialling these approaches to support the Valleys taskforce agenda. Again, there’s a statement on that, if I remember rightly, this afternoon, and that will inform the development then of the employability delivery plan.

Bydd y Gweinidog, fel y dywedais, yn gwneud datganiad yn ddiweddarach y prynhawn yma. Mae'n iawn i ddweud ein bod ni’n bwriadu dechrau gweithredu ein rhaglen newydd ym mis Ebrill 2019. Wrth i ni drosglwyddo i’r rhaglen—y rhaglen newydd, yn hytrach—rydym ni’n edrych ar yr hyn y gallwn ni ei wneud nawr i gynorthwyo unigolion yn well i gael gwaith. Bydd y trefniadau pontio hynny yn canolbwyntio ar wneud diwygiadau i'r rhaglenni cyflogadwyedd presennol ar gyfer y cyfnod interim hyd at Ebrill 2019 er mwyn cael mwy o effaith. Rydym ni’n profi ac yn treialu’r dulliau hyn i gefnogi agenda tasglu’r Cymoedd. Unwaith eto, bydd datganiad ar hynny, os cofiaf yn iawn, y prynhawn yma, a bydd hwnnw’n llywio datblygiad wedyn y cynllun cyflawni cyflogadwyedd.

The Welsh Government programme for government, ‘Taking Wales Forward’, includes a commitment to reshape employability support for job-ready individuals and for those furthest away from the labour market. It is important to recognise that employability is not just about jobs and skills, it is about getting every aspect of Government policy—education, health, housing, communities—working together to support people into sustainable jobs. First Minister, what does the Welsh people’s endorsement of Welsh Labour at the Assembly, local, and general elections over the last year say about how the people view our plans for increasing employability in our nation?

Mae rhaglen lywodraethu Llywodraeth Cymru, 'Symud Cymru Ymlaen', yn cynnwys ymrwymiad i ad-drefnu cymorth cyflogadwyedd i unigolion sy'n barod am swyddi ac i’r rhai sydd bellaf i ffwrdd o'r farchnad lafur. Mae'n bwysig cydnabod nad yw cyflogadwyedd yn golygu swyddi a sgiliau yn unig, mae'n ymwneud â chael pob agwedd ar bolisi addysg y Llywodraeth—addysg, iechyd, tai, cymunedau—yn gweithio gyda'i gilydd i gynorthwyo pobl i mewn i swyddi cynaliadwy. Prif Weinidog, beth mae cymeradwyaeth pobl Cymru i Lafur Cymru yn yr etholiadau Cynulliad, lleol a chyffredinol dros y flwyddyn ddiwethaf yn ei ddweud am farn pobl ar ein cynlluniau ar gyfer cynyddu cyflogadwyedd yn ein gwlad?

Well, can I say that it shows that the people of Wales trust Welsh Labour to deliver economically, socially, and for their communities? And, of course, we saw that again last month.

Wel, a gaf i ddweud ei fod yn dangos bod pobl Cymru yn ymddiried yn Llafur Cymru i gyflawni’n economaidd, yn gymdeithasol, ac ar gyfer eu cymunedau? Ac, wrth gwrs, gwelsom hynny eto y mis diwethaf.

Dinas-ranbarth Bae Abertawe

The Swansea Bay City Region

5. A wnaiff y Prif Weinidog amlinellu cefnogaeth Llywodraeth Cymru ar gyfer dinas-ranbarth Bae Abertawe? OAQ(5)0712(FM)

5. Will the First Minister outline the Welsh Government’s support for the Swansea Bay city region? OAQ(5)0712(FM)

Well, we are working with local partners to support business growth, to improve infrastructure, and to create a more attractive economic environment across the region.

Wel, rydym ni’n gweithio gyda phartneriaid lleol i gefnogi twf busnes, i wella seilwaith, ac i greu amgylchedd economaidd mwy deniadol ar draws y rhanbarth.

Can I thank the First Minister for that response? The first supplementary budget provides an extra £20 million for the Cardiff city region. Will the Swansea bay city region get the same financial support from the Welsh Government when it needs it?

A gaf i ddiolch i'r Prif Weinidog am yr ymateb yna? Mae'r gyllideb atodol gyntaf yn darparu £20 miliwn ychwanegol ar gyfer dinas-ranbarth Caerdydd. A fydd dinas-ranbarth Bae Abertawe yn cael yr un cymorth ariannol gan Lywodraeth Cymru pan fydd ei angen?

Yes. The Swansea city deal is structured around 11 major project proposals. There is a process set out that triggers the money going to Swansea in the same way as Cardiff. It’s not identical, but the Welsh and UK Governments have committed to jointly invest, subject to the submission and approval of full business cases in relation to the 11 identified projects and the agreement of governance arrangements for the deal, a sum of up to £241 million on specific interventions.

Bydd. Mae cytundeb dinas Abertawe wedi'i strwythuro ar sail 11 o gynigion prosiect mawr. Ceir proses a gyflwynwyd sy'n sbarduno’r arian sy’n mynd i Abertawe yn yr un modd â Chaerdydd. Nid yw’n union yr un fath, ond mae Llywodraethau Cymru a'r DU wedi ymrwymo i fuddsoddi ar y cyd, yn amodol ar gyflwyno a chymeradwyo achosion busnes llawn o ran yr 11 prosiect a nodwyd a chytundeb trefniadau llywodraethu ar gyfer y cytundeb, swm o hyd at £241 miliwn ar ymyraethau penodol.

Thank you for that answer, First Minister. It’s been over three months now since the deal was signed between yourself and the Prime Minister, yet, as far as I understand it, the governance structure is still unresolved. I think work does need to move on now on delivering those projects that are worth £1.3 billion to the local area and beyond, with a strong focus on the commercialisation and economic development of ideas, as well as the social and well-being goals, of course. I’m wondering: have you given any consideration to delivering the Welsh Government oversight of this through the economy and infrastructure department rather than through the finance and local government department?

Diolch i chi am yr ateb yna, Prif Weinidog. Bu dros dri mis nawr ers i’r cytundeb gael ei lofnodi rhyngoch chi a Phrif Weinidog y DU, ond, hyd y deallaf, nid yw’r strwythur llywodraethu wedi ei ddatrys o hyd. Rwy'n credu bod angen i waith symud ymlaen nawr ar gyflawni’r prosiectau hynny sydd werth £1.3 biliwn i'r ardal leol a thu hwnt, gyda phwyslais cryf ar fasnacheiddio a datblygiad economaidd syniadau, yn ogystal â'r nodau cymdeithasol a llesiant, wrth gwrs. Rwy'n meddwl tybed: a ydych chi wedi rhoi unrhyw ystyriaeth i gyflwyno goruchwyliaeth Llywodraeth Cymru o hyn drwy adran yr economi a seilwaith yn hytrach na thrwy'r adran cyllid a llywodraeth leol?

No, there are no plans to change that. The reason why the governance arrangements haven’t been agreed yet is because the general election intervened, and that, of course, set back the timetable. But we are keen, of course, to get to a position where the governance arrangements are agreed in order to see the deal being delivered successfully.

Nac ydym, nid oes unrhyw gynlluniau i newid hynny. Y rheswm pam nad yw'r trefniadau llywodraethu wedi eu cytuno eto yw oherwydd bod yr etholiad cyffredinol wedi tarfu, a gwnaeth hynny, wrth gwrs, oedi’r amserlen. Ond rydym ni’n awyddus, wrth gwrs, i gyrraedd sefyllfa lle mae'r trefniadau llywodraethu wedi eu cytuno er mwyn gweld y cytundeb yn cael ei gyflwyno'n llwyddiannus.

What message would it send to those involved in the Swansea bay city deal region if we lose a huge renewable investment project in the tidal lagoon due to dither and delay by the Westminster Government? And have you had any indication at all that they’re going to make a decision on this?

Pa neges y byddai'n ei anfon i'r rhai sy'n cymryd rhan yng nghytundeb dinas-ranbarth bae Abertawe pe byddem ni’n colli prosiect buddsoddi adnewyddadwy enfawr yn y morlyn llanw oherwydd petruso ac oedi gan Lywodraeth San Steffan? Ac a ydych chi wedi cael unrhyw arwydd o gwbl eu bod nhw’n mynd i wneud penderfyniad am hyn?

What impression does it give? A poor one. Have we had any suggestion that they are close to making a decision? No. Again, there is no reason why this project should not proceed. The Secretary of State for Wales I think today said that he supported the Swansea bay tidal lagoon. Well, if he says he supports it, he must deliver it. He is the Secretary of State for Wales. He can’t say that he supports something and then say, ‘Well, of course, I can’t help to deliver it’. He has said that, and it’s hugely important then that he is able to make sure that his voice is heard around the UK Cabinet table. If the tidal lagoon doesn’t come, what assessment do we make of the voice of the Secretary of State for Wales around that table? So, yes, we know that 1,000 jobs will be created by the tidal lagoon. We know that the UK Government needs to make its mind up now in terms of the financial arrangements surrounding the lagoon. We know there’s been a review. We know that there’s no reason now why it should not proceed. If £1 billion can be given to Northern Ireland, there is no reason why the lagoon can’t proceed.

Pa argraff mae'n ei roi? Un wael. A ydym ni wedi cael unrhyw awgrym eu bod nhw’n agos at wneud penderfyniad? Naddo. Unwaith eto, nid oes unrhyw reswm pam na ddylai’r prosiect hwn fynd yn ei flaen. Dywedodd Ysgrifennydd Gwladol Cymru heddiw rwy’n meddwl, ei fod yn cefnogi morlyn llanw bae Abertawe. Wel, os yw e’n dweud ei fod yn ei gefnogi, mae’n rhaid iddo ei gyflawni. Fe yw Ysgrifennydd Gwladol Cymru. Ni all ddweud ei fod yn cefnogi rhywbeth, ac yna dweud, 'Wel, wrth gwrs, ni allaf helpu i’w gyflawni'. Mae wedi dweud hynny, ac mae'n hynod bwysig wedyn ei fod yn gallu gwneud yn siŵr bod ei lais yn cael ei glywed o gwmpas bwrdd Cabinet y DU. Os na fydd y morlyn llanw yn dod, pa asesiad ydym ni’n ei wneud o lais Ysgrifennydd Gwladol Cymru o amgylch y bwrdd hwnnw? Felly, ydym, rydym ni’n gwybod y bydd 1,000 o swyddi'n cael eu creu gan y morlyn llanw. Rydym ni’n gwybod bod angen i Lywodraeth y DU benderfynu nawr o ran y trefniadau ariannol sy’n ymwneud â’r morlyn. Rydym ni’n gwybod y bu adolygiad. Rydym ni’n gwybod nad oes unrhyw reswm nawr pam na ddylai ddigwydd. Os gellir rhoi gwerth £1 biliwn i Ogledd Iwerddon, nid oes unrhyw reswm pam na all y morlyn fynd yn ei flaen.

First Minister, the city region has the potential not only to transform the Swansea bay region but also to deliver wider benefits to Wales as a whole. The internet of life science and well-being could help reshape the way we deliver healthcare in future. Key to the success of the internet coast vision of the city region is the transatlantic cable. Can you provide an update, First Minister, on the progress made in bringing a fibre-optic cable from New York to Oxwich bay, which is within my region?

Prif Weinidog, mae gan y ddinas-ranbarth y potensial nid yn unig i weddnewid rhanbarth bae Abertawe, ond hefyd i sicrhau manteision ehangach i Gymru gyfan. Gallai'r rhyngrwyd gwyddorau bywyd a llesiant helpu i ad-drefnu’r ffordd yr ydym ni’n darparu gofal iechyd yn y dyfodol. Mae’r cebl trawsatlantig yn allweddol i lwyddiant gweledigaeth arfordir rhyngrwyd y ddinas-ranbarth. A allwch chi roi'r wybodaeth ddiweddaraf, Prif Weinidog, am y cynnydd sy’n cael ei wneud o ran dod â chebl ffibr-optig o Efrog Newydd i fae Oxwich, sydd yn fy rhanbarth i?

Well, I’ll write to the Member on that, but, of course, this is part of the ongoing development of business cases as part of the city deal. But I will write to her with more detail in terms of that specific project.

Wel, byddaf yn ysgrifennu at yr Aelod am hynny, ond, wrth gwrs, mae hyn yn rhan o ddatblygiad parhaus achosion busnes yn rhan o'r fargen ddinesig. Ond byddaf yn ysgrifennu ati gyda mwy o fanylion o ran y prosiect penodol hwnnw.

I very much welcome the news today that we’ve had that the Secretary of State, Greg Clark, will actually meet with a cross-party delegation of Chairs of prominent committees here to advocate the case, once again, for the tidal lagoon. I thank him for the courtesy he’s extended to that cross-party delegation. The First Minister will know that we had a debate here before the general election where there was universal support for the tidal lagoon and for the findings of the Hendry review here in this Chamber. It also has the backing of the higher education sector, the construction sector, the business sector, the CBI, individual businesses, the unions, local government, cross-party, right across the board. So, we’ll welcome the opportunity of taking that delegation and stressing the strong commitment. Would he agree with me that there could be no better signal of the UK Government taking an active direct interest in Wales in terms of energy, but also in terms of national infrastructure, than to give the go-ahead for the tidal lagoon in Swansea?

Rwy’n croesawu'n fawr y newyddion heddiw yr ydym ni wedi ei gael y bydd yr Ysgrifennydd Gwladol, Greg Clark, yn cyfarfod â dirprwyaeth drawsbleidiol o Gadeiryddion pwyllgorau blaenllaw yma i hyrwyddo’r achos, unwaith eto, dros y morlyn llanw. Diolchaf iddo am y cwrteisi y mae wedi ei ymestyn i’r ddirprwyaeth drawsbleidiol honno. Bydd y Prif Weinidog yn gwybod ein bod wedi cael dadl yma cyn yr etholiad cyffredinol lle cafwyd cefnogaeth gyffredinol i'r morlyn llanw ac i ganfyddiadau adolygiad Hendry yma yn y Siambr hon. Mae ganddo hefyd gefnogaeth y sector addysg uwch, y sector adeiladu, y sector busnes, y CBI, busnesau unigol, yr undebau, llywodraeth leol, trawsbleidiol, gan bawb yn wir. Felly, byddwn yn croesawu'r cyfle o fynd â’r ddirprwyaeth honno a phwysleisio'r ymrwymiad cryf. A yw ef yn cytuno â mi na allai fod unrhyw arwydd gwell o Lywodraeth y DU yn cymryd diddordeb uniongyrchol ymarferol yng Nghymru o ran ynni, ond hefyd o ran seilwaith cenedlaethol, na rhoi sêl ei bendith i’r morlyn llanw yn Abertawe?

Absolutely. It presses all the right buttons, if you’ll pardon the use of that expression, in terms of job creation, in terms of sustainability, in terms of the environment, in terms of it being a clean source of energy, in terms of reliability and predictability. There is no reason why this project should not go ahead. We need that decision soon, so the UK Government shows that the amount of money it has already committed to Northern Ireland can be matched in part to the money it’s prepared to commit to Wales.

Yn sicr. Mae'n pwyso’r holl fotymau cywir, os maddeuwch chi’r defnydd o’r ymadrodd hwnnw, o ran creu swyddi, o ran cynaliadwyedd, o ran yr amgylchedd, o ran y ffaith ei fod yn ffynhonnell lân o ynni, o ran dibynadwyedd a rhagweladwyedd. Nid oes unrhyw reswm pam na ddylai’r prosiect hwn fynd yn ei flaen. Mae angen y penderfyniad hwnnw arnom ni’n fuan, fel y gall Llywodraeth y DU ddangos y gall y swm o arian y mae eisoes wedi ei ymrwymo i Ogledd Iwerddon gael ei gyfateb yn rhannol i’r arian y mae'n barod i’w ymrwymo i Gymru.

Dysgu Ieithoedd Newydd

Learning New Languages

6. A wnaiff y Prif Weinidog amlinellu pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i annog unigolion i ddysgu ieithoedd newydd? OAQ(5)0724(FM)

6. Will the First Minister outline what steps the Welsh Government is taking to encourage individuals to learn new languages? OAQ(5)0724(FM)

Mae Llywodraeth Cymru yn rhoi gwerth mawr ar addysgu a dysgu pob iaith: Cymraeg, Saesneg, neu ieithoedd tramor modern. Fel enghraifft o hyn, mae Llywodraeth Cymru wedi sefydlu Dyfodol Byd-eang, cynllun pum mlynedd i wella a hyrwyddo ieithoedd tramor modern mewn ysgolion.

Welsh Government places a great value on the teaching and learning of all languages, be that English, Welsh, or modern foreign languages. As a demonstration of this, the Welsh Government has put in place Global Futures, a five-year plan to improve and promote modern foreign languages in schools.

Diolch yn fawr am yr ateb yna, Brif Weinidog. Efallai y byddwch yn ymwybodol o ffair iaith yr Alban, sydd am ddim i’r cyhoedd ac yn derbyn cefnogaeth swyddogol gan Lywodraeth yr Alban. Cynhelir y digwyddiad ar gyfer unrhyw un sydd yn ymddiddori mewn ieithoedd ac mae’n cynnwys seminarau, dosbarthiadau blasu iaith, a pherfformiadau diwylliannol mewn dathliad anhygoel o ieithoedd y byd. Mae’n ddathliad bywiog, egnïol, a chyffrous, sy’n gosod ieithoedd lleiafrifol ochr yn ochr ag ieithoedd mawr honedig y byd. Yn dilyn y llwyddiant yma, a ydy Llywodraeth Cymru yn agored i’r syniad o gynnal a chefnogi ffair ieithoedd yma yng Nghymru?

Thank you for that response, First Minister. You may be aware of the Scottish language fair, which is free of charge to the public, and receives official support from the Scottish Government. The event is held for anyone who takes an interest in languages, and it includes seminars and taster sessions on languages and cultural performances in an incredible celebration of world languages. It’s a lively, exciting celebration that places minority languages alongside the major, or so-called major, languages of the world. Now, following this success, is the Welsh Government open to the concept of holding and supporting a language fair here in Wales?

Wel, mae’n wir i ddweud y byddem ni’n agored i’r syniad. Byddai’n rhaid, wrth gwrs, ystyried ym mha ffordd mae hynny’n gweithio yn yr Alban. A gaf i ddweud wrth yr Aelod, wrth gwrs, un o’r pethau sy’n mynd i ddigwydd yn yr hydref yw bod sefydliadau ieithoedd Ffrainc, yr Almaen, a Sbaen yn mynd i agor swyddfeydd yng Nghymru? Mae hwnnw’n gam mawr ymlaen achos, wrth gwrs, bod yn rhaid inni sicrhau bod digon o athrawon ar gael i ddysgu ieithoedd modern hefyd. So, mae hynny’n hollbwysig. Ond mae’r syniad yn un sy’n werth ei ystyried.

Well, it’s true to say that we would be open to the idea. We would have to study how it works in Scotland. May I say to the Member, of course, that one of the things that will be happening in the autumn is that the language institutions of France, Spain, and Germany are going to open offices in Cardiff? That’s a very major step forward, because, of course, we need to ensure that there are a sufficient number of teachers available to teach modern languages. Therefore, that’s vital. But that idea is one that is worth considering.

The latest ‘Language Trends Wales’ report found that the teachers were extremely worried about the future of modern foreign languages. More than a third of Welsh schools now have less than 10 per cent of 14- to 15-year-olds studying a modern foreign language. The statistic is that 44 per cent of schools have fewer than five pupils studying foreign languages at AS-level, and 61 per cent have fewer than five foreign language pupils at A-level. Given that Global Futures is having a limited impact, what action will the Welsh Government take to stem the serious decline in modern foreign language learning in Wales, please?

Canfu adroddiad diweddaraf 'Tueddiadau Iaith Cymru' bod yr athrawon yn hynod bryderus am ddyfodol ieithoedd tramor modern. Mae gan fwy na thraean o ysgolion Cymru lai na 10 y cant o bobl ifanc 14 i 15 oed sy'n astudio iaith dramor fodern erbyn hyn. Yr ystadegyn yw bod gan 44 y cant o ysgolion lai na phum disgybl sy'n astudio ieithoedd tramor ar safon UG, a bod gan 61 y cant lai na phum disgybl iaith dramor ar Safon Uwch. O gofio mai effaith gyfyngedig y mae Dyfodol Byd-eang yn ei chael, pa gamau wnaiff Llywodraeth Cymru eu cymryd i atal y dirywiad difrifol o ran dysgu ieithoedd tramor modern yng Nghymru, os gwelwch yn dda?

Well, ‘Global Futures’, remember, is a five-year plan that’s aimed at improving and promoting modern foreign languages. So, the judgment of that will be after five years. There is no question that there will be a need for our students to develop foreign language skills in the future. One of the issues around Brexit that has not yet been properly understood or explored is that English is per se the second language of people in the European Union. If the UK leaves, the influence of English starts to diminish. What does that mean? It may mean nothing, but we don't know what that will mean in terms of other languages becoming more predominant then within Europe and the need for our own children and young people to learn those languages as a result. It’s why, of course, ‘Global Futures’ was published in October 2015 with a view, of course, to improving the situation markedly by 2020.

Wel, mae 'Dyfodol Byd-eang', cofiwch, yn gynllun pum mlynedd sydd â'r nod o wella a hyrwyddo ieithoedd tramor modern. Felly, bydd y dyfarniad ar hwnnw ar ôl pum mlynedd. Nid oes unrhyw gwestiwn y bydd angen i'n myfyrwyr ddatblygu sgiliau ieithoedd tramor yn y dyfodol. Un o'r materion sy'n gysylltiedig â Brexit nad yw wedi cael ei ddeall na’i archwilio’n llawn eto yw mai Saesneg, fel y cyfryw, yw ail iaith pobl yn yr Undeb Ewropeaidd. Os bydd y DU yn gadael, mae dylanwad y Saesneg yn dechrau lleihau. Beth mae hynny’n ei olygu? Gallai olygu dim byd, ond nid ydym yn gwybod beth fydd hynny’n ei olygu o ran ieithoedd eraill yn dod yn fwy blaenllaw wedyn o fewn Ewrop a'r angen i’n plant a’n pobl ifanc ein hunain ddysgu’r ieithoedd hynny o ganlyniad. Dyna pam, wrth gwrs, y cyhoeddwyd 'Dyfodol Byd-eang' ym mis Hydref 2015 gyda’r nod, wrth gwrs, o wella'r sefyllfa yn sylweddol erbyn 2020.

Ieithoedd Modern mewn Ysgolion Uwchradd

Modern Languages Teaching in Secondary Schools

7. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am gyflwr addysgu ieithoedd modern mewn ysgolion uwchradd yng Nghymru? OAQ(5)0725(FM)[W]

7. Will the First Minister make a statement on the state of modern languages teaching in secondary schools in Wales? OAQ(5)0725(FM)[W]

Wel, nid wyf yn hoff iawn o ddweud, ‘A gaf i gyfeirio Aelod i’r ateb roddais i funud yn ôl?’, ond mae’r ateb, wrth gwrs, ar hyd yr un llinellau, sef bod yna strategaeth gyda ni er mwyn sicrhau bod mwy o athrawon ar gael a hefyd bod mwy o ddisgyblion yn astudio ieithoedd modern yn y pen draw.

Well, I'm not very fond of saying ‘Can I refer the Member to my previous answer?’ but, of course, my answer is along the same lines, namely that we have a strategy in order to ensure that more language teachers are available and also, ultimately, that more pupils study modern languages.

Mae wedi bod yn bleser croesawu disgyblion o dair ysgol gynradd o Ynys Môn i’r Cynulliad heddiw: Porthaethwy; Ysgol Corn Hir, Llangefni; a Pharc y Bont, Llanddaniel. Mi fues i’n trafod dysgu iaith ychwanegol efo disgyblion Parc y Bont a Chorn Hir, ac mae disgyblion Corn Hir eisoes yn y gynradd yn cael gwersi Ffrangeg yn wythnosol. Mi oedden nhw, fel disgyblion dwyieithog, wrth gwrs, yn eiddgar iawn i weld cyfleon i wthio eu ffiniau ieithyddol. Ond, wrth gwrs, mae’r dystiolaeth yn dweud wrthym ni fod cwymp mawr wedi bod yn nifer y disgyblion sy’n dysgu iaith dramor yn ysgolion uwchradd Cymru, ac mae’r adroddiad diweddaraf gan y British Council ar dueddiadau ieithoedd yng Nghymru yn dangos cwymp o bron iawn i hanner y disgyblion sy’n sefyll arholiad TGAU a lefel A rŵan mewn iaith dramor fodern o’u cymharu â 15 mlynedd yn ôl.

Mae cyfres o Weinidogion addysg Llafur wedi methu ag atal y llithro hwnnw, ond a ydy’r Prif Weinidog yn cytuno rŵan â galwad diweddar y grŵp trawsbleidiol Cymru Ryngwladol ar i’r siarad am yr uchelgais yma o greu Cymru ddwyieithog ‘plws 1’ droi’n weithredu ar hynny, yn enwedig yng nghyd-destun y ffaith bod cwricwlwm newydd ar y ffordd?

It's been a pleasure to welcome pupils from three primary schools from Anglesey to the Assembly today: Ysgol Porthaethwy; Ysgol Corn Hir, Llangefni and Parc y Bont in Llanddaniel. I was discussing learning additional languages with pupils from Parc y Bont and Corn Hir, and the pupils from Corn Hir are already being given French lessons on a weekly basis. As bilingual pupils, they were very eager to see opportunities to push their linguistic boundaries. But, of course, the evidence tells us that there has been a great decline in the number of pupils learning a modern foreign language in secondary schools in Wales. The latest report from the British Council on language trends in Wales shows a decline of almost 50 per cent in terms of the pupils taking a GCSE and A-level now in a modern foreign language as compared to the situation 15 years ago.

A series of Labour education Ministers has failed to prevent that slide. Does the First Minister now agree with the latest demand of the cross-party group International Wales that the talk of an ambition of creating a bilingual Wales ‘plus 1’ should turn now to action, particularly in the context of the fact that the new curriculum is in the pipeline?

Byddai hynny’n rhywbeth hollbwysig i’w ystyried yn y pen draw. Mae yna bwyslais heddiw, wrth gwrs, yn y Siambr hon, a hefyd y tu fas, ynglŷn ag ym mha ffordd rŷm ni’n cael y targed o filiwn o siaradwyr Cymraeg erbyn 2050. Ond, wrth gwrs, fel mae’r Aelod wedi sôn, nid yw hynny’n meddwl ein bod ni’n mynd i anghofio am ieithoedd eraill. Ac, wrth gwrs, un o’r pethau y byddwn ni’n sicrhau ei wneud yw clymu’r strategaeth sydd gyda ni am yr iaith Gymraeg gyda’r strategaeth sydd yno’n barod, sef ‘Global Futures’, er mwyn sicrhau bod plant yn cael y cyfle i ddysgu mwy na dwy iaith yn y dyfodol.

It’s extremely important that we consider this. There is an emphasis, of course, today, in this Chamber and outside this Chamber on how we attain the target of a million Welsh speakers by 2050. But, of course, as the Member has said, that doesn't mean to say that we’re going to forget other modern languages. Of course, one of the things we will ensure that is done is that we yoke our Welsh language strategy to the ‘Global Futures’ strategy in order to ensure that our children have the opportunity to learn more than two languages in future.

3. 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
3. 2. Business Statement and Announcement

Yr eitem nesaf yw’r datganiad a chyhoeddiad busnes, ac rwy’n galw ar i arweinydd y tŷ i wneud y datganiad hwnnw—Jane Hutt.

Thank you, First Minister. The next item is the business statement and announcement. I call on the leader of the house to make that statement—Jane Hutt.

Diolch, Llywydd. I have added three oral statements to today's agenda. The Cabinet Secretary for Health, Well-being and Sport will make a statement on the interim report of the parliamentary review on health and social care. The Minister for Lifelong Learning and Welsh Language will make oral statements on the Welsh language strategy and an update on the ministerial task force on the south Wales Valleys. And finally, I've reduced the length of questions to the Counsel General tomorrow. Business for the next three weeks is as shown on the business statement and announcement, found among meeting papers, which are available to Members electronically.

Diolch, Llywydd. Rwyf wedi ychwanegu tri datganiad llafar i agenda heddiw. Bydd Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd, Llesiant a Chwaraeon yn gwneud datganiad am adroddiad interim yr adolygiad seneddol ar iechyd a gofal cymdeithasol. Bydd Gweinidog y Gymraeg a Dysgu Gydol Oes yn gwneud datganiadau llafar ar y strategaeth iaith Gymraeg ac yn rhoi’r wybodaeth ddiweddaraf am y tasglu gweinidogol ar Gymoedd y De. Ac yn olaf, rwyf wedi lleihau hyd y cwestiynau i'r Cwnsler Cyffredinol yfory. Mae'r busnes ar gyfer y tair wythnos nesaf fel y’i dangosir ar y datganiad a chyhoeddiad busnes, a geir ymhlith papurau'r cyfarfod, sydd ar gael i'r Aelodau'n electronig.

Leader of the house, two things, if I may. Firstly, I attended Monmouth School's speech day on Saturday—a school that is achieving increasingly good results. Meanwhile, just up the road, Monmouth Comprehensive School's new school building is under construction, partially funded by Welsh Government’s twenty-first century schools programme. Two excellent schools, and schools that work closely together. I wonder if we could hear from the education Secretary as to how the independent school sector in Wales and the state sector are working together and how they are being encouraged to work together. I think there’s a lot of cross pollination that can happen between the two. I know, traditionally, the independent sector is allowed to get on with doing its own thing, but I think lessons can be learned. It's certainly happening in Monmouth, and I think that there is good work that can be done across Wales.

Secondly, I’d like to thank Julie James, the Minister for superfast broadband—or not superfast in some cases, in some parts of Wales. She attended a meeting in my constituency last night that was well attended, and she reassured my constituents that a prominent notspot just outside Chepstow in the Wye valley does have hope of connection at some point in the medium-term future. I understand the Welsh Government’s consultation on broadband is coming to an end shortly, possibly later this week, and it’s very important, I’m sure you’ll agree, leader of the house, that as many people and businesses contribute to that consultation as possible, so that the Welsh Government knows where notspots are, and the type of services that will be needed—bespoke in many cases—to fill those notspots moving forward. They weren’t dealt with in the phase 1 of broadband roll-out, but it’s important now that people across Wales do contribute to that consultation so that you have the fullest picture possible as to how to move forward.

Arweinydd y tŷ, dau beth, os caf. Yn gyntaf, bûm i ddiwrnod gwobrwyo yn Ysgol Trefynwy ddydd Sadwrn—ysgol sy'n cyflawni canlyniadau sy’n gynyddol dda. Yn y cyfamser, ychydig i fyny'r ffordd, mae adeilad ysgol newydd Ysgol Gyfun Trefynwy yn cael ei adeiladu, a ariennir yn rhannol gan raglen ysgolion yr unfed ganrif ar hugain Llywodraeth Cymru. Dwy ysgol ragorol, ac ysgolion sy'n cydweithio'n agos. Tybed a fyddai modd clywed gan yr Ysgrifennydd Addysg ynghylch sut mae'r sector ysgolion annibynnol yng Nghymru a’r sector gwladol yn gweithio gyda'i gilydd a sut maent yn cael eu hannog i weithio gyda'i gilydd. Rwy'n credu bod llawer o groesbeillio a all ddigwydd rhwng y ddau. Rwy'n gwybod, yn draddodiadol, y caniateir i’r sector annibynnol fynd ymlaen a gwneud ei beth ei hun, ond rwy’n credu bod gwersi i’w dysgu. Yn sicr mae hynny’n digwydd yn Nhrefynwy, a chredaf fod gwaith da y gellir ei wneud ar draws Cymru.

Yn ail, hoffwn ddiolch i Julie James, y Gweinidog dros fand eang cyflym iawn—neu ddim yn gyflym iawn mewn rhai achosion, mewn rhai rhannau o Gymru. Bu mewn cyfarfod yn fy etholaeth i neithiwr a daeth nifer dda ynghyd. Sicrhaodd fy etholwyr fod gobaith gan fan gwan amlwg y tu allan i Gas-gwent yn nyffryn Gwy o gysylltiad ar ryw adeg yn y dyfodol yn y tymor canolig. Deallaf fod ymgynghoriad Llywodraeth Cymru ar fand eang yn dod i ben yn fuan, o bosibl yn ddiweddarach yr wythnos hon, ac mae'n bwysig iawn, rwy’n siŵr y cytunwch, arweinydd y tŷ, bod cymaint o bobl a busnesau â phosibl yn cyfrannu at yr ymgynghoriad, fel bod Llywodraeth Cymru yn gwybod lle mae’r mannau gwan, a'r math o wasanaethau fydd eu hangen—pwrpasol mewn sawl achos—i lenwi'r mannau gwan hynny yn y dyfodol. Nid ymdriniwyd â nhw yn ystod cam 1 cyflwyno band eang, ond mae'n bwysig nawr bod pobl ledled Cymru yn cyfrannu i'r ymgynghoriad hwnnw fel eich bod yn cael y darlun llawnaf posibl ar gyfer symud ymlaen.

Thank you, Nick Ramsay, for two very positive questions on the business statement. Clearly, I recall visiting Monmouth Comprehensive School and being able, as education Minister at the time, to help secure the funding through twenty-first century schools. I actually would like to revisit, perhaps when I’m passing by, because I’m sure it now has splendid premises that are having an impact on learning, but also, obviously, working in the education community within Monmouth. I know that the education Secretary will have heard your point about the interactions that, of course, are fostered between the independent and our publicly funded sector in education. That’s about sharing facilities, sometimes, as well as shared learning.

On your second point, I’m sure that Julie James will very much welcome the fact that you’ve reminded Assembly Members to ensure that they get in their points from their constituents in terms of superfast broadband, in terms of those hotspots and notspots and those particular areas where we have difficulties. I think the consultation on the next stage is, as you say, the final few per cent of premises not covered by Superfast Cymru roll-out, or indeed by the telecommunications companies’ own plans. We do want to make sure that everybody without access takes part in this consultation, and that is a message I’m sure that needs to be shared again. Thank you for that, Nick Ramsay, today.

Diolch i chi, Nick Ramsay, am ddau gwestiwn cadarnhaol iawn ar y datganiad busnes. Yn amlwg, rwy’n cofio ymweld ag Ysgol Gyfun Trefynwy, fel Gweinidog Addysg ar y pryd, a gallu helpu i sicrhau cyllid drwy ysgolion yr unfed ganrif ar hugain. Byddwn mewn gwirionedd yn hoffi ail ymweld, efallai pan fyddaf yn pasio heibio, gan fy mod i'n siŵr fod ganddi adeiladau ysblennydd erbyn hyn sy'n cael effaith ar ddysgu, ond hefyd, yn amlwg, yn gweithio yn y gymuned addysg yn Nhrefynwy. Rwy'n gwybod y bydd yr Ysgrifennydd Addysg wedi clywed eich pwynt am y rhyngweithiadau hynny, wrth gwrs, sy’n cael eu meithrin rhwng y sector annibynnol a’r sector sy’n cael arian cyhoeddus mewn addysg. Mae hynny’n ymwneud â rhannu cyfleusterau, weithiau, yn ogystal â dysgu ar y cyd.

Ar eich ail bwynt, rwy'n siŵr y bydd Julie James yn croesawu'n fawr iawn y ffaith eich bod wedi atgoffa Aelodau’r Cynulliad i sicrhau eu bod yn cael eu pwyntiau gan eu hetholwyr o ran band eang cyflym iawn, o ran y mannau cryf a’r mannau gwan hynny a’r ardaloedd penodol hynny lle’r ydym yn cael anawsterau. Rwy'n credu mai’r ymgynghoriad ar y cam nesaf yw, fel y dywedwch, yr ychydig ganran terfynol o safleoedd nad oedd wedi eu cynnwys pan gyflwynwyd Cyflymu Cymru, neu yn wir gan gynlluniau'r cwmnïau telathrebu eu hunain. Rydym am wneud yn siŵr bod pawb sydd heb fynediad yn cymryd rhan yn yr ymgynghoriad hwn, ac mae honno’n neges yr wyf yn siŵr sydd angen ei rhannu eto. Diolch i chi, Nick Ramsay, am hynny heddiw.

I met with residents from a housing association in Bridgend recently, Hafod Housing, and I was wondering if we could have a statement from the Cabinet Secretary for housing with regards to some of the issues that they’ve raised with me with regards to how housing associations are monitored by the Welsh Government, what checks are made to ensure housing associations comply with the Welsh housing quality standard, and whether there are any sanctions for those that fail to comply. Could the Welsh Government look at which housing associations charge tenants for their services? For example, some of the tenants that I spoke to at Hafod Housing were saying that they don’t actually need some of the services that they are paying for within these particular service charges, and feel aggrieved by that very point. I understand that we are short on time because we are coming to the end of term, but if we could have a statement on the relationship between the Government and housing associations and monitoring their progress, I would be very grateful indeed.

The second statement that I wanted to request from Welsh Government was one from the education Cabinet Secretary with regards to financial education. I note from today’s news that the report from Estyn—its thematic review—has come out, and says that more needs to be done to train teachers on financial education. Again, as I identified through my private Member’s Bill, it’s very patchy from area to area, with secondary schools being less effective in teaching financial education than primary schools. So, I would welcome a statement on this to understand what the Welsh Government is doing in reaction to this particular thematic review, and how we can progress on this particular agenda through the Donaldson recommendations.

Cyfarfûm â thrigolion o gymdeithas dai ym Mhen-y-bont yn ddiweddar, Tai Hafod, ac roeddwn yn meddwl a oes modd cael datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet ar gyfer tai mewn cysylltiad â rhai o'r materion y maent wedi eu codi gyda mi ynglŷn â sut mae cymdeithasau tai yn cael eu monitro gan Lywodraeth Cymru, pa wiriadau sy’n cael eu gwneud i sicrhau bod cymdeithasau tai yn cydymffurfio â safon ansawdd tai Cymru, ac a oes unrhyw sancsiynau ar gyfer y rhai sy'n methu â chydymffurfio. A allai Llywodraeth Cymru edrych i weld pa gymdeithasau tai sy’n codi tâl ar denantiaid am eu gwasanaethau? Er enghraifft, mae rhai o'r tenantiaid y siaradais i â nhw yn Tai Hafod yn dweud nad oes angen rhai o'r gwasanaethau y maent yn talu amdanynt o fewn y taliadau gwasanaeth penodol, ac mae’r union bwynt hwnnw yn peri gofid i mi. Deallaf ein bod yn brin o amser oherwydd ein bod yn dod i ddiwedd y tymor, ond pe gallem gael datganiad am y berthynas rhwng y Llywodraeth a chymdeithasau tai a monitro eu cynnydd, byddwn yn ddiolchgar iawn.

Yr ail ddatganiad yr oeddwn eisiau gofyn amdano gan Lywodraeth Cymru oedd un gan Ysgrifennydd y Cabinet dros addysg mewn cysylltiad ag addysg ariannol. Nodaf o newyddion heddiw bod yr adroddiad gan Estyn—ei adolygiad thematig—wedi ymddangos, a dywed fod angen gwneud mwy i hyfforddi athrawon ar addysg ariannol. Unwaith eto, fel y nodais trwy fy Mil Aelod preifat, mae'n anghyson iawn o ardal i ardal, gydag ysgolion uwchradd yn llai effeithiol wrth addysgu addysg ariannol nag ysgolion cynradd. Felly, byddwn yn croesawu datganiad am hyn er mwyn deall yr hyn y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i adweithio i’r adolygiad thematig penodol hwn, a sut y gallwn symud ymlaen ar yr agenda benodol hon drwy argymhellion Donaldson.

Thank you, Bethan Jenkins. I think, on your first point, there may be particular issues that you will feel it’s appropriate to write to the Cabinet Secretary on in terms of your meeting and visit to a particular housing association. Your general points are important in terms of the governance and accountability arrangements for registered social landlords and the housing association sector, particularly in terms of progress to the Welsh housing quality standard.

On your second point, yes, there are opportunities that I know the Cabinet Secretary for Education would want to take forward and address in relation to the curriculum and other responsibilities, and indeed a forthcoming LCM where we will have a committee scrutiny opportunity to consider the impact on Wales as well.

Diolch i chi, Bethan Jenkins. Ar eich pwynt cyntaf, credaf efallai y bydd materion penodol y byddwch o’r farn sy’n briodol ysgrifennu at Ysgrifennydd y Cabinet amdanynt, o ran eich cyfarfod a’ch ymweliad â chymdeithas dai benodol. Mae eich pwyntiau cyffredinol yn bwysig o ran y trefniadau llywodraethu ac atebolrwydd ar gyfer landlordiaid cymdeithasol cofrestredig a'r sector cymdeithasau tai, yn enwedig o ran cynnydd i safon ansawdd tai Cymru.

O ran eich ail bwynt, oes, mae cyfleoedd y gwn y byddai Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg yn awyddus i’w datblygu a mynd i'r afael â nhw mewn cysylltiad â'r cwricwlwm a chyfrifoldebau eraill, ac yn wir Gynnig Cydsyniad Deddfwriaethol arfaethedig lle bydd cyfle i graffu arno gan bwyllgor i ystyried yr effaith ar Gymru hefyd.

Leader of the house, I’d like a statement on discretionary housing payments, please. Figures from Shelter Cymru have clearly shown that £100,000 of this money, which was there specifically to help people whose housing benefit didn’t cover the cost of their rent, was sent back by local authorities to Westminster last year. Five councils, three of those in my constituency, did account for 75 per cent of the money returned; they were Carmarthen, Gwynedd and Ceredigion. That is in stark contrast to other councils, including Torfaen, Monmouthshire, Cardiff, Vale of Glamorgan, and Anglesey, who spent all of the allocation and, as is the case with Torfaen, it was boosted with some of their own funds. The discretionary housing payment fund is extremely important in helping those who are struggling with their rent to be able to stay in their home and to stop them from becoming either evicted or homeless. So, I’m keen therefore to understand if the Welsh Government has had any discussions whatsoever with the local authorities regarding this money being sent back, to understand why it is that some councils can not only spend the allocation but add to it, while others are, in my opinion, completely failing their tenants.

Arweinydd y tŷ, hoffwn ddatganiad ar daliadau tai yn ôl disgresiwn, os gwelwch yn dda. Mae ffigurau gan Shelter Cymru wedi dangos yn glir fod £100,000 o'r arian hwn, a oedd yno yn benodol i helpu pobl nad oedd eu budd-dal tai yn talu cost eu rhent, wedi cael ei anfon yn ôl gan awdurdodau lleol i San Steffan y llynedd. Roedd pum cyngor, tri o'r rheini yn fy etholaeth i, yn cyfrif am 75 y cant o'r arian a anfonwyd yn ôl; y rhain oedd Caerfyrddin, Gwynedd a Cheredigion. Mae hynny mewn gwrthgyferbyniad llwyr â chynghorau eraill, gan gynnwys Torfaen, Sir Fynwy, Caerdydd, Bro Morgannwg, ac Ynys Môn, a wariodd yr holl ddyraniad ac, fel yn achos Torfaen, a gafodd hwb gyda rhywfaint o'u harian eu hunain. Mae'r gronfa taliad tai yn ôl disgresiwn yn hynod bwysig ar gyfer helpu'r rhai sy'n cael trafferth gyda'u rhent i allu aros yn eu cartrefi ac i'w hatal rhag naill ai gael eu troi allan neu fod yn ddigartref. Felly, rwy'n awyddus i ddeall a yw Llywodraeth Cymru wedi cael unrhyw drafodaethau o gwbl gydag awdurdodau lleol ynghylch yr arian hwn yn cael ei anfon yn ôl, er mwyn deall pam mae rhai cynghorau nid yn unig yn gwario'r dyraniad ond yn ychwanegu ato, tra bod eraill, yn fy marn i, yn siomi eu tenantiaid yn llwyr.

Joyce Watson is right in saying how important discretionary housing payments are. In fact, it was very clearly highlighted in the Shelter Cymru campaign, which I’m sure we all heard about last week—the Waste Not Want Not campaign—highlighting their concerns and raising awareness that people could be entitled to additional help through the discretionary housing payment scheme. Clearly, from the outset, in terms of my response, we must recognise that the discretionary housing payments are non-devolved and they are administered by local authorities on behalf of the Department for Work and Pensions. However, working in collaboration with Welsh local authorities, we have introduced improved guidance, ensuring more consistent handling of applications, targeting those in greatest need, and of course, that must include understanding—. Clearly, the Welsh Local Government Association has an opportunity here to spread the good practice from those authorities that the Member has highlighted, who are not only spending to the limit, but some of them are spending more and deciding that this must be a priority, such as Cardiff and the Vale of Glamorgan.

Mae Joyce Watson yn iawn wrth ddweud pa mor bwysig yw taliadau tai yn ôl disgresiwn. Yn wir, amlygwyd hynny yn glir iawn yn ymgyrch Shelter Cymru, ac rwy'n siŵr ein bod i gyd wedi clywed am yr wythnos ddiwethaf—yr ymgyrch Waste Not Want Not—yn tynnu sylw at eu pryderon a chodi ymwybyddiaeth y gallai pobl fod â hawl i help ychwanegol trwy'r cynllun taliadau tai yn ôl disgresiwn. Yn amlwg, o'r cychwyn cyntaf, o ran fy ymateb i, mae'n rhaid i ni gydnabod nad yw’r taliadau tai yn ôl disgresiwn wedi eu datganoli ac maent yn cael eu gweinyddu gan awdurdodau lleol ar ran yr Adran Gwaith a Phensiynau. Fodd bynnag, gan weithio ar y cyd ag awdurdodau lleol Cymru, rydym wedi cyflwyno canllawiau gwell, gan sicrhau dull mwy cyson o ymdrin â cheisiadau, gan dargedu'r rhai sydd â'r angen mwyaf, ac wrth gwrs, rhaid i hynny gynnwys dealltwriaeth—. Yn amlwg, mae gan Gymdeithas Llywodraeth Leol Cymru gyfle yma i ledaenu'r arfer da gan yr awdurdodau hynny y mae’r Aelod wedi tynnu sylw ato, a oedd nid yn unig yn gwario at y terfyn, ond rai ohonynt yn gwario mwy ac yn penderfynu bod yn rhaid i hyn fod yn flaenoriaeth, fel Caerdydd a Bro Morgannwg.

Cabinet Secretary, just following on from Joyce Watson, can we ask for a statement from the Cabinet Secretary for Finance and Local Government on the procedure followed by local authorities regarding the issuing of certificates of lawful use or development in their areas? A constituent of mine, who has been running a family business for over 30 years in the same area in Newport, applied to Newport City Council for a certificate of lawfulness of existing use for the same business and paid £380, whereas the initial payment is only £190. After meeting the official and getting scrutiny of the application, he had to pay extra on the £190 to get his application put into the council. After two months, due to a small error in the application, he was refused on the grounds that he could not get approved for lawful use because he did not provide the minimum period required—for 10 years in the same area in the same business. But, as I said earlier, he’s been running the business for 30 years, and the rates department is only next to the licensing department—and he paid £380. The answer he got last week is, if he has to get this licence again, he’s got to pay to reapply again and pay £380 again. Could we ask for a statement from the Cabinet Secretary on what guidance the Welsh Government has issued to local authorities in Wales to ensure common sense prevails over bureaucracy in such situations? Thank you.

Ysgrifennydd y Cabinet, dim ond i ddilyn ymlaen o’r hyn a ddywedodd Joyce Watson, a gawn ni ofyn am ddatganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol ar y drefn a ddilynir gan awdurdodau lleol ynghylch rhoi tystysgrifau defnydd neu ddatblygiad cyfreithlon yn eu hardaloedd? Gwnaeth etholwr imi, sydd wedi bod yn rhedeg busnes teuluol ers dros 30 mlynedd yn yr un ardal yng Nghasnewydd, gais i Gyngor Dinas Casnewydd am dystysgrif cyfreithlondeb defnydd presennol ar gyfer yr un busnes. Talodd £380 am hyn, tra bod y taliad cychwynnol yn £190 yn unig. Ar ôl cyfarfod â'r swyddog a chael craffu ar y cais, roedd yn rhaid iddo dalu yn ychwanegol i’r £190 i gael cyflwyno ei gais i'r cyngor. Ar ôl dau fis, oherwydd gwall bach yn y cais, cafodd ei wrthod ar y sail nad oedd yn gallu cael ei gymeradwyo ar gyfer defnydd cyfreithlon gan nad oedd wedi gallu sicrhau'r cyfnod lleiaf sydd ei angen—am 10 mlynedd yn yr un ardal yn yr un busnes. Ond, fel y dywedais yn gynharach, bu’n rhedeg y busnes ers 30 mlynedd, ac mae’r adran ardrethi wrth ymyl yr adran drwyddedu—a thalodd £380. Yr ateb a gafodd yr wythnos diwethaf yw, os oes rhaid iddo gael y drwydded hon eto, mae'n rhaid iddo dalu i ailymgeisio eto a thalu £380 eto. A oes modd gofyn am ddatganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet ynghylch p ganllawiau y mae Llywodraeth Cymru wedi eu dosbarthu i'r awdurdodau lleol yng Nghymru i sicrhau bod synnwyr cyffredin yn rhagori ar fiwrocratiaeth mewn sefyllfaoedd o'r fath? Diolch.

Well, I think the Member clearly is listening to and representing his local constituent, a business. But I think you have explained, indeed, in terms of recounting the experience, that that business, local constituent has had, why he or she has found themselves in that situation. This is a matter for the local authority, and it is a matter, not just in terms of regulation and statutory underpinning, it is a matter of discretion on many occasions, but it is also in terms of compliance. And businesses do need to comply.

Wel, rwy’n credu bod yr Aelod yn amlwg yn gwrando ar ei etholwr lleol, sef busnes, ac yn ei gynrychioli. Ond rwy’n credu eich bod wedi egluro, yn wir, o ran adrodd am y profiad y mae’r busnes hwnnw, etholwr lleol, wedi’i gael, pam ei fod ef neu hi wedi cael ei hun yn y sefyllfa honno. Mae hwn yn fater i'r awdurdod lleol, ac mae'n fater, nid yn unig o ran rheoleiddio a sail statudol, mae'n fater o ddisgresiwn ar sawl achlysur, ond hefyd o ran cydymffurfiaeth. Ac mae angen i fusnesau gydymffurfio.

Bythefnos yn ôl, cafodd gyrrwr motor-beic ei ladd ar yr hyn sy’n cael ei alw, yn anffodus, yn ‘“Evo” triangle’—cyfres o ffyrdd neu rwydwaith o ffyrdd yn ardal Pentrefoelas a Cherrigydrudion, sydd wedi cael ei hyrwyddo gan y cylchgrawn ceir ‘Evo’ fel man da i fynd i brofi’ch sgiliau gyrru ac i wthio’ch car i’r eithaf. Nawr, mae hyn i gyd wedi creu, dros gyfnod, ddiwylliant lle gallwch chi nawr brynu sticeri ceir, crysau-T ac yn y blaen sy’n hyrwyddo hwn fel rhyw fath o ‘destination’. Mae'n cael ei ddisgrifio fel ‘life-size Scalextric track’. Mae'n cael ei ddisgrifio fel ‘Disney World for driving enthusiasts’. Ond y canlyniad, wrth gwrs, yw bod pobl yn cael eu lladd. Ddydd Sul yma, buodd dwy ddamwain angheuol ar yr A5, nid nepell o’r ardal honno hefyd.

Felly, a gaf i ofyn am ddatganiad gan Ysgrifennydd yr economi i esbonio beth mae’r Llywodraeth yn mynd i’w wneud i daclo hyn, oherwydd mae angen ‘approach’ aml-asiantaeth i fynd i’r afael â hyn mewn gwirionedd, neu fel arall, rwy’n ofni na fyddwn yn gweld hyn yn stopio? Ond mi fyddwn i hefyd yn gofyn i’r Llywodraeth ystyried a yw’r cylchgrawn ‘Evo’ wedi croesi ffin fan hyn ynglŷn â’r modd y maen nhw wedi bod yn hyrwyddo yr ‘“Evo” triangle’ yma? Ac oes yna le i gyfeirio’r cylchgrawn at IPSO, sef sefydliad annibynnol safonau’r wasg, oherwydd nid ffyrdd rasio yw ffyrdd cyhoeddus Cymru, ac mae'n rhaid inni roi stop ar hyn, unwaith ac am byth?

I’m also aware that the communities Secretary has made a series of statements around fire safety recently, but following the terrible tower fire that, of course, we all know about of late, could we also have a statement from the Cabinet Secretary explaining what the Government is going to do to ensure that the fire service in north Wales doesn’t face further cuts after what has been a decade of cutting back on services? We know that 20 per cent of Welsh firefighters have been lost over the last 10 years, and that there are now proposals as well to cut around 24 of our firefighters in north Wales—that’s one in six of all the firefighters that we have—and also to scrap one of the two fire engines that serve the Wrexham area. It’s austerity that’s driving this agenda, whereas our priority, of course, should be saving lives. So, do you not agree that cutting front-line services like this is wholly unacceptable, and we need a statement explaining exactly what the Government is going to do about it?

A fortnight ago, a motorcyclist was killed on what is unfortunately called the ‘“Evo” triangle’, which is a series or network of roads in the Pentrefoelas-Cerrigydrudion area, which has been promoted by the ‘Evo’ car magazine as a good place to test your driving skills and to push your car to the limit. Now, all of this, over a period of time, has created a culture where you can now buy car stickers and t-shirts that promote this as some sort of destination. It’s described as a life-size Scalextric track. It’s called ‘Disney World for driving enthusiasts’. But the result, of course, is that people are killed on these roads. Just Sunday, there were two fatal accidents on the A5, a stone’s throw from that area.

So, could I ask for a statement by the Cabinet Secretary for the economy explaining what the Government is going to do to tackle this issue, because we need a multi-agency approach to tackle this, or otherwise I do fear that we won’t see this coming to an end? But, I would also ask the Government to consider whether ‘Evo’ magazine has crossed a line here in the way that they have been promoting the ‘“Evo” triangle’. And is there scope to refer that publication to IPSO, the Independent Press Standards Organisation, because public roads aren’t racetracks, and we must put a stop to this, once and for all?

Rwyf hefyd yn ymwybodol bod yr Ysgrifennydd cymunedau wedi gwneud cyfres o ddatganiadau ynghylch diogelwch rhag tân yn ddiweddar. Ond yn dilyn y tân tŵr ofnadwy yr ydym i gyd, wrth gwrs, yn gwybod amdano yn ddiweddar, a oes modd inni hefyd gael datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet yn egluro beth mae'r Llywodraeth yn bwriadu ei wneud i sicrhau nad yw’r gwasanaeth tân yn y gogledd yn wynebu toriadau pellach ar ôl yr hyn sydd wedi bod yn ddegawd o dorri yn ôl ar wasanaethau?  Gwyddom y collwyd 20 y cant o’r diffoddwyr tân yng Nghymru dros y 10 mlynedd diwethaf, a bod cynigion bellach hefyd i gael gwared ar oddeutu 24 o'n diffoddwyr tân yn y gogledd—dyna un o bob chwech o'r holl ddiffoddwyr tân sydd gennym—a hefyd i gael gwared ar un o'r ddwy injan dân sy'n gwasanaethu ardal Wrecsam. Cyni sy'n gyrru’r agenda hon, tra mai achub bywydau ddylai fod yn flaenoriaeth inni, wrth gwrs. Felly, onid ydych yn cytuno bod torri ar wasanaethau rheng flaen fel hyn yn gwbl annerbyniol, ac mae angen datganiad yn esbonio yn union beth y mae'r Llywodraeth yn mynd i’w wneud am y peth?

I thank Llyr Gruffydd for those two questions. In terms of the first question, which, as you say, is not just a matter of road safety, which of course, the Cabinet Secretary regards as a high priority, but about a particular area in north Wales, where there has been this attraction, and, clearly, risk-taking, encouraged, it appears, and fatalities as a result of it, and you mentioned the latest with the motorcyclist. So, that’s something that the Cabinet Secretary, I think, will certainly look at, but it may be helpful if you could also put that in writing to Ken Skates, just to highlight the particular situation and the occurrences that you’ve described.

On your second point, clearly the Cabinet Secretary for communities is working very closely with the Welsh fire safety advisory group that‘s been established, and it is very important, in terms of those responsibilities that fire and rescue authorities have in terms of their legal duties to promote fire safety, and recognising their huge responsibilities. And, again, we can only say that recognising not only their responsibilities, but their courage and their skills, is vitally important. But, of course, this is back to the point where we would say to the UK Government, ‘Well, it is very clear that the people, the public, and certainly the public of Wales, and this Government, want for them to step up to the mark, in terms of anti-austerity, and giving us the resources in order to support our public services.’

Diolch i Llyr Gruffydd am y ddau gwestiwn. O ran y cwestiwn cyntaf, sydd, fel y dywedwch, nid yn unig yn fater o ddiogelwch ar y ffyrdd, y mae Ysgrifennydd y Cabinet yn ei ystyried yn flaenoriaeth uchel wrth gwrs, ond yn ymwneud ag ardal benodol yn y gogledd lle bu’r atyniad hwn, ac, yn amlwg, lle caiff cymryd risgiau, fe ymddengys, ei annog, a marwolaethau o ganlyniad i hynny, a soniasoch am y diweddaraf gyda'r beiciwr modur. Mae hynny'n rhywbeth y bydd Ysgrifennydd y Cabinet, rwy’n credu, yn sicr yn edrych arno, ond gall fod yn ddefnyddiol pe gallech hefyd roi hynny yn ysgrifenedig i Ken Skates, dim ond er mwyn tynnu sylw at y sefyllfa benodol a'r digwyddiadau a ddisgrifiwyd gennych chi.

O ran eich ail bwynt, yn amlwg mae Ysgrifennydd y Cabinet dros gymunedau yn gweithio'n agos iawn gyda'r grŵp cynghori Cymru ar ddiogelwch tân a gafodd ei sefydlu. Mae'n bwysig iawn, o ran y cyfrifoldebau hynny sydd gan awdurdodau tân ac achub o ran eu dyletswyddau cyfreithiol i hyrwyddo diogelwch tân, a chydnabod eu cyfrifoldebau enfawr. Ac, unwaith eto, gallwn ddweud bod cydnabod eu cyfrifoldebau, ond eu dewrder a'u sgiliau hefyd, yn hanfodol bwysig. Ond, wrth gwrs, daw hyn yn ôl at y pwynt lle y byddem yn dweud wrth Lywodraeth y DU, 'Wel, mae'n amlwg iawn bod y bobl, y cyhoedd, ac yn sicr y cyhoedd yng Nghymru, a’r Llywodraeth hon, yn dymuno iddynt gamu at y marc, o ran gwrth-gyni, a rhoi'r adnoddau i ni gefnogi ein gwasanaethau cyhoeddus.

There are two issues I wanted to raise. First of all, I had been intending to ask the Welsh Government what more could be done to ensure that there was a public inquiry into the contaminated blood scandal, following the letter from all the party opposition leaders in Westminster, and, of course, support from all parties here in this Assembly. But it is great news that the Prime Minister has finally announced, during the last few hours, that there will be a public inquiry. And I think it’s a tribute to all those patients and families who have campaigned for decades to get this public inquiry, because, in Wales, 70 people died, and many more families have had their lives absolutely ruined, and they deserve answers. So, it’s very welcome there will be this public inquiry.

But, of course, there are lots of questions now about the public inquiry—what form it will take, who will head it, how will people in Wales be involved. So, can I call for a statement, as soon as possible, from the Government, about how they see the setting up of this public inquiry, and how Wales will take part in it? It is absolutely essential that Welsh victims have representations in the process. So, I ask for a statement, as soon as we possibly can, to look at what is a victory for all those people who’ve campaigned for so long. But we want to make sure now that this public inquiry does answer all those questions.

Now, the second point I wanted to raise, which is linked, because it is about hepatitis C, of course, which was also, in some cases, contracted through contaminated blood—we had a very successful debate here on hepatitis C on 14 June, and everybody agreed that the big challenge is to get more people tested, to come forward. And there’s an event tonight to launch the ‘I’m worth…’ campaign, to highlight this issue. But how would we be able to get regular updates from the Government about whether the campaigns that the Government, and the NHS and others are doing to get more people to come forward—how are we able to keep track of how that is actually working? And I’d like to ask the leader of the house whether there are some ways that the Assembly can be kept updated on how what has been so successful—you know, the Welsh Government paying for these drugs, 95 per cent success rate in curing people, absolutely tremendous developments, and everybody we know of being treated, although at least 50 per cent of people who have got hep C don’t know they’ve got it.

Mae dau fater yr oeddwn yn awyddus i’w codi. Yn gyntaf oll, roeddwn wedi bod yn bwriadu gofyn i Lywodraeth Cymru beth arall y gellid ei wneud i sicrhau bod ymchwiliad cyhoeddus yn cael ei gynnal i'r sgandal gwaed halogedig, yn dilyn y llythyr gan holl arweinwyr y gwrthbleidiau yn San Steffan, ac, wrth gwrs, gefnogaeth gan bob plaid yma yn y Cynulliad hwn. Ond mae'n newyddion gwych bod y Prif Weinidog wedi cyhoeddi o'r diwedd, yn ystod yr ychydig oriau diwethaf, y cynhelir ymchwiliad cyhoeddus. Ac rwy’n credu ei fod yn deyrnged i'r holl gleifion a theuluoedd hynny sydd wedi ymgyrchu ers degawdau i gael yr ymchwiliad cyhoeddus hwn, oherwydd, yng Nghymru, bu farw 70 o bobl, ac mae bywydau llawer mwy o deuluoedd wedi cael eu difetha’n llwyr, ac maent yn haeddu atebion. Felly, mae croeso mawr i’r ymchwiliad cyhoeddus hwn.

Ond, wrth gwrs, mae llawer o gwestiynau yn awr am yr ymchwiliad cyhoeddus—am ei ffurf, pwy fydd yn ei arwain, sut y bydd pobl yng Nghymru yn cymryd rhan. Felly, a gaf i alw am ddatganiad, cyn gynted ag y bo modd, gan y Llywodraeth, am y ffordd y maent yn gweld y caiff yr ymchwiliad cyhoeddus hwn ei sefydlu, a sut y bydd Cymru yn cymryd rhan ynddo? Mae'n gwbl hanfodol bod dioddefwyr Cymru yn cael gwneud sylwadau yn y broses. Felly, rwy’n gofyn am ddatganiad, cyn gynted ag y bo modd, i edrych ar beth sy’n fuddugoliaeth i'r holl bobl hynny sydd wedi ymgyrchu cyhyd. Ond rydym am wneud yn siŵr nawr bod yr ymchwiliad cyhoeddus hwn yn ateb yr holl gwestiynau hyn.

Yn awr, yr ail bwynt yr oeddwn am ei godi, sy'n gysylltiedig â hyn, gan ei fod yn ymwneud â hepatitis C, wrth gwrs, a oedd hefyd, mewn rhai achosion, wedi ei gael trwy waed halogedig—cawsom ddadl lwyddiannus iawn yma ar hepatitis C ar 14 Mehefin, a chytunodd pawb mai’r her fawr yw cael mwy o bobl i gael prawf, i ddod ymlaen. Ac mae digwyddiad heno i lansio ymgyrch 'Rwy'n werth...', i dynnu sylw at y mater hwn. Ond sut y byddem yn gallu cael diweddariadau rheolaidd gan y Llywodraeth ynghylch a yw’r ymgyrchoedd y mae’r Llywodraeth, a'r GIG ac eraill yn eu gwneud i gael mwy o bobl i ddod ymlaen—sut ydym ni’n gallu cadw golwg ar sut mae hynny’n gweithio mewn gwirionedd? Hoffwn i ofyn i arweinydd y tŷ a oes rhai ffyrdd o roi’r wybodaeth ddiweddaraf i’r Cynulliad ar sut y mae hyn wedi bod mor llwyddiannus—wyddoch chi, Llywodraeth Cymru yn talu am y cyffuriau hyn, cyfradd llwyddiant 95 y cant o ran gwella pobl, datblygiadau hollol aruthrol, ac mae pawb yr ydym yn gwybod amdanynt yn cael eu trin, er bod o leiaf 50 y cant o’r bobl sydd â hep C ddim yn gwybod hynny.

Thank you, Julie Morgan, for those questions. And it was Julie Morgan who led the debate on this issue—in terms of your first question—here in the Senedd. And there was unanimous support from AMs and the Cabinet Secretary for health in terms of pressing for a full public inquiry. And we do, of course, now welcome the Prime Minister’s confirmation that an inquiry will be held into the contaminated blood scandal.

And I think it is important, as Julie Morgan has said, that families particularly of those who lost their loved ones, as a result of the contaminated blood, are consulted about the form that that inquiry will take. I understand that it has been expressed—that desire to consult families has already been expressed. It’s right that we now—. I know that the Cabinet Secretary for Health, Well-being and Sport, who added his support for the call for the UK inquiry, will make a statement to that effect. I think we have to say that we are pleased, as Welsh Government, that, at last, the UK Government is going to recognise the strength of feeling of those affected, and their families, but clarify what had happened to them, and fully respect and engage with them, in terms of the form that the inquiry will take. And I would also like to pay tribute to the role that Julie Morgan has played in taking this forward.

Also, in terms of your second question, we need to make sure that we do continue not just the cross-party work, which you lead, Julie, but also, as a Government, that we’re responding in terms of taking forward awareness, in terms of hepatitis C, enabling people to come forward. The campaign launch is very important. And I know that the Cabinet Secretary will want to update on future engagement of the Welsh Government in terms of that opportunity.

Diolch i chi, Julie Morgan, am y cwestiynau hynny. A Julie Morgan a arweiniodd y ddadl ar y mater hwn—o ran eich cwestiwn cyntaf—yma yn y Senedd. Ac roedd cefnogaeth unfrydol gan Aelodau Cynulliad ac Ysgrifennydd y Cabinet dros iechyd o ran pwyso am ymchwiliad cyhoeddus llawn. Ac rydym, wrth gwrs, yn awr yn croesawu cadarnhad y Prif Weinidog y bydd ymchwiliad yn cael ei gynnal i'r sgandal gwaed halogedig.

Ac rwy’n meddwl ei fod yn bwysig, fel y dywedodd Julie Morgan, y bydd ymgynghori â theuluoedd, yn enwedig y rhai a gollodd eu hanwyliaid yn sgil y gwaed halogedig, ynghylch y ffurf y bydd yr ymchwiliad yn ei gymryd. Deallaf ei fod wedi cael ei fynegi—mae’r dymuniad hwnnw i ymgynghori â theuluoedd eisoes wedi ei fynegi. Mae'n briodol ein bod nawr—. Gwn y bydd Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd, Llesiant a Chwaraeon, a ychwanegodd ei gefnogaeth i'r alwad am ymchwiliad y DU, yn gwneud datganiad i'r perwyl hwnnw. Rwy'n credu bod yn rhaid i ni ddweud ein bod yn falch, fel Llywodraeth Cymru, bod Llywodraeth y DU o’r diwedd yn mynd i gydnabod cryfder teimladau'r rhai yr effeithir arnynt, a'u teuluoedd, ond y byddant hefyd yn egluro'r hyn a ddigwyddodd iddynt, ac yn parchu’n llawn ac yn ymgysylltu â hwy, o ran y ffurf y bydd yr ymchwiliad yn ei gymryd. A hoffwn hefyd dalu teyrnged i'r rhan y mae Julie Morgan wedi’i chwarae wrth fwrw ymlaen â hyn.

Hefyd, o ran eich ail gwestiwn, mae angen i ni wneud yn siŵr ein bod yn parhau nid dim ond â’r gwaith trawsbleidiol, yr ydych yn ei arwain, Julie, ond hefyd, fel Llywodraeth, ein bod yn ymateb o ran bwrw ymlaen ag ymwybyddiaeth o hepatitis C, gan alluogi pobl i ddod ymlaen. Mae lansiad yr ymgyrch yn bwysig iawn. Ac rwy’n gwybod y bydd Ysgrifennydd y Cabinet am roi'r wybodaeth ddiweddaraf ar ymgysylltiad Llywodraeth Cymru yn y dyfodol o ran y cyfle hwnnw.

Could I call for a single statement on diagnosis of autism spectrum conditions? Only today, I received a letter from Betsi Cadwaladr University Local Health Board regarding a constituent’s daughter who had not received the diagnosis of autism through her child and adolescent mental health service, but did receive a diagnosis from an independent, experienced doctor—a clinician, who is actually so esteemed in the profession that she contributes to the National Institute for Health and Care Excellence guidelines, is part of the NICE insight community and part of the World Health Organization's internet-based study group in relation to the diagnostic criteria, which is supposed to apply in this country. And worryingly—of course, that was a diagnosis that she was on the spectrum, but, worryingly, the letter from the health board said that the two assessments do not suggest significant differences, only a difference in label, and it’s not an issue because Flintshire CAMHS do not work exclusively upon a diagnostic label and most of the interventions on offer do not require a specific diagnosis. However, as no doubt you’re aware, yesterday, across Wales, there was widespread media coverage that failure to correctly diagnose autistic children could lead them to self-harm; of a mother saying that if her daughter had had an earlier Asperger's syndrome diagnosis it would have saved her much anguish; and of the Swansea University medical school academic who warned that parents fear children are suffering mental health problems because autism spectrum conditions are not being recognised. She said:

‘What is consistent across the research is you are more at a risk, if you have autism, of suicidal thoughts or engaging with self harming behaviours. It's particularly prominent in females and particularly prominent in females who have remained undiagnosed until adulthood.’

Given that the new Welsh Government autism service that’s being rolled out through the WLGA is going to take some time to reach north Wales and remains non-statutory, and that Paul Davies’s long-awaited and hoped for Bill is going to take some time to pass through the Assembly—hopefully with universal support—we need to know what guidance and what interaction the Welsh Government will have with our health boards and CAMHS services to ensure that this sort of situation doesn't keep occurring.

A gaf i alw am ddatganiad unigol ar ddiagnosis o gyflyrau sbectrwm awtistiaeth? Dim ond heddiw, rwyf wedi cael llythyr oddi wrth Fwrdd Iechyd Lleol Prifysgol Betsi Cadwaladr ynghylch merch i etholwr nad oedd wedi derbyn diagnosis o awtistiaeth drwy ei gwasanaeth iechyd meddwl plant a’r glasoed, ond a gafodd ddiagnosis gan feddyg annibynnol, profiadol—clinigydd, sydd mewn gwirionedd mor uchel ei pharch yn y proffesiwn fel ei bod yn cyfrannu at ganllawiau'r Sefydliad Cenedlaethol dros Ragoriaeth mewn Iechyd a Gofal, mae’n rhan o gymuned mewnwelediad NICE ac yn rhan o grŵp astudio ar y rhyngrwyd Sefydliad Iechyd y Byd o ran y meini prawf diagnostig, sydd i fod yn berthnasol yn y wlad hon. Ac yn bryderus iawn—wrth gwrs, roedd hwnnw’n ddiagnosis ei bod ar y sbectrwm, ond, yn bryderus, roedd y llythyr gan y bwrdd iechyd yn dweud nad oedd y ddau asesiad yn awgrymu gwahaniaethau sylweddol, dim ond gwahaniaeth mewn label, ac nid yw'n broblem oherwydd nid yw CAMHS Sir y Fflint yn gweithio yn unig ar label diagnostig ac nid oes angen diagnosis penodol ar y rhan fwyaf o'r ymyriadau a gynigir. Fodd bynnag, fel yr ydych yn sicr yn ymwybodol ohono, ddoe, ar draws Cymru, rhoddwyd sylw eang yn y cyfryngau y gallai methu â gwneud diagnosis cywir o blant awtistig arwain at hunan-niweidio; roedd mam yn dweud pe byddai ei merch wedi cael diagnosis syndrom Asperger yn gynharach y byddai wedi arbed llawer o ofid iddi; ac roedd academig o ysgol feddygol Prifysgol Abertawe yn rhybuddio bod rhieni yn ofni bod plant yn dioddef problemau iechyd meddwl gan nad yw cyflyrau sbectrwm awtistiaeth yn cael eu hadnabod. Dywedodd:

Yr hyn sy’n gyson ar draws yr ymchwil yw bod mwy o risg, os oes gennych awtistiaeth, o feddwl am hunanladdiad neu o ymddygiadau hunan-niweidio. Mae'n arbennig o amlwg mewn merched ac yn arbennig o amlwg mewn merched sydd wedi aros heb gael diagnosis nes eu bod yn oedolion.

O ystyried bod gwasanaeth awtistiaeth newydd Llywodraeth Cymru sy'n cael ei gyflwyno drwy Gymdeithas Llywodraeth Leol Cymru yn mynd i gymryd peth amser i gyrraedd y gogledd ac yn parhau i fod yn anstatudol, a bod Bil hir-ddisgwyliedig Paul Davies yn mynd i gymryd peth amser i basio drwy'r Cynulliad—gobeithio, gyda chymorth cyffredinol—mae angen i ni wybod pa ganllawiau a pha ryngweithio fydd yn digwydd rhwng Llywodraeth Cymru a’n byrddau iechyd a gwasanaethau CAMHS i sicrhau nad yw sefyllfa o'r math hwn yn dal i ddigwydd.

Well, Mark Isherwood, you know, as a Welsh Government, we’re committed to delivering the improvements that people with autism and their parents and carers tell us they want to see. Indeed, the Social Services and Well-being (Wales) Act 2014 is beginning to transform the way that people receive care and support. We’re also delivering on the priorities of our new autistic spectrum disorder strategic plan, investing £13 million in a new national integrated autism service. Now, this is crucially important—it's about that single, Wales-wide assessment pathway. Of course, you're reflecting concerns about how that can be taken forward and be meaningful for children—because it's a new, single, Wales-wide assessment pathway it will make the system much clearer for families. It does include a 26-week waiting time target for children referred for possible ASD or ADHD. And also, referrals to CAMHS can be made across different areas. So, it is important that parents who have concerns about their children contact their GPs, but the wider strategic arrangements and investment is very clear.

Wel, Mark Isherwood, fe wyddoch, fel Llywodraeth Cymru, rydym yn ymrwymo i gyflawni'r gwelliannau y mae pobl ag awtistiaeth a'u rhieni a’u gofalwyr yn dweud wrthym eu bod eisiau eu gweld. Yn wir, mae Deddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2014 yn dechrau trawsnewid y ffordd y mae pobl yn derbyn gofal a chefnogaeth. Rydym ni hefyd yn cyflawni ar flaenoriaethau ein cynllun strategol anhwylder ar y sbectrwm awtistiaeth newydd, gan fuddsoddi £13 miliwn mewn gwasanaeth awtistiaeth integredig cenedlaethol newydd. Yn awr, mae hyn yn hanfodol bwysig—mae'n ymwneud â’r llwybr asesu Cymru gyfan unigol hwnnw. Wrth gwrs, rydych yn adlewyrchu pryderon ynghylch sut y gellir ei ddatblygu a sut y gall fod yn ystyrlon i blant—gan ei fod yn llwybr asesu Cymru gyfan unigol newydd, bydd yn gwneud y system yn llawer cliriach ar gyfer teuluoedd. Mae'n cynnwys targed amser aros o 26 wythnos ar gyfer plant a gaiff eu cyfeirio ar gyfer ASD neu ADHD posibl. Hefyd, gellir gwneud atgyfeiriadau at CAMHS ar draws gwahanol feysydd. Felly, mae'n bwysig bod rhieni sydd â phryderon am eu plant yn cysylltu â'u meddygon teulu, ond mae'r trefniadau strategol ehangach a buddsoddiad yn glir iawn.

Today the Westminster Government published the Taylor review into workers in the gig economy and I think it's fair to say that the report has been seen as pretty much a damp squib. There's nothing concrete on the eradication of zero-hours contracts. There is a right to request guaranteed hours from an employer, but, of course, in an age where workers have to fork out £1,200 to get to a tribunal, it's very difficult to see how such so-called rights are going to be enforced. But a particular concern is the suggestion that a new category of worker should be introduced in UK employment law—a dependent contractor, which looks like it's the result of special pleading from those companies who don't like paying taxes, and also not that keen on paying the minimum wage either. I wonder whether the dependent contractor category might become something that increases over the years, especially as we leave the European Union and workers’ rights are replaced by UK frameworks. Could we have a statement from the Welsh Government as a matter of urgency, especially given that this country is now increasingly becoming the exploited workers capital of the UK?

Heddiw cyhoeddodd Llywodraeth San Steffan adolygiad Taylor o weithwyr yn yr economi gig ac rwy'n credu ei fod yn deg dweud bod yr adroddiad wedi cael ei ystyried yn dipyn o siom. Does dim byd concrid ar ddileu contractau dim oriau. Mae hawl i ofyn am oriau gwarantedig gan gyflogwr, ond, wrth gwrs, mewn oes lle mae'n rhaid i weithwyr dalu £1,200 i fynd i dribiwnlys, mae'n anodd iawn gweld sut y mae hawliau bondigrybwyll o’r fath yn mynd i gael eu gorfodi. Ond pryder arbennig yw'r awgrym y dylid cyflwyno categori newydd o weithiwr yng nghyfraith cyflogaeth y DU—contractwr dibynnol. Mae hyn yn edrych fel canlyniad pledio arbennig gan y cwmnïau hynny nad ydynt yn hoffi talu trethi ac nad ydynt yn hoff iawn o dalu'r isafswm cyflog chwaith. Tybed a allai'r categori contractwr dibynnol fod yn rhywbeth sy'n cynyddu dros y blynyddoedd, yn enwedig wrth i ni adael yr Undeb Ewropeaidd ac wrth i hawliau gweithwyr gael eu disodli gan fframweithiau’r DU. A allem gael datganiad gan Lywodraeth Cymru fel mater o frys, yn enwedig o gofio bod y wlad hon yn awr yn gynyddol yn dod yn brifddinas y DU o ran gweithwyr sy’n cael eu hecsbloetio?

It is important that this report was raised. It is an independent report, as Steffan Lewis has said. I think, in Wales, we’ve talked about the importance of the way in which we’re tackling these issues. We have a consultation at present and, indeed, Rebecca Evans is taking forward the consultation about zero-hours contracts in terms of the social care sector. I hope Assembly Members will be responding to that consultation. But I think also, importantly, in terms of tackling the gig economy is our Government’s code of practice on ethical procurement, and looking at the ways in which we in Wales in terms of fairer work—. And, of course, the work that we’ve been taking forward as a Welsh Labour Government as far as that’s concerned—our workforce partnership, particularly with trade unions—Is crucial for us to take forward what we are proposing to do in Wales to tackle the inequities, and also the abuse of this economy, which we’re, of course, very aware of.

Mae'n bwysig bod yr adroddiad hwn wedi cael ei godi. Mae'n adroddiad annibynnol, fel y dywedodd Steffan Lewis. Rwy'n credu, yng Nghymru, ein bod wedi siarad am bwysigrwydd sut yr ydym yn mynd i'r afael â'r materion hyn. Mae gennym ymgynghoriad ar hyn o bryd ac, yn wir, mae Rebecca Evans yn bwrw ymlaen â'r ymgynghoriad am gontractau dim oriau o ran y sector gofal cymdeithasol. Rwy'n gobeithio y bydd Aelodau'r Cynulliad yn ymateb i'r ymgynghoriad hwnnw. Ond rwy'n credu hefyd, yn bwysig iawn, o ran mynd i'r afael â'r economi gig yn god ymarfer ein Llywodraeth ar gaffael moesegol, ac o edrych ar y ffyrdd yr ydym ni yng Nghymru o ran gwaith tecach—. Ac, wrth gwrs, mae’r gwaith yr ydym wedi bod yn ei ddatblygu fel Llywodraeth Lafur Cymru cyn belled ag y mae hynny yn y cwestiwn—ein partneriaeth gweithlu, yn enwedig gydag undebau llafur—yn hanfodol i ni fwrw ymlaen â’r hyn yr ydym yn bwriadu ei wneud yng Nghymru i fynd i'r afael â'r anghydraddoldebau, a hefyd gamddefnyddio’r economi'r hwn, yr ydym, wrth gwrs, yn ymwybodol iawn ohono.

Can I ask for two statements? I make no apology for asking for one on the tidal lagoon. I know the tidal lagoon has been mentioned twice this afternoon in questions to the First Minister, but I think it is of such great importance to those of us who live in the Swansea bay city region that I think we would like to have a statement on it, covering two points: one is the marine licence that the Welsh Government is responsible for; and, secondly, what discussions the Welsh Government has had with the Westminster Government about giving it the go-ahead. It’s of such great importance, and I think of how Aarhus in Denmark has created a whole industry in terms of wind turbines, because it was the first to do it. We’ve got an opportunity in south-west Wales to be the first to do tidal lagoons and get the whole benefit of that.

The second statement I would like to ask for really follows on from what Steffan Lewis was asking. We have had a large-scale casualisation of the workforce over recent years. We’ve gone from the days of people queuing outside docks to being called to now getting a text message, but the principle is exactly the same. This casualisation of labour is not good for the workforce, it’s not good for the country and it’s not good for the taxation system. So, I think I would add my voice to that of Steffan Lewis in asking for a statement on what we can do. And I know what the Welsh Government can do is limited because of what is devolved and what isn’t, but we need to try and reduce the number of people who are plainly being exploited within this system.

A gaf i ofyn am ddau ddatganiad? Nid wyf yn ymddiheuro am ofyn am un ar y morlyn llanw. Gwn fod y morlyn llanw wedi cael ei grybwyll ddwywaith y prynhawn yma yn y cwestiynau i'r Prif Weinidog, ond rwy'n credu ei fod mor hynod bwysig i'r rhai ohonom sy'n byw yn ninas-ranbarth bae Abertawe fel fy mod yn credu yr hoffem gael datganiad arno, i gwmpasu dau bwynt: un yw’r drwydded forol y mae Llywodraeth Cymru yn gyfrifol amdani; ac, yn ail, pa drafodaethau y mae Llywodraeth Cymru wedi'u cael gyda Llywodraeth San Steffan am roi ei sêl bendith. Mae hyn mor bwysig, ac rwy’n meddwl am sut y mae Aarhus yn Nenmarc wedi creu diwydiant cyfan o ran tyrbinau gwynt, oherwydd ei bod y cyntaf i wneud hynny. Mae gennym gyfle yn ne-orllewin Cymru i fod y cyntaf i wneud morlynnoedd llanw a chael yr holl fanteision o hynny.

Mae’r ail ddatganiad yr hoffwn ofyn amdano yn dilyn yr hyn yr oedd Steffan Lewis yn ei ofyn. Mae’r gweithlu dros y blynyddoedd diwethaf wedi cael ei throi i fod yn weithlu o swyddi dros dro i raddau helaeth. Rydym wedi mynd o’r dyddiau pan oedd pobl yn ciwio y tu allan i’r dociau i gael eu galw, i dderbyn neges destun, ond mae'r egwyddor yn union yr un fath. Nid yw swyddi dros dro yn dda ar gyfer y gweithlu, nid yw'n dda ar gyfer y wlad ac nid yw'n dda ar gyfer y system drethi. Felly, rwy’n credu y byddwn yn ychwanegu fy llais at un Steffan Lewis wrth ofyn am ddatganiad ar yr hyn y gallwn ni ei wneud. Gwn fod yr hyn y gall Llywodraeth Cymru ei wneud yn gyfyngedig oherwydd yr hyn sydd wedi'i ddatganoli a'r hyn nad yw wedi’i ddatganoli, ond mae angen i ni geisio lleihau nifer y bobl sy'n cael eu hecsbloetio’n amlwg o fewn y system hon.

I’m glad that Mike Hedges has taken the opportunity to ask another question on Swansea tidal lagoon. As the First Minister has said, we continue to be supportive of the benefits of the proposed Swansea bay tidal lagoon, and we are waiting for the UK Government’s response to the Hendry report—waiting with exasperation, I would say, in terms of the slowness. It is interesting that the Prime Minister is asking for ideas and engagement with other parties. Well, at least she’s got something on her doorstep that she could say ‘yes’ to straight away in terms of engaging. Of course, there is cross-party support from this Assembly for the tidal lagoon. The Welsh Government’s been meeting with Tidal Lagoon Power on the proposed Swansea project for a number of years across a range of areas to ensure Welsh businesses and the local economy gain maximum benefit. In fact, in his review, Hendry recognised the integrated approach we’ve taken on skills and supply chain development in support of this important sector. And, indeed, we’re recognising the role that the private sector and investors have played in taking this forward, to the point where we now await the response from the UK Government. I think Huw Irranca-Davies earlier on reported on the fact that there’s going to be a cross-party meeting, I think, with Greg Clark as chair. So, I think that is very welcome. We would want to hear from that, but, again, we will be pressing the UK Government for a speedy response.

I can only say, ‘Yes, Mike Hedges is absolutely right’. I think the Welsh Labour Government is doing a great deal to tackle the casualisation of labour and the inequities of zero-hours contacts, particularly in relation to social care. So, I will seek a statement to update on all aspects of that work.

Rwy'n falch fod Mike Hedges wedi manteisio ar y cyfle i ofyn cwestiwn arall ar forlyn llanw Abertawe. Fel y mae'r Prif Weinidog wedi dweud, rydym yn parhau i fod yn gefnogol i fanteision morlyn llanw arfaethedig bae Abertawe, ac rydym yn aros am ymateb Llywodraeth y DU i adroddiad Hendry—yn aros gyda diffyg amynedd, byddwn yn dweud, gan ei fod mor araf yn dod. Mae'n ddiddorol bod y Prif Weinidog yn gofyn am syniadau ac ymgysylltu â phleidiau eraill. Wel, o leiaf mae ganddi rywbeth ar ei stepen drws y gallai ddweud 'ie' wrtho ar unwaith o ran ymgysylltu. Wrth gwrs, mae cefnogaeth drawsbleidiol gan y Cynulliad hwn ar gyfer y morlyn llanw. Mae Llywodraeth Cymru wedi bod yn cyfarfod â Tidal Lagoon Power ar y prosiect arfaethedig yn Abertawe ers nifer o flynyddoedd ar draws ystod o feysydd er mwyn sicrhau bod busnesau Cymru a'r economi leol yn cael y budd mwyaf. Yn wir, yn ei adolygiad, roedd Hendry yn cydnabod y dull integredig yr ydym wedi’i gymryd ar sgiliau a datblygu'r gadwyn gyflenwi i gefnogi'r sector pwysig hwn. Ac, yn wir, rydym yn cydnabod y rhan y mae’r sector preifat a buddsoddwyr wedi’i chwarae wrth fwrw ymlaen â hyn, at y pwynt lle’r ydym yn awr yn aros am ymateb gan Lywodraeth y DU. Rwy'n credu fod Huw Irranca-Davies yn gynharach wedi adrodd ar y ffaith y bydd cyfarfod trawsbleidiol, rwy'n credu, gyda Greg Clark fel cadeirydd. Felly, credaf fod hynny i’w groesawu’n fawr. Byddem yn awyddus i glywed am hynny, ond, unwaith eto, byddwn yn pwyso ar Lywodraeth y DU i gael ymateb cyflym.

Ni allaf ond dweud, ‘Ydy, mae Mike Hedges yn hollol gywir'. Rwy'n credu bod Llywodraeth Lafur Cymru yn gwneud llawer iawn i fynd i'r afael â swyddi dros dro ac annhegwch contractau dim oriau, yn enwedig mewn cysylltiad â gofal cymdeithasol. Felly, byddaf yn gofyn am ddatganiad i roi'r wybodaeth ddiweddaraf ar bob agwedd ar y gwaith hwnnw.

We are over time on this statement, but I will call a few additional speakers if they promise to be succinct in their questions, and we’ll have succinct answers as well. Darren Millar.

Rydym dros amser ar y datganiad hwn, ond byddaf yn galw ar ychydig o siaradwyr ychwanegol os ydynt yn addo bod yn gryno yn eu cwestiynau, a chawn atebion cryno hefyd. Darren Millar.

Can I second the calls from Llyr Huws Gruffydd for a statement from the Minister with responsibility for transport on the Evo triangle in my constituency? I’m very concerned that safety is deteriorating as a result of the glamorisation of this route to irresponsible motorists. One of the other features, which Llyr was unable to mention in his contribution to request a statement, was the fact that the internet is being used to glamorise this significantly. There are YouTube videos that are encouraging people to go and visit and petrol heads to gather in order to speed around this route and, indeed, there are gaming companies, as well, which are also doing versions of this within their games in order to encourage people to visit. We have had some record improvements in road safety in Wales in recent years. I certainly don’t want things to go in the opposite direction because we failed to deal with this particular problem in my own constituency. I do wonder whether there can be some move towards actually getting not just visiting enforcement, but some speed cameras along this route because that would absolutely stop this problem once and for all.

A gaf i eilio'r galwadau gan Llyr Huws Gruffydd am ddatganiad gan y Gweinidog sy'n gyfrifol am drafnidiaeth ar y triongl Evo yn fy etholaeth i? Rwy'n bryderus iawn bod diogelwch yn dirywio o ganlyniad i wneud y llwybr hwn mor ddeniadol i fodurwyr anghyfrifol. Un o’r nodweddion eraill, nad oedd Llyr yn gallu sôn amdanynt yn ei gyfraniad i ofyn am ddatganiad, oedd y ffaith fod y rhyngrwyd yn cael ei defnyddio i wneud hyn mor ddeniadol. Mae fideos ar YouTube yn annog pobl i fynd i ymweld â’r safle ac i garwyr ceir ymgasglu yno er mwyn gwibio o gwmpas y llwybr hwn. Ac, yn wir, mae cwmnïau hapchwarae hefyd yn gwneud fersiynau o hyn o fewn eu gemau er mwyn annog pobl i ymweld â’r safle. Rydym wedi cael rhai gwelliannau hanesyddol o ran diogelwch ar y ffyrdd yng Nghymru yn ystod y blynyddoedd diwethaf. Yn sicr, nid wyf am i bethau fynd i'r cyfeiriad arall oherwydd ein bod wedi methu ag ymdrin â'r broblem arbennig hon yn fy etholaeth i. Tybed a oes modd cael rhywfaint o symudiad tuag at gael nid yn unig orfodaeth ymweld, ond rhai camerâu cyflymder ar hyd y llwybr hwn oherwydd byddai hynny yn atal y broblem hon unwaith ac am byth.

Thank you. Darren Millar strengthened the case for a focus on the Evo triangle and the way that it’s been promoted. In fact, Assembly Members can also—and they have today—usefully highlight the dangers, and you can also raise those points yourselves with magazines promoting it and, indeed, in terms of social media. But, GoSafe—the Cabinet Secretary was out there in the spring with GoSafe, and it’s very clearly high on his agenda.

Diolch. Mae Darren Millar wedi cryfhau'r achos dros ganolbwyntio ar y triongl Evo a'r ffordd y mae wedi cael ei hyrwyddo. Yn wir, gall Aelodau'r Cynulliad hefyd—ac y maent wedi gwneud hynny heddiw—dynnu sylw at y peryglon, a gallwch hefyd godi'r pwyntiau hynny eich hunain gyda chylchgronau sy’n ei hyrwyddo ac, yn wir, ar y cyfryngau cymdeithasol. Ond, GanBwyll—roedd Ysgrifennydd y Cabinet allan yno yn y gwanwyn gyda GanBwyll, ac mae'n glir iawn yn uchel ar ei agenda.

Leader of the chamber, this is just a quick statement on something that came up today in the Petitions Committee. A very courageous Beth Baldwin gave a really moving testimony about diabetes 1 and her family’s campaign to improve early detection through policy. Fourteen hundred children in Wales have the condition, and parents need to look out for the four Ts: thirst, tiredness, going to the toilet often, and getting thinner or losing weight. The Baldwin family lost their son, Peter, through the condition, and his mother was very, very brave today.

The Petitions Committee wrote to the Cabinet Secretary for health back in February asking for a meeting with the family—they were here today. The Cabinet Secretary for health replied that he was unable—unable—to meet the family. So, that’s from February until today that he’s been unable to meet this family with something so important to discuss. Could you provide a statement on the availability of Vaughan Gething to possibly, maybe, fit the family into his busy schedule?

Arweinydd y siambr, datganiad sydyn yn unig yw hwn ar rywbeth a gododd heddiw yn y Pwyllgor Deisebau. Rhoddodd Beth Baldwin ddewr iawn dystiolaeth wirioneddol wefreiddiol ynghylch diabetes 1 ac ymgyrch ei theulu i wella canfod yn gynnar trwy bolisi. Mae gan bedwar cant ar ddeg o blant yng Nghymru y cyflwr hwn, ac mae angen i rieni gadw golwg am y pedwar T: syched, blinder, mynd i'r toiled yn aml, a mynd yn deneuach neu golli pwysau. Collodd y teulu Baldwin eu mab, Peter, oherwydd y cyflwr hwn, ac roedd ei fam yn ddewr iawn, iawn heddiw.

Ysgrifennodd y Pwyllgor Deisebau at Ysgrifennydd y Cabinet dros iechyd yn ôl ym mis Chwefror yn gofyn am gyfarfod gyda'r teulu—roeddent yma heddiw. Atebodd Ysgrifennydd Cabinet dros iechyd nad oedd yn gallu—ddim yn gallu—cwrdd â'r teulu. Felly, o fis Chwefror tan heddiw nid yw wedi gallu cwrdd â’r teulu hwn sydd â rhywbeth mor bwysig i’w drafod. A wnewch chi roi datganiad ynghylch a fyddai Vaughan Gething o bosibl, efallai, ar gael i ffitio’r teulu hwn i mewn i’w amserlen brysur?

I thank Neil McEvoy for drawing attention to what clearly is a very important petition that’s come before the Petitions Committee about diabetes 1. Indeed, of course, the Welsh Government—and I recall when I was health Minister, being very engaged in particular how children are affected, and, indeed, early intervention and diagnosis and all the important points that have been made by this family who gave evidence. Clearly, the Cabinet Secretary will be aware now of that particular need and of that family’s request.

Diolch i Neil McEvoy am dynnu sylw at yr hyn sy'n amlwg yn ddeiseb bwysig iawn a ddaeth gerbron y Pwyllgor Deisebau am ddiabetes 1. Yn wir, wrth gwrs, mae Llywodraeth Cymru—ac rwy'n cofio pan oeddwn i’n Weinidog iechyd, yn ymgysylltu’n fawr yn enwedig ynghylch sut yr effeithir ar blant, ac, yn wir, ymyrraeth a diagnosis cynnar a phob un o’r pwyntiau pwysig a wnaed gan y teulu hwn a roddodd dystiolaeth. Yn amlwg, bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn ymwybodol erbyn hyn o'r angen penodol hwnnw ac o gais y teulu.

I’d like to raise with the leader of the house, the possibility of having a statement. Although not in my constituency, I’ve been approached by workers who are deeply distressed by the news about Coilcolor today and the potential that 50 jobs could be lost by the end of the week in Newport. There does seem to be a dispute between the Welsh Government and this particular company. I don’t particularly want to prejudice any discussions and negotiations that are ongoing, but the crux of the matter seems to be a claim against the Welsh Government that now is putting a question mark over the long-term viability of the business and, in particular, the 50 jobs that are within this business. It does seem to have got a strong order book from what I can deduce from talking to some of the employees this morning. To bring clarity to the picture that has emerged over the last couple of hours, could I encourage the Cabinet Secretary sitting next to you to make a statement and put as much information as possible in the public domain, as I say, without prejudicing any claims that might be before the Government, so that employees and, indeed, the owner of this company can have clarity as to exactly where any dispute resolution might be and the financial implications for this company, because the last thing I think any of us want to wake up to on Saturday morning—i.e. the end of this week—is 50 people out of work in Newport because of a dispute that seems to have been going on for some months.

Hoffwn godi gydag arweinydd y tŷ y posibilrwydd o gael datganiad. Er nad yw yn fy etholaeth i, rwyf wedi bod yn cysylltu â gweithwyr sy'n ofidus iawn gan y newyddion am Coilcolor heddiw a'r potensial y gallai 50 o swyddi gael eu colli erbyn diwedd yr wythnos yng Nghasnewydd. Ymddengys bod anghydfod rhwng Llywodraeth Cymru a’r cwmni penodol hwn. Nid wyf yn arbennig o awyddus i niweidio unrhyw drafodaethau a negodi sy'n mynd rhagddynt, ond ymddengys mai craidd y mater yw hawliad yn erbyn Llywodraeth Cymru sydd bellach yn rhoi marc cwestiwn dros hyfywedd tymor hir y busnes ac, yn benodol, y 50 o swyddi sydd o fewn y busnes. Ymddengys fod ganddynt lyfr archebion cryf, o'r hyn y gallaf ei gasglu ar ôl siarad â rhai o'r gweithwyr y bore yma. I egluro'r darlun sydd wedi dod i'r amlwg yn ystod yr awr neu ddwy ddiwethaf, a gaf i annog Ysgrifennydd y Cabinet sy’n eistedd nesaf atoch chi i wneud datganiad ac i roi cymaint o wybodaeth ag y bo modd yn y parth cyhoeddus, fel y dywedaf, heb niweidio unrhyw hawliadau a allai fod o flaen y Llywodraeth, er mwyn i weithwyr ac, yn wir, berchennog y cwmni hwn allu cael eglurder ynghylch yr union sefyllfa o ran datrys yr anghydfod a'r goblygiadau ariannol i’r cwmni hwn. Oherwydd yn fy marn i, y peth olaf y mae unrhyw un ohonom eisiau deffro iddo fore dydd Sadwrn—h.y. diwedd yr wythnos hon—yw bod 50 o bobl allan o waith yng Nghasnewydd oherwydd anghydfod yr ymddengys iddo fod wedi para am rai misoedd.

I thank Andrew R.T. Davies for that question. I think it is most appropriate if the Cabinet Secretary writes to all Members, given the issues that you raise in terms of not pre-judging the outcome. I think the Cabinet Secretary will ensure that he writes to fully update Members on the situation as soon as possible—I’m sure over the next 24 hours.

Diolch i Andrew R.T. Davies am y cwestiwn hwnnw. Rwy'n credu mai’r peth mwyaf priodol fyddai i Ysgrifennydd y Cabinet ysgrifennu at yr holl Aelodau, o ystyried y materion a godir gennych o ran peidio rhagfarnu’r canlyniad. Rwy'n credu y bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn sicrhau ei fod yn ysgrifennu i roi’r wybodaeth ddiweddaraf yn llawn i’r Aelodau am y sefyllfa cyn gynted ag y bo modd—rwy'n siŵr yn ystod y 24 awr nesaf.

Diolch, Llywydd. A gaf i ofyn am ddau ddatganiad gan y Llywodraeth cyn diwedd y tymor, gan fod dim amser am drafodaethau neu ddadleuon bellach? Yn gyntaf oll, pa asesiad mae’r Llywodraeth wedi ei wneud o bwysigrwydd Euratom ynglŷn â’r gwaith sydd ar gael yng Nghymru? Yn benodol, wrth gwrs, mae gennym ni ddau safle niwclear, ond mae hefyd gwastraff niwclear yn cael ei storio mewn safleoedd yng Nghymru, ac, wrth gwrs, mae defnydd o ddeunydd niwclear tu fewn i’r gwasanaeth iechyd hefyd ynghlwm â’r rheoliadau sy’n cael eu trafod a’u cytuno ar lefel Ewropeaidd drwy ddulliau Euratom. Roedd y llythyr i dynnu allan o’r Undeb Ewropeaidd, llythyr enwog cymal 50, yn sôn am dynnu allan o Euratom hefyd, er bod y cytundeb hwnnw yn hŷn o lawer na’r cytundeb i fynd i mewn i’r Undeb Ewropeaidd. Erbyn hyn, rydw i’n credu ei bod hi’n bwysig bod Llywodraeth Cymru yn gwneud ei safiad yn glir ynglŷn â’r asesiad y mae hi wedi ei wneud o berthynas Euratom i’n gwaith ni yng Nghymru a sut mae parhau yn y broses yna wrth inni ymadael â’r Undeb Ewropeaidd.

A’r ail ddatganiad yr hoffwn i ei glywed, yn enwedig gyda’r sioe amaethyddol ar y gorwel—wel, gyda llawer o sioeau amaethyddol ar y gorwel, ond y Sioe Fawr yn benodol mewn rhyw bythefnos—yw datganiad gan y Llywodraeth ynglŷn â phryd ydym ni’n debygol o weld y cynllun datblygu gwledig yn agor ar gyfer ffermio a throsi i ffermio organig. Ni, nawr, bellach, yng Nghymru yw’r unig wlad yn y Deyrnas Gyfunol sydd heb gynllun trosi i ffermio organig mewn lle. Mae cynnydd mewn ffermio organig a gwerthiant organig yn 7 y cant y flwyddyn. Mae pob punt sy’n cael ei buddsoddi o arian cyhoeddus yn creu elw o £21 o fasnach yn y maes organig, ac mae’n edrych yn chwithig iawn i mi ein bod ni angen gwario’r arian sydd gennym ni o hyd cyn inni ymadael â’r Undeb Ewropeaidd a bod y Llywodraeth wedi bod yn eistedd ar eu dwylo cyn belled ag y mae agor cynllun ar gyfer ffermio organig yn y cwestiwn. Nid wyf i eisiau i hynny barhau dros yr haf heb ateb ar ryw fath o ganllawiau pendant gan yr Ysgrifennydd Cabinet ynglŷn â phryd fydd y cynllun hwn yn cael ei agor yma yng Nghymru.

Thank you, Llywydd. May I ask for two statements from the Government before the end of term, because there’s no time for discussions or debates now? First of all, what assessment has the Government made of the importance of Euratom in terms of works in Wales? In particular, of course, we have two nuclear sites, but there’s also nuclear waste being stored in sites in Wales, and, of course, the use of nuclear material within the health service is also related to the regulations discussed and agreed at a European level through the Euratom mechanisms. The letter to withdraw from the European Union, that famous letter on article 50, mentioned withdrawal from Euratom too, although that agreement goes back much further than the agreement to take us into the European Union. I think it is now important that the Welsh Government should set out its position clearly in terms of the assessment that they have made in relation to the relationship with Euratom and our work in Wales and how we can continue in that process as we exit the European Union.

And the second statement I’d like to hear, particularly with the Royal Welsh Show about to take place—well with lots of agricultural shows taking place, but the Sioe Fawr specifically in the next fortnight or so—is a statement from the Government as to when we are likely to see the rural development plan opening for organic farming and transition to organic farming. We, now, in Wales are the only country within the UK who do not have an organic conversion programme. The increase in organic farming and purchasing of organic produce is 7 per cent per year. Every pound spent produces £21 in trade in organics, and it seems very strange to me that we still need to spend that European funding before we exit the European Union while the Government has been sitting on its hands as far as opening an organic conversion scheme is concerned. I don’t want that to continue over the summer without some sort of answer and particular guidance from the Cabinet Secretary as to when this programme will be open here in Wales.

Thank you, Simon Thomas. Certainly, we will look at the most appropriate response on the assessment of our relationship with Euratom in terms of impact on Wales. As you say—and I think it’s been in the news that radiologists are concerned—it’s medical as well as environmental, and we will certainly look to the most appropriate statement to be made and at what point on this assessment.

On your second point, yes, indeed, and, with the Royal Welsh forthcoming, I know the Cabinet Secretary will be expecting questions on this and she will want to know—and we will make sure that she knows—that the question’s been put today about any transition to organic conversion schemes in Wales through the RDP.

Diolch yn fawr, Simon Thomas. Yn sicr, byddwn yn edrych ar yr ymateb mwyaf priodol ar asesu ein perthynas ag Euratom o ran yr effaith ar Gymru. Fel y dywedwch—ac rwy’n credu ei fod wedi bod yn y newyddion bod radiolegwyr yn pryderu—mae'n feddygol yn ogystal ag yn amgylcheddol, a byddwn yn sicr yn edrych ar y datganiad mwyaf priodol i gael ei wneud ac ar ba bwynt ar yr asesiad hwn.

O ran eich ail bwynt, ie, yn wir, ar drothwy Sioe Frenhinol Cymru, rwy'n gwybod y bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn disgwyl cwestiynau am hyn a bydd yn awyddus i wybod—a byddwn yn gwneud yn siŵr ei bod yn gwybod—bod y cwestiwn wedi cael ei godi heddiw am unrhyw gynlluniau pontio i droi'n organig yng Nghymru drwy'r Cynllun Datblygu Gwledig.

4. 3. Datganiad: Cymorth i Fyfyrwyr yn 2018-19 a Chyhoeddi Crynodeb o Ganlyniadau'r Ymgynghoriad ar Weithredu Ymateb Llywodraeth Cymru i Adroddiad Diamond
4. 3. Statement: Student Support in 2018-19 and the Publication of the Summary of Results from the Consultation on Implementing the Welsh Government's Response to the Diamond Report

Yr eitem nesaf yw’r datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg ar gymorth i fyfyrwyr yn 2018-19 a chyhoeddi crynodeb o ganlyniadau’r ymgynghoriad ar weithredu ymateb Llywodraeth Cymru i adroddiad Diamond, ac rwy’n galw ar yr Ysgrifennydd Cabinet i wneud ei datganiad—Kirsty Williams.

The next item is a statement by the Cabinet Secretary for Education on student support in 2018-19 and the publication of the summary of results from the consultation on implementing the Welsh Government’s response to the Diamond report, and I call on the Cabinet Secretary to make her statement—Kirsty Williams.

It is indeed a long title, Presiding Officer, and it’s going to be quite a long statement as well. Presiding Officer, I’m very pleased that, today, we can confirm that we in Wales are able to convert the principles of equity and excellence into radical and rational reforms of student support and higher education funding.

Last November, I published the Government’s response to the final Diamond report and launched a consultation on the implementation of our approach. I am now able to publish a summary report of those consultation responses and confirm the Welsh Government’s position; confirm the package of support that is available for full-time undergraduate, part-time undergraduate and postgraduate students from the start of the 2018-19 academic year; confirm the maximum tuition fee levels that Welsh institutions can charge for full-time undergraduate courses; and highlight the efforts of Welsh universities as our sector confirms it will be the first in the UK to be a living wage sector.

The responses to the consultation were positive about our intention to deliver, with only minor modification, the full Diamond package. I would like to take this opportunity to thank everyone who took the time to respond to the consultation, and to our stakeholders who have been keen to contribute to the development of policies that I believe will be a benchmark for other nations and systems. However, it is clear that there is a job of work to do in communicating the new system. In particular we must reassure parents that the fundamental shift to supporting students with day-to-day costs, rather than post-graduation fee repayment, addresses the very concerns that they often raise. We will need to work closely with the universities, student finance authorities and key advocates on this issue. I will launch a communication campaign to promote the new system of support in the autumn and I would also hope that Members here will take up that challenge. A copy of the summary report of the consultation responses, which also includes confirmation of our final proposals, has been placed in the National Assembly Library.

Having considered the responses to the consultation, and having discussed our proposals with the Student Loans Company and Her Majesty’s Treasury, I am pleased to confirm that, subject to regulations being made, we will be introducing the following packages of support for students who start the first year of their course in the 2018-19 academic year. For full-time and part-time undergraduate students, a new fairer and sustainable system of support will be introduced. Additional support will be available to ensure that students have enough money to meet their day-to-day living costs. Every student will be entitled to support equivalent to the national living wage whilst they study. This will mean that eligible full-time students will receive maintenance support of £11,250 if they study in London and £9,100 per year in the rest of the UK.

Grant support will be targeted at those most in need, although every student will receive a minimum grant of £1,000 regardless of household income. Students from the lowest household income will receive the highest grant: up to £10,250 in London and £8,100 in the rest of the UK. Initial estimates suggest that one third of full-time students will be eligible for this full grant. The average household income for a student in the current system is around £25,000. Under the new system such a student will receive around £7,000 a year in non-repayable grant. For the first time, part-time undergraduate students will receive parity of support for maintenance costs on a pro rata basis to their full-time counterparts.

I would like to thank the Student Loans Company for their hard work, diligence and imagination in getting us to the point where we have been able to deliver this significant programme of reform. I am confident that we have established a strong relationship that delivers for Wales and our citizens.

As I announced previously, we have also accepted the Diamond review's recommendations on support for postgraduate students. This new system of support, which will bring parity of support for postgraduate students, will be introduced in the 2019-20 academic year. However, in recognition that the postgraduate changes will be introduced later than for undergraduate students, I will provide enhanced support in 2018-19, subject to the necessary regulations being made. This will be made up of an enhanced loan of £13,000, which will be available to students wherever they choose to study in the UK. In addition, the Welsh Government will provide funding to Welsh institutions, through HEFCW, to provide additional support for postgraduate students who choose to study in Wales, and it is expected that this will be equivalent to around £4,000 per student.

NUS Wales are to be congratulated for making the case for part-time and postgraduate students, and not just the traditional 18-year-old. It is clear to me that progression into postgraduate study is the contemporary challenge of our seriousness in widening access. It is unfortunate that there has been a 14 per cent drop in Welsh postgraduate taught student numbers over the last decade. As we head with such speed into a future shaped by innovation and high-tech industry, it is our duty to enhance part-time and postgraduate opportunities.

Therefore, and in line with the announcement contained in the UK Government’s budget, we also intend to introduce a postgraduate doctoral loans scheme from 2018-19. Eligible students who are ordinarily resident in Wales will be able to borrow up to £25,000 as a non-means-tested loan. But, just as I’m pragmatic enough to seek advantages of English initiatives when it makes sense to do so, I also know that developments across the border bring other consequences for our operating environment. Wales needs a stable, sustainable and progressive higher education funding settlement that supports students when they need it most, and enables our universities to compete domestically and internationally.

I can therefore confirm that because of the reduction in real terms value of tuition fees, the outlook for Welsh Government budgets, and the financial pressures and relative competitiveness of our universities, we will return to the pre-2012 policy of an inflation-linked maximum tuition fee level for the next three academic years. This, of course, will continue to be paid for via a publicly supported loan system with income-contingent repayments made only after graduation.

Members will know that I have previously set a challenge to universities on the living wage and their sense of civic responsibility. So, having now confirmed that students will receive support equivalent to the national living wage, I am pleased to recognise Universities Wales’s announcement that all Welsh universities will become living wage employers, and they have also confirmed that they will sign up to the Government’s code of practice on ethical procurement and employment. This is a clear demonstration that our education system is based on values of equity, excellence and civic responsibility, and I expect to see further developments in the sector’s commitment to a civic mission over the coming weeks and months.

Presiding Officer, our new progressive and fair system represents a fundamental shift in the way we support students and our institutions. By investing in the success of full-time, part-time and postgraduate students, Wales can and will be the only country in Europe to have taken this huge step forward. Together we can ensure we capture and maximise the potential of all our citizens, and of all corners of our nation.

Yn wir, mae’n deitl hir, Llywydd, ac mae'n mynd i fod yn ddatganiad eithaf hir hefyd. Llywydd, rwy'n falch iawn, heddiw, y gallwn gadarnhau ein bod ni yng Nghymru yn gallu trosi egwyddorion tegwch a rhagoriaeth yn ddiwygiadau radical a rhesymegol o gymorth i fyfyrwyr a chyllid addysg uwch.

Fis Tachwedd diwethaf, cyhoeddais ymateb y Llywodraeth i adroddiad terfynol Diamond a lansiais ymgynghoriad ar ein dull gweithredu. Rwyf bellach yn gallu cyhoeddi adroddiad cryno o'r ymatebion hynny i'r ymgynghoriad a chadarnhau safbwynt Llywodraeth Cymru; cadarnhau'r pecyn cymorth sydd ar gael i israddedigion amser llawn, israddedigion rhan-amser a myfyrwyr ôl-raddedig o ddechrau blwyddyn academaidd 2018-19; cadarnhau uchafswm lefelau'r ffioedd dysgu y gall sefydliadau yng Nghymru eu codi am gyrsiau israddedig amser llawn; ac amlygu ymdrechion prifysgolion Cymru wrth i’n sector gadarnhau mai hwn fydd y cyntaf yn y DU i fod yn sector cyflog byw.

Roedd yr ymatebion i'r ymgynghoriad yn gadarnhaol am ein bwriad i gyflwyno, gyda dim ond mân addasiadau, y pecyn Diamond llawn. Hoffwn achub ar y cyfle hwn i ddiolch i bawb a gymerodd yr amser i ymateb i'r ymgynghoriad, ac i'n rhanddeiliaid sydd wedi bod yn awyddus i gyfrannu at y gwaith o ddatblygu polisïau yr wyf yn credu fydd yn feincnod ar gyfer cenhedloedd a systemau eraill. Fodd bynnag, mae'n amlwg fod gwaith i'w wneud wrth gyfathrebu’r system newydd. Yn benodol, mae'n rhaid i ni roi sicrwydd i rieni bod y newid sylfaenol i gefnogi myfyrwyr gyda chostau o ddydd i ddydd, yn hytrach nag ad-dalu ffioedd ar ôl graddio, yn mynd i'r afael â'r union bryderon y maent yn aml yn eu codi. Bydd angen i ni weithio'n agos gyda'r prifysgolion, awdurdodau cyllid myfyrwyr ac eiriolwyr allweddol ar y mater hwn. Byddaf yn lansio ymgyrch gyfathrebu i hyrwyddo system newydd o gymorth yn yr hydref a byddwn hefyd yn gobeithio y bydd yr Aelodau yma yn derbyn yr her honno. Mae copi o'r adroddiad cryno o'r ymatebion i'r ymgynghoriad, sydd hefyd yn cynnwys cadarnhad o’n cynigion terfynol, wedi cael ei roi yn Llyfrgell y Cynulliad Cenedlaethol.

Ar ôl ystyried yr ymatebion i'r ymgynghoriad, ac ar ôl trafod ein cynigion gyda’r Cwmni Benthyciadau i Fyfyrwyr a Thrysorlys Ei Mawrhydi, rwy’n falch o gadarnhau, yn amodol ar reoliadau a wneir, y byddwn yn cyflwyno’r pecynnau canlynol o gymorth i fyfyrwyr sy'n cychwyn blwyddyn gyntaf eu cwrs yn y flwyddyn academaidd 2018-19. I fyfyrwyr israddedig amser llawn a rhan-amser, bydd system newydd decach a chynaliadwy o gymorth yn cael ei chyflwyno. Bydd cymorth ychwanegol ar gael i sicrhau bod myfyrwyr yn cael digon o arian i dalu am eu costau byw o ddydd i ddydd. Bydd gan bob myfyriwr yr hawl i gael cymorth sy’n gyfwerth â'r cyflog byw cenedlaethol tra byddant yn astudio. Bydd hyn yn golygu y bydd myfyrwyr llawn amser cymwys yn derbyn cymorth cynhaliaeth o £11,250 os ydynt yn astudio yn Llundain a £9,100 y flwyddyn yng ngweddill y DU.

Bydd cymorth grant yn cael ei dargedu at y rhai sydd â'r angen mwyaf, er y bydd pob myfyriwr yn cael isafswm grant o £1,000 waeth beth yw incwm y cartref. Bydd myfyrwyr o’r cartrefi incwm isaf yn derbyn y grant uchaf: hyd at £10,250 yn Llundain a £8,100 yng ngweddill y DU. Mae amcangyfrifon cychwynnol yn awgrymu y bydd un rhan o dair o fyfyrwyr amser llawn yn gymwys am y grant llawn. Incwm y cartref ar gyfartaledd i fyfyriwr yn y system bresennol yw tua £25,000.  Dan y system newydd, bydd myfyriwr o'r fath yn derbyn oddeutu £7,000 y flwyddyn mewn grantiau nad ydynt yn ad-daladwy. Am y tro cyntaf, bydd myfyrwyr israddedig rhan-amser yn derbyn yr un cymorth ar gyfer costau cynhaliaeth ar sail pro rata i'w cymheiriaid llawn amser.

Hoffwn ddiolch i'r Cwmni Benthyciadau i Fyfyrwyr am eu gwaith caled, eu diwydrwydd a’u dychymyg wrth inni gyrraedd y pwynt lle’r ydym wedi gallu cyflawni'r rhaglen sylweddol hon o ddiwygio. Rwy'n hyderus ein bod wedi sefydlu perthynas gref sy'n cyflawni dros Gymru a'n dinasyddion.

Fel y cyhoeddais yn flaenorol, rydym hefyd wedi derbyn argymhellion adolygiad Diamond ar gymorth i fyfyrwyr ôl-raddedig. Bydd y system newydd o gymorth, a fydd yn dod â’r un cymorth i fyfyrwyr ôl-raddedig, yn cael ei chyflwyno yn y flwyddyn academaidd 2019-20. Fodd bynnag, er mwyn cydnabod y bydd y newidiadau ôl-raddedig yn cael eu cyflwyno yn hwyrach na’r newidiadau ar gyfer myfyrwyr israddedig, byddaf yn darparu cymorth gwell yn 2018-19, yn amodol ar y rheoliadau angenrheidiol yn cael eu gwneud. Bydd hyn yn cael ei ffurfio o fenthyciad uwch o £13,000, a fydd ar gael i fyfyrwyr lle bynnag y maent yn dewis astudio yn y DU. Yn ogystal â hyn, bydd Llywodraeth Cymru yn darparu cyllid i sefydliadau yng Nghymru, drwy CCAUC, i ddarparu cefnogaeth ychwanegol i fyfyrwyr ôl-raddedig sy'n dewis astudio yng Nghymru, a disgwylir y bydd hyn yn cyfateb i tua £4,000 fesul myfyriwr.

Mae UCMC i'w longyfarch am roi’r ddadl dros fyfyrwyr rhan-amser ac ôl-raddedig, ac nid dim ond y myfyrwyr traddodiadol 18 oed. Mae'n amlwg i mi mai dilyniant i astudiaethau ôl-raddedig yw her gyfoes ein difrifoldeb wrth ehangu mynediad. Mae'n anffodus bod gostyngiad o 14 y cant wedi bod yn nifer y myfyrwyr ôl-raddedig a addysgir yng Nghymru dros y ddegawd ddiwethaf. Wrth i ni nesáu’n gyflym at ddyfodol a gaiff ei ffurfio gan arloesi a diwydiant uwch-dechnoleg, mae'n ddyletswydd arnom i wella cyfleoedd rhan-amser ac ôl-raddedig.

Felly, ac yn unol â'r cyhoeddiad a gynhwysir yng nghyllideb Llywodraeth y DU, rydym hefyd yn bwriadu cyflwyno cynllun benthyciadau doethuriaeth ôl-raddedig o 2018-19 ymlaen. Bydd myfyrwyr cymwys sy'n preswylio fel arfer yng Nghymru yn gallu benthyg hyd at £25,000 fel benthyciad heb brawf modd. Ond, yn union fel yr wyf yn ddigon pragmatig i geisio manteision o fentrau Lloegr pan fydd yn gwneud synnwyr i wneud hynny, rwyf hefyd yn gwybod bod datblygiadau ar draws y ffin yn dod â chanlyniadau eraill i’n hamgylchedd gweithredu. Mae angen setliad cyllido addysg uwch sefydlog, cynaliadwy a blaengar ar Gymru sy'n cefnogi myfyrwyr pan fydd ei angen fwyaf arnynt, ac yn galluogi ein prifysgolion i gystadlu yn ddomestig ac yn rhyngwladol.

Gallaf felly gadarnhau oherwydd y gostyngiad yng ngwerth termau real ffioedd dysgu, y rhagolygon ar gyfer cyllidebau Llywodraeth Cymru, a'r pwysau ariannol a chystadleurwydd cymharol ein prifysgolion, y byddwn yn dychwelyd at y polisi a oedd yn bodoli cyn 2012 o uchafswm lefel y ffioedd dysgu sy’n gysylltiedig â chwyddiant ar gyfer y tair blynedd academaidd nesaf. Bydd hyn, wrth gwrs, yn parhau i gael ei dalu drwy system benthyciad a gefnogir yn gyhoeddus gydag ad-daliadau sy'n amodol ar incwm yn cael eu gwneud dim ond ar ôl graddio.

Bydd yr Aelodau yn gwybod fy mod wedi gosod her flaenorol i brifysgolion ar y cyflog byw a’u synnwyr o gyfrifoldeb dinesig. Felly, ar ôl cadarnhau bellach y bydd myfyrwyr yn cael cymorth sy'n cyfateb i'r cyflog byw cenedlaethol, mae'n bleser gennyf gydnabod cyhoeddiad Prifysgolion Cymru y bydd holl brifysgolion Cymru yn dod yn gyflogwyr cyflog byw, ac maent hefyd wedi cadarnhau y byddant yn ymrwymo i god ymarfer y Llywodraeth ar gaffael moesegol a chyflogaeth. Mae hyn yn dangos yn glir bod ein system addysg yn seiliedig ar werthoedd ecwiti, rhagoriaeth a chyfrifoldeb dinesig, ac rwy'n disgwyl gweld datblygiadau pellach yn ymrwymiad y sector i genhadaeth ddinesig dros yr wythnosau a'r misoedd nesaf.

Llywydd, mae ein system newydd flaengar a theg yn cynrychioli newid sylfaenol yn y ffordd yr ydym yn cefnogi myfyrwyr a'n sefydliadau. Drwy fuddsoddi yn llwyddiant myfyrwyr amser llawn, rhan-amser ac ôl- raddedig, Cymru fydd yr unig wlad yn Ewrop i fod wedi gallu cymryd y cam mawr hwn ymlaen. Gyda'n gilydd, gallwn sicrhau ein bod yn dal potensial, a gwneud y mwyaf o botensial ein holl ddinasyddion a phob cwr o’n gwlad.

Can I say thank you to the Cabinet Secretary for giving advance notice of her statement, and for publishing the summary of the responses, as well, to the consultation on the Welsh Government’s position? It’s very timely that this should be made, particularly before the summer recess, because, of course, young people will be wanting to prepare for future academic years, and thinking very much about their future, and I’m grateful that there’s been some clarity provided today over the Welsh Government’s position on a number of issues, particularly around the start of the new regime in 2018. I think it’s fair to say that the Student Loans Company have been working very hard with the Welsh Government to achieve the ambition of being able to introduce the new system of support by that particular date.

Can I welcome, also, the continued recognition that there needs to be absolute parity of support for part-time students with full-time students as well? That is something that, of course, there hasn’t been previously, and I know that many people, including the NUS and other organisations, including HE providers like the Open University, have been calling for that clarity and parity. So, I’m very pleased to see that also.

I also want to welcome very much the support that is going to be in place for postgraduate students. We know that the Welsh Government was very late clarifying its arrangements for this coming academic year in September. It was only February of this year, I think, when you clarified those arrangements, which was completely unacceptable, frankly, for people wanting to make plans about postgraduate study, so it is pleasing to know that there’s been a little bit more clarity, certainly about the 2018-19 situation, and that people can begin to make their plans in respect of that. But I do wonder why it is that the new system of support for postgraduate students is going to be implemented later than that for other students. Why is it 12 months on? You don’t explain that within your statement, and I think it is important to get on the record precisely why that is the case.

I think it should come as no surprise to us that we’ve seen a 14 per cent fall in the number of postgraduates taught in Wales. That is because there has not been any support for them up until this academic year. And, of course, we’ve had that lack of clarity, as I’ve just indicated to you. I know that that’s not all on your watch, Cabinet Secretary, but it is a fact, and therefore it doesn’t surprise me that we’re losing postgraduates—or we have been in recent years. I’m hoping that your announcement today will enable that situation to turn around, although I do believe that it may take some time.

I’m also very much pleased that you’re not just rejecting things that are taking place over the border, but when sensible things happen you are also seeking to emulate them. So, I was very pleased to see that too.

I think it is important to get some stability into the tuition fees situation. I note that you have said that you want to go back to this pre-2012 policy of linking the fees to inflation, but I just wonder, Cabinet Secretary, whether you’ve thought about the potential implications of that, should there be a significant change in fees elsewhere in the UK, either up or down—and I suspect the previous is more likely. But if that is going to be your position for three years, are you still going to be committed to that if there is a significant shift elsewhere, which may, of course, end up disadvantaging Welsh universities?

I noted in the consultation comments that there was a suggestion that the new regime could look at pegging the system of maintenance support, not to the national living wage but potentially to the Living Wage Foundation figure in terms of support. I wonder whether you could clarify whether that was something that you have considered as part of your position; and if you have, why are you not seeking to move towards that over a period of time?

In addition, Cabinet Secretary, I think there are some things that you haven’t referred to, which I think it’s important to get some clarity on. There were many respondents to the consultation that referred to the squeezed middle—these individuals who may be at the margins in terms of the level of income that they have, just over the income threshold perhaps, or those individuals who may have more than one child going through the university system at the same time, and the difficulties and challenges that that might pose for them in terms of supporting their dependants. I wonder if you could say anything as to what your consideration of people in that position might have been, and whether there may be an opportunity to look again at the system of support, so that it recognises the difficulties that those families might be in.

In addition to that, of course, many people have referred to those individuals who might be estranged from their parents and families, and therefore it would be inappropriate to take into account their familial income in order to determine what level of support those individuals might get. You haven’t referred to that at all in your statement today. You haven’t clarified your position on how you intend to ensure that individuals who are estranged from their families might be able to access higher education through this new regime, and it would be helpful if you could give us some clarity on that.

In addition, there was a call from the Children, Young People and Education Committee for you to consider what support you might be able to give to people from underachieving ethnic minorities with low representation and proportion of individuals going to university, and the Gypsy/Traveller community. I wonder whether you might be able to comment on whether there might be specific ring-fenced support that you might be able to make available as a Government to individuals in those situations.

Another group that is disadvantaged under the current system, of course, are the over 60s, who face discrimination in terms of their ability to access support. If they are going to be completing their courses after their sixtieth birthday, there’s no support available for them at all, and I wonder whether you can say whether you are going to do anything to address that discrimination against older people. And, finally, if I may, is a question about bursaries. Again, there were many, many comments in the consultation responses about the availability of bursaries, particularly nursing bursaries, but, of course, I know that you’ve been working with Cabinet colleagues looking at other bursaries that you might be able to extend. I wonder whether you can give any clarity on the longevity of nursing bursaries and what other bursaries you might be considering introducing into the new regime. Thank you.

A gaf i ddweud diolch wrth Ysgrifennydd y Cabinet am roi rhybudd ymlaen llaw am ei datganiad, ac am gyhoeddi crynodeb o'r ymatebion, hefyd, i'r ymgynghoriad ar safbwynt Llywodraeth Cymru? Mae'n amserol iawn fod hyn yn cael ei wneud, yn enwedig cyn toriad yr haf, oherwydd, wrth gwrs, bydd pobl ifanc eisiau paratoi ar gyfer blynyddoedd academaidd y dyfodol, ac yn meddwl am eu dyfodol, ac rwy'n ddiolchgar bod rhywfaint o eglurder wedi’i ddarparu heddiw o safbwynt Llywodraeth Cymru ar nifer o faterion, yn enwedig ynghylch cychwyn y drefn newydd yn 2018. Rwy'n credu ei bod yn deg dweud bod y Cwmni Benthyciadau i Fyfyrwyr wedi bod yn gweithio'n galed iawn gyda Llywodraeth Cymru i gyflawni'r uchelgais o allu cyflwyno'r system gymorth newydd erbyn y dyddiad penodol hwnnw.

A gaf i groesawu, hefyd, y gydnabyddiaeth barhaus fod angen yr un cymorth yn gyfan gwbl i fyfyrwyr rhan-amser a myfyrwyr amser llawn? Mae hynny'n rhywbeth, wrth gwrs, na chafwyd o'r blaen, ac rwy’n gwybod bod llawer o bobl, gan gynnwys Undeb Cenedlaethol y Myfyrwyr a sefydliadau eraill, gan gynnwys darparwyr addysg uwch fel y Brifysgol Agored, wedi bod yn galw am yr eglurder a’r cydraddoldeb hwnnw. Felly, rwy'n falch iawn o weld hynny hefyd.

Rwyf hefyd yn awyddus i groesawu’n fawr iawn y gefnogaeth sydd yn mynd i fod ar waith ar gyfer myfyrwyr ôl-raddedig. Rydym yn gwybod bod Llywodraeth Cymru yn hwyr iawn yn egluro ei threfniadau ar gyfer y flwyddyn academaidd nesaf ym mis Medi. Dim ond mis Chwefror eleni oedd hi, credaf, pan wnaethoch egluro’r trefniadau hynny, a oedd yn gwbl annerbyniol, â dweud y gwir, i bobl sydd am wneud cynlluniau ar gyfer astudiaethau ôl-raddedig. Felly mae'n braf gwybod bod ychydig yn fwy o eglurder, yn sicr am sefyllfa 2018-19, ac y gall pobl ddechrau gwneud eu cynlluniau mewn cysylltiad â hynny. Ond tybed pam mae’r system newydd o gymorth i fyfyrwyr ôl-raddedig yn mynd i gael ei rhoi ar waith yn hwyrach nag i fyfyrwyr eraill. Pam ei bod 12 hyn hwyrach? Nid ydych yn esbonio hynny yn eich datganiad, ac rwy’n credu ei bod yn bwysig cael y rheswm am hynny ar gofnod.

Credaf na ddylai fod yn syndod i ni ein bod wedi gweld gostyngiad o 14 y cant yn y nifer o ôl-raddedigion a addysgir yng Nghymru. Mae hynny oherwydd na fu unrhyw gefnogaeth iddynt hyd nes y flwyddyn academaidd hon. Ac, wrth gwrs, rydym wedi cael y diffyg eglurder hwnnw, fel yr wyf newydd ei nodi. Gwn nad yw hynny i gyd yn ystod eich gwyliadwriaeth chi, Ysgrifennydd y Cabinet, ond mae'n ffaith, ac felly nid yw'n syndod i mi ein bod yn colli ôl-raddedigion—neu rydym wedi bod yn eu colli yn y blynyddoedd diwethaf. Rwy'n gobeithio y bydd eich cyhoeddiad heddiw yn golygu bod modd newid y sefyllfa, er fy mod yn credu y gall gymryd peth amser.

Rwyf hefyd yn falch iawn nad ydych yn syml yn gwrthod pethau sy'n digwydd dros y ffin, ond pan fydd pethau synhwyrol yn digwydd rydych hefyd yn ceisio eu hefelychu. Felly, roeddwn yn falch iawn o weld hynny hefyd.

Yn fy marn i mae’n bwysig cael rhywfaint o sefydlogrwydd i'r sefyllfa ffioedd dysgu. Sylwaf eich bod wedi dweud eich bod am fynd yn ôl at y polisi cyn 2012 o gysylltu ffioedd â chwyddiant. Ond tybed, Ysgrifennydd y Cabinet, a ydych wedi meddwl am oblygiadau posibl hynny, pe digwydd bod newid sylweddol i ffioedd mewn mannau eraill yn y DU, naill ai i fyny neu i lawr—ac rwy’n amau mai i fyny sydd fwy tebygol. Ond os mai dyna fydd eich sefyllfa am dair blynedd, a ydych yn dal yn mynd i fod yn ymrwymedig i hynny os oes newid sylweddol mewn mannau eraill, a allai, wrth gwrs, yn y pen draw fod yn anfantais i brifysgolion Cymru?

Nodais yn sylwadau’r ymgynghoriad fod awgrym y gallai'r drefn newydd edrych ar hoelio’r system cymorth cynhaliaeth, nid i'r cyflog byw cenedlaethol ond o bosibl i ffigur y Living Wage Foundation o ran cefnogaeth. Tybed a allech chi egluro a oedd hynny'n rhywbeth yr ydych wedi’i ystyried fel rhan o'ch swydd; ac os ydych, pam nad ydych yn ceisio symud tuag at hynny dros gyfnod o amser?

Yn ogystal â hyn, Ysgrifennydd y Cabinet, rwy’n credu bod rhai pethau nad ydych wedi cyfeirio atynt, ac rwy’n credu ei bod hi'n bwysig cael rhywfaint o eglurder arnynt. Roedd llawer o ymatebwyr i'r ymgynghoriad yn cyfeirio at y canol gwasgedig—yr unigolion a allai fod ar yr ymylon o ran y lefel o incwm sydd ganddynt, ychydig dros y trothwy incwm efallai, neu'r unigolion hynny a allai fod â mwy nag un plentyn yn mynd drwy'r system brifysgolion ar yr un pryd, a'r anawsterau a'r heriau y gallai hynny beri iddynt hwy o ran cefnogi eu dibynyddion. Tybed a allech ddweud unrhyw beth ynghylch eich ystyriaeth o bobl yn y sefyllfa honno, ac a all fod cyfle i edrych eto ar y system gymorth, fel ei bod yn cydnabod yr anawsterau y gallai’r teuluoedd hynny fod ynddynt.

Yn ogystal â hynny, wrth gwrs, mae llawer o bobl wedi cyfeirio at yr unigolion hynny a allai fod wedi ymddieithrio oddi wrth eu rhieni a'u teuluoedd, ac felly byddai'n amhriodol rhoi ystyriaeth i’w hincwm teuluol nhw er mwyn penderfynu pa lefel o gymorth y gallai’r unigolion hynny ei chael. Nid ydych wedi cyfeirio at hynny o gwbl yn eich datganiad heddiw. Nid ydych wedi egluro eich safbwynt ar sut yr ydych yn bwriadu sicrhau y gallai unigolion sydd wedi ymddieithrio oddi wrth eu teuluoedd gael mynediad at addysg uwch drwy gyfrwng y drefn newydd, a byddai o gymorth pe gallech roi rhywfaint o eglurhad ar hynny inni.

Hefyd, cafwyd galwad gan y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg i chi ystyried pa gymorth y gallech fod yn gallu ei roi i bobl o leiafrifoedd ethnig sy’n tangyflawni sydd â chynrychiolaeth isel a chyfran isel o unigolion sy'n mynd i'r brifysgol, a’r gymuned Sipsiwn / Teithwyr. Tybed a allech roi sylwadau ynghylch a allai fod cefnogaeth benodol wedi ei neilltuo y gallech chi fel Llywodraeth ei sicrhau fydd ar gael i unigolion yn y sefyllfaoedd hynny.

Grŵp arall sydd dan anfantais dan y system bresennol, wrth gwrs, yw'r rhai dros 60 oed, sy'n wynebu gwahaniaethu o ran eu gallu i gael gafael ar gymorth. Os ydynt yn mynd i fod yn cwblhau eu cyrsiau ar ôl eu pen-blwydd yn drigain oed, nid oes cymorth ar gael iddynt o gwbl. Tybed a allwch chi ddweud a ydych yn mynd i wneud unrhyw beth i fynd i'r afael â’r gwahaniaethu hwnnw yn erbyn pobl hŷn. Ac, yn olaf, mae’r cwestiwn am fwrsariaethau. Unwaith eto, roedd llawer iawn o sylwadau yn yr ymatebion i'r ymgynghoriad ynghylch bwrsariaethau y mae modd eu cael, yn enwedig bwrsariaethau nyrsio. Ond, wrth gwrs, rwy’n gwybod eich bod wedi bod yn gweithio gyda chydweithwyr yn y Cabinet yn edrych ar fwrsariaethau eraill y gallech fod yn gallu eu hymestyn. Tybed a allwch roi unrhyw eglurhad ar hirhoedledd bwrsariaethau nyrsio a pha fwrsariaethau eraill y gallech fod yn ystyried eu cyflwyno i'r drefn newydd. Diolch.

That is a long list of questions, Presiding Officer, so I’ll try to get through them as quickly as I can. I think the parity between modes of study is what makes this package of support so important and unique, and I believe it will be the subject of other nations looking to see what Wales has done. Indeed, Scotland are already committed to a review of their own system and are looking very closely at what is being done here in Wales. With regard to why the postgraduate programme comes in a year later, that is because, despite the very hard and very genuine work that’s been undertaken in conjunction with Welsh Government and the Student Loans Company, they have not been able to make all the necessary changes in time. So, postgraduate support comes online into the formal system a year later. But you will see from my statement that I was not prepared to leave those postgraduate students dangling. There will be loans available from this new academic year, 2017, addressing the issue that there’s been no support previously and that that has put Welsh students at a disadvantage. I’ve used the earliest opportunity that I could, taking on this job, to address that. But, for postgraduate students in 2018-19, there will be money directed through HEFCW to the Welsh universities to support postgraduate study. Importantly, that’ll be for students who choose to study at a Welsh institution, and I will be looking very closely at the impact that that policy has on what else we might like to do to incentivise students studying at Welsh institutions.

That comes back to the point that you rightly closed on with regard to bursaries. You will be aware that I and the Cabinet Secretary for health have worked very hard to create a bursary system for nurses that rewards those people who study in Wales but also commit to working in the public sector in Wales. We’ll be looking to build on that example. For instance, I’m very keen to look at the issue of ALN pathways into teaching, if there is a commitment to train in Wales and then to stay and work in Wales. We’ll be using this interim year of postgraduate support to look at the evidence and to build on what we might do in that regard.

It is true, Darren, to say that we cannot operate in isolation from decisions that are taken across the border, because of the student flow back and fore. I wish it was different, but I have to deal with the realities that I am in. If there are significant changes to systems of student support and higher education finance across the border, then, obviously, I will take that into consideration when making decisions about situations here. But it would be foolhardy to think that we are not operating in the HE sector across the England and Wales border, and, in fact, competing internationally, because of the nature of the sector.

The living wage—the type of living wage that we are supporting students with is in line with the Diamond recommendations. That’s where we are moving forward in that regard. Independent students—if they are genuinely independent from their families, they will be judged on their own income. They will just need to demonstrate that they are genuinely independent of that. There will be no specific support for aspects of the BME community or Gypsy/Travellers at this stage. Let’s be absolutely clear: this is a system that is universal, based on household incomes. As I said in my statement, we anticipate that one-third of Welsh students, regardless of where they come from in Wales, will be entitled to the full grant payment. Indeed, because of the relatively low wages in Wales, the average Welsh student will be in receipt of a grant of £7,000 per year to assist with their living costs, which they will not have to repay. With regard to the over-60s, the policy’s in line with that pursued in England.

Dyna restr hir o gwestiynau, Llywydd, felly byddaf yn ceisio mynd drwyddynt mor gyflym â phosibl. Rwy'n credu mai’r cydraddoldeb rhwng y dulliau o astudio yw’r hyn sy'n gwneud y pecyn cymorth hwn mor bwysig ac unigryw, ac rwy’n credu y bydd yn destun y bydd cenhedloedd eraill yn edrych arno i weld beth mae Cymru wedi ei wneud. Yn wir, mae’r Alban eisoes wedi ymrwymo i adolygu eu system eu hunain ac yn edrych yn ofalus iawn ar yr hyn sy'n cael ei wneud yma yng Nghymru. O ran pam mae’r rhaglen ôl-raddedig yn digwydd flwyddyn yn ddiweddarach, mae hynny oherwydd, er gwaethaf gwaith caled a diffuant iawn sydd wedi cael ei wneud ar y cyd â Llywodraeth Cymru a'r Cwmni Benthyciadau i Fyfyrwyr, nid ydynt wedi gallu gwneud yr holl newidiadau angenrheidiol mewn pryd. Felly, mae cefnogaeth ôl-raddedig yn dod ar-lein i'r system ffurfiol flwyddyn yn ddiweddarach. Ond byddwch yn gweld o fy natganiad nad oeddwn yn barod i adael myfyrwyr ôl-raddedig mewn ansicrrwydd. Bydd benthyciadau ar gael o’r flwyddyn academaidd newydd, 2017, i fynd i'r afael â'r mater na fu dim cefnogaeth o'r blaen, a bod hynny wedi rhoi myfyrwyr Cymru dan anfantais. Rwyf wedi defnyddio'r cyfle cyntaf posibl, gan ymgymryd â’r swydd hon, i fynd i'r afael â hynny. Ond, ar gyfer myfyrwyr ôl-raddedig yn 2018-19, bydd arian yn cael ei gyfeirio drwy CCAUC i brifysgolion Cymru i gefnogi astudio ôl-raddedig. Yn bwysig iawn, bydd hynny ar gyfer myfyrwyr sy'n dewis astudio mewn sefydliad yng Nghymru, a byddaf yn edrych yn ofalus iawn ar yr effaith y bydd y polisi hwnnw yn ei chael ar beth arall yr hoffem ei wneud efallai i gymell myfyrwyr sy'n astudio mewn sefydliadau yng Nghymru.

Mae hynny'n dod yn ôl at y pwynt y cyfeiriwyd ato gennych yn briodol wrth gloi, o ran bwrsariaethau. Byddwch yn ymwybodol fy mod i ac Ysgrifennydd y Cabinet dros iechyd wedi gweithio'n galed iawn i greu system bwrsariaeth ar gyfer nyrsys sy'n gwobrwyo’r bobl hynny sy'n astudio yng Nghymru, ond sydd hefyd yn ymrwymo i weithio yn y sector cyhoeddus yng Nghymru. Byddwn yn ceisio adeiladu ar yr enghraifft honno. Er enghraifft, rwy'n awyddus iawn i edrych ar fater llwybrau ADY i addysgu, os ceir ymrwymiad i hyfforddi yng Nghymru, ac yna i aros a gweithio yng Nghymru. Byddwn yn defnyddio'r flwyddyn interim hon o gymorth ôl-raddedig i edrych ar y dystiolaeth ac i adeiladu ar yr hyn y gallem ei wneud yn hynny o beth.

Mae'n wir dweud, Darren, na allwn weithredu ar wahân i benderfyniadau sy'n cael eu cymryd ar draws y ffin, oherwydd y llif myfyriwr yn ôl ac ymlaen. Byddai’n dda gennyf pe byddai’n wahanol, ond mae'n rhaid i mi ymdrin â'r realiti yr wyf ynddo. Os oes newidiadau sylweddol i systemau cymorth i fyfyrwyr a chyllid addysg uwch ar draws y ffin, yna, yn amlwg, byddaf yn cymryd hynny i ystyriaeth wrth wneud penderfyniadau am sefyllfaoedd yma. Ond byddai'n rhyfygus i feddwl nad ydym yn gweithredu yn y sector AU ar draws ffin Cymru a Lloegr, ac, mewn gwirionedd, yn cystadlu yn rhyngwladol, oherwydd natur y sector.

Mae’r cyflog byw—y math o gyflog byw a fydd yn cefnogi’r myfyrwyr—yn unol ag argymhellion Diamond. Dyna lle’r ydym yn symud ymlaen yn hynny o beth. Myfyrwyr annibynnol—os ydynt yn wirioneddol annibynnol ar eu teuluoedd, byddant yn cael eu barnu ar eu hincwm eu hunain. Bydd angen iddynt ddangos eu bod yn wirioneddol annibynnol. Ni fydd unrhyw gymorth penodol ar gyfer agweddau ar y gymuned BME neu'r Sipsiwn / Teithwyr ar hyn o bryd. Gadewch i ni fod yn gwbl glir: mae hon yn system sy'n seiliedig, yn gyffredinol, ar incwm y cartref. Fel y dywedais yn fy natganiad, rydym yn rhagweld y bydd traean o fyfyrwyr Cymru, waeth o ble maent yn dod yng Nghymru, â’r hawl i gael taliad grant llawn. Yn wir, oherwydd y cyflogau cymharol isel yng Nghymru, bydd y myfyriwr Cymreig ar gyfartaledd yn derbyn grant o £7,000 y flwyddyn i'w helpu gyda'i gostau byw, na fydd yn rhaid iddo ei ad-dalu. Gyda golwg ar bobl dros 60 oed, mae’r polisi yn unol â'r hyn a ddilynir yn Lloegr.

Diolch, Ysgrifennydd, am eich datganiad chi. Nid ydw i’n meddwl ei fod yn mynd â ni i gyfeiriad annisgwyl. Mae llawer o’r hyn rŷch chi wedi ei ddweud yn gadarnhad efallai o’r hyn rŷch chi wedi ei amlinellu i ni yn flaenorol. Ac mae yn dda cael y cadarnhad yna, yn enwedig gan fod prifysgolion a myfyrwyr, wrth gwrs, wedi bod yn chwilio am yr eglurder yna mewn pryd ar gyfer gwneud penderfyniadau yn y misoedd sydd i ddod.

Wrth gwrs, y cyhoeddiad mwyaf arwyddocaol fan hyn yw’r ffaith bod uchafswm y ffioedd dysgu nawr yn mynd i fod yn codi gyda chwyddiant, ac rŷch chi’n gwneud y cyhoeddiad yna er ei fod yn rhywbeth rŷch chi wedi ei wrthod yn y gorffennol, a byddwn i’n licio gofyn i chi felly esbonio beth sydd wedi newid, oherwydd, dim ond rhyw fis neu ddau yn ôl, roeddech chi’n dweud mai dyna oedd y polisi fan hyn yn y Siambr, a byddwn i’n licio gwybod beth sydd wedi newid eich meddwl chi. Oherwydd canlyniad hyn yw y bydd dyledion myfyrwyr yn cynyddu o’r lefelau echrydus o uchel rŷm ni’n eu gweld yn barod, ac rŷm ni’n gwybod, wrth gwrs, fod lefel y llog sy’n cael ei dalu ar y benthyciadau yma yn uwch nag unrhyw log mae nifer ohonom ni’n ei dalu ar forgeisi ar hyn o bryd.

Mae’r penderfyniad yma’n cael ei wneud ar adeg pan fo’r drafodaeth ynglŷn â holl ddyfodol y ffioedd dysgu yma yn fyw iawn, gyda’r Arglwydd Adonis hyd yn oed yn dweud bod ffioedd dysgu yn wleidyddol farw, yn ‘politically dead’, yn ei eiriau fe—wel, yn amlwg, nid yng Nghymru. Er bod gennym ni faniffesto gan y Blaid Lafur rai wythnosau yn ôl a oedd yn dweud y buasen nhw’n sgrapio ffioedd, mae nawr gennym ni Lywodraeth Lafur yng Nghymru sydd yn cydsynio i weld lefel y ffioedd yn cynyddu o flwyddyn i flwyddyn. Mae meddwl eich bod chi’n hapus i roi’r baich ychwanegol yna ar fyfyrwyr yn siomedig a dweud y lleiaf. Rydw i’n nodi ac yn rhannu siom Undeb Cenedlaethol Myfyrwyr Cymru yn hynny o beth, yn enwedig o gofio, wrth gwrs, fod yr IFS hefyd yn dweud wrthym ni fod dyledion mor uchel nawr na fydd tri chwarter o’r graddedigion fyth yn talu yn ôl yn llawn y ddyled. Felly, mae yna gwestiynau ehangach, rydw i’n meddwl, sydd angen eu hystyried yn fan hyn hefyd.

Felly, a gaf i ofyn pa ystyriaeth roesoch chi i opsiynau amgen, yn hytrach na thaflu’r baich ychwanegol yma ar y myfyrwyr? Onid oedd yna unrhyw bosibilrwydd y byddai modd defnyddio HEFCW efallai i gwrdd â chostau cyrsiau drutach yn lle, fel rydw i’n dweud, daflu’r bach ar ysgwyddau’r myfyrwyr? Ac a gawn ni hefyd eglurder ynglŷn â phryd a phwy a fydd yn gorfod talu’r ffioedd ychwanegol yma? A ydyw e’n gynnydd a fydd yn cychwyn fel y bydd myfyrwyr yn cychwyn eu cyrsiau o 2018 ymlaen, neu a ydy hwn yn rhywbeth a fydd yn daladwy gan fyfyrwyr sydd eisoes yn y system ac eisoes yn ymgymryd â’u hastudiaethau? Mi fyddai eglurder yn help.

Rydw i’n croesawu’r ymrwymiad i gyflogau byw, wrth gwrs, yn ein prifysgolion ni, ond mae yna bach o eironi fan hyn, oherwydd dyma un o’r sectorau gyda’r bwlch mwyaf mewn cyflogau oddi mewn iddo fe, a thra ei bod hi’n iawn ein bod ni’n edrych ar lefel cyflogau’r rhai sydd ar waelod y ‘scale’, rydw i yn meddwl bod yn rhaid inni edrych ar ben arall y ‘scale’ hefyd a bod angen gwneud mwy i gau’r bwlch yna, a byddwn i yn licio clywed eich barn chi ynglŷn â hynny.

Rŷch chi wedi sôn yn flaenorol am ryw fath o beilot o safbwynt y gefnogaeth ariannol i fyfyrwyr i sicrhau ei bod hi’n ‘portable’ ac yn drosglwyddadwy o fewn y Deyrnas Unedig, ond hefyd y tu hwnt, yn yr Undeb Ewropeaidd a’r tu hwnt i hynny. Mi fyddwn i’n falch o ddiweddariad ynglŷn â lle rŷm ni arni ar hynny.

Nid oes cyfeiriad at y Coleg Cymraeg Cenedlaethol fan hyn. Rydw i’n gwybod bod yna gymhellion, wrth gwrs, yn Diamond, ac rydw i’n gwybod bod yna waith yn digwydd ar y ffrynt yna, a byddwn i’n licio eglurder ynglŷn â phryd a gawn ni wybod mwy am newidiadau posibl o safbwynt ColegauCymru ac yn sicr cynaladwyedd ariannol—sori, Coleg Cymraeg ddylwn i ddweud, nid ColegauCymru.

Ac, wrth gwrs, ni fyddai dim un datganiad ynglŷn â Diamond yn gyflawn heb fy mod i’n holi ynglŷn â’r argymhelliad o fod â chynlluniau gerbron i annog graddedigion i aros neu ddychwelyd i Gymru ar ôl graddio er mwyn sicrhau y gwerth gorau i economi Cymru o fuddsoddiad y trethdalwyr. A allwch chi roi diweddariad i ni o ba ystyriaethau pellach rŷch chi wedi eu rhoi i hyn, a phryd y cawn ni fwy o fanylion mewn ymateb i’r argymhelliad a oedd yn Diamond ar y mater yma?

Thank you, Cabinet Secretary, for your statement. I don’t think it takes us in an unexpected direction. Much of it confirms what you’ve outlined in the past, but it is good to have that confirmation, particularly as universities and students, of course, have been seeking that clarity in order to make decisions in the ensuing months.

Now, the most significant announcement here is the fact that the maximum for tuition fees is going to go up in line with inflation, and you make that announcement even though it’s something that you’ve rejected in the past, and I’d like to ask you to explain what’s changed, because, only a few months ago, you were saying that that was the policy in the Chamber, and I would like to know what has changed your mind. Because the result of this is that student debt will increase from the appallingly high levels that we’re already seeing, and we know, of course, that the interest paid on these loans is higher than what some of us pay on mortgages at the moment.

This decision is made at a time when the discussion on the whole future of these tuition fees is a very live topic, with Lord Adonis, of all people, saying that tuition fees are ‘politically dead ’, to use his own words—well, clearly not in Wales. Although we had a Labour Party manifesto some weeks ago saying that they would scrap fees, we now have a Labour Government in Wales who are consenting to see an increase in the level of fees year on year. To think that you’re happy to place that additional burden on students is disappointing to say the least. I note and share the disappointment of NUS Wales in that regard, particularly bearing in mind that the IFS have told us that debts are now so high that three quarters of graduates will never fully repay the debt. So, there are broader questions that need to be taken into account here.

So, can I ask you what consideration you gave to alternative options to placing this additional burden on students themselves? Wasn’t there some possibility that it would have been possible to use HEFCW to meet the cost of the more expensive courses instead of placing the burden on the students themselves? And can we have some clarity on when and who will have to pay these additional fees? Is it an increase that will commence as students commence their courses from 2018 onwards, or will this be payable by students who are already in the system and already engaged in their studies? So, some clarity there would be of assistance.

I welcome the commitment to a living wage in our universities, but there is some irony here, because this is one of the sectors with the highest pay gap, and, whilst it is right that we look at the level of those at the bottom of the scale, I also think that we should consider the other end of the scale, too, and that we need to do more to close that gap. I would like to hear your view on that.

You’ve previously mentioned some sort of pilot in terms of financial support to students to ensure that it’s portable and transferable within the UK, but also outwith, in the European Union and beyond. I’d be thankful for an update on that.

There is no reference to the Coleg Cymraeg Cenedlaethol here. I know that there are recommendations contained within Diamond, and I know that there is work happening on that front, but I would like some clarity on when we will hear more about any possible changes in terms of the financial sustainability of ColegauCymru—sorry, ‘Coleg Cymraeg’, I should have said, not ColegauCymru.

And, of course, no statement on Diamond would be complete without me asking about the recommendation to bring plans forward to encourage graduates to remain or to return to Wales, having graduated, to ensure that we get the best value for the Welsh economy from the taxpayers’ investment. Can you give us an update on what further consideration you’ve given to this and when we will have more detail in response to the recommendation contained within Diamond on this issue?

Thank you very much, Llyr, for those questions. With regard to setting fee levels, what I've always said consistently in this Chamber is that I will take a number of factors into consideration when addressing that point. Those factors have included the state of the Welsh Government's own finances, the impact on students, and, indeed, the state of the finances of the sector as a whole. Only earlier today, in First Minister’s questions, we had one of your colleagues talk about the challenges in Bangor, and potential job losses in Bangor. Your colleague sitting next to you, Simon Thomas, is often concerned—rightly so—about job losses in the higher education sector in his own area, and I’ve had to take a number of factors, including decisions taken across the border in England, with regard to fee levels. But what is important, I think, to remember is that fee loans are only payable after graduation, and only once graduates are earning £21,000, and they are indeed written off after 30 years. So, those people who benefit the most economically from going on to a higher education course pay the most back. Welsh students are also unique in the sense that they are eligible for up to £1,500 to be written off the balance of their loans once they start a repayment programme. That is unique to Wales, and it’s my intention to continue to do that.

But let’s be absolutely clear about the work of the NUS with regard to ‘The Pound in Your Pocket’, and the concerns that students have expressed, families have expressed, that it is the day-to-day living costs that are the largest barrier for people going on to study at higher education level and, crucially, staying in higher education. If you look at the situation across the border in England, where there are no grants available—regardless of what your background is, there is no financial help for the day-to-day living costs—it is students from a poorer background who disproportionately drop out after their first year at university. I never—I never—want to see a Welsh student who is capable of sustaining themselves academically on a HE course have to drop out because of day-to-day living costs. We are unique—unique—in the system that we are delivering for Welsh students today.

As regards the Labour manifesto, it’s not for me to defend the manifesto of the Labour Party, but the Welsh Labour manifesto in the Assembly elections last year said that Welsh students would not be put at a disadvantage and they would be better off than English students, and that manifesto commitment, along with our party’s manifesto commitment, is honoured here today. Welsh fees will still be lower at Welsh universities than those Welsh students are paying in English institutions and Welsh students are paying to attend Scottish universities. Let’s be absolutely clear about that.

Llyr, you quoted the IFS. Well, let me be clear about what the IFS has said about student finance, and I quote:

‘bringing back maintenance grants would have the advantage of allowing government to target specific students or courses that have wider benefits to society…the government’—

they were referring to Westminster—

‘should put more weight on the latter rather than the former’,

i.e., reducing fees. That’s the approach they should take to making policy. We are doing exactly what independent experts say we need to do in this country.

Incidentally, with regard to inflation linking fees, that’s exactly what your party did when you were in Government here in this National Assembly for Wales. That’s exactly what you did. [Interruption.] It’s exactly what—[Interruption.] It’s exactly what you did. [Interruption.] True, Simon. True. Very true, Simon. It’s very, very true. The fee level—[Interruption.] And I’m sure, Simon, when you were the special adviser in the Government, you did it for the very same reasons that I’m doing it today, to support the sector.

The fees—[Interruption.] The fees—[Interruption.] If I could go on to answer the rest of Llyr’s questions, the fees will apply to the entire cohort from 2018-19. With regard to the living wage, can I say that I am delighted by the announcement of Universities Wales yesterday that Wales will become the first HE sector to move to being a living-wage employer? This is really important, because, up until now, with the exception of Cardiff University and the Open University, that was not the case. This is good news for the lowest-paid workers in the sector working in institutions the length and breadth of Wales, and it is only right that we do so. We cannot advocate for a living wage for students when the people who are cleaning the lecture theatres, the halls of residence and the toilets are not treated in the same way. I am delighted—I am delighted, absolutely delighted—that Universities Wales has made progress in this area when they have not been willing to do so. But there is more to be done—there is absolutely more to be done—with regard to transparency with the higher levels of pay within the institutions, and I continue to have a very productive dialogue with Universities Wales about the importance of this issue, transparency around this issue, and I hope that I will be back in the Chamber before too long to make another positive announcement in that regard. I’ll continue to have those discussions with them.

The Member talks about the future of the coleg. As the Member will know, I removed the budget for the Coleg Cymraeg Cenedlaethol out of the Higher Education Funding Council for Wales this year to protect funding for the very important work that the college does, because I was concerned that because of the strains on HE finance, the work of the coleg might be undermined. So, we’ve taken specific steps to protect that funding in this year, and I await with interest the report of Delyth Evans that will give this Government some independent advice on the future of the coleg, and how the coleg’s role should be developed going forward.

With regard to this issue of getting people to come back to Wales, there are things outside my portfolio that we need to do. We need job opportunities for those people to come back to Wales. We need affordable housing in parts of Wales, so that people can come back and afford to buy houses and raise their families there. But our commitment to this is absolutely clear in the establishment of our interim postgraduate loan measures. Those postgraduate—. Not loans, sorry; everybody can get a loan. Those postgraduate grant measures will only be available to those people who come back to study in Wales. And that’s a commitment and an indication of how I want to be able to use public resources to incentivise those who will come back and contribute. As I said in answer to Darren Millar, we’re already working with Vaughan Gething with regard to nurses in that regard. I’m looking to explore it with regards to additional learning needs and other opportunities.

Diolch yn fawr iawn, Llyr, am y cwestiynau yna. O ran pennu lefelau ffioedd, yr hyn yr wyf bob amser wedi’i ddweud yn gyson yn y Siambr hon yw y byddaf yn cymryd nifer o ffactorau i ystyriaeth wrth fynd i'r afael â’r pwynt hwnnw. Mae’r ffactorau hynny wedi cynnwys sefyllfa cyllid Llywodraeth Cymru ei hun, yr effaith ar fyfyrwyr, ac, yn wir, sefyllfa cyllid y sector yn ei gyfanrwydd. Dim ond yn gynharach heddiw, mewn cwestiynau i'r Prif Weinidog, cawsom un o'ch cydweithwyr yn siarad am yr heriau ym Mangor, a’r posibilrwydd o golli swyddi ym Mangor. Mae eich cydweithiwr sy’n eistedd nesaf atoch chi, Simon Thomas, yn aml yn pryderu—yn briodol felly—am golledion swyddi yn y sector addysg uwch yn ei ardal ei hun, ac rwyf wedi gorfod ystyried nifer o ffactorau, gan gynnwys penderfyniadau a wnaed ar draws y ffin yn Lloegr, gyda golwg ar lefelau ffioedd. Ond yr hyn sy'n bwysig ei gofio, yn fy marn i, yw bod benthyciadau ffioedd ond yn daladwy ar ôl graddio, a dim ond pan fydd y graddedigion yn ennill £21,000, ac y cânt yn wir eu dileu ar ôl 30 mlynedd. Felly, y bobl hynny sy'n elwa fwyaf yn economaidd o fynd ymlaen i gwrs addysg uwch sy’n talu'r mwyaf yn ôl. Mae myfyrwyr o Gymru hefyd yn unigryw yn yr ystyr eu bod yn gymwys i hyd at £1,500 i gael ei ddileu oddi ar falans eu benthyciadau pan fyddant yn dechrau ar raglen ad-dalu. Mae hynny’n unigryw i Gymru, ac mae'n fwriad gennyf barhau i wneud hynny.

Ond gadewch i ni fod yn gwbl glir ynghylch gwaith yr UCM gyda golwg ar ‘Y Bunt yn Eich Poced', a'r pryderon y mae myfyrwyr wedi’u mynegi, teuluoedd wedi’u mynegi, mai’r costau byw o ddydd i ddydd yw’r rhwystr pennaf i’r rheini sy'n mynd ymlaen i astudio ar lefel addysg uwch ac, yn hollbwysig, yn aros mewn addysg uwch. Os ydych yn edrych ar y sefyllfa ar draws y ffin yn Lloegr, lle nad oes grantiau ar gael—waeth beth yw eich cefndir, nid oes unrhyw gymorth ariannol ar gyfer costau byw o ddydd i ddydd—myfyrwyr o gefndir tlotach sy'n anghymesur yn gadael ar ôl eu blwyddyn gyntaf yn y brifysgol. Nid wyf i byth—byth—eisiau gweld myfyriwr Cymraeg sy'n gallu cynnal i hunan yn academaidd ar gwrs addysg uwch yn gorfod rhoi’r gorau iddi oherwydd costau byw o ddydd i ddydd. Rydym yn unigryw—yn unigryw—yn y system yr ydym yn ei chyflwyno i fyfyrwyr o Gymru heddiw.

O ran y maniffesto Llafur, nid yw'n fater i mi i amddiffyn maniffesto’r Blaid Lafur. Ond roedd maniffesto Llafur Cymru yn etholiadau'r Cynulliad y llynedd yn dweud na fyddai myfyrwyr o Gymru yn cael eu rhoi dan anfantais ac y byddent yn well eu byd na myfyrwyr yn Lloegr, ac mae’r ymrwymiad maniffesto hwnnw, ynghyd ag ymrwymiad maniffesto ein plaid ni, yn cael ei anrhydeddu yma heddiw. Bydd ffioedd Cymru yn dal i fod yn is mewn prifysgolion yng Nghymru na'r rhai y mae myfyrwyr o Gymru yn eu talu mewn sefydliadau yn Lloegr ac y mae myfyrwyr o Gymru yn eu talu i fynychu prifysgolion yr Alban. Gadewch i ni fod yn gwbl glir ynghylch hynny.

Llyr, fe wnaethoch chi ddyfynu’r IFS. Wel, gadewch i mi fod yn glir ynghylch yr hyn y mae'r IFS wedi'i ddweud am gyllid i fyfyrwyr, a dyfynnaf:

byddai dod â grantiau cynhaliaeth yn ôl yn fantais gan y byddai’n caniatáu i’r llywodraeth dargedu myfyrwyr neu gyrsiau penodol sydd â manteision ehangach i gymdeithas ... dylai’r llywodraeth—

roeddent yn cyfeirio at San Steffan—

roi mwy o bwysau ar yr olaf yn hytrach na'r cyntaf,

h.y. lleihau ffioedd. Dyna'r dull y dylent ei gymryd wrth lunio polisïau. Rydym yn gwneud yn union yr hyn y mae’r arbenigwyr annibynnol yn dweud y mae angen i ni ei wneud yn y wlad hon.

Gyda llaw, o ran ffioedd cysylltiedig â chwyddiant, dyna'n union yr hyn a wnaeth eich plaid pan oeddech chi mewn Llywodraeth yma yng Nghynulliad Cenedlaethol Cymru. Dyna'n union yr hyn a wnaethoch. [Torri ar draws.] Mae'n union yr hyn—[Torri ar draws.] Mae'n union yr hyn a wnaethoch. [Torri ar draws.] Gwir, Simon. Gwir. Gwir iawn, Simon. Mae'n wir iawn, iawn. Y lefel ffi— [Torri ar draws.] Ac rwy'n siŵr, Simon, pan oeddech chi’n gynghorydd arbennig yn y Llywodraeth, gwnaethoch chi hynny am yr un rhesymau ag yr wyf fi’n ei wneud heddiw, i gefnogi'r sector.

Bydd y ffioedd— [Torri ar draws.] Bydd y ffioedd— [Torri ar draws.]Pe cawn fwrw ymlaen i ateb gweddill cwestiynau Llyr, bydd y ffioedd yn berthnasol i'r garfan gyfan o 2018-19 ymlaen. O ran y cyflog byw, a gaf i ddweud fy mod yn falch iawn o gyhoeddiad Prifysgolion Cymru ddoe mai Cymru fydd y sector addysg uwch cyntaf i fod yn gyflogwr cyflog byw? Mae hyn yn bwysig iawn, oherwydd, hyd yn hyn, ac eithrio Prifysgol Caerdydd a'r Brifysgol Agored, nid oedd hynny'n wir. Mae hyn yn newyddion da i'r gweithwyr ar y cyflogau isaf yn y sector sy'n gweithio yn y sefydliadau ar hyd a lled Cymru, ac nid yw ond yn iawn ein bod yn gwneud hynny. Ni allwn ddadlau dros gyflog byw ar gyfer myfyrwyr pan nad yw’r bobl sy'n glanhau’r darlithfeydd, y neuaddau preswyl a’r toiledau yn cael eu trin yn yr un ffordd. Rwyf wrth fy modd—rwyf wrth fy modd, wrth fy modd—bod Prifysgolion Cymru wedi gwneud cynnydd yn y maes hwn pan nad ydynt wedi bod yn barod i wneud hynny. Ond mae rhagor i'w wneud—mae rhagor i'w wneud yn ddiamod—o ran tryloywder â'r lefelau cyflog uwch yn y sefydliadau, ac rwy’n dal i gael deialog gynhyrchiol iawn â Phrifysgolion Cymru am bwysigrwydd y mater hwn, tryloywder ar y mater hwn, ac rwy’n gobeithio y byddaf yn ôl yn y Siambr cyn bo hir i wneud cyhoeddiad cadarnhaol arall yn hynny o beth. Byddaf yn parhau i gael y trafodaethau hynny gyda nhw.

Mae’r Aelod yn sôn am ddyfodol y coleg. Fel y bydd yr Aelod yn gwybod, rwyf wedi tynnu’r gyllideb ar gyfer y Coleg Cymraeg Cenedlaethol allan o Gyngor Cyllido Addysg Uwch Cymru eleni er mwyn diogelu cyllid ar gyfer y gwaith pwysig iawn y mae’r coleg yn ei wneud, oherwydd fy mod yn poeni, yn sgil y pwysau ar gyllid AU, efallai y gallai gwaith y coleg gael ei danseilio. Felly, rydym wedi cymryd camau penodol i ddiogelu’r arian hwnnw yn y flwyddyn hon, ac rwy’n disgwyl yn eiddgar am adroddiad Delyth Evans a fydd yn rhoi cyngor annibynnol i’r Llywodraeth hon ar ddyfodol y coleg, a sut y dylai swyddogaeth y coleg gael ei datblygu yn y dyfodol.

Gyda golwg ar y mater hwn o gael pobl i ddod yn ôl i Gymru, mae pethau y tu allan i fy mhortffolio y mae angen i ni eu gwneud. Mae angen cyfleoedd swyddi fel y gall y bobl hynny ddod yn ôl i Gymru. Mae angen tai fforddiadwy mewn rhannau o Gymru, fel y gall pobl ddod yn ôl a fforddio prynu tai a magu eu teuluoedd yno. Ond mae ein hymrwymiad i hyn yn gwbl glir wrth inni sefydlu ein mesurau benthyciadau ôl-raddedig interim. Bydd y benthyciadau ôl-raddedig—. Nid benthyciadau, mae’n ddrwg gen i; gall pawb gael benthyciad. Bydd y mesurau grantiau ôl-raddedig ar gael yn unig i'r bobl hynny sy'n dod yn ôl i astudio yng Nghymru. Ac mae hynny’n ymrwymiad ac yn arwydd o sut yr wyf yn dymuno gallu defnyddio adnoddau cyhoeddus i gymell y rhai a fydd yn dod yn ôl ac yn cyfrannu. Fel y dywedais wrth ateb Darren Millar, rydym eisoes yn gweithio gyda Vaughan Gething yn hynny o beth o ran nyrsys. Rwy’n bwriadu edrych i mewn i hyn o ran anghenion dysgu ychwanegol a chyfleoedd eraill.

Thank you for your statement, Cabinet Secretary. I welcome the parity that you’ve announced between part-time and full-time students, and between undergraduates and postgraduate students. I’d like to add my own thanks to those of the Cabinet Secretary to the National Union of Students for fighting the good fight for part-time and postgrad students for so long. I also welcome the proposal that doctoral studies should be supported. However, I fail to see how offering £1,000 per student, regardless of income, is a positive step forward. The Cabinet Secretary may say that we may be taking about a relatively small amount of money here, but that money could be spent elsewhere in the education system, such as making essential repairs to a rural school. The Welsh Government is constantly complaining that they’re not given sufficient funds, yet you can find the cash to give this handout to students from families on higher incomes. Whilst I’m not necessarily against the principle of a student loan system, I’m wary of saddling Welsh students with debt at the beginning of their careers. Graduates are now facing debts at the same level as my first mortgage. Is this really what we want for Welsh students?

I’d welcome the Cabinet Secretary’s explanation of how she is ensuring that students and graduates achieve a quality career service that will help them make the best decisions about which course to study and how much debt to incur. At the end of the day, these people are going to be saddled with an amount of debt. We need to make sure that they understand the level of debt, how long that’s going to take them to pay off, and that that’s actually a proper and worthy investment in their future before they actually incur the debt. Without quality careers advice, we risk Welsh students incurring debt for no good reason, as I said. I do believe the Cabinet Secretary has missed the opportunity to incentivise students to study those subjects such as science and engineering, which are desperately needed in our economy, by providing free tuition and means-tested grants for those subjects.

I’m also concerned about the potential inflation of student costs, which could be caused in terms of rent et cetera, as landlords and others cotton on to the fact that students have access to loans and potentially more money. We saw it happen when student loans were introduced in the 1990s. Rent for student accommodation rocketed for a start. And, so, what is the Cabinet Secretary’s assessment on inflation of costs for students, due to the measures announced today? Thank you.

Diolch i chi am eich datganiad, Ysgrifennydd y Cabinet. Rwy'n croesawu'r ffaith eich bod wedi cyhoeddi y caiff myfyrwyr rhan-amser ac amser llawn eu trin yr un fath, a hefyd israddedigion a myfyrwyr ôl-raddedig.  Hoffwn fynegi fy niolch i hefyd, fel y gwnaeth Ysgrifennydd y Cabinet, i Undeb Cenedlaethol y Myfyrwyr am ymladd y frwydr gyfiawn ar gyfer myfyrwyr rhan-amser ac ôl-raddedig am gyfnod mor hir. Rwyf hefyd yn croesawu'r cynnig y dylid cefnogi astudiaethau doethuriaeth. Fodd bynnag, ni allaf weld sut mae cynnig £1,000 am bob myfyriwr, waeth beth yw’r incwm, yn gam cadarnhaol ymlaen. Efallai fod Ysgrifennydd y Cabinet yn dweud y gallwn fod yn siarad am swm cymharol fach o arian yma, ond gellid gwario’r arian hwnnw mewn mannau eraill yn y system addysg, fel gwneud gwaith atgyweirio hanfodol i ysgol wledig. Mae Llywodraeth Cymru yn cwyno yn gyson nad ydynt yn cael digon o arian, eto gallwch ddod o hyd i'r arian i roi'r rhodd hon i fyfyrwyr o deuluoedd ar incwm uwch. Er nad wyf o reidrwydd yn erbyn yr egwyddor o system fenthyciadau i fyfyrwyr, rwy’n gochel rhag rhoi baich dyled ar fyfyrwyr Cymreig ar ddechrau eu gyrfaoedd. Mae graddedigion bellach yn wynebu dyledion sydd ar yr un lefel â fy morgais cyntaf. Ai dyma’r hyn yr ydym ei eisiau ar gyfer myfyrwyr Cymru?

Byddwn yn croesawu eglurhad gan Ysgrifennydd y Cabinet o sut mae hi'n sicrhau bod myfyrwyr a graddedigion yn llwyddo i gael gwasanaeth gyrfa o ansawdd a fydd yn eu helpu i wneud y penderfyniadau gorau ynghylch pa gwrs i'w astudio a faint o ddyled i’w hysgwyddo. Ar ddiwedd y dydd, bydd y bobl hyn yn ysgwyddo dyledion. Mae angen i ni wneud yn siŵr eu bod yn deall lefel y ddyled, pa mor hir y bydd yn ei gymryd i dalu’r ddyled, a bod hynny mewn gwirionedd yn fuddsoddiad priodol a theilwng yn eu dyfodol, cyn eu bod yn mynd i ddyled. Heb gyngor gyrfaoedd o ansawdd, rydym mewn perygl o weld myfyrwyr Cymru yn mynd i ddyled heb reswm da, fel y dywedais. Rwy’n credu bod Ysgrifennydd y Cabinet wedi colli'r cyfle i gymell myfyrwyr i astudio pynciau fel gwyddoniaeth a pheirianneg, y mae eu gwir angen yn ein heconomi, drwy ddarparu hyfforddiant am ddim a grantiau prawf modd ar gyfer y pynciau hynny.

Rwyf hefyd yn pryderu am y chwyddiant posibl i gostau myfyrwyr, o ran rhenti ac ati, wrth i landlordiaid ac eraill ddeall bod gan fyfyrwyr fenthyciadau a mwy o arian o bosib. Gwelsom hyn yn digwydd pan gyflwynwyd benthyciadau i fyfyrwyr eu yn y 1990au. Aeth y rhent ar gyfer llety myfyrwyr i’r entrychion i ddechrau. Felly, beth yw asesiad Ysgrifennydd y Cabinet am y chwyddiant o ran costau i fyfyrwyr, yn sgil y mesurau a gyhoeddwyd heddiw? Diolch.

Presiding Officer, can I thank Michelle for her question? I believe higher education is a joint endeavour, one where the individual benefits, but also we as a society benefit too. And that’s why the universal grant of £1,000, which was recommended by Diamond in his independent review, will be taken forward. This Government believes in the principle of universalism within that progressive system, and that’s why we will fulfil the recommendation by Diamond. It’s incongruous for the Member to argue on one hand that the £1,000 should not be paid, but on the other hand then talk about the issue around student debt and tuition loans. What we do know is that abolishing tuition loans, and not supporting individual student upfront costs, benefits the middle classes and the better-off more. You can’t have it both ways.

The Member is correct, though—and I should have addressed this in answer to Llyr Gruffydd, and I apologise for not doing so, Llyr—about the issue around the interest rates. I am concerned about interest rates, and how they are applied to student loans. And, as a result of that concern, I have written to the UK Government on that issue, expressed my support for a review of the interest rates, and to keep rates as low as possible. And I have made it clear to Jo Johnson, the Minister in the Westminster Government, that we need to work collectively together on this particular issue. So, I’m not forgetting about this point; this is an important point, and we are taking action to try and address this at the UK level.

The Member is also right to talk about careers advice, and I would urge everybody thinking about applying to university to look at the latest longitudinal education outcomes survey. The LEO survey will tell you what the likelihood is of what you studied leading to a job, and the rates of pay that you would get. It makes very interesting reading. And if you do so, I suspect that we will see a rush of students applying for the computer science course in Swansea, because that course leads to high levels of employment, with very good levels of wage. So, you’re right; we do need to make sure that students are getting proper careers advice before they make an application to a university. And teachers who are advising them need to be aware of the plethora of information that there is out there for students, to help them make those choices. Because undertaking a degree course is not to be taken lightly. It’s something that really does need some proper consideration, and looking at the prospects at the end is an important factor to consider.

With regard to subject-specific support, I understand that is UKIP policy. Diamond looked at subject-specific support, rather than a universal system, and he came down on the side of a universal system, and rejected the proposals for subject-specific support.

Llywydd, a gaf i ddiolch i Michelle am ei chwestiwn? Rwy’n credu bod addysg uwch yn ymdrech ar y cyd, yn un lle mae’r unigolyn yn cael budd, ond hefyd lle’r ydym ni fel cymdeithas yn cael budd hefyd. A dyna pam y byddwn yn bwrw ymlaen â’r grant cyffredinol o £1,000, a gafodd ei argymell gan Diamond yn ei adolygiad annibynnol. Mae'r Llywodraeth yn credu yn yr egwyddor o roi’r un manteision i bawb o fewn y system flaengar honno, a dyna pam y byddwn yn cyflawni'r argymhelliad gan Diamond. Mae'n amhriodol fod yr Aelod yn dadlau ar y naill law na ddylai’r £1,000 gael ei dalu, ond ar y llaw arall, wedyn yn siarad am faterion ynghylch dyled myfyrwyr a benthyciadau dysgu. Yr hyn a wyddom yw bod diddymu benthyciadau dysgu, ac nid cefnogi costau cychwynnol myfyriwr unigol, yn fwy o fudd i'r dosbarth canol a'r mwyaf cefnog. Ni allwch ei chael hi bob ffordd.

Mae’r Aelod yn gywir, er hynny—a dylwn fod wedi ymdrin â hyn wrth ateb Llyr Gruffydd, ac ymddiheuraf am beidio â gwneud hynny, Llyr—am y mater ynghylch y cyfraddau llog. Rwy’n pryderu am gyfraddau llog, a sut y maent yn cael eu cymhwyso i fenthyciadau myfyrwyr. O ganlyniad i'r pryder hwnnw, rwyf wedi ysgrifennu at Lywodraeth y DU ar y mater hwnnw, ac wedi mynegi fy nghefnogaeth i adolygiad o’r cyfraddau llog a chadw’r cyfraddau mor isel â phosibl. Ac rwyf wedi egluro i Jo Johnson, y Gweinidog yn Llywodraeth San Steffan, fod angen i ni weithio gyda'n gilydd ar y mater penodol hwn. Felly, nid wyf wedi anghofio am y pwynt hwn; mae’n bwynt pwysig, ac rydym yn cymryd camau i geisio mynd i'r afael â hyn ar lefel y DU.

Mae’r Aelod hefyd yn iawn i siarad am gyngor gyrfaoedd, a byddwn yn annog pawb sy’n ystyried gwneud cais i fynd i brifysgol i edrych ar yr arolwg deilliannau addysg hydredol diweddaraf. Bydd yr arolwg hwn yn dweud wrthych beth yw’r tebygolrwydd y bydd yr hyn yr ydych yn ei astudio yn arwain at swydd, a chyfraddau cyflog y swyddi hynny. Mae'n ddiddorol iawn. Ac os ydych yn gwneud hynny, rwy’n tybio y byddwn yn gweld myfyrwyr yn rhuthro i wneud cais am le ar y cwrs cyfrifiadureg yn Abertawe, gan fod y cwrs yn arwain at lefelau uchel o gyflogaeth, gyda lefelau da iawn o gyflog. Felly, rydych chi'n iawn; mae angen i ni wneud yn siŵr bod myfyrwyr yn cael cyngor gyrfaoedd priodol cyn gwneud cais i fynd i brifysgol. Ac mae angen i’r athrawon sy'n eu cynghori fod yn ymwybodol o'r holl wybodaeth sydd yno ar gael i fyfyrwyr, i'w helpu i wneud y dewisiadau hynny.  Oherwydd nid yw ymgymryd â chwrs gradd yn rhywbeth i'w gymryd yn ysgafn. Mae'n rhywbeth sydd angen ei ystyried o ddifrif, ac mae edrych ar y rhagolygon ar y diwedd yn ffactor pwysig i'w ystyried.

O ran cymorth i bynciau penodol, rwy’n deall bod hynny yn bolisi gan UKIP. Edrychodd Diamond ar gymorth i bynciau penodol, yn hytrach na system gyffredinol, a phenderfynodd ochri â’r system gyffredinol, a gwrthod y cynigion am gymorth i bynciau penodol.

5. 4. Datganiad: Adroddiad Interim yr Adolygiad Seneddol o Iechyd a Gofal Cymdeithasol
5. 4. Statement: The Interim Report of the Parliamentary Review of Health and Social Care

Yr eitem nesaf yw’r datganiad gan yr Ysgrifennydd Cabinet iechyd ar adroddiad interim yr adolygiad seneddol o iechyd a gofal cymdeithasol. Rwy’n galw ar yr Ysgrifennydd Cabinet i wneud ei ddatganiad—Vaughan Gething.

The next item is the statement by the Cabinet Secretary for health on the interim report of the parliamentary review of health and social care. I call on the Cabinet Secretary to make his statement—Vaughan Gething.

Thank you, Presiding Officer. The establishment of the parliamentary review into the long-term future of health and social care in Wales was a key commitment in ‘Taking Wales Forward’. I announced the setting up of an independent panel of experts in November 2016, and today sees the publication of its interim report. The review will conclude this December, with the publication of a final report.

Diolch i chi, Llywydd. Mae sefydlu'r adolygiad seneddol o ddyfodol hirdymor iechyd a gofal cymdeithasol yng Nghymru yn ymrwymiad allweddol yn 'Symud Cymru Ymlaen'. Cyhoeddais y bydd panel annibynnol o arbenigwyr yn cael ei sefydlu ym mis Tachwedd 2016, a heddiw mae’r adroddiad interim yn cael ei gyhoeddi. Bydd yr adolygiad yn dod i ben ym mis Rhagfyr eleni, wrth i adroddiad terfynol gael ei gyhoeddi.

Daeth y Dirprwy Lywydd (Ann Jones) i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer (Ann Jones) took the Chair.

The independent review panel is chaired by Dr Ruth Hussey, the former Chief Medical Officer for Wales, and consists of national and international experts in the field of health and social care. At the outset, I want to thank Ruth and her fellow panel members, and, indeed, everyone who has engaged with the panel, for their commitment to this important work. I also welcome the cross-party support for the review, and the nature with which opposition spokespersons, and the chair of the Health, Social Care and Sport Committee, have engaged in it. This of course comes from an initial agreement between my party and Plaid Cymru at the start of this Assembly term.

The agreed terms of reference set for the review are challenging. The panel are tasked with assessing and making recommendations on: how the health and care system might deliver improved health and well-being outcomes for people across Wales; reduce existing inequalities between certain population groups; and how best to enable the whole health and social care system to be sustainable over the next five to 10 years.

Change in the system is essential for future financial sustainability. Without effective action to reduce cost pressures, increase efficiency, or reduce the demand for services, the Health Foundation has shown that NHS spending in Wales will need to rise by an average of 3.2 per cent a year in real terms to 2030-31, just to keep pace. Cost pressures for adult social care are projected to rise even faster than for the NHS, by an average of 4.1 per cent per year.

I am pleased that the panel has responded at this still early stage of their work with an insightful interim report. Over the next few months, the review will be holding discussions across Wales, engaging with key groups, and working with stakeholders on integrated models of care. They will also look in more depth at some key issues and make clear recommendations on key issues for the final report.

The panel rightly recognises the tremendous commitment of the health and care workforce and its significant achievements. However, the case for change in how health and social care services should be organised in future could not be clearer. As the report shows, the changing make-up of the population presents a particular challenge. Wales has the largest and fastest growing proportion of older people in the UK. Whilst that is of course a source of celebration, an increasing older population with more complex health conditions and needs will also lead to a greater need for care. At the same time, the proportion of working age people will shrink, providing a smaller pool of taxpayers, informal carers and potential employees in health and care.

Despite our recent successes in recruitment, Wales—in common with many other countries—sees shortages in certain professional fields. In common with many post-industrial societies, Wales is already experiencing inequalities in health and well-being outcomes. The panel has shared the view expressed by professionals and the public alike, that healthcare is not always provided effectively based on the needs of service users. However, there are positive opportunities to be seized through the faster uptake of technologies and a more systematic approach to innovation, which could help deliver more effective care.

Many people will of course recognise this picture. What comes across clearly in this interim report is the pace at which rapidly changing social and technological factors are impacting on service provision. The report is clear that health and care will not be sustainable if traditional service configurations and ways of working are perpetuated. The report makes clear that new models of delivering health and social care are needed.

But the panel did find significant consensus amongst health and care stakeholders about what the characteristics of a future integrated health and care system should be. These are: a universal primary health service, which promotes well-being of the population; a greater emphasis on preventative care; individuals to be supported to self-manage where possible and safe; greater access to online support; wherever possible, services provided at home first or in the community, with access to hospital care only for services a hospital facility can provide; a more flexible model of home-based care and support that enables the individual to have control over when, and for how long, they use a service; a seamless co-ordination between different types of care; orientation of a care culture to focus on the outcomes the citizen wants and can achieve; and a relentless focus on quality and efficiency, with staff having a supportive and engaged working environment.

All of those above issues can be enhanced by new technology and informed by shared data and analytics. However, whilst there is of course a broad consensus on the vision, the panel reports that health and care organisations are searching for advice and practical support on how this is to be delivered consistently across our system. To address this, the panel suggests that the next steps for Wales are to identify the most promising, broad models of whole-system health and social care, drawing on international evidence, and that new models should then be used at scale to deliver whole-system transformational change.

These new models of care should include a combination of hospital, primary care, community health and social care providers. They should work in different settings, such as urban and rural, and of course take account of Welsh language needs. The panel envisages that a limited number of models could be widely trialled, developed and evaluated. The panel will set up a stakeholder forum to work with them to develop these new models and the principles that should be used to plan future service development.

Doing this work now will create momentum and an environment for progress after the review has concluded. Alongside this, the panel’s view is that new models alone will not be enough to ensure sustainable services without parallel action on a number of enablers. These are outlined in the report as areas where the panel will look to develop recommendations. They are: public dialogue; the workforce; digital and infrastructure; innovation; and, crucially, making change happen faster.

This is a strong interim report and I welcome the practical approach that the review panel intend to take to their work. I look to health and care organisations and members of the public to respond with equal vigour and work constructively with the parliamentary review over the coming months.

Mae’r panel adolygu annibynnol yn cael ei gadeirio gan Dr Ruth Hussey, cyn Brif Swyddog Meddygol Cymru, ac mae'n cynnwys arbenigwyr cenedlaethol a rhyngwladol ym maes iechyd a gofal cymdeithasol. I ddechrau, hoffwn ddiolch i Ruth a'i chyd-aelodau o’r panel, ac, yn wir, i bawb sydd wedi ymgysylltu â'r panel, am eu hymrwymiad i'r gwaith pwysig hwn. Rwyf hefyd yn croesawu'r gefnogaeth drawsbleidiol ar gyfer yr adolygiad, a’r modd y mae llefarwyr y gwrthbleidiau, a chadeirydd y Pwyllgor Iechyd, Gofal Cymdeithasol a Chwaraeon, wedi ymwneud ag ef. Mae hyn wrth gwrs yn dod o gytundeb cychwynnol rhwng fy mhlaid i a Phlaid Cymru ar ddechrau'r tymor Cynulliad hwn.

Mae’r cylch gorchwyl a gytunwyd ar gyfer yr adolygiad yn heriol. Rhoddwyd i’r panel y dasg o asesu a gwneud argymhellion ar: sut y gallai’r system iechyd a gofal ddarparu gwell canlyniadau iechyd a lles i bobl ledled Cymru; lleihau anghydraddoldebau sy'n bodoli rhwng grwpiau penodol o’r boblogaeth; a’r ffordd orau o alluogi system iechyd a gofal cymdeithasol gyfan i fod yn gynaliadwy dros y pump i 10 mlynedd nesaf.

Mae’n hanfodol creu newid yn y system er mwyn sicrhau cynaliadwyedd ariannol yn y dyfodol. Yn ôl y Sefydliad Iechyd, os na cheir gweithredu effeithiol i leihau pwysau costau, cynyddu effeithlonrwydd, neu leihau'r galw am wasanaethau, bydd angen i wariant y GIG yng Nghymru godi ar gyfartaledd o 3.2 y cant y flwyddyn hyd at 2030-31 mewn termau real, dim ond i allu cynnal y gwasanaeth. Rhagwelir y bydd pwysau costau ar gyfer gofal cymdeithasol i oedolion yn codi hyd yn oed yn gyflymach na’r rhai ar gyfer y GIG, ar raddfa o 4.1 y cant y flwyddyn ar gyfartaledd.

Rwy'n falch bod y panel wedi ymateb ar y cam cynnar hwn gydag adroddiad interim craff. Dros y sawl mis nesaf, bydd y panel adolygu yn cynnal trafodaethau ar draws Cymru, gan ymgysylltu â grwpiau allweddol, a gweithio gyda rhanddeiliaid ar fodelau gofal integredig. Byddant hefyd yn edrych yn fanylach ar rai materion allweddol ac yn gwneud argymhellion clir ar faterion allweddol ar gyfer yr adroddiad terfynol.

Mae'r panel yn cydnabod yn briodol ymrwymiad aruthrol y gweithlu iechyd a gofal a'i gyflawniadau arwyddocaol. Fodd bynnag, ni allai'r achos dros newid y modd y dylai gwasanaethau iechyd a gofal cymdeithasol gael eu trefnu yn y dyfodol fod yn fwy clir. Fel y mae'r adroddiad yn dangos, mae'r newid yng nghyfansoddiad y boblogaeth yn cyflwyno her arbennig. Cymru sydd â'r gyfran fwyaf ac sy’n tyfu gyflymaf o bobl hŷn yn y DU. Er bod hynny, wrth gwrs, yn achlysur i’w ddathlu, bydd poblogaeth gynyddol hŷn gydag amodau ac anghenion iechyd mwy cymhleth hefyd yn arwain at fwy o alw am ofal. Ar yr un pryd, bydd y gyfran o bobl o oedran gweithio yn crebachu, gan ddarparu cronfa lai o drethdalwyr, gofalwyr answyddogol a darpar weithwyr ym maes iechyd a gofal.

Er gwaethaf ein llwyddiannau diweddar wrth recriwtio, mae Cymru—fel llawer o wledydd eraill —yn dioddef o brinder mewn meysydd proffesiynol penodol. Yn ogystal â llawer o gymdeithasau ôl-ddiwydiannol, mae Cymru eisoes yn wynebu anghydraddoldebau o ran canlyniadau iechyd a llesiant. Mae'r panel wedi rhannu'r farn a fynegwyd gan weithwyr proffesiynol a'r cyhoedd fel ei gilydd, nad yw gofal iechyd bob amser yn cael ei ddarparu yn effeithiol yn seiliedig ar anghenion defnyddwyr y gwasanaeth. Fodd bynnag, gellid achub ar gyfleoedd cadarnhaol drwy sicrhau bod technolegau yn cael eu mabwysiadu’n gyflymach a thrwy sicrhau ymagwedd fwy systematig tuag at arloesi, a allai helpu i ddarparu gofal mwy effeithiol.

Bydd llawer o bobl, wrth gwrs, yn cydnabod y darlun hwn. Yr hyn sydd wedi’i amlygu’n glir yn yr adroddiad interim hwn yw pa mor gyflym y mae ffactorau cymdeithasol a thechnolegol sy’n newid yn gyflym yn effeithio ar y gwasanaethau a ddarperir. Mae'r adroddiad yn glir na fydd gwasanaethau iechyd a gofal yn gynaliadwy os bydd trefniadau gwasanaeth a ffyrdd o weithio traddodiadol yn parhau. Mae'r adroddiad yn ei gwneud yn glir bod angen modelau newydd o ddarparu iechyd a gofal cymdeithasol.

Ond canfu’r panel gonsensws sylweddol ymysg rhanddeiliaid iechyd a gofal o ran y nodweddion a ddylai berthyn i system iechyd a gofal integredig yn y dyfodol. Y nodweddion hyn yw: gwasanaeth iechyd sylfaenol cyffredinol, sy'n hyrwyddo llesiant y boblogaeth; mwy o bwyslais ar ofal ataliol; unigolion i gael cefnogaeth i reoli eu cyflyrau eu hunain lle bo hynny'n bosibl ac yn ddiogel; sicrhau bod mwy o gymorth ar-lein ar gael; lle bynnag y bo'n bosibl, darparu gwasanaethau yn y cartref yn gyntaf neu yn y gymuned, gan ddefnyddio gwasanaeth gofal mewn ysbyty dim ond ar gyfer gwasanaethau y gellid eu darparu gan gyfleuster ysbyty yn unig; model o ofal a chefnogaeth yn y cartref mwy hyblyg sy'n galluogi'r unigolyn i gael rheolaeth dros bryd, ac am ba hyd, y mae’n defnyddio gwasanaeth; cydgysylltiad cyson rhwng gwahanol fathau o ofal; sicrhau bod diwylliant gofal yn canolbwyntio ar y canlyniadau y mae’r dinesydd eu heisiau ac yn gallu eu cyflawni; a phwyslais di-baid ar ansawdd ac effeithlonrwydd, gan sicrhau bod gan aelodau staff amgylchedd gwaith cefnogol ac ymroddgar.

Gellir gwella pob un o'r materion uchod hynny drwy dechnoleg newydd a’u llywio gan ddata a dadansoddiadau wedi’u rhannu. Fodd bynnag, er bod yna, wrth gwrs, gonsensws eang ar y weledigaeth, mae'r panel yn adrodd bod sefydliadau iechyd a gofal yn chwilio am gyngor a chymorth ymarferol ar sut y mae hyn i’w gyflwyno’n gyson ar draws ein system. I ymdrin â hyn, mae'r panel yn awgrymu mai’r camau nesaf i Gymru yw nodi’r modelau system gyfan bras a mwyaf addawol o iechyd a gofal cymdeithasol gan dynnu ar dystiolaeth ryngwladol, ac yna y dylid defnyddio modelau newydd ar raddfa i gyflwyno newid gweddnewidiol i’r system gyfan.

Dylai'r modelau gofal newydd hyn gynnwys cyfuniad o ofal mewn ysbyty, darparwyr gofal sylfaenol a darparwyr iechyd a gofal cymdeithasol cymunedol. Dylen nhw weithio mewn gwahanol leoliadau, megis lleoliadau trefol a gwledig, ac wrth gwrs dylen nhw ystyried anghenion iaith Gymraeg. Mae'r panel yn rhagweld y gallai nifer cyfyngedig o fodelau gael eu treialu, eu datblygu a'u gwerthuso’n eang. Bydd y panel yn sefydlu fforwm rhanddeiliaid i weithio gyda nhw i ddatblygu’r modelau newydd hyn a'r egwyddorion y dylid eu defnyddio i gynllunio datblygiad y gwasanaeth yn y dyfodol.

Bydd gwneud y gwaith hwn yn awr yn creu momentwm ac amgylchedd ar gyfer cynnydd ar ôl i'r adolygiad ddod i ben. Ochr yn ochr â hyn, barn y panel yw na fydd y modelau newydd ar eu pennau eu hunain yn ddigon i sicrhau gwasanaethau cynaliadwy heb weithredu yn gyfochrog ar nifer o ddulliau galluogi. Caiff y rhain eu hamlinellu yn yr adroddiad yn feysydd lle bydd y panel yn ceisio datblygu argymhellion. Hynny yw: deialog gyhoeddus; y gweithlu; dulliau digidol a seilwaith; arloesedd; ac, yn hanfodol, ei gwneud yn bosibl i newid ddigwydd yn gyflymach.

Mae hwn yn adroddiad interim cadarn ac rwy'n croesawu'r dull gweithredu ymarferol y mae'r panel adolygu yn bwriadu ei fabwysiadu tuag at ei waith. Rwy’n galw ar sefydliadau iechyd a gofal ac aelodau o'r cyhoedd i ymateb â’r un egni, gan weithio'n adeiladol gyda’r adolygiad seneddol dros y misoedd nesaf.