Y Cyfarfod Llawn - Y Bumed Senedd

Plenary - Fifth Senedd

24/01/2017

Cyfarfu’r Cynulliad am 13:30 gyda’r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair.

The Assembly met at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

Galw’r Cynulliad Cenedlaethol i drefn.

I call the National Assembly to order.

1. 1. Cwestiynau i’r Prif Weinidog
1. 1. Questions to the First Minister

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi'i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Yr eitem gyntaf ar ein hagenda ni y prynhawn yma yw cwestiynau i’r Prif Weinidog, a’r cwestiwn cyntaf, Dai Lloyd.

The first item this afternoon is questions to the First Minister, and the first question is from Dai Lloyd.

Siaradwyr Cymraeg yng Ngorllewin De Cymru

Welsh Speakers in South Wales West

1. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am gynlluniau i gynyddu nifer y siaradwyr Cymraeg yng Ngorllewin De Cymru? OAQ(5)0387(FM)

1. Will the First Minister make a statement on plans to increase the number of Welsh speakers in South Wales West? OAQ(5)0387(FM)

Ein gweledigaeth yw cael 1 filiwn o siaradwyr Cymraeg yn defnyddio’r iaith erbyn 2050, ac rydym ni wedi ymgynghori ar strategaeth ddrafft er mwyn gwneud hynny.

Our vision is to have 1 million Welsh speakers who use the language by 2050, and we have consulted on a draft strategy in order to achieve that.

Diolch yn fawr am yr ateb yna, Brif Weinidog. Wrth gwrs, fel gweddill y Siambr, rydw i’n siŵr, rydw i’n falch iawn i gefnogi eich amcan uchelgeisiol chi o sicrhau miliwn o siaradwyr Cymraeg erbyn hanner ffordd drwy’r ganrif. Mae’n gynnydd o ryw 400,000 o siaradwyr Cymraeg ar draws Cymru neu gynnydd ar gyfartaledd o ryw 18,000 o siaradwyr Cymraeg i bob un o’n siroedd presennol ni. Wrth gwrs, mae’r sector addysg, gyda’i WESPs, yn allweddol bwysig i hyn ac, yn sgil hynny, a ydych chi’n credu bod cynyddu capasiti ysgolion cynradd Cymraeg o ryw 20 lle dros y tair blynedd nesaf, fel sy’n cael ei grybwyll yn WESP Pen-y-bont ar Ogwr a chynghorau eraill de-orllewin Cymru—y nifer fach yna—yn ddigonol i gyrraedd eich targed? Ac, os na, beth ydych chi’n mynd i’w wneud i sicrhau bod cynghorau lleol yn deall y rôl hanfodol bwysig sydd ganddyn nhw i’ch cefnogi chi i gyrraedd eich nod chi?

Thank you very much for that response, First Minister. Of course, like the rest of the Chamber, I’m very pleased to support your ambitious objective of securing a million Welsh speakers by halfway through the century. That’s an increase of somewhere in the region of 400,000 Welsh speakers across Wales, or an average increase of 18,000 for each of our current counties. Of course, the education sector and its Welsh in education strategic plans are crucially important to this, and, in light of that, do you believe that enhancing the capacity of Welsh-medium primary schools by some 20 places over the next three years, as is suggested in the Bridgend WESP and in those of other councils in south-west West, is sufficient? Is that small number sufficient in order to reach your target and, if not, what will you do to ensure that local councils understand the crucially important role that they will play in supporting you in achieving your target?

Wel, mae yna ddyletswydd ar gynghorau lleol i gyhoeddi cynlluniau strategol ynglŷn â chefnogi’r iaith Gymraeg yn yr ysgolion. Mae'n rhaid iddyn nhw roi'r rheini i ni er mwyn ein bod ni yn gallu caniatáu nhw. Os oes unrhyw gynllun sydd ddim yn ddigonol, fydd caniatâd ddim felly yn dod o’r Llywodraeth.

Well, local authorities, of course, are duty bound to publish their strategic plans on supporting the Welsh language in schools, and they have to present those plans to us in order for us to approve them. If there is any scheme that is not adequate, then the Government will not approve it.

A fyddai’r Prif Weinidog yn cydnabod pwysigrwydd parhaus eisteddfodau'r Urdd i’r iaith Gymraeg, ac a fyddai ef felly yn llongyfarch y bobl sy’n trefnu ac yn codi arian ar gyfer Eisteddfod yr Urdd sir Pen-y-bont ym mis Mai a Mehefin eleni ar diroedd coleg Pencoed? Mae’n waith i lawer o wirfoddolwyr sy’n helpu i gadw’r iaith yn fyw ymysg ein pobl ifanc ac yn rhai o’r cymunedau lle nad yw’r Gymraeg yn iaith gyntaf. Ac, wrth gwrs, byddi di’n siŵr o gael croeso mawr yn Neuadd Werdd yng Nghefn Cribwr dydd Gwener yma i fwynhau’r twmpath dawns a chodi arian hefyd.

Would the First Minister acknowledge the continual importance of the Urdd eisteddfodau to the Welsh language, and would he therefore congratulate those people who organise these events and are fundraising for the Bridgend Urdd Eisteddfod in May and June of this year on the Pen-coed college site? This work is undertaken by many volunteers who help to maintain the language amongst our young people and in some of the communities where the Welsh language isn’t perhaps the first language. Of course, I’m sure you will be warmly welcomed in the Green Hall in Cefn Cribwr this Friday to enjoy the ‘twmpath dawns’, or the ceilidh, and to fundraise too.

Wel, diolch. Rwy’n gobeithio y byddaf yn cael croeso yng Nghefncribwr bob tro. Ar un adeg, wrth gwrs, roedd y pentref ei hunan yn f’etholaeth i, cyn iddo gael ei symud i’w etholaeth ef. Fel rhywun sydd wedi bod yn gweithio’n galed i godi arian dros yr Urdd—rwyf wedi trefnu gyda fy ngwraig dwy noson gwis er mwyn codi arian i’r Urdd—rwy’n gefnogol iawn yn bersonol, a hefyd, wrth gwrs, yn cefnogi pob un sy’n cefnogi’r Urdd yn yr ardal er mwyn sicrhau bod yr eisteddfod yn llwyddiannus eleni ac, wrth gwrs, i sicrhau bod yna fwy o dwf yn nifer defnyddwyr y Gymraeg yn y sir yn y pen draw.

Well, thank you very much. I hope to always receive a warm welcome in Cefn Cribwr, because, at one time, that village was in my constituency, before it was moved into yours. As one who has worked hard to raise funds for the Urdd Eisteddfod—I’ve organised with my wife two quiz nights in order to raise funds—I’m very supportive personally and, of course, I support everyone who supports the Urdd in the area in order to ensure that the eisteddfod is a great success this year and that there is further growth in the number of people using the Welsh language in the county.

Yn fy nghyfarfod diweddar gyda chyngor Abertawe, awgrymodd y swyddogion y bydd eu ffocws yn ystod y cylch hwn o gynlluniau strategol ar hyrwyddo’r iaith Gymraeg. Mae hynny’n gam ymlaen, wrth gwrs, ond nid yw’n ymateb i’r galw. Ces i’r argraff gan yr aelod cabinet ei bod hi’n gweld bod y galw llafar presennol am ddarpariaeth yn dod o sector penodol o gymdeithas Abertawe, ac ymatebodd i fy marn i y dylai fod un person o leiaf â sgiliau iaith Gymraeg da ymhob cynllun Dechrau’n Deg gyda pheth amheuaeth. A ydych chi’n cytuno y bydd mynediad cynnar at ein dwy iaith yn ehangu cyfleoedd i blant o’r teuluoedd tlotaf?

At a recent meeting with Swansea council, officials suggested that their focus during this cycle of the WESPs would be on promoting the Welsh language. That is a step forward, but it doesn’t respond to demand. I got the impression from the cabinet member that she thought that the current vocalised demand for provision came from a specific section of Swansea society, and my belief that there should be at least one person with good Welsh language skills in each Flying Start scheme was met with some doubt. Do you believe that early access to both of our languages will enhance opportunities for children from more deprived backgrounds?

Wel, mae hynny’n iawn. Wrth gwrs, mae'n rhaid i ni sicrhau bod yna fwy o lefydd ar gael yn yr ysgolion meithrin, ond hefyd sicrhau bod plant sydd yn yr ysgolion meithrin yn dal i fod yn y ffrwd Gymraeg pan fyddan nhw’n mynd i mewn i’r ysgolion cynradd a hefyd i mewn i’r ysgolion cyfun, er mwyn sicrhau nad ydyn nhw’n colli’r sgiliau iaith y maen nhw wedi eu cael pan oedden nhw’n ifanc wrth iddyn nhw fynd drwy’r ysgol, a newid iaith fel cyfrwng addysg.

Well, yes, of course. We must ensure that there are more places available in nursery schools, but we must also ensure that children at nursery schools then remain in the Welsh stream as they enter primary and secondary schools in order to ensure that they don’t lose the language skills that they’ve acquired as they go through the school, by changing the language medium of their education.

First Minister, the Welsh Language Commissioner said that, in order to increase the number of Welsh speakers, we need radical change to our education system. She has suggested we should consider teaching all primary schools through the medium of Welsh. It has been compulsory for every schoolchild in Wales to learn Welsh since 1999. Yet, despite this, the numbers of Welsh speakers has fallen.

Rwy’n dysgu Cymraeg.

Polls suggest that the majority of people are opposed to compulsory teaching. Is it time that we accepted that maybe the stick approach is not working, and rather than dictating that everyone should learn Welsh, can we maybe instead make it easier for those who really want to learn? Diolch.

Brif Weinidog, dywedodd Comisiynydd y Gymraeg bod angen newid radical arnom i'n system addysg er mwyn cynyddu nifer y siaradwyr Cymraeg. Mae hi wedi awgrymu y dylem ni ystyried addysgu ym mhob ysgol gynradd trwy gyfrwng y Gymraeg. Mae wedi bod yn orfodol i bob plentyn ysgol yng Nghymru ddysgu Cymraeg ers 1999. Ac eto, er gwaethaf hyn, mae nifer y siaradwyr Cymraeg wedi gostwng.

I am learning Welsh.

Mae arolygon yn awgrymu bod y rhan fwyf o bobl yn gwrthwynebu addysgu gorfodol. A yw'n bryd i ni dderbyn efallai nad yw dull gorfodi yn gweithio, ac yn hytrach na dweud y dylai pawb ddysgu Cymraeg, a allwn ni efallai, yn hytrach na hynny, ei gwneud yn haws i'r rhai sydd wir eisiau dysgu? Diolch.

I’m not sure what the Member was trying to say. She did give me the impression that she was suggesting that every primary school should be Welsh medium. I think there are issues surrounding that, particularly practical issues in terms of recruiting teachers. I firmly believe that it’s right that our national languages should be compulsory until the age of 16. There are issues about the way in which Welsh is being taught in English-medium schools, particularly through the short course. I don’t think we can say, hand on heart, that we have created confident Welsh speakers in our English-medium schools. Clearly, that’s not the case. This is why the new curriculum will be important and why moving away from the idea that Welsh is solely an academic area of study, and moving more towards it being seen as a vocational skill—. For those, of course, who want to study it academically, that’s important, but seeing it as a vocational skill that is required through school is going to be important in the future. I think that would be a good way of improving the way in which Welsh is taught and learned in the English-medium schools.

Nid wyf yn siŵr beth roedd yr Aelod yn ceisio ei ddweud. Rhoddodd yr argraff i mi ei bod yn awgrymu y dylai pob ysgol gynradd fod yn gyfrwng Cymraeg. Rwy'n meddwl bod problemau’n gysylltiedig â hynny, a materion ymarferol yn arbennig, o ran recriwtio athrawon. Rwy’n credu’n gryf ei bod hi’n iawn y dylai ein hieithoedd cenedlaethol fod yn orfodol hyd at 16 oed. Ceir problemau ynghylch y ffordd y mae’r Gymraeg yn cael ei haddysgu mewn ysgolion cyfrwng Saesneg, yn enwedig drwy'r cwrs byr. Nid wyf yn credu y gallwn ni ddweud, gyda’n llaw ar ein calonnau, ein bod ni wedi creu siaradwyr Cymraeg hyderus yn ein hysgolion cyfrwng Saesneg. Yn amlwg, nid yw hynny'n wir. Dyna pam y bydd y cwricwlwm newydd yn bwysig a pam mae symud oddi wrth y syniad mai maes astudio academaidd yn unig yw’r Gymraeg, a symud mwy tuag at iddi gael ei gweld fel sgìl galwedigaethol—. I’r rhai hynny, wrth gwrs, sydd eisiau ei hastudio’n academaidd, mae hynny'n bwysig, ond mae ei gweld fel sgìl galwedigaethol sydd ei angen drwy’r ysgol yn mynd i fod yn bwysig yn y dyfodol. Rwy'n credu y byddai honno'n ffordd dda o wella'r ffordd y caiff y Gymraeg ei haddysgu a'i dysgu yn yr ysgolion cyfrwng Saesneg.

Tynnwyd cwestiwn 2 [OAQ(5)0402(FM)] yn ôl. Cwestiwn 3, Julie Morgan.

Question 2 [OAQ(5)0402(FM)] has been withdrawn. Question 3, Julie Morgan.

Polisi Rhanbarthol ar gyfer y Dyfodol

Future Regional Policy

3. Pa drafodaethau y mae'r Prif Weinidog wedi'u cael â Phrif Weinidog y DU ynghylch polisi rhanbarthol ar gyfer y dyfodol? OAQ(5)0400(FM)

3. What discussions has the First Minister had with the Prime Minister about future regional policy? OAQ(5)0400(FM)

I have raised the issue of replacement funding, which is needed to finance regional policy. I raised that at my very first meeting with the Prime Minister last June. And we have been very clear about all our priorities, including regional policy, at each Joint Ministerial Committee since.

Rwyf wedi codi’r mater o gyllid cyfnewid, sydd ei angen i ariannu polisi rhanbarthol. Codais hynny yn fy nghyfarfod cyntaf un gyda Phrif Weinidog y DU fis Mehefin diwethaf. Ac rydym ni wedi bod yn eglur iawn am ein holl flaenoriaethau, gan gynnwys polisi rhanbarthol, ym mhob Cydbwyllgor Gweinidogion ers hynny.

I thank the First Minister for that response. When he next meets Prime Minister Theresa May in the context of the Brexit negotiations, will he be certain to stress how vitally important regional economic strategy is to Wales? Would he emphasise that replacement funding from the UK Government must be at least equal in size to lost EU funding, and, finally, that it must be under the Welsh Government’s control?

Diolchaf i'r Prif Weinidog am yr ymateb yna. Y tro nesaf y bydd yn cyfarfod y Prif Weinidog Theresa May yng nghyd-destun y trafodaethau Brexit, a fydd e’n sicr o bwysleisio pa mor hanfodol bwysig yw strategaeth economaidd ranbarthol i Gymru? A wnaiff ef bwysleisio bod yn rhaid i gyllid cyfnewid gan Lywodraeth y DU fod o leiaf yr un faint â’r cyllid UE a gollir, ac, yn olaf, bod yn rhaid iddo fod o dan reolaeth Llywodraeth Cymru?

A promise was made by some in the campaign last year that Wales would not lose out a penny if Wales left the European Union. I expect that promise to be honoured. If not, then the people of Wales have every right to ask why they were, if it is the case that this is true, misled. Secondly, it’s hugely important that the economic policies that we’ve developed here, the lowest unemployment for many, many years, lower than England, Scotland and Northern Ireland, and the best foreign direct investment figures for 30 years, are fully within the control of the Welsh Government to deliver those benefits for the people of Wales.

Gwnaed addewid gan rai yn yr ymgyrch y llynedd na fyddai Cymru yn colli ceiniog pe byddai Cymru yn gadael yr Undeb Ewropeaidd. Rwy'n disgwyl i’r addewid hwnnw gael ei anrhydeddu. Os na chaiff, yna bydd gan bobl Cymru bob hawl i ofyn pam y cawsant, os yw hyn yn wir, eu camarwain. Yn ail, mae'n hynod bwysig bod y polisïau economaidd yr ydym ni wedi eu datblygu yma, y diweithdra isaf ers blynyddoedd lawer iawn, is nag yn Lloegr, yr Alban a Gogledd Iwerddon, a'r ffigurau buddsoddiad uniongyrchol o dramor gorau ers 30 mlynedd, o fewn rheolaeth lwyr Llywodraeth Cymru i gyflawni’r manteision hynny i bobl Cymru.

First Minister, this morning I attended the annual Farmers Union of Wales’s farmers breakfast in the Pierhead building, hosted by Paul Davies—an excellent event, as ever. Farmers were understandably eager for clarity on the system of farm payments to be created in the wake of the UK leaving the EU, when that eventually happens. Can you update us on your Government’s discussions with the UK Government on the best way to safeguard future support for the Welsh farming industry?

Brif Weinidog, es i i frecwast ffermwyr blynyddol Undeb Amaethwyr Cymru yn adeilad y Pierhead y bore yma, wedi’i lywyddu gan Paul Davies—digwyddiad gwych, fel bob amser. Roedd ffermwyr yn awyddus, a hynny’n ddealladwy, i gael eglurder ynghylch y system taliadau fferm a fydd yn cael ei chreu ar ôl i’r DU adael yr UE, pan fydd hynny'n digwydd yn y pen draw. A allwch chi roi'r wybodaeth ddiweddaraf i ni am drafodaethau eich Llywodraeth gyda Llywodraeth y DU ar y ffordd orau o ddiogelu cymorth i ddiwydiant ffermio Cymru yn y dyfodol?

I heard the comments of Mr Roberts, the FUW’s president, last week, when he expressed his concern about a perfect storm, and he is right to do so. At the moment, we have no clarity beyond 2020. There are some within the Department for Environment, Food and Rural Affairs who suggest there should be no farming subsidies at all. That is not something that we would support as a Government. And there are some who suggest that the European market is not important for farming—90 per cent of our food and drink exports go to the European market. It cannot be replaced easily as a market for our goods, so we must ensure that, as the UK leaves the EU, nothing interferes with the ability of our famers to sell on the same terms as they do now to by far their biggest market.

Clywais sylwadau Mr Roberts, llywydd yr FUW, yr wythnos diwethaf, pan fynegodd ei bryder am storm berffaith, ac mae'n iawn i wneud hynny. Ar hyn o bryd, nid oes gennym ni unrhyw eglurder y tu hwnt i 2020. Ceir rhai yn Adran yr Amgylchedd, Bwyd a Materion Gwledig sy'n awgrymu na ddylai fod unrhyw gymorthdaliadau ffermio o gwbl. Nid yw hynny'n rhywbeth y byddem ni’n ei gefnogi fel Llywodraeth. A cheir rhai sy'n awgrymu nad yw'r farchnad Ewropeaidd yn bwysig ar gyfer ffermio—mae 90 y cant o'n hallforion bwyd a diod yn mynd i'r farchnad Ewropeaidd. Ni ellir ei disodli yn hawdd fel marchnad ar gyfer ein nwyddau, felly mae'n rhaid i ni sicrhau, wrth i'r DU adael yr UE, nad oes dim yn ymyrryd â gallu ein ffermwyr i werthu ar yr un telerau ag y maen nhw’n ei wneud ar hyn o bryd i’w marchnad fwyaf o bell ffordd.

Pre 1979, UK regional policy had three elements—grants through the regional employment premia, but also fiscal incentives through the selective employment tax, and cheap loans. In his discussions with the UK Government, in the new ministerial forum that was announced earlier this week, will he ask that all of those levers will be available for us to ensure that Wales can develop its competitive advantage?

Cyn 1979, roedd tair elfen i bolisi rhanbarthol y DU—grantiau drwy'r premiymau cyflogaeth ranbarthol, ond hefyd cymhellion ariannol drwy'r dreth cyflogaeth dethol, a benthyciadau rhad. Yn ei drafodaethau gyda Llywodraeth y DU, yn y fforwm gweinidogol newydd a gyhoeddwyd yn gynharach yr wythnos hon, a wnaiff ef ofyn y bydd yr holl ysgogwyr hynny ar gael i ni sicrhau y gall Cymru ddatblygu ei mantais gystadleuol?

I think we are in very new territory in terms of what will be needed in the future to attract investment into Wales. For example, there are issues such as tax incentives, which I think need to be further developed. Should there be the ability, for example, to look at tax incentives for research and development, and see them devolved? Air passenger duty—a great driver, not just for Cardiff airport, but for Valley and other airports in Wales as well. It was refused for no good reason other than the fact that they see that it was a mistake to devolve it to Scotland, so, therefore, it doesn’t come to us. But, I think it is important that, as we look at the next few years, there is an innovative way of looking at the way tax incentives are used across the UK, rather than taking the view that one size fits all.

Rwy'n credu ein bod ar dir newydd iawn o ran yr hyn y bydd ei angen yn y dyfodol i ddenu buddsoddiad i Gymru. Er enghraifft, ceir materion fel cymhellion treth, yr wyf yn credu bod angen eu datblygu ymhellach. A ddylai fod gallu, er enghraifft, i edrych ar gymhellion treth ar gyfer ymchwil a datblygu, a’u gweld yn cael eu datganoli? Tollau teithwyr awyr—ysgogwr gwych, nid yn unig i Faes Awyr Caerdydd, ond i’r Fali a meysydd awyr eraill yng Nghymru hefyd. Fe’i gwrthodwyd heb unrhyw reswm da heblaw am y ffaith eu bod yn gweld y bu’n gamgymeriad ei ddatganoli i’r Alban, felly, nid yw'n dod i ni. Ond, rwy'n credu ei bod yn bwysig, wrth i ni edrych ar yr ychydig flynyddoedd nesaf, bod ffordd arloesol o edrych ar y ffordd y defnyddir cymhellion treth ar draws y DU, yn hytrach na chymryd y safbwynt bod un ateb i bawb.

First Minister, would you welcome the fact the Prime Minister has announced an industrial strategy? It’s better late than never. I’m encouraged that one of the sectors the UK Government intends to prioritise includes robotics and automation. The Bank of England has estimated that there are 15 million jobs across the UK at risk from automation; 700,000 jobs in Wales. And would you work with employers in Wales to make sure that they futureproof their workforce to meet this huge challenge for us?

Brif Weinidog, a wnewch chi groesawu'r ffaith bod Prif Weinidog y DU wedi cyhoeddi strategaeth ddiwydiannol? Gwell hwyr na hwyrach. Mae’n fy nghalonogi mai un o'r sectorau y mae Llywodraeth y DU yn bwriadu eu blaenoriaethu yw roboteg ac awtomeiddio. Mae Banc Lloegr wedi amcangyfrif bod 15 miliwn o swyddi ledled y DU mewn perygl o awtomeiddio; 700,000 o swyddi yng Nghymru. Ac a wnewch chi weithio gyda chyflogwyr yng Nghymru i sicrhau eu bod yn paratoi eu gweithlu ar gyfer y dyfodol i ymateb i’r her enfawr hon i ni?

Well, I think there are two issues about the industrial strategy. I mean, there’s little in it that could be disagreed with, but, of course, it’s a bit of a mishmash, because some of the pillars are actually devolved—they’re not the responsibility of the UK Government. Some of them are, some of them are mixed, so there needs to be greater clarity there.

Yes, I think there will be a temptation to automate further, which is why we need to focus very, very strongly on raising the productivity of workers across the UK, to make sure that employers are not tempted to replace human beings with machines because of a productivity issue. And that is something, certainly, that we will want to focus on very, very strongly—raising productivity levels, for example, to at least the level of Germany, to make sure that our working people in Britain are not disadvantaged because of those productivity levels.

Wel, rwy’n credu bod dau fater o ran y strategaeth ddiwydiannol. Hynny yw, does fawr ddim ynddi y gellid anghytuno ag ef, ond, wrth gwrs, mae'n dipyn o gawdel, gan fod rhai o’r colofnau wedi eu datganoli—nid cyfrifoldeb Llywodraeth y DU ydyn nhw. Mae rhai ohonyn nhw, mae rhai ohonyn nhw’n gymysg, felly mae angen mwy o eglurder yn hynny o beth.

Ydw, rwy'n credu y bydd yn demtasiwn awtomeiddio ymhellach, a dyna pam mae angen i ni ganolbwyntio yn arbennig o gryf ar godi cynhyrchiant gweithwyr ledled y DU, er mwyn sicrhau nad yw cyflogwyr yn cael eu temtio i gyfnewid pobl am beiriannau oherwydd mater o gynhyrchiant. Ac mae hynny'n rhywbeth, yn sicr, y byddwn ni’n dymuno canolbwyntio’n gryf dros ben arno—codi lefelau cynhyrchiant, er enghraifft, i lefel yr Almaen o leiaf, i wneud yn siŵr nad yw ein gweithwyr ym Mhrydain o dan anfantais oherwydd y lefelau cynhyrchiant hynny.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Arweinwyr y Pleidiau

Questions Without Notice from the Party Leaders

Cwestiynau nawr gan arweinwyr y pleidiau. Arweinydd grŵp UKIP, Neil Hamilton.

Questions now from the party leaders. The leader of the UKIP group, Neil Hamilton.

Diolch yn fawr, Lywydd. First Minister, you’ll be relieved to know I’m not going to ask you about the European Union today, as I don’t wish to appear typecast. And, anyway, I had the opportunity to do so yesterday, and will do later on today.

I’d like to ask about the health service, in particular in relation to GPs. He will know that GP numbers are broadly static, yet there’s a rising demand for their services. And, in fact, in 2014—the latest figures for which I’ve been able to find—we had the lowest number of GPs in Wales per 1,000 people in the UK. Some 17 per cent of GPs have sought guidance or advice for work-related stress in the last two years, 84 per cent worry they may miss something serious in a patient due to workload pressures, and 56 per cent plan to leave general practice or reduce hours in the next five years. Does he accept there’s a growing crisis in morale amongst GPs in Wales?

Diolch yn fawr, Lywydd. Brif Weinidog, byddwch yn falch o glywed nad wyf i'n mynd i’ch holi am yr Undeb Ewropeaidd heddiw, gan nad wyf eisiau ymddangos fel fy mod wedi fy nheipgastio. A, beth bynnag, cefais y cyfle i wneud hynny ddoe, a byddaf yn gwneud hynny’n ddiweddarach heddiw.

Hoffwn ofyn am y gwasanaeth iechyd, yn enwedig o ran meddygon teulu. Bydd yn gwybod bod niferoedd meddygon teulu yn ddigyfnewid ar y cyfan, ac eto ceir galw cynyddol am eu gwasanaethau. Ac, yn wir, yn 2014—y ffigurau diweddaraf yr wyf i wedi gallu dod o hyd iddynt—gennym ni yng Nghymru oedd y nifer lleiaf yn y DU o feddygon teulu ar gyfer pob 1,000 o bobl. Mae oddeutu 17 y cant o feddygon teulu wedi gofyn am arweiniad neu gyngor ar gyfer straen sy'n gysylltiedig â gwaith yn y ddwy flynedd ddiwethaf, mae 84 cant yn poeni y gallent fethu rhywbeth difrifol mewn claf oherwydd pwysau llwyth gwaith, ac mae 56 y cant yn bwriadu gadael maes meddygon teulu neu leihau eu horiau yn y pum mlynedd nesaf. A yw'n derbyn bod argyfwng cynyddol mewn ysbryd ymhlith meddygon teulu yng Nghymru?

No, we’ve been funding GPs, and, indeed, other health professionals who work in primary care, at a level that we think is right and appropriate. For example, if you look at social care, we fund social care at 6 per cent per head higher than England does, which is why we’ve not had the ‘humanitarian crisis’, to use the words of the Red Cross, that England has had within its NHS. We are also committed to recruiting additional GPs. We have more GPs in Wales than ever before, and that’s why, of course, we have the recruitment campaign that was launched last year.

I’m relieved he’s not asking me about Europe, because he did appear at the press conference that was held yesterday with myself and the leader of Plaid Cymru, as a member of the audience. I do thank him for the fact he is such a fan he cannot bear to be away from the two of us even for a day. [Laughter.]

Nac ydw, rydym ni wedi bod yn ariannu meddygon teulu, ac, yn wir, gweithwyr iechyd proffesiynol eraill sy'n gweithio ym maes gofal sylfaenol, ar lefel yr ydym ni’n credu sy'n iawn ac yn briodol. Er enghraifft, os edrychwch chi ar ofal cymdeithasol, rydym ni’n ariannu gofal cymdeithasol ar gyfradd sydd 6 y cant y pen yn uwch nag y mae Lloegr yn ei wneud, a dyna pam nad ydym ni wedi cael yr 'argyfwng dyngarol', i ddefnyddio geiriau’r Groes Goch, y mae Lloegr wedi ei gael yn ei GIG. Rydym ni hefyd wedi ymrwymo i recriwtio meddygon teulu ychwanegol. Mae gennym ni fwy o feddygon teulu yng Nghymru nag erioed o'r blaen, a dyna pam, wrth gwrs, y mae gennym ni’r ymgyrch recriwtio a lansiwyd y llynedd.

Rwy'n falch nad yw’n fy holi am Ewrop, oherwydd ymddangosodd yn y gynhadledd i'r wasg a gynhaliwyd ddoe gyda mi ac arweinydd Plaid Cymru, fel aelod o'r gynulleidfa. Diolchaf iddo am y ffaith ei fod yn gefnogwr mor frwd fel na all ddioddef bod ar wahân i’r ddau ohonom ni, hyd yn oed am ddiwrnod. [Chwerthin.]

Sometimes you can have too much of a good thing, but, in the case of the First Minister, I’m happy to say that isn’t so. [Laughter.]

But it’s no answer to the question I posed a moment ago that things are worse in England than they are in Wales. It is true that there is a pincer movement here of increasing demand on GPs, and with GP numbers not keeping pace with those rising demands. NHS funding on GPs in Wales, as part of the Welsh Government’s budget, is down since 2004, from 10 per cent of the total to 7.5 per cent. The Royal College of General Practitioners say that more GP spending could actually save the NHS £90 million a year by 2020 if we reprioritised GPs within the Welsh Government’s NHS budget. So, is that something that the First Minister is prepared to consider?

Gallwch chi gael gormod o beth da weithiau, ond, yn achos y Prif Weinidog, rwy'n hapus i ddweud nad yw hynny'n wir. [Chwerthin.]

Ond nid yw’n unrhyw ateb i'r cwestiwn a ofynnais funud yn ôl i ddweud bod pethau'n waeth yn Lloegr nag y maen nhw yng Nghymru. Mae'n wir fod gennym ymosodiad o’r ddwy ochr yn y fan yma o alw cynyddol ar feddygon teulu, ac oherwydd nad yw niferoedd meddygon teulu yn cadw i fyny â’r galw cynyddol hwnnw. Mae cyllid y GIG ar gyfer meddygon teulu yng Nghymru, yn rhan o gyllideb Llywodraeth Cymru, wedi gostwng ers 2004, o 10 y cant o'r cyfanswm i 7.5 y cant. Mae Coleg Brenhinol yr Ymarferwyr Cyffredinol yn dweud y gallai mwy o wario ar feddygon teulu arbed £90 miliwn y flwyddyn i’r GIG erbyn 2020 pe byddem yn ail-flaenoriaethu meddygon teulu o fewn cyllideb GIG Llywodraeth Cymru. Felly, a yw hynny’n rhywbeth y mae'r Prif Weinidog yn fodlon ei ystyried?

Well, our £43 million primary care fund is supporting that, with the emphasis on new and improved ways of delivering services. That involves delivering services, and developing the services of nurses and pharmacists, physiotherapists, and social workers, to work alongside GPs. The answer lies not simply in increasing the number of GPs; it lies in ensuring that there are sufficient professionals available in a particular setting—we see it, for example, in Prestatyn—so that people can be referred to the appropriate professional, rather than piling all the pressure onto GPs, when people could go somewhere else.

Wel, mae ein cronfa gofal sylfaenol o £43 miliwn yn cefnogi hynny, gyda'r pwyslais ar ffyrdd newydd a gwell o ddarparu gwasanaethau. Mae hynny'n golygu darparu gwasanaethau, a datblygu gwasanaethau nyrsys a fferyllwyr, ffisiotherapyddion, a gweithwyr cymdeithasol, i weithio ochr yn ochr â meddygon teulu. Nid yw'n fater syml o gynyddu nifer y meddygon teulu; mae'n fater o sicrhau bod digon o weithwyr proffesiynol ar gael mewn lleoliad penodol—rydym ni’n ei weld, er enghraifft, ym Mhrestatyn—fel y gall pobl gael eu cyfeirio at y gweithiwr proffesiynol priodol, yn hytrach na phentyrru’r holl bwysau ar feddygon teulu, pan allai pobl fynd i rywle arall.

The First Minister will also know that, in some areas of Wales, patient pressure, in terms of numbers, on doctors’ surgery sessions is now excessive. Can he give us any idea what he thinks is the maximum number of patients that a GP can reasonably deal with in a working day? Particularly in relation to home visits for patients who are housebound, the Royal College of General Practitioners tell me that, in certain instances, people are having to wait up to 20 hours for a visit, which is clearly unacceptable. Some doctors are dealing with 120 patients per session instead of 50 or 60. Exactly how many does he think is reasonable for doctors to see in a session and how does he expect the Welsh Government to meet its six-hour target, which is currently being breached left, right and centre throughout the country?

Bydd y Prif Weinidog hefyd yn gwybod, mewn rhai ardaloedd o Gymru, bod pwysau cleifion, o ran niferoedd, ar sesiynau meddygfa meddygon yn ormodol erbyn hyn. A all ef roi unrhyw syniad i ni beth yn ei farn ef yw uchafswm y cleifion y gall meddyg teulu ymdrin â nhw yn rhesymol mewn diwrnod gwaith? Yn enwedig o ran ymweliadau cartref i gleifion sy'n gaeth i'w cartrefi, mae Coleg Brenhinol yr Ymarferwyr Cyffredinol yn dweud wrthyf, mewn rhai achosion, bod pobl yn gorfod aros hyd at 20 awr i gael ymweliad, sy’n amlwg yn annerbyniol. Mae rhai meddygon yn ymdrin â 120 o gleifion yn ystod pob sesiwn yn hytrach na 50 neu 60. Faint yn union y mae e'n ei feddwl sy’n rhesymol i feddygon eu gweld mewn sesiwn a sut y mae'n disgwyl i Lywodraeth Cymru fodloni ei tharged chwe awr, sy'n cael ei fethu ym mhob un rhan o’r wlad ar hyn o bryd?

It depends on the patients who come through the surgery on that particular day. For some people, they can be seen in five minutes; for other people, it takes longer. It depends on the nature of the patient. GPs will have a good idea of the communities that they work in and the patients that they’re seeing during the course of that day. But the point is, the last thing we want to do is to funnel more and more people towards GPs. We say to people, ‘Choose well. Go and see a pharmacist first. If not, then go and see a community nurse or a GP practice nurse. Then, and only then, is the GP somebody to go and see.’

There are issues of consistency in GP services across Wales. That much is true. Some offer broader services than others, they offer longer hours than others, and that’s why it’s so important to work with the royal college and others to make sure that we see greater consistency in terms of service delivery in the future.

Mae'n dibynnu ar y cleifion sy'n dod drwy'r feddygfa ar y diwrnod penodol hwnnw. I rai pobl, gellir eu gweld mewn pum munud; i bobl eraill, mae'n cymryd mwy o amser. Mae'n dibynnu ar natur y claf. Bydd gan feddygon teulu syniad da o'r cymunedau y maen nhw’n gweithio ynddynt a’r cleifion y maen nhw’n eu gweld yn ystod y diwrnod hwnnw. Ond y pwynt yw, y peth olaf yr ydym ni eisiau ei wneud yw sianelu mwy a mwy o bobl tuag at feddygon teulu. Rydym ni’n dweud wrth bobl, 'Dewiswch yn ddoeth. Ewch i weld fferyllydd yn gyntaf. Os nad, yna ewch i weld nyrs gymunedol neu nyrs practis meddyg teulu. Wedyn, a dim ond wedyn, y mae’r meddyg teulu yn rhywun i fynd i’w weld.'

Ceir problemau o ran cysondeb gwasanaethau meddygon teulu ledled Cymru. Mae cymaint â hynny’n wir. Mae rhai’n cynnig gwasanaethau ehangach nag eraill, maen nhw’n cynnig oriau hwy nag eraill, a dyna pam mae hi mor bwysig gweithio gyda'r coleg brenhinol ac eraill i wneud yn siŵr ein bod ni’n gweld mwy o gysondeb o ran darparu gwasanaethau yn y dyfodol.

Arweinydd Plaid Cymru, Leanne Wood.

The leader of Plaid Cymru, Leanne Wood.

Diolch, Lywydd. First Minister, I’m not going to ask you about article 50 or the White Paper that we jointly launched yesterday because there are statements on both those matters coming later. Instead, I’d like to ask you about matters relating to public services, for which you are responsible. Do you accept that many rail commuters on the Valleys lines in particular are facing a touch-and-go situation when it comes to getting to work on time?

Diolch, Lywydd. Brif Weinidog, nid wyf i’n mynd i ofyn i chi am erthygl 50 na’r Papur Gwyn a lansiwyd gennym ar y cyd ddoe gan fod datganiadau ar y ddau fater hynny yn dod yn nes ymlaen. Yn hytrach, hoffwn ofyn i chi am faterion yn ymwneud â gwasanaethau cyhoeddus, yr ydych chi’n gyfrifol amdanynt. A ydych chi’n derbyn bod llawer o gymudwyr rheilffordd ar reilffyrdd y Cymoedd yn arbennig yn wynebu sefyllfa cael a chael pan ddaw i gyrraedd y gwaith yn brydlon?

She says ‘services that we are responsible for’, but we’re not responsible for rail services. We will be from next year and we welcome that. We want to make sure that the Wales and borders franchise properly serves people with decent quality rolling stock—they don’t have that at the moment—more frequent trains and reasonable fares to pay. Those, amongst other things, will be our guiding principles as we look to let the franchise from next year onwards.

Mae hi'n dweud 'gwasanaethau yr ydym ni’n gyfrifol amdanynt', ond nid ydym yn gyfrifol am wasanaethau rheilffyrdd. Byddwn yn gyfrifol o'r flwyddyn nesaf ac rydym ni’n croesawu hynny. Rydym ni eisiau gwneud yn siŵr bod masnachfraint Cymru a'r gororau yn gwasanaethu pobl yn briodol gyda cherbydau o ansawdd priodol—nid oes ganddyn nhw hynny ar hyn o bryd—trenau amlach a phrisiau rhesymol i’w talu. Y rheini, ymhlith pethau eraill, fydd ein hegwyddorion arweiniol wrth i ni geisio gosod y fasnachfraint o'r flwyddyn nesaf ymlaen.

So, it’s nothing to do with the Government then? First Minister, it is a touch-and-go situation for many workers, and I know that because I face regular delays, as does everyone else who uses the service. We never know when there are going to be delays or cancellations. In fact, there was a delay to my train coming to work this morning. It’s a daily occurrence. People are feeling as though they’re not getting value for money and, more importantly, that those trains can’t be relied upon. For years, Arriva has tried to make the service work by pushing the current trains to the max and those trains, as you will know, are very, very old. It looks to those of us who use the service like that service is at breaking point. If it does break, First Minister, you will have to do something. Is it acceptable to you that the overcrowding situation in the south of Wales is the fastest growing in the UK outside of London?

Felly, nid yw’n ddim i'w wneud â'r Llywodraeth, felly? Brif Weinidog, mae'n sefyllfa cael a chael i lawer o weithwyr, ac rwy’n gwybod hynny gan fy mod i’n wynebu oedi rheolaidd, fel y mae pawb arall sy'n defnyddio'r gwasanaeth. Nid ydym byth yn gwybod pryd y bydd trenau’n cael eu hoedi neu eu canslo. Yn wir, bu oedi i’m trên i yn dod i'r gwaith y bore yma. Mae'n digwydd yn feunyddiol. Mae pobl yn teimlo fel pe na byddent yn cael gwerth am arian ac, yn bwysicach, na ellir dibynnu ar y trenau hynny. Ers blynyddoedd, mae Arriva wedi ceisio gwneud i’r gwasanaeth weithio trwy wthio'r trenau presennol i'r eithaf ac mae’r trenau hynny, fel y gwyddoch, yn hen dros ben. Mae'n ymddangos i'r rhai ohonom ni sy'n defnyddio'r gwasanaeth fel bod y gwasanaeth ar fin torri. Os bydd yn torri, Brif Weinidog, bydd yn rhaid i chi wneud rhywbeth. A yw'n dderbyniol i chi mai’r sefyllfa gorlenwi yn y de yw'r un sy’n tyfu gyflymaf yn y DU y tu allan i Lundain?

I’m glad that the growth is increasing, but the leader of Plaid Cymru doesn’t mention the metro. The whole point of the metro is to make sure that we have more frequent services and better rolling stock, that we don’t have 40-year-old refurbished stock running on the Valleys lines with no air conditioning, and that we don’t have a situation where the track operators and the stock operators blame each other for delays. So, yes, when we get control of this from next year onwards, we do want to see a metro system, one that’s extended in the future and one that offers a far better service than has been available so far. She will have seen the comments from the economy Secretary in terms of his views on the profits that Arriva have made, despite the below-par services, as she rightly points out, that have been on offer so far.

Rwy'n falch bod y twf yn cynyddu, ond nid yw arweinydd Plaid Cymru yn sôn am y metro. Holl bwynt y metro yw gwneud yn siŵr bod gennym ni wasanaethau amlach a cherbydau gwell, nad oes gennym ni stoc 40 mlwydd oed wedi’i ailwampio yn rhedeg ar reilffyrdd y Cymoedd heb unrhyw aerdymheru, ac nad oes gennym ni sefyllfa lle mae gweithredwyr y trac a gweithredwyr y stoc yn rhoi'r bai ar ei gilydd am oediadau. Felly, ydym, pan fyddwn ni’n cael rheolaeth dros hyn o'r flwyddyn nesaf ymlaen, rydym ni eisiau gweld system metro, un sy'n cael ei hymestyn yn y dyfodol ac un sy'n cynnig gwasanaeth llawer gwell na’r hyn sydd wedi bod ar gael hyd yn hyn. Bydd hi wedi gweld y sylwadau gan Ysgrifennydd yr economi o ran ei farn ar yr elw y mae Arriva wedi ei wneud, er gwaethaf y gwasanaethau israddol, fel y mae’n ei nodi’n gywir, sydd wedi eu cynnig hyd yn hyn.

First Minister, we can’t afford to wait for the metro; it could be years before we see the metro coming on stream. My predecessor as Plaid Cymru leader, Ieuan Wyn Jones, was a strong critic of the current rail franchise contract for Wales. He said that the way it had been drawn up—yes, by an agency of the UK Government—had led to a decade of overcrowding, and that verdict still stands today.

Last Friday, the Welsh Affairs Select Committee said that new trains would be needed and they described the 2003 contract as a huge mistake. Commuters are not prepared to put up with another poorly negotiated franchise. Your Government will be responsible for the next franchise and we already know that the planning for that is under way, but, to date, you’re yet to make clear to this Assembly what rolling stock will be provided, and I’m talking quantity here as well as quality. We’ve not been told if there are going to be new trains or carriages, if they’ve been ordered yet, if they’re going to be new trains or if they’re going to be second hand or even third hand. Will you tell us today what trains are going to be available for the next franchise and will you give a cast-iron guarantee that the mistakes of the past contract won’t be repeated?

Brif Weinidog, ni allwn fforddio i aros am y metro; gallai fod yn flynyddoedd cyn i ni weld y metro ar waith. Roedd fy rhagflaenydd fel arweinydd Plaid Cymru, Ieuan Wyn Jones, yn feirniad cryf o'r contract masnachfraint rheilffyrdd presennol ar gyfer Cymru. Dywedodd fod y ffordd y mae wedi ei lunio—ie, gan asiantaeth Llywodraeth y DU—wedi arwain at ddegawd o orlenwi, ac mae’r dyfarniad hwnnw’n dal i sefyll heddiw.

Ddydd Gwener diwethaf, dywedodd y Pwyllgor Dethol ar Faterion Cymreig y byddai angen trenau newydd a disgrifiwyd contract 2003 fel camgymeriad mawr ganddo. Nid yw cymudwyr yn barod i dderbyn cytundeb masnachfraint gwael arall. Eich Llywodraeth chi fydd yn gyfrifol am y fasnachfraint nesaf ac rydym ni eisoes yn gwybod bod y cynllunio ar gyfer hynny ar y gweill, ond, hyd yn hyn, nid ydych chi wedi ei gwneud yn eglur i'r Cynulliad hwn eto pa gerbydau fydd yn cael eu darparu, ac rwy'n sôn am nifer yma, yn ogystal ag ansawdd. Nid ydym wedi cael gwybod pa un a fydd trenau neu gerbydau newydd, os ydynt wedi cael eu harchebu eto, os ydyn nhw’n mynd i fod yn drenau newydd neu os ydyn nhw’n mynd i fod yn ail law neu’n drydedd law hyd yn oed. A wnewch chi ddweud wrthym ni heddiw pa drenau sy’n mynd i fod ar gael ar gyfer y fasnachfraint nesaf ac a wnewch chi roi sicrwydd pendant na fydd camgymeriadau’r contract blaenorol yn cael eu hailadrodd?

We have no intention of repeating the mistakes made by the UK Government with regard to the last contract. She rightly refers to what the former Member for Ynys Môn, Ieuan Wyn Jones, said. He was in charge of transport for four years, but there was little that he could do because of the fact that it wasn’t devolved. His frustration was shared by me. Better trains, more frequent trains and more modern rolling stock.

One of the problems that we have now is that, actually, it’s almost impossible to procure diesel trains—they’re seen as ancient technology. So, we have to make sure that we see electrification. We have to see the commitment, for example, from the UK Government that it will electrify from Cardiff to Swansea to keep the promise that they made and which they are now reneging on. We have to see the electrification of the north Wales main line as well. That’s hugely important.

In terms of what the trains will look like in the future, at the very least they’ll be hybrids—diesel-electric. But, we have to make sure that that electrification is taken through. [Interruption.] They won’t get ordered—. The franchise is part of the negotiation. The whole point is that you have the negotiation on the franchise, and, as part of the franchise negotiation, you specify what stock the operator has to actually use. That’s part of the franchise negotiations.

She asks a question—a fair question: ‘Will the service be better?’ The answer I give is ‘yes’. I’ve said that, and I’m sure she’ll hold me to account on that over the next few years.

Nid oes gennym unrhyw fwriad o ailadrodd y camgymeriadau a wnaed gan Lywodraeth y DU o ran y contract diwethaf. Mae hi’n cyfeirio’n briodol at yr hyn a ddywedodd y cyn-Aelod dros Ynys Môn, Ieuan Wyn Jones. Fe oedd yn gyfrifol am drafnidiaeth am bedair blynedd, ond prin oedd yr hyn y gallai ei wneud oherwydd y ffaith nad oedd wedi ei ddatganoli. Roeddwn i’n rhannu ei rwystredigaeth. Trenau gwell, trenau amlach a cherbydau mwy modern.

Un o'r problemau sydd gennym ni nawr, a dweud y gwir, yw ei bod hi bron yn amhosibl caffael trenau diesel—maen nhw’n cael eu hystyried yn dechnoleg hynafol. Felly, mae'n rhaid i ni wneud yn siŵr ein bod ni’n gweld trydaneiddio. Mae'n rhaid i ni weld yr ymrwymiad, er enghraifft, gan Lywodraeth y DU y bydd yn trydaneiddio o Gaerdydd i Abertawe i gadw'r addewid a wnaeth ac y mae’n cefnu arno erbyn hyn. Mae'n rhaid i ni weld trydaneiddio prif reilffordd y gogledd hefyd. Mae hynny'n hynod bwysig.

O ran sut y bydd y trenau yn edrych yn y dyfodol, byddant yn drenau hybrid—diesel-trydanol—o leiaf. Ond, mae'n rhaid i ni wneud yn siŵr bod y trydaneiddio yn cael ei gyflawni. [Torri ar draws.] Ni fyddant yn cael eu harchebu—. Mae'r fasnachfraint yn rhan o'r trafodaethau. Yr holl bwynt yw eich bod chi’n cael trafodaethau i gytuno’r fasnachfraint, ac, yn rhan o'r trafodaethau masnachfraint, rydym chi’n nodi pa stoc y mae’n rhaid i’r gweithredwr ei ddefnyddio. Mae hynny’n rhan o'r trafodaethau masnachfraint.

Mae'n gofyn cwestiwn—cwestiwn teg: 'A fydd y gwasanaeth yn well?' Yr ateb rwy’n ei roi yw 'bydd'. Rwyf wedi dweud hynny, ac rwy'n siŵr y bydd hi'n fy nwyn i gyfrif ar hynny dros y blynyddoedd nesaf.

Arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig, Andrew R.T. Davies.

The leader of the Welsh Conservatives, Andrew R.T. Davies.

Thank you, Presiding Officer. When you come third in the leaders’ rankings to ask questions, you normally assume that the topic of the day will have been asked by one of the other two, so I also give the health warning that I’ll leave my European questions until later on in the afternoon. I would like to ask you, First Minister, specifically about the Estyn inspection report that has been brought forward today. You not unreasonably said when you first became First Minister in 2009 that you were going to make education your priority. Just before Christmas, we had the Programme for International Student Assessment results that showed no progress at all in Wales’s rankings when it comes to international statistics. Today, the Estyn inspection report shows a damning indictment of failure of leadership and, in particular, excellence in teaching, especially in the secondary sector, where, if you choose a secondary school in Wales, you’ve got less than a 50 per cent chance of going to a school that’s got excellent or good teaching practice. Do you think that’s acceptable after nearly seven years of being First Minister?

Diolch i chi, Lywydd. Pan fyddwch chi’n drydydd ar y rhestr arweinwyr i ofyn cwestiynau, rydych chi’n tybio fel rheol y bydd pwnc y dydd wedi cael ei ofyn gan un o'r ddau arall, felly rwyf innau hefyd yn rhoi'r rhybudd iechyd y byddaf yn gadael fy nghwestiynau Ewropeaidd tan yn ddiweddarach yn y prynhawn. Hoffwn ofyn i chi, Brif Weinidog, yn benodol am adroddiad arolygu Estyn a gyhoeddwyd heddiw. Dywedasoch, nid yn afresymol, pan ddaethoch yn Brif Weinidog gyntaf yn 2009, eich bod chi’n mynd i wneud addysg yn flaenoriaeth. Ychydig cyn y Nadolig, cawsom ganlyniadau’r Rhaglen Ryngwladol Asesu Myfyrwyr a oedd yn dangos na fu unrhyw gynnydd o gwbl o ran safleoedd Cymru pan ddaw i ystadegau rhyngwladol. Heddiw, mae adroddiad arolygu Estyn yn dangos ditiad damniol o fethiant arweinyddiaeth ac, yn arbennig, rhagoriaeth mewn addysgu, yn enwedig yn y sector uwchradd, lle, os byddwch chi’n dewis ysgol uwchradd yng Nghymru, mae gennych chi lai na 50 y cant o siawns o fynd i ysgol sydd ag arfer addysgu rhagorol neu dda. A ydych chi’n credu bod hynny'n dderbyniol ar ôl bron i saith mlynedd o fod yn Brif Weinidog?

There are two things here to bear in mind. First, teachers’ pay and conditions have not been devolved yet—they will be next year. That gives us the opportunity to put in place a proper training package with pay and with conditions that will attract good teachers to Wales and improve the training of teachers in Wales. We needed that package. Scotland has done it—there’s no reason why we should not be able to do it.

Secondly, the report makes the point—which is correct, because we saw it in PISA, actually—that not enough is done to stretch those at the top end of the academic league. That’s exactly what PISA showed. The reason why the PISA figures were disappointing is pretty much because we don’t do well at the top end. Other countries do better at the top end. If you look at the middle bands, actually we’re very comparable, but it’s the top end. So, that report has actually said to teachers, ‘Look, you need to do more to make sure that those who are the higher achievers academically are pushed more to do even better’. I’m glad that the report has actually shown that to make sure that teachers and politicians understand that that’s what needs to be done.

Ceir dau beth i'w cadw mewn cof yma. Yn gyntaf, nid yw cyflogau ac amodau athrawon wedi eu datganoli eto—byddant yn cael eu datganoli y flwyddyn nesaf. Mae hynny’n rhoi cyfle i roi pecyn hyfforddiant priodol gyda chyflogau a chydag amodau a fydd yn denu athrawon da i Gymru ac yn gwella hyfforddiant athrawon yng Nghymru. Mae angen y pecyn hwnnw arnom ni. Mae'r Alban wedi ei wneud—nid oes unrhyw reswm pam na ddylem ni allu ei wneud.

Yn ail, mae'r adroddiad yn gwneud y pwynt—sy’n gywir, oherwydd fe’i gwelsom yn PISA, a dweud y gwir—nad oes digon yn cael ei wneud i ymestyn y rhai ar frig y gynghrair academaidd. Dyna’n union y dangosodd PISA. Y rheswm pam roedd y ffigurau PISA yn siomedig yw nad ydym ni’n gwneud yn dda ar y brig, fwy neu lai. Mae gwledydd eraill yn gwneud yn well ar y brig. Os edrychwch chi ar y bandiau canol, rydym yn debyg iawn a dweud y gwir, ond y brig yw’r broblem. Felly, mae’r adroddiad hwnnw wedi dweud wrth athrawon, 'Edrychwch, mae angen i chi wneud mwy i sicrhau bod y cyflawnwyr uchaf yn academaidd yn cael eu gwthio mwy i wneud hyd yn oed yn well'. Rwy'n falch bod yr adroddiad wedi dangos hynny i wneud yn siŵr bod athrawon a gwleidyddion yn deall mai dyna’r hyn y mae angen ei wneud.

I heard in your answer, First Minister, that you talked about pay and conditions in Scotland. Actually, Scotland’s results in the PISA rankings collapsed, and that is no example to follow, I’d suggest to you, First Minister. You’ve had initiative after initiative since your tenure as First Minister, and, indeed, since Labour have been running education, since 1999. We’ve had teacher workload initiatives; we’ve had the regional consortia that have come in for special criticism today from Estyn, showing that there’s poor performance there with collaborative working. The secretary of the National Union of Teachers has said that there are significant barriers to improving teachers’ performance in schools and access to best practice. Do you recognise these significant barriers, First Minister? In particular, I go back to the point again: we’ve had initiative after initiative under your leadership, and yet we’re still getting Estyn reports seven years into your tenure as First Minister and you’ve set education as a priority. You’re failing, First Minister.

Clywais yn eich ateb, Brif Weinidog, eich bod yn siarad am gyflogau ac amodau yn yr Alban. A dweud y gwir, cwympodd canlyniadau’r Alban yn y safleoedd PISA, ac nid yw honno'n unrhyw esiampl i’w dilyn, byddwn yn awgrymu i chi, Brif Weinidog. Rydych chi wedi cael menter ar ôl menter yn ystod eich cyfnod fel Prif Weinidog, ac, yn wir, ers i Lafur fod yn rhedeg addysg, ers 1999. Rydym wedi cael mentrau llwyth gwaith athrawon; rydym ni wedi cael y consortia rhanbarthol sydd wedi cael eu beirniadu’n arbennig heddiw gan Estyn, gan ddangos fod perfformiad gwael yno o ran gweithio ar y cyd. Mae ysgrifennydd Undeb Cenedlaethol yr Athrawon wedi dweud bod rhwystrau sylweddol i wella perfformiad athrawon mewn ysgolion a mynediad at arfer gorau. A ydych chi'n cydnabod y rhwystrau sylweddol hyn, Brif Weinidog? Yn benodol, rwy’n mynd yn ôl at y pwynt eto: rydym ni wedi cael menter ar ôl menter o dan eich arweinyddiaeth chi, ac eto rydym ni’n dal i gael adroddiadau Estyn saith mlynedd i mewn i'ch cyfnod fel Prif Weinidog, ac rydych chi wedi gwneud addysg yn flaenoriaeth. Rydych chi’n methu, Brif Weinidog.

You know, to be lectured by somebody who stood for election on the basis of cutting education spending by 12 per cent—by 12 per cent—is unbelievable. To be lectured by somebody whose party is failing to build schools in England—failing to build schools in England—while we are building schools in Wales; to be lectured by somebody who wanted to bring back grammar schools—grammar schools—chucking most children onto a scrapheap; no, no, no I’m not going to be lectured by him.

Of course there are issues in the education system. We see improvement and we’re seeing it. Why? GCSE results are improving. A-level results are improving. We’re seeing more schools that are coming out of a category of being underperforming. We’re seeing the support that teachers need. Estyn has pointed out the good practice as well. It’s not all bad. It’s not a ‘damning indictment’—what a load of nonsense. It’s shown that there are particular weaknesses that need to be focused on, and they are being focused on, but we know that our schools are going in the right direction, with proper funding, and not being starved of funding by his party as elsewhere in Britain.

Wyddoch chi, mae cael pregeth gan rywun a safodd yn yr etholiad ar sail torri 12 y cant ar wariant ar addysg—12 y cant—yn anghredadwy. Mae cael pregeth gan rywun y mae ei blaid yn methu ag adeiladu ysgolion yn Lloegr—yn methu ag adeiladu ysgolion yn Lloegr—tra ein bod ni’n adeiladu ysgolion yng Nghymru; cael pregeth gan rywun a oedd eisiau dod ag ysgolion gramadeg yn ôl—gan daflu’r rhan fwyaf o blant ar y domen; na, na, nid wyf yn mynd i dderbyn pregeth ganddo fe.

Wrth gwrs bod problemau yn y system addysg. Rydym ni’n gweld gwelliant ac rydym ni’n ei weld. Pam? Mae canlyniadau TGAU yn gwella. Mae canlyniadau Safon Uwch yn gwella. Rydym ni’n gweld mwy o ysgolion sy'n dod allan o gategori o fod yn tanberfformio. Rydym yn gweld y cymorth y mae athrawon ei angen. Mae Estyn wedi tynnu sylw at yr arfer da hefyd. Nid yw’n ddrwg i gyd. Nid yw'n 'dditiad damniol'—nonsens llwyr yw hynny. Mae wedi dangos bod gwendidau penodol y mae angen canolbwyntio arnynt, ac rydym ni’n canolbwyntio arnyn nhw, ond rydym ni’n gwybod bod ein hysgolion yn mynd i'r cyfeiriad iawn, gyda chyllid priodol, ac nad ydynt yn cael eu hamddifadu o gyllid gan ei blaid ef fel mewn mannau eraill ym Mhrydain.

Well, you always know when you strike a nerve with the First Minister: he brings up statistics that don’t stand up to any scrutiny at all. We’re talking about the here and now and the Estyn report that was delivered today, which is a damning indictment of your stewardship here in Wales. If you take one local education authority—Cardiff—nearly 50 per cent of headteachers have left their posts in the last three years—50 per cent. Nearly 50 per cent have left. Initiative after initiative have I highlighted you’ve brought forward, and you are failing to drive up standards here in Wales. Kids get one chance to go to school, First Minister. You said education is the priority; you have failed to deliver. It’s about time you accepted some accountability for this and, instead of rehearsing the arguments of yesterday, start mapping out a vision for tomorrow and the success that we all want to see in our education system here in Wales.

Wel, rydych chi bob amser yn gwybod pan fyddwch chi’n taro nerf gyda'r Prif Weinidog: mae’n crybwyll ystadegau nad ydynt yn sefyll i fyny i unrhyw graffu o gwbl. Rydym yn siarad am y presennol ac adroddiad Estyn a gyflwynwyd heddiw, sydd yn dditiad damniol o'ch stiwardiaeth chi yma yng Nghymru. Os edrychwch chi ar un awdurdod addysg lleol—Caerdydd—mae bron i 50 y cant o benaethiaid wedi gadael eu swyddi yn y tair blynedd diwethaf—50 y cant. Mae bron i 50 y cant wedi gadael. Menter ar ôl menter yr wyf i wedi amlygu eich bod wedi eu cyflwyno, ac rydych chi’n methu â chodi safonau yma yng Nghymru. Un cyfle mae plant yn ei gael i fynd i'r ysgol, Brif Weinidog. Dywedasoch mai addysg yw'r flaenoriaeth; rydych chi wedi methu â chyflawni. Mae'n hen bryd i chi dderbyn rhywfaint o gyfrifoldeb am hyn ac, yn hytrach nag ailadrodd dadleuon ddoe, dechrau mapio gweledigaeth ar gyfer yfory a’r llwyddiant yr ydym ni i gyd eisiau ei weld yn ein system addysg yma yng Nghymru.

There is, I believe, a vacancy as Donald Trump’s press secretary for the leader of the Welsh Conservatives by his presentation of alternative facts. It is a fact indisputable that GCSE results have improved over the last three years; it is a fact indisputable that A-level results are improving; it is a fact indisputable that his party wanted to cut education spending by 12 per cent. They boasted about it. They produced a mini manifesto that included that figure in the mini manifesto—or is that an ‘alternative fact’? The reality is that if his party had come anywhere near education in Wales, they would have destroyed the education system through cuts, they wouldn’t have built schools, they would have kept children being taught in schools that were falling apart. We have never done that. Education is moving in the right direction, with improvements across the board, and that’s exactly where we will take education in the future, not backwards to the days when education was underfunded by the Conservative Party in London—a party that truly does not care about education for all and does not care about the opportunities that are available for youngsters in Wales. That’s what we stand for. They will never understand what it means to get a good education and good opportunities, because they’ve never had to fight for it themselves.

Mae, rwy’n credu, swydd ar gael fel ysgrifennydd y wasg Donald Trump i arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig trwy ei gyflwyniad o ffeithiau amgen. Mae'n ffaith ddiymwad bod canlyniadau TGAU wedi gwella dros y tair blynedd diwethaf; mae'n ffaith ddiymwad bod canlyniadau Safon Uwch yn gwella; mae'n ffaith ddiymwad bod ei blaid ef eisiau torri 12 y cant ar wariant ar addysg. Roedden nhw’n ymffrostio yn ei gylch. Cynhyrchwyd maniffesto cryno ganddyn nhw a oedd yn cynnwys y ffigur hwnnw yn y maniffesto cryno—neu ai 'ffaith amgen' yw honno? Y gwir yw, pe byddai ei blaid ef wedi dod yn agos at addysg yng Nghymru, bydden nhw wedi dinistrio’r system addysg trwy doriadau, ni fyddent wedi adeiladu ysgolion, byddai plant wedi parhau i gael eu haddysgu mewn ysgolion a oedd yn syrthio’n ddarnau. Nid ydym ni erioed wedi gwneud hynny. Mae addysg yn symud i'r cyfeiriad iawn, gyda gwelliannau ym mhob maes, a dyna'n union lle y byddwn ni’n mynd ag addysg yn y dyfodol, nid yn ôl i'r dyddiau pan roedd addysg yn cael ei thanariannu gan y Blaid Geidwadol yn Llundain—plaid nad oes ots ganddi o gwbl am addysg i bawb ac nad oes ots ganddi am y cyfleoedd sydd ar gael i bobl ifanc yng Nghymru. Dyna beth yr ydym ni’n sefyll drosto. Ni fyddant byth yn deall beth y mae’n ei olygu i gael addysg dda a chyfleoedd da, oherwydd nid ydyn nhw erioed wedi gorfod ymladd amdano eu hunain.

Parodrwydd ar gyfer y Gaeaf yn GIG Cymru

Winter Preparedness in the Welsh NHS

4. A wnaiff y Prif Weinidog amlinellu sut y mae Llywodraeth Cymru yn cynllunio ar gyfer parodrwydd ar gyfer y gaeaf yn GIG Cymru? OAQ(5)0386(FM)

4. Will the First Minister outline the Welsh Government’s plan for winter preparedness in the Welsh NHS? OAQ(5)0386(FM)

Yes. We continue to support health and social care organisations through our quarterly national seasonal planning meetings to inform the development of their seasonal plans, which include preparedness for the winter period.

Gwnaf. Rydym ni’n parhau i gefnogi sefydliadau iechyd a gofal cymdeithasol trwy ein cyfarfodydd cynllunio tymhorol cenedlaethol bob tri mis i hysbysu'r gwaith o ddatblygu eu cynlluniau tymhorol, sy'n cynnwys parodrwydd ar gyfer cyfnod y gaeaf.

Thank you. Well, in 2015, the National Institute for Health and Care Excellence, NICE, published its public health guidance on tackling excess winter deaths, morbidity and the health risks associated with cold homes, outlining a number of recommendations and how health and social care practitioners could reduce the risk of death and ill health associated with fuel poverty and therefore the pressures on the Welsh NHS. Given that Age Cymru said last September that fuel poverty is a significant cause of excess winter deaths, how will your Welsh Government respond to the call from the Fuel Poverty Coalition Cymru for these NICE guidelines to be implemented by your Government in Wales?

Diolch. Wel, yn 2015, cyhoeddodd y Sefydliad Cenedlaethol dros Ragoriaeth mewn Iechyd a Gofal, NICE, ei ganllawiau iechyd y cyhoedd ar fynd i'r afael â marwolaethau ychwanegol y gaeaf, afiachusrwydd a’r peryglon iechyd sy'n gysylltiedig â chartrefi oer, gan amlinellu nifer o argymhellion a sut y gallai ymarferwyr iechyd a gofal cymdeithasol leihau'r perygl o farwolaeth ac afiechyd sy'n gysylltiedig â thlodi tanwydd ac, felly, y pwysau ar y GIG yng Nghymru. O ystyried bod Age Cymru wedi dweud fis Medi diwethaf bod tlodi tanwydd yn un o brif achosion marwolaethau ychwanegol y gaeaf, sut y bydd eich Llywodraeth Cymru chi yn ymateb i'r alwad gan Gynghrair Tlodi Tanwydd Cymru i’r canllawiau NICE hyn gael eu rhoi ar waith gan eich Llywodraeth yng Nghymru?

Well, look at Nest and look at Arbed; they are schemes that have helped so many people, particularly older people, to actually get homes that are warmer, to ensure they can afford to heat their homes, to have heating systems and boiler systems that are more efficient than they once had and thus keep them out of hospital because they are in homes that are underheated. So we believe we’ve a good record on that, in terms of the money we’ve allocated over the years to help so many people across Wales to live in warmth and to be able to afford their heating bills, and that’s something we’re proud of.

Wel, edrychwch ar Nest ac edrychwch ar Arbed; maen nhw’n gynlluniau sydd wedi helpu cymaint o bobl, yn enwedig pobl hŷn, i gael cartrefi sy’n gynhesach, i sicrhau y gallant fforddio cynhesu eu cartrefi, i gael systemau gwresogi a systemau boeler sy'n fwy effeithlon nag oedd ganddyn nhw ar un adeg gan eu cadw nhw allan o'r ysbyty oherwydd eu bod nhw mewn cartrefi nad ydynt yn ddigon cynnes. Felly rydym ni’n credu bod gennym ni hanes da o ran hynny, o ran yr arian yr ydym ni wedi ei ddyrannu dros y blynyddoedd i helpu cymaint o bobl ledled Cymru i fyw mewn cynhesrwydd a gallu fforddio eu biliau gwresogi, ac mae hynny'n rhywbeth yr ydym ni’n falch ohono.

Does the First Minister agree that what the latest figures on accident and emergency waiting times published last week—especially those waiting more than 12 hours—what they show is that it’s a year-round capacity issue that we face with, on average, around 3,000 patients waiting longer than 12 hours month after month, after month, after month? Isn’t that evidence of a systemic problem with the delivery of emergency care in Wales, with excellent staff being asked to deliver the impossible, rather than something that can be blamed on poor weather?

A yw'r Prif Weinidog yn cytuno mai’r hyn y mae’r ffigurau diweddaraf ar amseroedd aros damweiniau ac achosion brys a gyhoeddwyd yr wythnos diwethaf—yn enwedig y rhai sy'n aros mwy na 12 awr—yr hyn y maen nhw’n ei ddangos yw ein bod yn wynebu problem capasiti trwy gydol y flwyddyn, gyda chyfartaledd o tua 3,000 o gleifion yn aros yn hwy na 12 awr fis ar ôl mis, ar ôl mis, ar ôl mis? Onid yw hynny’n dystiolaeth o broblem systemig gyda’r ddarpariaeth o ofal brys yng Nghymru, gan ofyn i staff rhagorol gyflawni'r amhosibl, yn hytrach na rhywbeth y gellir ei feio ar dywydd gwael?

What happens in the winter is that, even though numbers in A&E actually drop, for the people coming in, their conditions tend to be longer term respiratory conditions and they’re older. In the summer, actually, A&E admissions tend to be higher, but they tend to be injuries, for example, which don’t need as much time in A&E. The issues that we face are these: we need to make sure, as we have done, that social care spending is kept high—and it is higher than it is in England. They’re reaping an unfortunate whirlwind in England on that at the moment. It is true to say that the demand is high and I do pay tribute to those who work in the service for the services that they provide. But every consultant in A&E will tell you—and, indeed, it was said again today—that there are too many people going into A&E who don’t need to be there. And so what we say to people is: ‘Go to see the pharmacist, go to see a GP, and there’s out-of-hours GP cover. All these are alternatives—don’t just default to A&E simply because A&E can’t turn you away’. People are triaged when they get to A&E. If people are not urgent cases, then they do wait longer—that is the reality of it; the urgent cases get treated first. So, yes, people need to make their own choices, their own proper choices, and we will continue to make sure that we fund our hospitals and A&E departments to meet a demand that has been increasing at the rate of 7 per cent a year.

Yr hyn sy'n digwydd yn y gaeaf, er bod niferoedd mewn adrannau damweiniau ac achosion brys yn gostwng mewn gwirionedd, i’r bobl sy'n dod i mewn, mae eu cyflyrau yn tueddu i fod yn gyflyrau anadlol tymor hwy ac maen nhw’n hŷn. Yn yr haf, a dweud y gwir, mae derbyniadau i adrannau damweiniau ac achosion brys yn tueddu i fod yn uwch, ond maen nhw’n tueddu i fod yn anafiadau, er enghraifft, nad oes angen cymaint o amser mewn adrannau damweiniau ac achosion brys. Dyma’r problemau yr ydym ni’n eu hwynebu: mae angen i ni wneud yn siŵr, fel yr ydym ni wedi ei wneud, bod gwariant ar ofal cymdeithasol yn cael ei gadw'n uchel—ac mae'n uwch nag ydyw yn Lloegr. Maen nhw yng nghanol storm anffodus yn Lloegr yn hynny o beth ar hyn o bryd. Mae'n wir i ddweud bod y galw yn uchel ac rwy’n talu teyrnged i'r rhai sy'n gweithio yn y gwasanaeth am y gwasanaethau y maen nhw’n eu darparu. Ond bydd pob meddyg ymgynghorol mewn adrannau damweiniau ac achosion brys yn dweud wrthych—ac, yn wir, fe’i dywedwyd eto heddiw—bod gormod o bobl yn mynd i adrannau damweiniau ac achosion brys nad oes angen iddyn nhw fod yno. Ac felly yr hyn yr ydym ni’n ei ddweud wrth bobl yw: 'Ewch i weld y fferyllydd, ewch i weld meddyg teulu, a cheir gwasanaeth meddygon teulu y tu allan i oriau. Mae'r rhain i gyd yn ddewisiadau eraill—peidiwch â mynd i adran damweiniau ac achosion brys yn ddifeddwl dim ond oherwydd na all yr adran damweiniau ac achosion brys eich gwrthod'. Mae pobl yn cael eu brysbennu pan fyddant yn cyrraedd adran damweiniau ac achosion brys. Os nad yw pobl yn achosion brys, yna maen nhw’n aros yn hwy—dyna’r gwirionedd; mae’r achosion brys yn cael eu trin yn gyntaf. Felly, oes, mae angen i bobl wneud eu dewisiadau eu hunain, eu dewisiadau priodol eu hunain, a byddwn ni’n parhau i sicrhau ein bod yn ariannu ein hysbytai a’n hadrannau damweiniau ac achosion brys i fodloni galw sydd wedi bod yn cynyddu ar gyfradd o 7 y cant y flwyddyn.

Gorsaf Bŵer Aberddawan

Aberthaw Power Station

5. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd ynglŷn â gorsaf bŵer Aberddawan yn sgil dyfarniad Llys Cyfiawnder Ewrop fis Medi diwethaf? OAQ(5)0403(FM) [W]

5. What steps is the Welsh Government taking regarding Aberthaw power station following the decision of the European Court of Justice last September? OAQ(5)0403(FM) [W]

Cyfoeth Naturiol Cymru yw’r rheoleiddiwr amgylcheddol sy’n gyfrifol am addasu trwydded amgylcheddol Aberddawan fel ei bod yn rhoi effaith i’r dyfarniad llys. Rŷm ni fel Llywodraeth, wrth gwrs, yn parhau i fonitro’r cynnydd y mae Cyfoeth Naturiol Cymru ac RWE yn ei wneud i sicrhau cydymffurfiaeth.

Natural Resources Wales is the environmental regulator responsible for modifying Aberthaw’s environmental permit so that it gives effect to the court’s judgment. We, as a Government, of course, continue to closely monitor the progress of both NRW and RWE towards delivering compliance.

Roedd yr achos llys fis Medi diwethaf. Cafwyd RWE a’r aelod wladwriaeth, sef Llywodraeth Prydain, yn euog o ganiatáu llygredd anghyfreithlon o orsaf bŵer Aberddawan. Ers hynny, un llythyr sydd wedi cael ei sgwennu gan Gyfoeth Naturiol Cymru at y cwmni, a hwnnw heb ei ateb. Nid oes newid wedi bod i’r permit, i’r drwydded, ar gyfer y llygredd yma. A chadarnhaodd Iechyd Cyhoeddus Cymru wrthyf i wythnos diwethaf bod 1,500 o farwolaethau cynnar yng Nghymru bob blwyddyn oherwydd llygredd nitrogen deuocsid, sef y llygredd mae gorsaf bŵer Aberddawan yn ei roi allan. Pam ŷm ni yn caniatáu y fath sefyllfa lle mae yna lygredd o orsaf bŵer sy’n torri pob rheol yn cael ei ganiatáu fisoedd ar ôl i achos llys benderfynu bod angen mynd i’r afael â’r broblem hon?

The court case was last September. RWE and the member state, which is the UK Government, were found guilty of allowing illegal levels of pollution from Aberthaw power station. Since then, there’s only been one letter by NRW to the company, and that hasn’t been responded to. There’s been no change to the permit for this pollution and Public Health Wales confirmed to me last week that 1,150 early deaths take place annually in Wales because of nitrogen dioxide pollution, which is the pollution emerging from Aberthaw power station. Why are we allowing such a situation, where there is this pollution coming from a power station that breaks all the rules and it is allowed to happen months after a court decided that this needed to be tackled?

Mae hwn yn rhywbeth i Gyfoeth Naturiol Cymru, ond beth maen nhw’n ddweud wrthym ni yw bod gollwng nitrogen ocsid wedi mynd lawr o Aberddawan ei hunan, ac wedi mynd lawr i lefel sydd ddim yn bell o’r ffin sydd yna nawr, o achos beth ddywedodd y llys. Felly, er ei fod yn rhywbeth i Gyfoeth Naturiol Cymru, mae yn edrych fel bod y gollwng wedi dod lawr ac, wrth gwrs, mae’n fater nawr i weld a oes modd felly caniatáu i’r lle gario ymlaen yn y pen draw.

This is a matter for NRW, but what they tell us is that the emissions of nitrogen oxide have been reduced from Aberthaw itself, and to a level that isn’t far from the limit that exists now, because of what the court said. So, although it is a matter for Natural Resources Wales, it does look as if the emissions have been reduced and now it’s a matter of seeing whether it’s possible to permit the place to proceed.

I was very interested, First Minister, by that answer because I’ve not seen the data, and I thought that some level of investment would be required to reduce these emissions, which were over twice the actual agreed European limit. So, I’m sure if you could put that information in the Library or circulate it to Members, we would be very, very grateful. But the thing is you do have to act quickly so that the public can be assured they will be protected. This power station will survive through to the medium term, albeit for peak demand, but, you know, its emissions go over Cardiff, Bristol and parts of the west country; this is a serious matter.

Roedd gen i ddiddordeb mawr, Brif Weinidog, yn yr ateb yna gan nad wyf i wedi gweld y data, ac roeddwn i’n meddwl y byddai angen rhyw lefel o fuddsoddiad i leihau’r allyriadau hyn, a oedd dros ddwywaith y terfyn Ewropeaidd a gytunwyd. Felly, rwy’n siŵr pe gallech chi roi'r wybodaeth honno yn y Llyfrgell neu ei dosbarthu i'r Aelodau, y byddem yn ddiolchgar dros ben. Ond y peth yw mae’n rhaid i chi weithredu'n gyflym fel y gall y cyhoedd fod yn sicr y byddant yn cael eu diogelu. Bydd yr orsaf bŵer hon yn goroesi hyd at y tymor canolig, er bod hynny ar gyfer galw brig, ond, wyddoch chi, mae ei hallyriadau yn mynd dros Gaerdydd, Bryste a rhannau o orllewin Lloegr; mae hwn yn fater difrifol.

Yes. The information, as I say, we have from NRW is that emissions have reduced from the plant itself. On 6 January, NRW wrote to RWE setting out their intention to begin the process of modifying Aberthaw’s permit. That letter was accompanied by a formal request for an explanation of RWE’s compliance plans, and the deadline for responding to the information request is 17 February. I think it’s fair to say that RWE have invested in the plant to reduce emissions but, of course, they must be brought within the limit in order for them to be able to get a permit from NRW in the future.

Ydy. Y wybodaeth, fel y dywedais, sydd gennym ni gan Gyfoeth Naturiol Cymru yw bod allyriadau wedi gostwng o’r gwaith ei hun. Ar 6 Ionawr, ysgrifennodd Cyfoeth Naturiol Cymru at RWE yn nodi ei fwriad i ddechrau ar y broses o ddiwygio trwydded Aberddawan. Ategwyd y llythyr hwnnw gan gais ffurfiol am esboniad o gynlluniau cydymffurfio RWE, a 17 Chwefror yw’r dyddiad cau ar gyfer ymateb i'r cais am wybodaeth. Rwy'n credu ei bod yn deg i ddweud bod RWE wedi buddsoddi yn y gwaith i leihau allyriadau ond, wrth gwrs, mae'n rhaid dod â nhw o fewn y terfyn fel y gallant gael trwydded gan Gyfoeth Naturiol Cymru yn y dyfodol.

Cynlluniau’r Grid Cenedlaethol yn Ynys Môn

The National Grid’s Plans in Ynys Môn

6. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am gynlluniau'r Grid Cenedlaethol yn Ynys Môn? OAQ(5)0399(FM) [W]

6. Will the First Minister make a statement on the National Grid's plans in Ynys Môn? OAQ(5)0399(FM) [W]

Rydym ni wedi pwyso’n gyson ar y Grid Cenedlaethol i sicrhau bod ei gynigion ar gyfer y llinell newydd ar draws Ynys Môn yn addas i’r diben ac yn ystyriol o’r amgylchedd y bydd yn rhedeg drwyddo.

We have consistently pressed the National Grid to ensure that its proposals for the new line across Anglesey are fit for purpose and sensitive to the environment through which it will pass.

Ddydd Mercher diwethaf, mi wnaeth Cynulliad Cenedlaethol Cymru ddatganiad clir iawn mae’n dymuniad democrataidd ni yma ydy y dylai’r Grid Cenedlaethol chwilio am ddulliau amgen o wneud cysylltiadau trydan newydd yng Nghymru, yn hytrach na gosod peilonau newydd ar gyfer unrhyw ddatblygiadau newydd yma. Mae hynny’n arbennig o berthnasol i ni yn Ynys Môn, wrth gwrs, lle rydym ni yn wynebu gweld rhes newydd o beilonau yn cael eu codi yn y blynyddoedd nesaf.

Yng ngoleuni’r ffaith bod y Cynulliad yma wedi dangos ei ewyllys ddemocrataidd wythnos yn ôl, a wnaiff y Prif Weinidog roi ymrwymiad i gysylltu eto i bwyso ar y Grid Cenedlaethol ac Ofgem i’w darbwyllo nhw y dylen nhw wrando ar lais democrataidd ein Cynulliad Cenedlaethol ni ac ailystyried eu cynlluniau? Wedi’r cyfan, mae pob llais sy’n cynrychioli Ynys Môn, ar wahân i un Aelod rhanbarthol UKIP, ac rwy’n cynnwys yn fan hyn fi fel Aelod Cynulliad, yr Aelod Seneddol, cynghorau plwyf, cynghorau cymuned, y cyngor sir, i gyd wedi datgan ein gwrthwynebiad. Mae’r Cynulliad Cenedlaethol yma wedi cefnogi hynny ac mi fyddwn ni’n gwerthfawrogi cefnogaeth y Prif Weinidog i wthio ar y grid ac Ofgem i wrando.

Last Wednesday, the National Assembly for Wales made a very clear statement that it’s our democratically expressed wish in this place for the National Grid to seek alternative methods of making new electricity connections in Wales instead of putting in place new pylons for any new developments here. That’s particularly pertinent to us in Ynys Môn, of course, where we face seeing a new line of pylons being erected over the next few years.

Now, in light of the fact that this Assembly has demonstrated its democratic will a week ago, will the First Minister give a commitment to contact the National Grid again to put pressure on it and Ofgem to convince them that they should listen to the democratic voice of our National Assembly and reconsider their proposals after all? Every voice representing Ynys Môn apart from one UKIP regional Member, and I include here myself as the Assembly Member, the MP, parish councils, town councils, and the county councils, have all expressed our opposition. The National Assembly has supported that, and we would appreciate the support of the First Minister to urge Ofgem and the grid to listen.

Wel, wrth gwrs, mae sefyllfa’r Cynulliad yn agos iawn at sefyllfa’r Llywodraeth, sef ein bod ni’n moyn gweld ceblau’n cael eu rhoi o dan ddaear. Dyna beth yw’r hoff sefyllfa o’n safbwynt ni ynglŷn â hyn. Rwy’n ddigon hapus, wrth gwrs, unwaith eto, i ddweud wrth y Grid Cenedlaethol taw hon yw barn Senedd Cymru ac felly yn farn y dylen nhw ei hystyried yn fanwl.

Well, of course, the Assembly’s position is very close to the Government’s standpoint, which is that we wish to see the cables being undergrounded. That’s our preferred position in terms of our standpoint on this. I’m very happy again to tell the National Grid that that is the view of the Parliament of Wales and therefore is a view that they should take into detailed consideration.

When I discussed this with National Grid a while back they told me they get paid for what they do whether pylons go over ground or underground, but Ofgem require best value for the customer, and this will ultimately be paid through customer energy bills. Given that best value means quality value as well as price, what dialogue will your Government have with Ofgem, given the concern raised by town and community councils across Anglesey that the pylon option has been chosen ‘on the basis of cost alone’?

Pan drafodais hyn gyda’r Grid Cenedlaethol ychydig yn ôl, dywedasant wrthyf eu bod yn cael eu talu am yr hyn y maen nhw’n ei wneud pa un a yw peilonau yn mynd dros y tir neu o dan y ddaear, ond mae Ofgem yn gwneud gwerth gorau i'r cwsmer yn ofynnol, a bydd hyn yn cael ei dalu trwy filiau ynni cwsmeriaid yn y pen draw. O ystyried bod gwerth gorau yn golygu gwerth ansawdd yn ogystal â phris, pa ddeialog fydd eich Llywodraeth yn ei chael gydag Ofgem, o ystyried y pryder a godwyd gan gynghorau tref a chymuned ledled Ynys Môn bod yr opsiwn peilon wedi ei ddewis 'ar sail cost yn unig'?

Bear in mind, of course, that the rules are put in place by the UK Government, not by us. But he asks would we reinforce our previous position—we will continue to do that. Our preferred position on new grid infrastructure is one of undergrounding, because we know the environmental sensitivities across much of Wales with regard to that. It’s right to say that price is not the sole determinant of whether a contract is awarded or not or whether work is carried out or not. I share his view that it’s hugely important to look at a wide range of factors when we look at the overall costs, both environmental, economic and social, when it comes to laying out new grid infrastructure. It’s why we take the view that the preferred position, the default position, should be undergrounding.

Cofiwch, wrth gwrs, bod y rheolau'n cael eu rhoi ar waith gan Lywodraeth y DU, nid gennym ni. Ond mae'n gofyn a fyddem ni’n ail-bwysleisio ein safbwynt blaenorol—byddwn yn parhau i wneud hynny. Y safbwynt yr ydym ni’n ei ffafrio o ran seilwaith grid newydd yw un o dan y ddaear, gan ein bod yn gwybod am y sensitifrwydd amgylcheddol ar draws rhannau helaeth o Gymru yn hynny o beth. Mae'n iawn i ddweud nad y pris yw'r unig beth sy'n penderfynu a yw contract yn cael ei ddyfarnu ai peidio na pha un a yw’r gwaith yn cael ei wneud ai peidio. Rwy’n rhannu ei farn ei bod yn bwysig dros ben ystyried amrywiaeth eang o ffactorau pan fyddwn yn edrych ar y costau cyffredinol, yn amgylcheddol, economaidd a chymdeithasol, pan ddaw i osod seilwaith grid newydd. Dyna pam yr ydym ni o'r farn mai adeiladu o dan y ddaear ddylai fod y safbwynt a ffefrir.

Gwella Gwasanaethau Rheilffordd

Improving Rail Services

7. Pa drafodaethau y mae Llywodraeth Cymru wedi'u cael â Llywodraeth y DU i wella gwasanaethau rheilffordd presennol de-ddwyrain Cymru? OAQ(5)0397(FM)

7. What discussions has the Welsh Government had with the UK Government to improve current rail services in south-east Wales? OAQ(5)0397(FM)

We are in regular dialogue with the UK Government on these matters due to the current arrangements for managing the Wales and borders franchise, and, of course, we are leading the procurement of the next franchise, which will improve services.

Rydym ni mewn trafodaethau rheolaidd â Llywodraeth y DU ar y materion hyn oherwydd y trefniadau presennol ar gyfer rheoli masnachfraint Cymru a'r gororau, ac, wrth gwrs, rydym ni’n arwain y broses o gaffael y fasnachfraint nesaf, a fydd yn gwella gwasanaethau.

Thank you. Tonight on BBC Wales’s ‘Week In Week Out’, Nick Servini goes behind the scenes of Arriva Trains Wales as it investigates the worst overcrowding on commuter trains for years. My constituents in Islwyn continually raise with me overcrowding on Arriva Trains Wales, but the focus of Arriva Trains Wales has made a profit of £133.88 million in dividends for its parent company since taking over the UK franchise to run the Wales and borders train services. It also had £70 million in the bank at the time it filed its last accounts and, as stated to the leader of Plaid Cymru, the existing franchise does come to an end in October 2018, an agonising 20 months away. My constituents are fearful that during the forthcoming six nations they will again be stuck on railway stations in Newbridge, Crosskeys, Risca and Pontymister as the Ebbw Vale to Cardiff service is already at capacity. And, as electrification is so deeply delayed from the UK Government, can I ask that the First Minister calls on the UK Government to do its job and act, and for the UK Government to call on Arriva Trains Wales to find an interim solution before the new franchise is awarded? And can he outline what investigations have taken place into the capacity for Arriva to hire contemporary railway carriages that could be pulled by older diesel engines?

Diolch. Heno ar raglen 'Week In Week Out' BBC Wales, mae Nick Servini yn mynd y tu ôl i’r llenni yn Nhrenau Arriva Cymru wrth iddo ymchwilio i'r gorlenwi gwaethaf ar drenau cymudwyr ers blynyddoedd. Mae fy etholwyr yn Islwyn yn codi mater gorlenwi ar Drenau Arriva Cymru gyda mi yn barhaus, ond mae pwyslais Trenau Arriva Cymru wedi gwneud elw o £133.88 miliwn mewn difidendau i’w riant gwmni ers cymryd drosodd masnachfraint y DU i redeg gwasanaethau trenau Cymru a'r gororau. Roedd ganddo hefyd £70 miliwn yn y banc ar yr adeg y ffeiliodd ei gyfrifon diwethaf ac, fel y dywedwyd wrth arweinydd Plaid Cymru, mae’r fasnachfraint bresennol yn dod i ben ym mis Hydref 2018, sy’n 20 mis poenus i ffwrdd. Mae fy etholwyr yn ofni y byddant yn cael eu dal eto mewn gorsafoedd rheilffordd yn Nhrecelyn, Crosskeys, Rhisga a Phontymister yn ystod pencampwriaeth y chwe gwlad, gan fod y gwasanaeth rhwng Glynebwy a Chaerdydd eisoes dan ei sang. A, gan fod cymaint o oedi o ran trydaneiddio gan Lywodraeth y DU, a gaf i ofyn bod y Prif Weinidog yn galw ar Lywodraeth y DU i wneud ei gwaith a gweithredu, ac i Lywodraeth y DU alw ar Drenau Arriva Cymru i ddod o hyd i ateb dros dro cyn i’r fasnachfraint newydd gael ei dyfarnu? Ac a wnaiff ef amlinellu pa ymchwiliadau sydd wedi eu cynnal i allu Arriva i logi cerbydau rheilffordd cyfoes a allai gael eu tynnu gan injians diesel hŷn?

The difficulty we have is that we work with Arriva, that’s true, but, in terms of having levers—well, no, they won’t arrive until next year. Why this wasn’t devolved before is a good question, but at least from next year we’ll have this opportunity. I know in the past that Arriva has obtained locomotives to pull locomotive-hauled trains. They did it in the Rhymney valley for a number of years and those trains were popular, actually, with commuters. There is no reason to my mind why they couldn’t seek to do that again. But what my colleague the Member for Islwyn has neatly outlined is the frankly barmy situation where we pay a subsidy to rail operators to provide a substandard service while they make enormous profit. This, apparently, was the wonder of privatisation back in the early 1990s. My view is that we should be in the same position as the Scots, where we’re able to look at having a public sector not-for-profit agency running the railway lines for the benefit of the people of Wales, and not by paying a subsidy in order to pay shareholders.

Yr anhawster sydd gennym ni yw ein bod ni’n gweithio gydag Arriva, mae hynny'n wir, ond, o ran bod gennym ysgogwyr—wel, na, ni fyddant yn cyrraedd tan y flwyddyn nesaf. Mae pam na ddatganolwyd hyn o'r blaen yn gwestiwn da, ond o leiaf bydd y cyfle hwn gennym ni o'r flwyddyn nesaf ymlaen. Gwn yn y gorffennol bod Arriva wedi cael gafael ar locomotifau i dynnu trenau sy’n cael eu tynnu gan locomotif. Gwnaethant hynny yng nghwm Rhymni am nifer o flynyddoedd ac roedd y trenau hynny’n boblogaidd, a dweud y gwir, gyda chymudwyr. Nid oes unrhyw reswm yn fy marn i pam na allent geisio gwneud hynny eto. Ond yr hyn y mae fy nghydweithiwr yr Aelod dros Islwyn wedi ei amlinellu’n daclus yw'r sefyllfa gwbl hurt lle’r ydym ni’n talu cymhorthdal ​​i weithredwyr rheilffyrdd i ddarparu gwasanaeth israddol tra eu bod nhw’n gwneud elw enfawr. Dyma, mae'n debyg, oedd rhyfeddod preifateiddio yn ôl ar ddechrau’r 1990au. Fy marn i yw y dylem ni fod yn yr un sefyllfa â’r Albanwyr, lle gallwn edrych ar gael asiantaeth sector cyhoeddus, dielw yn rhedeg y llinellau rheilffordd er budd pobl Cymru, ac nid trwy dalu cymhorthdal ​​er mwyn talu cyfranddalwyr.

The House of Commons Welsh Affairs Committee has said recently that there is an urgent need for new trains on Wales’s rail network. It went on to say that passengers were tired of old and cramped trains, with some rolling stock in use being over 40 years old. Some locomotives are still running after their sell-by date. With the Wales and borders franchise coming up for renewal, First Minister, what discussions has the Welsh Government had with regard to providing modern trains to improve rail services for passengers in south-east Wales, which has been promised for a very long time now?

Mae Pwyllgor Materion Cymreig Tŷ'r Cyffredin wedi dweud yn ddiweddar bod angen brys am drenau newydd ar rwydwaith rheilffyrdd Cymru. Aeth ymlaen i ddweud bod teithwyr wedi hen flino ar drenau hen a chyfyng, gyda rhai cerbydau a ddefnyddir dros 40 mlwydd oed. Mae rhai locomotifau yn dal i redeg ar ôl eu dyddiadau terfyn. Gan fod masnachfraint Cymru a'r gororau ar fin cael ei hadnewyddu, Brif Weinidog, pa drafodaethau y mae Llywodraeth Cymru wedi eu cael o ran darparu trenau modern i wella gwasanaethau rheilffordd i deithwyr yn y de-ddwyrain, a addawyd ers amser maith iawn erbyn hyn?

These are all part of the franchise negotiations. We’ve already, of course, very publicly produced our plan for a metro, which will see an improvement in journey times and, indeed, in facilities and rolling stock, as far as passengers are concerned. For the first time, it will be the people of Wales who are able to determine what their train services—not InterCity, but what their train services actually look like. We had this bizarre situation at one point where it was said that the Wales and borders franchise would only cover trains that began their journeys and terminated their journeys in Wales, which would mean, effectively, the Conwy Valley line and nothing else north of Merthyr. I’m glad that that rather odd situation seems to have been vacated by the UK Government, but we are determined to provide a far better level of service, not just, in fact, for our own people, but for those people who live on the other side of the border but who use trains from the Wales and borders franchise.

Mae'r rhain i gyd yn rhan o drafodaethau’r fasnachfraint. Rydym ni eisoes, wrth gwrs, wedi cyflwyno yn gyhoeddus iawn ein cynllun ar gyfer metro, a fydd yn arwain at welliant i amseroedd teithio ac, yn wir, i gyfleusterau a cherbydau, cyn belled ag y mae teithwyr yn y cwestiwn. Am y tro cyntaf, pobl Cymru fydd yn gallu penderfynu sut mae eu gwasanaethau trenau nhw—nid InterCity, ond sut mae eu gwasanaethau trenau nhw yn edrych mewn gwirionedd. Roedd gennym ni’r sefyllfa ryfedd ar un adeg pan ddywedwyd y byddai masnachfraint Cymru a'r gororau yn cynnwys trenau a fyddai’n dechrau a gorffen eu teithiau yng Nghymru yn unig, a fyddai'n golygu, i bob pwrpas, rheilffordd Dyffryn Conwy a dim byd arall i'r gogledd o Ferthyr. Rwy'n falch ei bod yn ymddangos bod y sefyllfa braidd yn rhyfedd honno wedi cael ei dileu gan Lywodraeth y DU, ond rydym ni’n benderfynol o ddarparu lefel lawer gwell o wasanaeth, nid yn unig i’n pobl ein hunain, ond i'r bobl hynny sy'n byw ar yr ochr arall i'r ffin, ond sy'n defnyddio trenau o fasnachfraint Cymru a'r gororau.

I declare an interest in that my sister works for Network Rail. First Minister, I’ve had correspondence from people who are frustrated at insufficient public transport links in Blaenau Gwent at night time. Currently, the last Cardiff train stops at Llanhilleth, with no public transport links to get further up the valley, leaving taxis as the only option, if any of those are available. So, can he update us on plans to open a new station at Abertillery? But importantly, what steps and what intervention will the Welsh Government take, and partnership working with the local authority, to provide adequate bus links before a new metro comes on stream?

Datganaf fuddiant gan fod fy chwaer yn gweithio i Network Rail. Brif Weinidog, rwyf wedi cael gohebiaeth gan bobl sy’n teimlo'n rhwystredig am gysylltiadau cludiant cyhoeddus annigonol ym Mlaenau Gwent yn ystod y nos. Ar hyn o bryd, mae trên olaf Caerdydd yn stopio yn Llanhiledd, heb unrhyw gysylltiadau cludiant cyhoeddus i fynd ymhellach i fyny'r cwm, gan adael tacsis fel yr unig ddewis, os oes un o'r rheini ar gael. Felly, a all ef roi'r wybodaeth ddiweddaraf i ni am gynlluniau i agor gorsaf newydd yn Abertyleri? Ond yn bwysig, pa gamau a pha ymyraethau y ydd Llywodraeth Cymru yn eu cynnal, a gweithio mewn partneriaeth â’r awdurdod lleol i ddarparu cysylltiadau bws priodol cyn cyflwyno metro newydd?

I do feel the Member has made himself the font, or the recipient, rather, of all rail-related complaints in the Assembly as a result of his declaration, but he makes an important point. Abertillery, of course, is included in the metro plans as an area of expansion. The railway tracks were last used when the Rose Heyworth mine was still in place some 30 years ago now, nearly. But it is a community that needs to be linked in. Where there are no existing heavy rail lines, then light rail clearly is a preference; it’s more easily extendable and we want to make sure that communities that lost their rail links some years ago do regain them as part of the metro plans.

Rwy’n teimlo bod yr Aelod wedi gwneud ei hun yn ffynhonnell, neu’n dderbynnydd, yn hytrach, yr holl gwynion sy'n gysylltiedig â’r rheilffyrdd yn y Cynulliad o ganlyniad i’w ddatganiad, ond mae'n gwneud pwynt pwysig. Mae Abertyleri, wrth gwrs, wedi ei gynnwys yn y cynlluniau metro fel ardal ehangu. Defnyddiwyd y cledrau rheilffordd ddiwethaf pan oedd pwll glo Rose Heyworth yn dal ar agor tua 30 mlynedd yn ôl erbyn hyn, bron. Ond mae'n gymuned y mae angen ei chysylltu. Lle nad oes unrhyw reilffyrdd trwm presennol, yna ffefrir rheilffyrdd ysgafn yn amlwg; mae'n haws eu hymestyn ac rydym ni eisiau gwneud yn siŵr bod cymunedau a gollodd eu cysylltiadau rheilffordd rai blynyddoedd yn ôl yn eu hadennill yn rhan o'r cynlluniau metro.

Atal Twyll

The Prevention of Fraud

8. Pa ganran o gyllideb Llywodraeth Cymru a gaiff ei dyrannu i atal twyll? OAQ(5)0385(FM)

8. What percentage of the Welsh Government's budget is allocated to the prevention of fraud? OAQ(5)0385(FM)

Given the integrated nature of the internal control measures designed into systems and processes for the purpose of identifying potential fraud, it is not possible to measure what percentage our spend actually is, but there is, of course, a counter-fraud unit in the Welsh Government, headed up by a retired police officer.

O ystyried natur integredig y mesurau rheoli mewnol a gynlluniwyd i mewn i systemau a phrosesau at y diben o adnabod twyll posibl, nid yw'n bosibl mesur pa ganran yw ein gwariant mewn gwirionedd, ond, wrth gwrs, ceir uned gwrth-dwyll yn Llywodraeth Cymru, dan arweiniad swyddog heddlu sydd wedi ymddeol.

Diolch. Do you not think that it’s ironic that your leader, Jeremy Corbyn, was talking about a rigged system this month, because, in Wales, it’s Labour that’s rigged the system? You shipped in David Goldstone, a Labour donor, to stay in the Hilton as an adviser. You splurged millions on Kancoat; it had a weak business case, but just happened to be next to the former Minister’s constituency. Kukd.com got a massive grant and is now being investigated by HM Revenue and Customs for tax irregularities—again, the company providing the guarantee to them gave a donation to the Labour Party. Cardiff Aviation doesn’t pay any rent, and yet your party are throwing people out of their homes if they can’t pay bedroom tax. Are you happy with all this? Are you happy, First Minister, with all this?

Diolch. Onid ydych chi’n meddwl ei bod yn eironig bod eich arweinydd, Jeremy Corbyn, yn sôn am system wedi’i rigio y mis hwn, oherwydd, yng Nghymru, Llafur sydd wedi rigio’r system? Daethoch â David Goldstone, sy’n rhoi arian i’r blaid Lafur, i aros yn yr Hilton fel cynghorydd. Gwastraffwyd miliynau gennych chi ar Kancoat; roedd ganddo achos busnes gwan, ond roedd yn digwydd bod wrth ymyl etholaeth y cyn-Weinidog. Derbyniodd Kukd.com grant enfawr ac mae’n cael ei ymchwilio gan Gyllid a Thollau EM erbyn hyn am afreoleidd-dra treth—unwaith eto, mae'r cwmni a roddodd y sicrwydd iddynt yn rhoi arian i’r blaid Lafur. Nid yw Cardiff Aviation yn talu unrhyw rent, ac eto mae eich plaid yn taflu pobl allan o'u cartrefi os nad ydynt yn gallu talu’r dreth ystafell wely. A ydych chi'n hapus â hyn i gyd? A ydych chi’n hapus, Brif Weinidog, â hyn i gyd?

The Member is probably wise in not repeating those allegations outside of the Chamber, I expect. He has an unhappy history of libel trials, as we know. From our perspective, all we got—it was just a stream of consciousness as far as I can tell. In terms of appointments, they are done openly. He has criticised, for example, the appointment of the ombudsman; the ombudsman was appointed with a Plaid Cymru Member on the board that appointed the ombudsman. The appointments are made by the Assembly, not by Government, in many, many cases. We have had instances where we’ve investigated fraud; that is inevitable, I suppose, whenever you get a large organisation in being, and those investigations are taken forward regardless of who is the subject of those investigations. If he’s suggesting that, somehow, Welsh Government advisers have been involved in fraud, which is the tone of his investigation, then he needs to make his allegations known to the appropriate authorities, or provide evidence to back that up. This is not the current US Government that we’re talking about here; this is Wales.

Mae'n debyg bod yr Aelod yn ddoeth i beidio ag ailadrodd yr honiadau hynny y tu allan i'r Siambr, rwy’n credu. Mae ganddo hanes anhapus o achosion enllib, fel y gwyddom. O'n safbwynt ni, y cwbl a gawsom—dim ond ffrwd ymwybyddiaeth ydoedd cyn belled ag y gallaf ddweud. O ran apwyntiadau, maen nhw’n cael eu gwneud yn agored. Mae wedi beirniadu, er enghraifft, penodiad yr ombwdsmon; penodwyd yr ombwdsmon gydag Aelod Plaid Cymru ar y bwrdd a benododd yr ombwdsmon. Caiff y penodiadau eu gwneud gan y Cynulliad, nid gan y Llywodraeth, mewn llawer iawn o achosion. Rydym ni wedi cael achosion lle’r ydym ni wedi ymchwilio i dwyll; mae hynny’n anochel, am wn i, pryd bynnag y bydd gennych sefydliad mawr yn bodoli, a chyflawnir yr ymchwiliadau hynny waeth pwy yw testun yr ymchwiliadau hynny. Os yw'n awgrymu, rywsut, bod cynghorwyr Llywodraeth Cymru wedi bod yn gysylltiedig â thwyll, sef tôn ei ymchwiliad, yna mae angen iddo wneud ei honiadau yn hysbys i'r awdurdodau priodol, neu ddarparu tystiolaeth i gefnogi hynny. Nid Llywodraeth bresennol yr Unol Daleithiau yr ydym ni’n sôn amdani yn y fan yma; rydym ni yng Nghymru.

First Minister, in the allocation of Welsh Government funding grants to our businesses and our organisations, one hopes that there are sufficient checks and monitoring process on the use of our taxpayers’ money. Now, questions have arisen recently over Kukd, Kancoat and the AWEMA scandal, and I am aware of £900,000 in north Wales where two directors of a bus company faced criminal action, actually. I’m also aware of 10 to 12 cases under investigation now on how the money has been used—funding that they’ve had from this Government. How can I reassure my constituents in Aberconwy that you do take these matters very seriously, and that in all financial transactions between you and any organisations or businesses, they can feel confident that you will always maintain strict financial probity at the heart of Welsh Government funding and the use of our taxpayers’ money?

Brif Weinidog, wrth ddyrannu grantiau cyllid Llywodraeth Cymru i’n busnesau a'n sefydliadau, mae rhywun yn gobeithio bod archwiliadau a phroses fonitro briodol ar y defnydd o arian ein trethdalwyr. Nawr, mae cwestiynau wedi codi yn ddiweddar ynghylch Kukd, Kancoat a sgandal AWEMA, ac rwy’n ymwybodol o £900,000 yn y gogledd lle'r oedd dau gyfarwyddwr cwmni bysiau yn wynebu camau troseddol, a dweud y gwir. Rwyf i hefyd yn ymwybodol o 10 i 12 achos sy’n cael eu hymchwilio nawr o ran sut y mae'r arian wedi cael ei ddefnyddio—cyllid y maen nhw wedi ei gael gan y Llywodraeth hon. Sut gallaf i dawelu meddyliau fy etholwyr yn Aberconwy eich bod chi’n cymryd y materion hyn o ddifrif, ac yn yr holl drafodion ariannol rhyngoch chi ac unrhyw sefydliadau neu fusnesau, y gallant deimlo'n ffyddiog y byddwch bob amser yn sicrhau cywirdeb ariannol llym wrth wraidd cyllid Llywodraeth Cymru a'r defnydd o arian ein trethdalwyr?

That’s a perfectly fair question, and the answer I give is this: as I said, we have a counter-fraud unit headed by a retired police officer with experience of leading economic crime and proceeds of crime recovery units. He’s also a member of the organising committee for the Wales Fraud Forum. It’s also supported by administration staff. The unit is not a big unit, but it does play a leadership role and draws on considerable support from all audit, assurance and finance professionals. Is it possible to prevent all crime? No, clearly. But what is important is that that crime is detected, investigated and prosecuted, and the fact that there have been instances of investigation is a sign, I hope, that the Member can see that we do take all allegations of fraud seriously, and they are investigated and indeed prosecuted where that’s appropriate.

Mae hwnna’n gwestiwn hollol deg, a'r ateb a roddaf yw hwn: fel y dywedais, mae gennym ni uned gwrth-dwyll o dan arweiniad swyddog heddlu sydd wedi ymddeol â chanddo brofiad o arwain unedau troseddau economaidd ac adfer enillion troseddau. Mae hefyd yn aelod o bwyllgor trefnu Fforwm Twyll Cymru. Fe’i cefnogir gan staff gweinyddol hefyd. Nid yw'r uned yn uned fawr, ond mae'n cyflawni swyddogaeth arweinyddiaeth ac yn manteisio ar gefnogaeth sylweddol gan yr holl weithwyr archwilio, sicrwydd a chyllid proffesiynol. A yw'n bosibl atal pob trosedd? Nac ydy, yn amlwg. Ond yr hyn sy'n bwysig yw bod y drosedd yn cael ei chanfod, ei hymchwilio a’i herlyn, ac mae'r ffaith y cafwyd achosion o ymchwilio yn arwydd, rwy’n gobeithio, y gall yr Aelod weld ein bod ni’n cymryd pob honiad o dwyll o ddifrif, a’u bod yn cael eu hymchwilio a’u herlyn yn wir, pan fo hynny’n briodol.

2. 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. 2. Business Statement and Announcement

Yr eitem nesaf ar ein hagenda ni yw’r datganiad a chyhoeddiad busnes. Rwy’n galw ar Jane Hutt.

The next item on our agenda is the business statement and announcement. I call on Jane Hutt.

Llywydd, I have several changes to report to this week’s business. Immediately after this business statement, the Counsel General will make a statement on this morning’s Supreme Court judgement on article 50, after which the First Minister will make a statement on ‘Securing Wales’ Future’ and the transition from the European Union to a new relationship with Europe. In order to accommodate this, I have postponed the debate on the equality annual report until next week, and the oral statement on safer communities until 7 February. Business for the next three weeks is as shown on the business statement announcement, found among the meeting papers available to Members electronically.

Lywydd, mae gennyf nifer o newidiadau i'w hadrodd i fusnes yr wythnos hon. Yn syth ar ôl y datganiad busnes hwn, bydd y Cwnsler Cyffredinol yn gwneud datganiad am ddyfarniad y Goruchaf Lys y bore yma ar erthygl 50, ac ar ôl hynny bydd y Prif Weinidog yn gwneud datganiad am ‘Sicrhau Dyfodol Cymru' a'r newid o’r Undeb Ewropeaidd i berthynas newydd gydag Ewrop. Er mwyn darparu ar gyfer hyn, rwyf wedi gohirio'r ddadl ar yr adroddiad blynyddol ar gydraddoldeb tan yr wythnos nesaf, a’r datganiad llafar ar gymunedau mwy diogel tan 7 Chwefror. Dangosir y busnes ar gyfer y tair wythnos nesaf ar y cyhoeddiad datganiad busnes, sydd i’w weld ymhlith papurau'r cyfarfod sydd ar gael i'r Aelodau yn electronig.

Diolch, Lywydd. Minister, can I call for two statements please? The first is from the Cabinet Secretary for health and social services in relation to the use of consultants by the national health service. The Cabinet Secretary will be aware that, over the weekend, concerns were raised in the media regarding expenditure of over £1.5 million by the Betsi Cadwaladr university health board over the past three years. Of course, a great period of that time it has spent in special measures and under Welsh Government control. In fact, this was an issue over which concerns were raised by the auditor general during a structural assessment in 2015, with a recommendation to actually reduce its over-reliance on external consultants, which appears not to have been delivered upon. I think taxpayers in north Wales, and indeed elsewhere across the country where external consultants are being used, want to know what value that is adding to the national health service.

Can I also ask for a statement on problem gambling from an appropriate Cabinet Minister? You’ll be aware that I’ve been concerned, along with other Members of this Chamber, about problem gambling and the prevalence of problem gambling in Wales. Will you join me in congratulating Beat the Odds, which has been organised by Living Room Cardiff, who are encouraging people to take a flutter-free February in order to address problem gambling concerns, and to stem the tide of it? Can I put on record how much I agree with Jo Stevens, for a change, in the contributions that she has been making in the Houses of Parliament this week in relation to the need to devolve further powers over gambling to this National Assembly in order that we can deal with this issue in the future?

Diolch, Lywydd. Weinidog, a gaf i alw am ddau ddatganiad os gwelwch yn dda? Mae’r cyntaf gan Ysgrifennydd y Cabinet dros iechyd a gwasanaethau cymdeithasol mewn cysylltiad â’r defnydd o ymgynghorwyr gan y gwasanaeth iechyd gwladol. Bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn ymwybodol, dros y penwythnos, bod pryderon wedi’u mynegi yn y cyfryngau ynglŷn â gwariant o dros £1.5 miliwn gan fwrdd iechyd prifysgol Betsi Cadwaladr yn ystod y tair blynedd diwethaf. Wrth gwrs, mae cyfnod mawr o'r amser hwnnw wedi cael ei dreulio mewn mesurau arbennig ac o dan reolaeth Llywodraeth Cymru. Mewn gwirionedd, roedd hwn yn fater y codwyd pryderon yn ei gylch gan yr archwilydd cyffredinol yn ystod asesiad strwythurol yn 2015, lle cafwyd argymhelliad i leihau ei orddibyniaeth ar ymgynghorwyr allanol, na chyflawnwyd arno, mae’n ymddangos. Rwy'n credu bod trethdalwyr yn y gogledd, ac yn wir mewn mannau eraill ar draws y wlad lle mae ymgynghorwyr allanol yn cael eu defnyddio, eisiau gwybod pa werth y mae hynny yn ei ychwanegu at y gwasanaeth iechyd gwladol.

A gaf i hefyd ofyn am ddatganiad gan y Gweinidog Cabinet priodol ynglŷn â gamblo sy’n achosi problem? Byddwch yn gwybod fy mod i wedi bod yn pryderu, ynghyd ag Aelodau eraill o'r Siambr hon, am broblem gamblo a chyffredinrwydd gamblo yng Nghymru. A wnewch chi ymuno â mi i longyfarch Beat the Odds, a drefnwyd gan Stafell Fyw Caerdydd, sy'n annog pobl i gael mis Chwefror heb fetio er mwyn ymdrin â phryderon am broblemau gamblo , ac atal y llanw? A gaf i gofnodi cymaint yr wyf yn cytuno â Jo Stevens, am newid, yn y cyfraniadau y mae hi wedi bod yn eu gwneud yn y Senedd yr wythnos hon am yr angen i ddatganoli pwerau pellach dros gamblo i'r Cynulliad Cenedlaethol hwn fel y gallwn ymdrin â'r mater hwn yn y dyfodol?

Well, Darren Millar, of course, in order to deliver in terms of pressures, particularly at this point of the year, in our health services, then, at times, health boards do have to make use of consultants to ensure that we are responding and providing the best service to our patients.

On your second point, yes, we all welcome initiatives such as the one that Jo Stevens drew attention to in her constituency in Cardiff Central. But, of course, problem gambling is a serious social issue that the Welsh Government is taking responsibility for, within the powers and remit that we have got, particularly in terms of supporting those initiatives that can make a real difference and address that need.

Wel, Darren Millar, wrth gwrs, er mwyn cyflawni yn erbyn y pwysau, yn enwedig ar yr adeg hon o'r flwyddyn, yn ein gwasanaethau iechyd, yna, ar adegau, mae’n rhaid i fyrddau iechyd wneud defnydd o ymgynghorwyr i sicrhau ein bod yn ymateb ac yn darparu'r gwasanaeth gorau i'n cleifion.

O ran eich ail bwynt, ydym, rydym i gyd yn croesawu mentrau fel yr un y tynnodd Jo Stevens ein sylw ati yn ei hetholaeth yng Nghanol Caerdydd. Ond, wrth gwrs, mae gamblo sy’n achosi problem yn fater cymdeithasol difrifol y mae Llywodraeth Cymru yn cymryd cyfrifoldeb amdano, o fewn y pwerau a’r cylch gwaith sydd gennym, yn enwedig o ran cefnogi’r mentrau hynny sy'n gallu gwneud gwahaniaeth gwirioneddol ac sy’n mynd i'r afael â'r angen hwnnw.

There are two matters I’d like to raise with the leader of the house. Firstly, can we have a statement from the Cabinet Secretary for the economy on what the Government is doing to intervene when local community assets and landmarks are at risk? In my region, the iconic Market Hall cinema in Brynmawr has been closed since November because of asbestos problems, and there’s a growing concern in the community that it may not be a temporary closure. So, I’d be interested in a statement from the Cabinet Secretary to see what action the Government is taking to intervene to protect and defend community assets.

Can we also have a statement from the Cabinet Secretary for the economy on what the Government is doing to tackle unfair bus fares? There is rightly a lot of concern about rail fares and the inflation of rail fares, but it’s been brought to my attention that a weekly bus ticket in Merthyr costs £10 and the equivalent ticket issued by the same company in Ebbw Vale is £25. This seems an unjust discrepancy, and I think it warrants a statement by the Cabinet Secretary for the economy to this Assembly.

Mae dau fater yr hoffwn eu codi gydag arweinydd y tŷ. Yn gyntaf, a gawn ni ddatganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros yr economi ar yr hyn y mae'r Llywodraeth yn ei wneud i ymyrryd pan fydd asedau a thirnodau cymunedol lleol mewn perygl? Yn fy rhanbarth i, mae'r sinema eiconig Neuadd y Farchnad ym Mrynmawr wedi bod ar gau ers mis Tachwedd oherwydd problemau asbestos, ac mae pryder cynyddol yn y gymuned nad cau dros dro fydd hyn. Felly, byddai gennyf ddiddordeb mewn datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet i weld pa gamau y mae'r Llywodraeth yn eu cymryd i ymyrryd i ddiogelu ac amddiffyn asedau cymunedol.

A gawn ni hefyd ddatganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros yr economi ar yr hyn y mae'r Llywodraeth yn ei wneud i fynd i'r afael â phrisiau tocynnau bws annheg? Mae llawer o bryder am bris tocynnau trên a chwyddiant pris tocynnau trên, ond tynnwyd fy sylw bod tocyn bws wythnosol ym Merthyr yn costio £10 ac mae'r tocyn cyfatebol a gyhoeddwyd gan yr un cwmni yng Nglyn Ebwy yn £25. Ymddengys hyn i fod yn anghysondeb anghyfiawn, ac rwy'n credu ei fod yn haeddu datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros yr economi y Cynulliad hwn.

I think, Steffan Lewis, your point on the threat to—well, indeed, it was closed, unfortunately—that community asset, that cinema in your region, is very important. The ownership of that cinema, I’m not aware—I’m sure the Cabinet Secretary will be and, indeed, the local authority, I’m sure, will be aware of this. This is something where, if it’s in the private sector, it’s more difficult, but clearly it is a community asset that is very important to your constituents.

On your second point, I think it’s very important that the Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure held the first ever bus summit yesterday. I’m sure that many of these issues came forward in terms of ticketing, particularly the disparities and contrasts that you identify in terms of levels of fares. Where we have and where we will have more power, of course, in relation to this and regulation will be very important.

Rwy’n meddwl, Steffan Lewis, bod eich pwynt am y bygythiad i—wel, yn wir, fe gafodd ei gau, yn anffodus—yr ased cymunedol, y sinema yn eich rhanbarth chi, yn bwysig iawn. O ran perchnogaeth y sinema, dydw i ddim yn ymwybodol—rwy'n siŵr y bydd Ysgrifennydd y Cabinet ac, yn wir, bydd yr awdurdod lleol, rwy'n siŵr, yn ymwybodol o hyn. Mae hwn yn rhywbeth sy’n fwy anodd, os yw yn y sector preifat, ond mae'n amlwg ei fod yn ased cymunedol sy'n bwysig iawn i'ch etholwyr chi.

O ran eich ail bwynt, rwy’n credu ei fod yn bwysig iawn bod Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a Seilwaith wedi cynnal yr uwchgynhadledd bysiau cyntaf erioed ddoe. Rwy'n siŵr y cyflwynwyd llawer o'r materion hyn o ran tocynnau, yn enwedig y gwahaniaethau a’r cyferbyniadau yr ydych yn eu nodi o ran lefelau prisiau. Wrth gwrs, bydd lle mae gennym, a lle y bydd gennym, fwy o bŵer mewn cysylltiad â hyn a rheoliad yn bwysig iawn.

We regularly have debates in this Chamber on health. I would like to ask the Government to hold a debate or make a statement on the effect of lifestyle on health and how to improve health outcomes by lifestyle choices, promoting things such as healthy eating, smoking cessation and exercise, especially in some of our poorest communities.

Rydym yn cael dadleuon yn y Siambr hon ar iechyd yn rheolaidd. Hoffwn ofyn i'r Llywodraeth gynnal dadl neu ddatganiad am yr effaith y caiff ffordd o fyw ar iechyd a sut i wella canlyniadau iechyd drwy ddewisiadau ffordd o fyw, hyrwyddo pethau fel bwyta'n iach, rhoi'r gorau i ysmygu ac ymarfer corff, yn enwedig yn rhai o'n cymunedau tlotaf.

I think we’ve had a lot of useful debates recently, Mike Hedges, particularly looking at the, as you say—. This is something where we’re looking across mental health, obesity, and physical activity. I think the chief medical officer’s report was very important. Healthy living has to be a Welsh Government priority. You’ve always drawn our attention to this in terms of wanting a health service, not an illness service, in terms of lack of opportunity to prevent ill health, but we’re increasingly working in a joined-up way across Government on these issues, and it is about changing health outcomes.

Rwy'n credu ein bod wedi cael llawer o ddadleuon defnyddiol yn ddiweddar, Mike Hedges, yn arbennig yn edrych ar, fel y dywedwch—. Mae hyn yn rhywbeth yr ydym yn edrych arno ar draws iechyd meddwl, gordewdra, a gweithgaredd corfforol. Rwy'n credu bod adroddiad y prif swyddog meddygol yn bwysig iawn. Mae’n rhaid i fyw yn iach fod yn flaenoriaeth gan Lywodraeth Cymru. Rydych chi bob amser wedi tynnu ein sylw at hyn yn nhermau bod eisiau gwasanaeth iechyd, nid gwasanaeth salwch, o ran diffyg cyfle i atal afiechyd. Ond rydym yn gweithio fwyfwy mewn ffordd gydgysylltiedig ar draws y Llywodraeth ar y materion hyn, ac mae'n ymwneud â newid canlyniadau iechyd.

Could I ask for a statement from the Cabinet Secretary on the local government settlement for Newport, please? A public consultation on Newport City Council’s budget proposals following a poor 0.1 per cent increase in funding from Welsh Government has recently closed. Concerns have been expressed to me about the effect of the proposed cuts in spending, particularly on education and children’s services. Proposals include withdrawing funding for support centres in Newport’s eight secondary schools, cutting jobs in the council’s team supporting vulnerable children and families and cuts to age-weighted pupil funding. Could I ask for a statement on why Newport City Council has received such a poor deal from the Welsh Government, please? Thank you.

A gaf i ofyn am ddatganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet ar y setliad llywodraeth leol ar gyfer Casnewydd, os gwelwch yn dda? Mae ymgynghoriad cyhoeddus ar gynigion cyllideb Cyngor Dinas Casnewydd yn dilyn cynnydd tila o 0.1 y cant mewn cyllid gan Lywodraeth Cymru wedi dod i ben yn ddiweddar. Mynegwyd pryderon wrthyf am effaith y toriadau arfaethedig mewn gwariant, yn enwedig ar addysg a gwasanaethau plant. Mae'r cynigion yn cynnwys tynnu cyllid yn ôl oddi wrth ganolfannau cymorth yn wyth ysgol uwchradd Casnewydd, torri swyddi yn nhîm y cyngor sy’n cefnogi plant a theuluoedd sy'n agored i niwed a thoriadau i gyllid disgyblion a bwysolwyd ar sail oedran. A gaf i ofyn am ddatganiad ynghylch pam mae Cyngor Dinas Casnewydd wedi cael bargen mor wael gan Lywodraeth Cymru, os gwelwch yn dda? Diolch.

Well, of course, I’m sure you would join me, Mohammad Asghar, in decrying the continued anti-austerity policies of the UK Government, which result in tough, tough budget decisions that we have to make. Of course, that does have an impact on our local authorities as well. You draw attention to some of those impacts and the difficulties in terms of priorities. I know that you will also recognise, in terms of our allocation to local authorities this year, the support that we are giving, and also the importance, for example, of the funding that we’re providing to pilot lunch and fun clubs, which, of course, is going to be very important in terms of school holiday enrichment for our children and young people.

Wel, wrth gwrs, dwi'n siŵr y byddech yn ymuno â mi, Mohammad Asghar, wrth ddilorni polisïau gwrth gyni parhaus Llywodraeth y DU, sy’n arwain at benderfyniadau cyllidebol anodd, anodd y mae'n rhaid inni eu gwneud. Wrth gwrs, mae hynny'n cael effaith ar ein hawdurdodau lleol hefyd. Rydych yn tynnu sylw at rai o effeithiau hynny a'r anawsterau o ran blaenoriaethau. Gwn y byddwch hefyd yn cydnabod, o ran ein dyraniad i awdurdodau lleol eleni, y gefnogaeth yr ydym yn ei rhoi, a hefyd bwysigrwydd, er enghraifft, yr arian yr ydym yn ei ddarparu i dreialu clybiau cinio a hwyl, sydd, wrth gwrs, yn mynd i fod yn bwysig iawn o ran cyfoethogi gwyliau ysgol ein plant a phobl ifanc.

I know that the leader of the house and all Members are aware that Friday is Holocaust Memorial Day, when we acknowledge all those who were killed or suffered in the Nazi concentration camps. Romany Gypsies were the second largest group of people killed on racial grounds in the Holocaust, and their deaths were largely ignored until the 1980s. So, on Thursday—a day Members are here in the Assembly—the cross-party Gypsy, Roma and Traveller group are organising a vigil on the steps of the Senedd to commemorate all those who suffered in the Holocaust. Would the Cabinet Secretary urge Members to attend this vigil and to encourage the Government Cabinet Secretaries and Ministers to come along as well? In future years, might it be possible to have a statement around the time of Holocaust Memorial Day?

Rwy’n gwybod bod arweinydd y tŷ a'r holl Aelodau yn ymwybodol mai dydd Gwener yw Diwrnod Cofio'r Holocost, pan fyddwn yn cydnabod pawb a gafodd eu lladd neu a ddioddefodd yng ngwersyll garcharau’r Natsïaidd. Sipsiwn Romani oedd yr ail grŵp mwyaf o bobl a laddwyd ar sail hil yn yr Holocost, ac fe gafodd eu marwolaethau eu hanwybyddu i raddau helaeth tan yr 1980au. Felly, ddydd Iau—diwrnod pan mae’r Aelodau yma yn y Cynulliad—mae’r grŵp trawsbleidiol Sipsiwn, Roma a Theithwyr yn trefnu gwylnos ar risiau'r Senedd i gofio pawb a ddioddefodd yn yr Holocost. A fyddai Ysgrifennydd y Cabinet yn annog yr Aelodau i fynychu'r wylnos hon ac annog Ysgrifenyddion Cabinet y Llywodraeth a Gweinidogion i ddod draw hefyd? Yn y dyfodol, efallai y byddai'n bosibl cael datganiad o gwmpas amser Diwrnod Cofio'r Holocost?

I thank Julie Morgan for drawing that to our attention this afternoon across the whole of the Chamber. I’m sure that there will be support, as there was last year, when you organised this event—a very moving and important memorial vigil—on the steps of the Senedd, and the fact that it’s paying particular tribute to the Gypsy and Roma victims of the Holocaust. I think this is something where that particular group is often forgotten when these dark events are remembered. In this particular Holocaust vigil, we will remember them. I think also—I met many signing the Holocaust memorial book that the Holocaust Educational Trust has brought to the Senedd. I think it’s going to be available again tomorrow. It’s certainly been available for us all to sign today. There are very powerful images, again—and the work that young people have undertaken in this field. I know that there will be young people as well joining us at that vigil on Thursday. I also would hope then that we could table a statement or debate next year to make sure that we do remember this together, as we all want to stand together in remembering those who faced this most horrendous persecution. Holocaust Memorial Day provides us that opportunity.

Diolch i Julie Morgan am dynnu ein sylw at hyn y prynhawn yma ar draws y Siambr gyfan. Rwy'n siŵr y bydd cefnogaeth, fel yr oedd y llynedd, pan wnaethoch drefnu'r digwyddiad hwn—gwylnos gofio deimladwy a phwysig iawn—ar risiau'r Senedd, a'r ffaith ei fod yn talu teyrnged arbennig i ddioddefwyr Sipsiwn a Roma yr Holocost. Rwy'n credu bod y grŵp penodol hwnnw yn cael ei anghofio yn aml pan fydd y digwyddiadau tywyll hyn yn cael eu cofio. Yn yr wylnos Holocost benodol hon, byddwn yn eu cofio nhw. Rwy'n credu hefyd—cwrddais â llawer yn llofnodi llyfr coffa’r Holocost y daeth Ymddiriedolaeth Addysgol yr Holocost ag ef i'r Senedd. Rwy'n credu y bydd ar gael yno eto yfory. Yn sicr mae wedi bod ar gael i ni i gyd ei lofnodi heddiw. Mae delweddau pwerus iawn, unwaith eto—a’r gwaith y mae pobl ifanc wedi ei wneud yn y maes hwn. Rwy'n gwybod y bydd pobl ifanc hefyd yn ymuno â ni yn y wylnos ddydd Iau. Byddwn hefyd yn gobeithio wedyn y gallem gyflwyno datganiad neu ddadl y flwyddyn nesaf i wneud yn siŵr ein bod yn cofio hyn gyda'n gilydd. Rydyn ni i gyd yn awyddus i sefyll gyda'n gilydd i gofio'r rhai a wynebodd yr erledigaeth fwyaf erchyll hon. Mae Diwrnod Cofio'r Holocost yn rhoi’r cyfle hwnnw inni.

I appreciate that we’ve had a written statement on NSA Afan in my region, but I would like to ask for an oral statement on how exactly the Welsh Government is conducting its inquiry into allegations of financial irregularities at NSA Afan. Not one substantive allegation has been put to them, according to NSA Afan and what they’ve told me, but let me make it absolutely clear that I’m not wishing to discuss the ins and outs of this investigation, but merely the way it’s been carried out. The Welsh Government is obliged to audit those organisations in receipt of Communities First, and this it did with NSA Afan during the years of the incidences of the theft now alleged against the former financial officer that was supposed to have taken place. Each time, the Welsh Government gave NSA Afan a clean bill of health. So, I’m trying to understand, if that audit process took place, and if governance issues were not outlined as severely as they are now, how the Welsh Government can effectively investigate itself when many of the people who may be in the Minister’s department are carrying out those investigations—and they would have been involved in financial setups with NSA Afan. I’m also concerned to learn that a written assurance of funding for services provided during December was made by the director for communities and tackling poverty, who wrote, and I quote:

‘We wish to point out that the contractual relationship between us is unaffected’.

End quote. However, when NSA Afan met with your officials yesterday, they were told that this wouldn’t be honoured and this leaves the organisation now in a position where it cannot pay the salaries, so they tell me.

I’d like to have an oral statement here in the Chamber because I think this warrants an oral statement considering the problems that some Communities First schemes have had in the past. We don’t want to have another potential problem in this area when the Minister is minded to discontinue Communities First, and I think it would be sensible for the Government to have that conversation in the open.

Rwy’n sylweddoli ein bod wedi cael datganiad ysgrifenedig ar NSA Afan yn fy rhanbarth i. Ond hoffwn ofyn am ddatganiad llafar ar sut yn union y mae Llywodraeth Cymru yn cynnal ei hymchwiliad i honiadau o anghysonderau ariannol yn NSA Afan. Ni roddwyd yr un honiad sylweddol iddynt, yn ôl NSA Afan a'r hyn y maent wedi ei ddweud wrthyf. Gadewch i mi ei gwneud yn gwbl glir nad ydw i'n dymuno trafod manylion yr ymchwiliad hwn, ond yn hytrach y ffordd y cafodd ei gynnal. Mae'n ofynnol i Lywodraeth Cymru archwilio’r cyrff hynny sy'n derbyn Cymunedau yn Gyntaf, ac fe wnaeth hyn gyda NSA Afan yn ystod blynyddoedd yr achosion o ddwyn a honnir bellach yn erbyn y cyn swyddog ariannol. Bob tro, rhoddodd Llywodraeth Cymru gymeradwyaeth i NSA Afan. Felly, os yw’r broses archwilio honno wedi’i chynnal, ac os na chafodd materion llywodraethu eu hamlinellu mor ddifrifol ag y gwneir yn awr, rwy’n ceisio deall sut y gall Llywodraeth Cymru gynnal ymchwiliad i’w hun yn effeithiol pan mae llawer o bobl a allai fod yn adran y Gweinidog yn cynnal yr ymchwiliadau hynny—a byddent wedi bod yn rhan o’r trefniadau ariannol gyda NSA Afan. Rwyf hefyd yn bryderus o glywed bod sicrwydd ysgrifenedig o gyllid ar gyfer gwasanaethau a ddarperir yn ystod mis Rhagfyr wedi ei wneud gan y cyfarwyddwr cymunedau a threchu tlodi, a ysgrifennodd, ac rwy’n dyfynnu:

Rydym yn awyddus i nodi nad yw’n effeithio ar y berthynas gytundebol rhyngom ni.

Diwedd y dyfyniad. Fodd bynnag, pan gyfarfu NSA Afan gyda'ch swyddogion ddoe, dywedwyd wrthynt na fyddai hyn yn cael ei anrhydeddu ac mae hyn yn gadael y sefydliad nawr mewn sefyllfa lle na all dalu cyflogau, meddan nhw wrthyf.

Hoffwn i gael datganiad llafar yma yn y Siambr gan fy mod yn credu bod hyn yn cyfiawnhau datganiad llafar o ystyried y problemau a gafodd rhai cynlluniau Cymunedau yn Gyntaf yn y gorffennol. Dydyn ni ddim eisiau cael problem bosibl arall yn y maes hwn pan fydd y Gweinidog yn gogwyddo tuag at roi'r gorau i Cymunedau yn Gyntaf, ac rwy’n credu y byddai'n synhwyrol i'r Llywodraeth gael y sgwrs honno yn agored.

Well, I think you will be aware, of course, as you said, of the written statement that the Cabinet Secretary for Communities and Children issued this afternoon in respect of the termination of Welsh Government funding to NSA Afan and also that written statement on the action that’s been taken to safeguard the delivery of services, which you raise. Of course, Bethan Jenkins, the Cabinet Secretary did answer your urgent question last week.

Wel, rwy’n meddwl y byddwch yn ymwybodol, wrth gwrs, fel y dywedoch, o’r datganiad ysgrifenedig y cyhoeddodd Ysgrifennydd y Cabinet dros Gymunedau a Phlant y prynhawn yma o ran terfynu cyllid Llywodraeth Cymru i NSA Afan, a hefyd y datganiad ysgrifenedig ar y camau a gymerwyd i ddiogelu darpariaeth gwasanaethau, yr ydych yn ei godi. Wrth gwrs, Bethan Jenkins, fe wnaeth Ysgrifennydd y Cabinet ateb eich cwestiwn brys yr wythnos diwethaf.

I think the Cabinet Secretary will want to come back and clarify the outcome of this, but, as you’re aware, there are discussions ongoing, not only with the local authority on safeguarding the services but also discussions with the police. So, at this point in time, it’s limited what can be said beyond what’s in the written statement and beyond the answer to your question last week. But the Cabinet Secretary will certainly be ensuring that the full outcome of this can be shared when appropriate.

Rwy'n credu y bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn awyddus i ddod yn ôl ac egluro canlyniad hyn. Ond, fel yr ydych yn ymwybodol, mae trafodaethau parhaus, nid yn unig gyda'r awdurdod lleol ar ddiogelu gwasanaethau ond hefyd drafodaethau gyda'r heddlu. Felly, ar hyn o bryd, ni ellir dweud mwy na’r hyn sydd yn y datganiad ysgrifenedig a mwy na’r ateb i'ch cwestiwn yr wythnos diwethaf. Ond bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn bendant yn sicrhau y gellir rhannu canlyniad hwn yn llawn pan fo'n briodol.

Could I ask whether time can be found for a statement on any discussions with UK Ministers on the number of properties being excluded from flood insurance in Wales, following the move to the Flood Re agreement with insurers? I ask this because following the recent flash flooding in Ogmore, I started to find that properties within 200m of a river were often being excluded from flood insurance. You can get house insurance, contents insurance but nothing to do with flood, even if the river is way away from you—200m—. If it’s 199m, or if it’s 50m below you and has never caused flooding you can still be excluded.

The reason I ask this was our excellent research unit here in the Assembly—I commissioned them to find out how many properties in my constituency were within 200m—triangulated this from three publicly available sources, and out of 33,880 homes in total in my constituency, the amazing number of 21,158 are within 200m of a river. This sounds like a remarkable cop-out for the future of this insurance industry, which advertises on the Flood Re site as, and I quote, ‘affordable premiums and excesses’ to all. Well, surely, perhaps as well as a statement we should be asking Paul Lewis of BBC’s ‘Money Box’ or MoneySavingExpert.com’s Martin Lewis to investigate whether the insurance industry is giving value for money to our constituents.

A gaf i ofyn a ellir dod o hyd i amser ar gyfer ddatganiad am unrhyw drafodaethau gyda Gweinidogion y DU ar nifer yr eiddo sy'n cael eu heithrio o yswiriant rhag llifogydd yng Nghymru, ar ôl symud i'r cytundeb Flood Re gydag yswirwyr? Rwy’n gofyn hyn oherwydd yn dilyn y gorlif sydyn yn ddiweddar yn Ogwr, dechreuais sylweddoli bod eiddo o fewn 200m i afon yn aml yn cael eu heithrio o yswiriant rhag llifogydd. Gallwch gael yswiriant tŷ, yswiriant cynnwys ond dim yswiriant sy’n ymwneud â llifogydd, hyd yn oed os yw’r afon yn bell i ffwrdd oddi wrthych—200m—. Os yw’n 199m, neu os yw'n 50m oddi tanoch a heb achosi llifogydd erioed, gallwch ddal i gael eich eithrio.

Y rheswm yr wyf yn gofyn hyn oedd bod ein huned ymchwil ragorol yma yn y Cynulliad—comisiynais nhw i gael gwybod faint o eiddo yn fy etholaeth i oedd o fewn 200m—wedi triongli hwn o dair ffynhonnell oedd ar gael i'r cyhoedd. Allan o gyfanswm o 33,880 o gartrefi yn fy etholaeth i, mae’r nifer anhygoel o 21,158 o fewn 200m i afon. Mae hyn yn swnio fel esgus rhyfeddol ar gyfer dyfodol y diwydiant yswiriant, sy'n hysbysebu ar y safle Flood Re fel, a dyfynnaf, ‘premiymau a thaliadau dros ben fforddiadwy’ i bawb. Wel, yn sicr, yn ogystal â datganiad dylem o bosibl fod yn gofyn i Paul Lewis o 'Money Box' y BBC neu Martin Lewis o MoneySavingExpert.com i ymchwilio i weld a yw’r diwydiant yswiriant yn rhoi gwerth am arian i'n hetholwyr.

I thank the Member for drawing that to our attention this afternoon in the business statement. The Cabinet Secretary for Environment and Rural Affairs is away. You’ve, of course, raised this with her and she’s aware of the case and has also written to both the Association of British Insurers and the British Insurance Brokers’ Association. It is a private dispute, obviously, at this stage between the homeowner and the homeowner’s insurer, but I think the ombudsman, I understand, has been notified.

You draw attention to this and I think we have to be very clear in terms of flood insurance. It should be available to all homeowners, regardless of how close they live to a river, and the Flood Re subsidy system does enable high-risk homes—and many of us represent constituents and communities in that category—to obtain insurance at affordable premiums in such instances, and it is actually operating with over 90 per cent of the market offering it for homes at high flood risk. But it is critically important that we get the message over to the insurance industry and to those who are affected that living within 200m of a river shouldn’t preclude you from obtaining flood insurance. We need to take note of the incident and the case that you’ve raised today.

Diolch i'r Aelod am dynnu hynny i'n sylw'r prynhawn yma yn y datganiad busnes. Mae Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Amgylchedd a Materion Gwledig i ffwrdd. Rydych chi, wrth gwrs, wedi codi hyn gyda hi ac mae hi'n ymwybodol o'r achos a hefyd wedi ysgrifennu at Gymdeithas Yswirwyr Prydain a Chymdeithas Broceriaid Yswiriant Prydain. Mae'n anghydfod preifat, yn amlwg, ar y cam hwn rhwng perchennog y tŷ ac yswiriwr perchennog y tŷ, ond rwy’n meddwl bod yr ombwdsmon, yn ôl a ddeallaf, wedi cael ei hysbysu.

Rydych yn tynnu sylw at hyn ac rwy’n meddwl bod yn rhaid i ni fod yn glir iawn o ran yswiriant rhag llifogydd. Dylai fod ar gael i'r holl berchnogion tai, ni waeth pa mor agos y maent yn byw at afon, ac mae’r system cymhorthdal ​​Flood Re yn galluogi cartrefi risg uchel—ac mae llawer ohonom yn cynrychioli etholwyr a chymunedau yn y categori hwnnw—i gael yswiriant ar bremiymau fforddiadwy mewn achosion o'r fath, ac mewn gwirionedd mae'n gweithredu gyda dros 90 y cant o'r farchnad gan ei gynnig ar gyfer cartrefi sydd mewn perygl uchel o lifogydd. Ond mae'n hanfodol bwysig ein bod yn cael y neges drosodd i'r diwydiant yswiriant ac i'r rhai sy'n cael eu heffeithio na ddylai byw o fewn 200m i afon eich atal rhag sicrhau yswiriant rhag llifogydd. Mae angen i ni gymryd sylw o'r digwyddiad a'r achos yr ydych wedi ei godi heddiw.

Cabinet Secretary, I am proud to be a member of a party and an institution that has led the way on the importance of the representation of women in political life, but as always we can always do more, and it’s important that we continue to do so, to ensure that voices of over half of the population are not only heard, but are actively and fully represented in our democracy. Therefore, can I ask if time can be given for a debate to mark International Women’s Day, on International Women’s Day itself, on Wednesday, 8 March?

Ysgrifennydd y Cabinet, rwy’n falch o fod yn aelod o blaid a sefydliad sydd wedi arwain y ffordd ar bwysigrwydd cynrychiolaeth menywod mewn bywyd gwleidyddol. Ond fel ym mhob achos, gallwn bob amser wneud mwy, ac mae'n bwysig ein bod yn parhau i wneud felly, i sicrhau bod lleisiau dros hanner y boblogaeth nid yn unig yn cael eu clywed, ond yn cael eu cynrychioli yn weithredol ac yn llawn yn ein democratiaeth. Felly, a gaf i ofyn a ellir rhoi amser ar gyfer dadl i nodi Diwrnod Rhyngwladol y Menywod, ar Ddiwrnod Rhyngwladol y Menywod ei hun, ar ddydd Mercher, 8 Mawrth?

Hannah Blythyn, thank you very much for raising this issue. The fact that we do—. The Welsh Government has marked, year on year, International Women’s Day. I believe, in terms of Government day—. Well, Wednesday is the eighth, isn’t it, and Government day is on the seventh? Certainly, this Welsh Government would want to mark International Women’s Day, and I thank Hannah Blythyn for raising that today, as the Chair of our Labour group in the Assembly.

Hannah Blythyn, diolch yn fawr iawn am godi'r mater hwn. Mae'r ffaith ein bod—. Mae Llywodraeth Cymru wedi nodi Diwrnod Rhyngwladol y Menywod flwyddyn ar ôl blwyddyn. Rwy’n credu, o ran diwrnod y Llywodraeth—. Wel, dydd Mercher yw'r wythfed, ynte, ac mae diwrnod y Llywodraeth ar y seithfed? Yn sicr, byddai’r Llywodraeth Cymru hon yn awyddus i nodi Diwrnod Rhyngwladol y Menywod, ac rwy’n diolch i Hannah Blythyn am godi hynny heddiw, fel Cadeirydd ein grŵp Llafur yn y Cynulliad.

3. 3. Datganiad: Dyfarniad y Goruchaf Lys ar Erthygl 50
3. 3. Statement: Supreme Court Ruling on Article 50

Yr eitem nesaf ar yr agenda yw’r datganiad gan y Cwnsler Cyffredinol ar ddyfarniad y Goruchaf Lys ar erthygl 50. Ac rwy’n galw ar y Cwnsler Cyffredinol, Mick Antoniw.

The next item on the agenda is a statement by the Counsel General on the Supreme Court ruling on article 50. And I call on the Counsel General, Mick Antoniw.

As Members will be aware, the Supreme Court has now handed down judgment in this case. As I made clear to the Assembly when announcing my decision to intervene, I consider that these proceedings raised issues of profound importance, not only in relation to the concept of parliamentary sovereignty, but also in relation to the wider constitutional arrangements of the United Kingdom and the legal framework for devolution.

Giving notification under article 50 will result in the modification of the competence of the Assembly and the functions of the Welsh Government, as set out under the Government of Wales Act 2006. We said in our submissions to the court that the prerogative cannot be used to dispense with provisions of a constitutional statute in this way. And, as we also argued before the court, there can similarly be no prerogative power to short-circuit the Sewel convention. This would deprive Parliament of the opportunity to enter into dialogue with the devolved legislatures about changes to the devolution frameworks.

I am naturally, therefore, delighted with the outcome of the judgment, both with the ultimate outcome and with the court’s recognition that the Sewel convention plays an important constitutional role in facilitating harmonious relationships between the UK Parliament and the devolved legislatures. For those who are not aware of the outcome of the case, the Supreme Court found against the UK Government by a majority of eight to three. So, the court has been very clear in ruling that fundamental constitutional changes can only be made by the UK Parliament, and not by Government Ministers. The UK Government has said that it will respect the ruling, and that it will, in the next few days, introduce a Bill that will recognise the sovereignty of Parliament and place the responsibility for the ultimate decisions on the terms of exit where it properly lies.

So, we welcome the prospect of a full and frank debate in Parliament about this most significant of moments in our constitutional history. Notions of locking the Bill down and making it unamendable must give way now to a more commonsense approach and respect for the people. Members of Parliament have already voted to support the triggering of article 50 by the end of March, so there is no excuse for attempting to artificially constrain debate on these fundamentally important issues.

As the article 50 Bill proceeds through Parliament, we would expect the UK Government to respect the Sewel convention, so that Parliament has the opportunity to listen to the Assembly, and to the other devolved legislatures. We also expect the UK Government to honour the commitment given by the Prime Minister to work with the devolved administrations to get to a position that all four nations in the UK can unite behind.

As we determine our future relationship with the EU, the UK Government must engage with us in good faith, and in the spirit of sincere co-operation. It is politically and morally bound to ensure that it understands the concerns of all nations and regions in the UK, and those are all carefully considered. Appropriate respect must be shown to the views of the devolved legislatures. The Prime Minister has said that this country is facing a negotiation of tremendous importance, and that it is imperative that the devolved administrations play their part in making it work. The Welsh Government stands ready to do so. We will continue to do all that we can to protect Welsh jobs, and investment in Wales, and we will make sure that Welsh interests are taken into account, in accordance with the correct constitutional process, which the Supreme Court has now confirmed.

Fel y gŵyr yr Aelodau, mae’r Goruchaf Lys bellach wedi trosglwyddo dyfarniad yn yr achos hwn. Fel yr eglurais i'r Cynulliad pan oeddwn yn cyhoeddi fy mhenderfyniad i ymyrryd, rwyf o'r farn bod yr achos hwn yn codi materion o bwys difrifol, nid yn unig mewn perthynas â'r cysyniad o sofraniaeth seneddol, ond hefyd o ran trefniadau cyfansoddiadol ehangach y Deyrnas Unedig a’r fframwaith cyfreithiol ar gyfer datganoli.

Bydd rhoi hysbysiad dan erthygl 50 yn arwain at addasiad o gymhwysedd y Cynulliad a swyddogaethau Llywodraeth Cymru, fel y nodir dan Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006. Dywedasom yn ein cyflwyniadau i'r llys na ellir defnyddio’r uchelfraint i hepgor darpariaethau statud cyfansoddiadol yn y modd hwn. Ac, fel y gwnaethom hefyd ddadlau gerbron y llys, yn yr un modd ni ellir cael unrhyw bŵer uchelfraint i osgoi confensiwn Sewel. Byddai hyn yn amddifadu’r Senedd o’r cyfle i ddechrau deialog gyda'r deddfwrfeydd datganoledig am newidiadau i'r fframweithiau datganoli.

Rwyf yn naturiol, felly, yn falch iawn gyda chanlyniad y dyfarniad, gyda’r canlyniad yn y pen draw a gyda chydnabyddiaeth y llys fod confensiwn Sewel yn chwarae rôl gyfansoddiadol bwysig o ran hwyluso perthynas cytûn rhwng Senedd y DU a'r deddfwrfeydd datganoledig. I'r rhai hynny nad ydynt yn ymwybodol o ganlyniad yr achos, canfu'r Goruchaf Lys yn erbyn Llywodraeth y DU drwy fwyafrif o wyth i dri. Felly, mae'r llys wedi bod yn glir iawn o ran dyfarniad mai dim ond Senedd y DU all wneud newidiadau cyfansoddiadol sylfaenol, ac nid Gweinidogion y Llywodraeth. Mae Llywodraeth y DU wedi dweud y bydd yn parchu’r dyfarniad, ac y bydd, yn y dyddiau nesaf, yn cyflwyno Bil a fydd yn cydnabod sofraniaeth y Senedd ac yn rhoi'r cyfrifoldeb am y penderfyniadau terfynol ar delerau gadael lle mae'n briodol.

Felly, rydym yn croesawu'r posibilrwydd o ddadl lawn ac agored yn y Senedd am yr eiliadau mwyaf arwyddocaol hyn yn ein hanes cyfansoddiadol. Rhaid i syniadau o gloi’r Bil i lawr a’i wneud yn un na ellir ei ddiwygio, ildio yn awr i ddull mwy synhwyrol a pharch tuag at y bobl. Mae Aelodau Seneddol eisoes wedi pleidleisio i gefnogi sbarduno erthygl 50 erbyn diwedd mis Mawrth, felly does dim esgus dros geisio cyfyngu dadl yn artiffisial ar y materion sylfaenol bwysig hyn.

Wrth i Fil erthygl 50 symud ymlaen drwy'r Senedd, byddem yn disgwyl i Lywodraeth y DU barchu confensiwn Sewel, fel bod y Senedd yn cael y cyfle i wrando ar y Cynulliad, ac ar y deddfwrfeydd datganoledig eraill. Rydym hefyd yn disgwyl i Lywodraeth y DU anrhydeddu'r ymrwymiad a roddwyd gan y Prif Weinidog i weithio gyda'r gweinyddiaethau datganoledig i gyrraedd sefyllfa y gall pob un o’r pedair cenedl yn y DU uno y tu ôl iddi.

Wrth i ni benderfynu ar ein perthynas yn y dyfodol gyda'r UE, rhaid i Lywodraeth y DU ymgysylltu â ni yn ddidwyll, ac mewn ysbryd o gydweithredu didwyll. Mae'n rhwym yn wleidyddol ac yn foesol i sicrhau ei bod yn deall pryderon yr holl genhedloedd a rhanbarthau yn y DU, a bod y rheini i gyd yn cael eu hystyried yn ofalus. Rhaid dangos parch priodol i farn y deddfwrfeydd datganoledig. Mae'r Prif Weinidog wedi dweud bod y wlad hon yn wynebu trafodaeth o bwysigrwydd aruthrol, a'i bod yn hanfodol bod y gweinyddiaethau datganoledig yn chwarae eu rhan wrth wneud iddo weithio. Mae Llywodraeth Cymru yn barod i wneud hynny. Byddwn yn parhau i wneud popeth yn ein gallu i ddiogelu swyddi yng Nghymru, a buddsoddiad yng Nghymru, a byddwn yn sicrhau bod buddiannau Cymru yn cael eu hystyried, yn unol â'r broses gyfansoddiadol gywir, y mae’r Goruchaf Lys bellach wedi ei chadarnhau.

Although the people entrust sovereignty, being the authority of the state to govern itself without interference from outside sources or bodies, to a Prime Minister and Government, and although the Prime Minister confirmed last week that the UK Government will put the final deal agreed between the UK and the EU to a vote in both Houses of Parliament before it comes into force, we respect the Supreme Court’s decision that an Act of Parliament is required before article 50 is triggered, and we note that the UK Government has said it will set out its next steps to the UK Parliament shortly.

But, of course, we also note the unanimous decision by the Supreme Court that the UK Government is not legally compelled to consult the Welsh Assembly, Northern Ireland Assembly or Scottish Parliament before triggering article 50. But, of course, the British people, including the Welsh people, voted to leave the EU, and the UK Government will deliver on that, triggering article 50, as planned, by the end of March. And today’s ruling does nothing to change that—the indications from the UK Parliament are that Parliament will pass this.

It’s important to remember that Parliament, the UK Parliament, backed the referendum by a margin of six to one, and has already indicated its support for getting on with the process of exit, to the timetable set out by the UK Government. And I welcome the fact that the UK Government is championing now a confident, outward-looking, inclusive and global-trading UK, but the Prime Minister has been very careful to make sure that reference to the involvement of the devolved Governments and Parliaments is included in that process.

Now, given that the Supreme Court said that relations with the EU and other foreign affairs matters are reserved to UK Government and Parliament, not the devolved institutions, and that the Sewel convention scope and operation is not within the operational remits of the courts, and that the devolved legislatures therefore do not have a veto on the UK decision to withdraw from the EU, how do you respond to their statement that withdrawal from the EU will alter the competence of the devolved institutions, and remove the responsibilities to comply with EU law, again in that context? Do you therefore, in that context, agree now that, when I said to you in November—after you announced your plans to seek representation at the appeal into the High Court decision that Parliament must vote on the process taking the UK out of the European Union—that the matters you raised were outside article 50 negotiations with the EU on EU withdrawal, and are instead matters for negotiation with the UK Government and the other home nations on a bilateral and quadrilateral basis? At that point, what is your view on how the Sewel convention might apply, or is it your legal opinion—or the legal opinion of those advising you—that these matters, once coming out of Brussels back to UK, will come straight to the UK Government, where they cover devolved matters? And if so, how do you propose, bilaterally or quadrilaterally, to move forward on framework arrangements that might address that across all four UK Governments and Parliaments?

And my final question relates to cost. The outcome seems to validate the concerns that were raised here in November, following your written statement, and then your oral statement, to the Assembly. The court seems to have upheld those concerns raised. We know that the public cost has been announced at something around £85,000, but we understand that there have been a number of visits to London, and, obviously, not only involving yourself and Welsh Government officials, but external legal advisers. So, could you provide the Assembly with a figure for the total cost of this failure to secure Supreme Court endorsement for your view that this Assembly should have a veto?

Er bod y bobl yn ymddiried mewn sofraniaeth, sef awdurdod y wladwriaeth i lywodraethu ei hun heb ymyrraeth o ffynonellau neu gyrff allanol, i Brif Weinidog a Llywodraeth, ac er bod y Prif Weinidog wedi cadarnhau'r wythnos diwethaf y bydd Llywodraeth y DU yn rhoi’r fargen derfynol rhwng y DU a'r UE i bleidlais yn y ddau Dŷ Seneddol cyn iddo ddod i rym, rydym yn parchu penderfyniad y Goruchaf Lys bod angen Deddf Seneddol cyn i erthygl 50 gael ei sbarduno. Nodwn hefyd fod Llywodraeth y DU wedi dweud y bydd yn gosod allan ei chamau nesaf i Senedd y DU yn fuan.

Ond, wrth gwrs, rydym hefyd yn nodi'r penderfyniad unfrydol gan y Goruchaf Lys nad yw’n rheidrwydd cyfreithiol ar Lywodraeth y DU i ymgynghori â Chynulliad Cymru, Cynulliad Gogledd Iwerddon neu Senedd yr Alban cyn sbarduno erthygl 50. Ond, wrth gwrs, pleidleisiodd pobl Prydain, gan gynnwys pobl Cymru, i adael yr UE, a bydd Llywodraeth y DU yn cyflwyno ar hynny, gan sbarduno erthygl 50, yn ôl y bwriad, erbyn diwedd mis Mawrth. Ac nid yw dyfarniad heddiw yn gwneud dim i newid hynny—yr arwyddion gan Senedd y DU yw y bydd y Senedd yn pasio hyn.

Mae'n bwysig cofio bod y Senedd, Senedd y DU, wedi cefnogi’r refferendwm o chwech i un, ac mae eisoes wedi nodi ei chefnogaeth i fwrw ymlaen â'r broses o ymadael, i’r amserlen a bennwyd gan Lywodraeth y DU. Ac rwy’n croesawu'r ffaith bod Llywodraeth y DU bellach yn hyrwyddo Teyrnas Unedig hyderus, sy'n edrych tuag allan, yn gynhwysol ac yn masnachu’n fyd-eang. Ond mae'r Prif Weinidog wedi bod yn ofalus iawn i sicrhau bod cyfeiriad at gyfraniad y Llywodraethau a’r Seneddau datganoledig yn cael ei chynnwys yn y broses honno.

Yn awr, o gofio bod y Goruchaf Lys wedi dweud bod cysylltiadau â materion yr UE a materion tramor eraill yn cael eu neilltuo i Lywodraeth y DU a'r Senedd, nid y sefydliadau datganoledig, ac nad yw cwmpas a gweithrediad confensiwn Sewel o fewn cylchoedd gwaith gweithredol y llysoedd, ac nad oes gan y deddfwrfeydd datganoledig felly, feto ar benderfyniad y DU i dynnu'n ôl o'r UE, sut ydych chi'n ymateb i'w datganiad y bydd tynnu allan o’r UE yn newid cymhwysedd y sefydliadau datganoledig, ac yn cael gwared ar y cyfrifoldebau i gydymffurfio â chyfraith yr UE, eto yn y cyd-destun hwnnw? A ydych chi, felly, yn y cyd-destun hwnnw, yn cytuno yn awr, pan ddywedais wrthych chi ym mis Tachwedd—ar ôl i chi gyhoeddi eich cynlluniau i geisio cynrychiolaeth yn yr apêl i benderfyniad yr Uchel Lys fod yn rhaid i Senedd bleidleisio ar y broses o fynd â’r DU allan o'r Undeb Ewropeaidd—bod y materion a godwyd gennych y tu allan i drafodaethau erthygl 50 gyda'r UE ar dynnu'n ôl o’r UE, ac yn lle hynny yn faterion i’w trafod â Llywodraeth y DU a'r gwledydd cartref eraill ar sail ddwyochrog a phedrochr? Ar y pwynt hwnnw, beth yw eich barn am sut y gallai confensiwn Sewel fod yn berthnasol? Neu, ai eich barn gyfreithiol—neu farn gyfreithiol y rhai sy’n eich cynghori chi—yw bod y materion hyn, a oedd ar un adeg yn dod allan o Frwsel yn ôl i’r DU, yn dod yn syth i Lywodraeth y DU, lle maent yn cwmpasu materion datganoledig? Ac os felly, sut ydych chi'n cynnig, yn ddwyochrog neu’r bedrochrog, i symud ymlaen ar y trefniadau fframwaith a allai roi sylw i hynny ar draws pob un o bedair Llywodraeth a Senedd y DU?

Ac mae fy nghwestiwn olaf yn ymwneud â chost. Ymddengys bod y canlyniad yn dilysu'r pryderon a godwyd yma ym mis Tachwedd, yn dilyn eich datganiad ysgrifenedig, ac yna eich datganiad llafar, i'r Cynulliad. Ymddengys bod y llys wedi cadarnhau’r pryderon hynny a godwyd.  Gwyddom fod y gost gyhoeddus wedi cael ei chyhoeddi ar rywbeth fel £85,000, ond rydym yn deall y bu nifer o ymweliadau â Llundain, ac, yn amlwg, roedd y rhain nid yn unig yn cynnwys chi eich hun a swyddogion Llywodraeth Cymru, ond cynghorwyr cyfreithiol allanol. Felly, a wnewch chi roi ffigur i'r Cynulliad ar gyfer cyfanswm cost y methiant hwn i sicrhau cymeradwyaeth y Goruchaf Lys i’ch barn y dylai'r Cynulliad hwn gael feto?

I thank the Member for the questions. Can I first start by actually saying what were the two key points that were the subject of our detailed submission to the Supreme Court? Why did we actually intervene? One was the fundamental importance of this major constitutional change taking place in Parliament, guaranteeing parliamentary sovereignty not being taken by use of a royal prerogative. We need to understand what that royal prerogative is. The royal prerogative is those powers that kings and queens used to have to basically do whatever they wanted, until, effectively, Parliament and development of parliamentary democracy put constraints on it and we started to develop our democratic system. So, it was fundamental that any change that took place to the legislative status, the devolved status, of Wales and the other devolved administrations had to be within the auspices of Parliament and parliamentary democracy. That's why it was fundamental that that issue was before the court.

And the Supreme Court regarded this as fundamentally important as well. This is the most important constitutional decision for over 300 years. That is why every single lord justice was actually present, and the actual outcome, the 8:3, is an endorsement of the strength of that argument. Had any football team won 8-3, I think we would say that is a magnanimous victory, and I think this was a magnanimous victory—a victory for democracy and parliamentary sovereignty.

Where does Sewel come in? Our argument on Sewel is that we have never argued for a veto. It was never part of our case, and I’ve said that in this Chamber on a number of occasions. The importance of Sewel is that Sewel is a parliamentary process, and Sewel could not kick in, could not become effective, unless these key decisions were being taken under the auspices of Parliament and parliamentary sovereignty. So, it was the matter of our fundamental democracy that if we were to have a voice in these fundamental issues, we had to succeed with this decision, and I'm delighted that we have succeeded.

On the issue of what happens to those powers that are in Brussels at the moment, well, it is very clear to me that that will become the subject of a further piece of legislation in due course, which will also require the engagement of Sewel, which will almost certainly require the engagement of this Assembly and a vote in this Assembly, and, as has been said on numerous occasions, those areas that come within the devolved areas of responsibility clearly should come to this Assembly—to the Welsh Government and to the Welsh Assembly.

With regard to the cost, could I say I have every sympathy with what the Member says about cost? I didn't want to be in the Supreme Court. I don't think many of us wanted to be there, with all the costs that were incurred, but I have to say that reason we were there—

Diolch i'r Aelod am y cwestiynau. A gaf i ddechrau yn gyntaf drwy ddweud mewn gwirionedd beth oedd y ddau bwynt allweddol a oedd yn destun ein cyflwyniad manwl i'r Goruchaf Lys? Pam wnaethom ni ymyrryd mewn gwirionedd? Un pwynt oedd pwysigrwydd sylfaenol y newid cyfansoddiadol mawr hwn sy’n digwydd yn y Senedd, gan warantu nad yw sofraniaeth seneddol yn cael ei chymryd gan ddefnyddio uchelfraint frenhinol. Mae angen i ni ddeall beth yw’r uchelfraint frenhinol honno. Yr uchelfraint frenhinol yw’r pwerau hynny oedd yn arfer bod gan frenhinoedd a breninesau yn y bôn i wneud beth bynnag yr oeddent yn ei ddymuno, hyd nes, yn effeithiol, i Senedd a datblygiad democratiaeth seneddol roi cyfyngiadau arni ac y dechreuwyd datblygu ein system ddemocrataidd. Felly, roedd yn hanfodol bod yn rhaid i unrhyw newid a ddigwyddodd i statws deddfwriaethol, statws datganoledig, Cymru a'r gweinyddiaethau datganoledig eraill fod o fewn nawdd y Senedd a democratiaeth seneddol. Dyna pam roedd yn hanfodol bod y mater hwnnw gerbron y llys.

Ac roedd y Goruchaf Lys yn ystyried hyn yn sylfaenol bwysig hefyd. Dyma’r penderfyniad cyfansoddiadol pwysicaf am dros 300 o flynyddoedd. Dyna pam roedd pob un arglwydd cyfiawnder mewn gwirionedd yn bresennol, ac mae’r canlyniad gwirioneddol, yr 8:3, yn ardystiad o gryfder y ddadl honno. Pe byddai unrhyw dîm pêl-droed wedi ennill 8-3, rwy’n meddwl y byddem yn dweud bod honno’n fuddugoliaeth fawrfrydig, ac rwy'n credu bod hon yn fuddugoliaeth fawrfrydig—buddugoliaeth i ddemocratiaeth a sofraniaeth seneddol.

Ble mae Sewel yn dod i mewn? Ein dadl ar Sewel yw nad ydym erioed wedi dadlau am feto. Ni fu erioed yn rhan o’n hachos ni, ac rydw i wedi dweud hynny yn y Siambr hon ar sawl achlysur. Pwysigrwydd Sewel yw bod Sewel yn broses seneddol, ac ni allai Sewel ddechrau, ni allai fod yn effeithiol, oni bai bod y penderfyniadau allweddol hyn yn cael eu cymryd dan nawdd y Senedd a sofraniaeth seneddol. Felly, roedd yn fater o ddemocratiaeth sylfaenol os oeddem yn mynd i gael llais yn y materion sylfaenol hyn, ac roedd yn rhaid i ni lwyddo gyda'r penderfyniad hwn, ac rwyf wrth fy modd ein bod wedi llwyddo.

O ran beth sy'n digwydd i'r pwerau hynny sydd ym Mrwsel ar hyn o bryd, wel, mae'n amlwg iawn i mi y bydd hynny’n dod yn destun darn arall o ddeddfwriaeth maes o law. Bydd hefyd yn gofyn am ymgysylltiad Sewel, a fydd bron yn sicr yn gofyn am ymgysylltiad y Cynulliad hwn a phleidlais yn y Cynulliad hwn, ac, fel y dywedwyd droeon, dylai’r meysydd hynny sy'n dod o fewn meysydd cyfrifoldeb datganoledig clir ddod i'r Cynulliad hwn—i Lywodraeth Cymru ac i Gynulliad Cymru.

O ran y gost, a gaf i ddweud bod gennyf pob cydymdeimlad â'r hyn y mae'r Aelod yn ei ddweud am y gost? Doeddwn i ddim eisiau bod yn y Goruchaf Lys. Dwi ddim yn meddwl fod llawer ohonom eisiau bod yno, gyda'r holl gostau a dalwyd, ond rhaid i mi ddweud mai’r rheswm yr oeddem ni yno—

Counsel General, you're not in court at this point; you do need to stay within reasonable distance of your microphone. [Laughter.]

Gwnsler Cyffredinol, nid ydych yn y llys nawr; nid oes angen i chi aros o fewn pellter rhesymol i'ch meicroffon. [Chwerthin.]

I do apologise.

The reason we were in the Supreme Court was that the UK Government decided to appeal a very credible decision by the High Court. That is why we were there, and this Assembly and the Welsh Government have been totally open and honest about the cost. We've answered numerous freedom of information requests, setting out the £80,000 to £85,000 that our intervention has cost. And, as I said this morning, what price democracy? Democracy is priceless. But I would say to the Member: it would be of great assistance now if the UK Government would actually answer those same freedom of information requests and tell us how much they've incurred, because I suspect that what they have incurred is massively above anything that we have spent, and, also, it is their action that has incurred all the other costs of the devolved administrations.

Rwy’n ymddiheuro.

Y rheswm yr oeddem yn y Goruchaf Lys oedd bod Llywodraeth y DU wedi penderfynu apelio yn erbyn penderfyniad credadwy iawn gan yr Uchel Lys. Dyna pam roedden ni yno, ac mae’r Cynulliad hwn a Llywodraeth Cymru wedi bod yn gwbl agored a gonest am y gost. Rydym wedi ateb nifer o geisiadau rhyddid gwybodaeth, gan nodi'r £80,000 i £85,000, sef cost ein hymyrraeth. Ac, fel y dywedais y bore yma, beth yw cost democratiaeth? Mae democratiaeth yn amhrisiadwy. Ond byddwn yn dweud wrth yr Aelod: byddai o gymorth mawr yn awr pe byddai Llywodraeth y DU mewn gwirionedd yn ateb yr un ceisiadau rhyddid gwybodaeth a dweud wrthym beth oedd y costau, oherwydd rwy’n amau ​​eu bod yn aruthrol ac yn fwy nag unrhyw beth a wariwyd gennym ni. Hefyd, eu gweithredu nhw sydd wedi achosi’r holl gostau eraill ar y gweinyddiaethau datganoledig.

Can I welcome the Counsel General’s statement and also commend his hard work hitherto, obviously, in matters pertaining to the Supreme Court? I'm reassured by the Llywydd that we’re not at present in a court, so that provides us with a positive way forward, but I do welcome the Supreme Court’s ruling that the UK Parliament should play its full role and have a vote on triggering article 50. Much has changed, obviously, in governance terms in these islands since 1973, since the UK entered the European Union. As the Counsel General outlined, much has changed in succeeding centuries as regards the royal prerogative. So, we’re building on all that. However, legally, the Supreme Court’s ruling does not require the consent of devolved administrations.

I’m taken with your comments on the court’s recognition that the Sewel convention plays an important constitutional role—yes, and that is as far as it goes. It’s a political convention, not a legal requirement. Having said that, though, I hope that the UK Government listens to that political convention, because the Supreme Court was not giving the UK Government licence to ignore the Sewel convention. However, it is saying that the courts cannot decide disputes; the matter is political rather than legal. I’m just putting that out there so that nobody runs away with the idea that the Sewel convention is not important at all.

However, I would temper your natural delight in that paragraph with a bit of realism as regards ‘it’s not a legal requirement’. Further, just to develop the argument, obviously, we’re all aware that Wales is an exporting nation with a substantial trade surplus with the EU—200,000 jobs are tied into the single market, and the customs union and all the rest of it. That’s why it’s important that Wales has its say here. Yes, we voted Brexit, but we didn’t vote to lose 200,000 jobs.

Obviously, the Plaid MPs at the Westminster end of the M4 will be submitting amendments in due course as the article 50 legislation proceeds through the Houses. But I’ve got to say, here in Wales, if Assembly Members are given no opportunity to have a say on triggering article 50—as I said, legally, we cannot, I know, and I hear what you say about the moral point emanating from the UK Government to understand our concerns and hopefully to involve us—but, if it seems as though there’s no opportunity for Assembly Members here to have a say, in view of the importance of this article 50 triggering and the whole EU debate to Wales, as I’ve outlined, Plaid Cymru will seek to table a legislative consent motion in the National Assembly to give us a voice.

It’s a simple matter of democracy from our point of view that devolved legislatures should have a role in commencing the process of leaving the EU. As I said, governance arrangements have changed in these islands over the last 40 years and there needs to be a recognition of that. In the absence, therefore—not to labour the point, but we will move that legislative consent motion if things are not happening—of a formal legal requirement for the UK Government to consult with devolved nations, what confidence does the Counsel General have that that Wales voice can be heard, given there’s no legal reason for the UK Government to listen to us at all? Diolch yn fawr.

A gaf i groesawu datganiad y Cwnsler Cyffredinol a hefyd gymeradwyo ei waith caled hyd yn hyn, yn amlwg, mewn materion yn ymwneud â'r Goruchaf Lys? Fe wnaeth y Llywydd fy sicrhau nad ydym ar hyn o bryd mewn llys, felly mae hynny’n rhoi ffordd gadarnhaol ymlaen i ni. Ond rwy’n croesawu dyfarniad y Goruchaf Lys y dylai Senedd y DU chwarae ei rhan lawn a chael pleidlais ar sbarduno erthygl 50. Mae llawer wedi newid, yn amlwg, o ran llywodraethu yn yr ynysoedd hyn ers 1973, ers i’r DU ymuno â'r Undeb Ewropeaidd. Fel yr amlinellodd y Cwnsler Cyffredinol, mae llawer wedi newid mewn canrifoedd olynol o ran yr uchelfraint frenhinol. Felly, rydym yn adeiladu ar hynny i gyd. Fodd bynnag, yn ôl y gyfraith, nid oes angen caniatâd gweinyddiaethau datganoledig ar ddyfarniad y Goruchaf Lys.

Rwy’n hoffi eich sylwadau ar gydnabyddiaeth y llys fod confensiwn Sewel yn chwarae rhan gyfansoddiadol bwysig—ie, a dyna mor bell ag y mae'n mynd. Mae'n gonfensiwn gwleidyddol, nid yn ofyniad cyfreithiol. Wedi dweud hynny, fodd bynnag, rwy’n gobeithio y bydd Llywodraeth y DU yn gwrando ar y confensiwn gwleidyddol, oherwydd nad oedd y Goruchaf Lys yn rhoi trwydded i Lywodraeth y DU i anwybyddu confensiwn Sewel. Fodd bynnag, mae'n dweud na all y llysoedd benderfynu anghydfodau; mae’r mater yn wleidyddol yn hytrach na chyfreithiol. Rwy’n nodi hynny rhag i unrhyw un fynd i ffwrdd gyda'r syniad nad yw confensiwn Sewel yn bwysig o gwbl.

Fodd bynnag, byddwn yn ffrwyno eich pleser naturiol yn y paragraff hwnnw drwy sôn am ychydig o realaeth ynghylch 'nid yw'n ofyniad cyfreithiol'. Ar hynny, dim ond i ddatblygu'r ddadl, yn amlwg, rydym i gyd yn ymwybodol fod Cymru yn genedl sy’n allforio gyda gwarged masnachol sylweddol â'r UE—mae 200,000 o swyddi ynghlwm wrth y farchnad sengl, a’r undeb tollau a'r gweddill. Dyna pam mae’n bwysig bod gan Gymru ei llais yma. Do, fe wnaethom bleidleisio o blaid Brexit, ond ni wnaethom bleidleisio o blaid colli 200,000 o swyddi.

Yn amlwg, bydd yr ASau Plaid ym mhen San Steffan yr M4 yn cyflwyno gwelliannau maes o law wrth i'r ddeddfwriaeth erthygl 50 fynd rhagddi drwy'r Tŷ. Ond mae'n rhaid i mi ddweud, yma yng Nghymru, os nad yw Aelodau'r Cynulliad yn cael unrhyw gyfle i ddweud eu dweud ar sbarduno erthygl 50—fel y dywedais, yn ôl y gyfraith, ni allwn, rwy’n gwybod, ac rwy’n clywed yr hyn a ddywedwch am y pwynt moesol yn deillio o Lywodraeth y DU i ddeall ein pryderon a, gobeithio, i’n cynnwys ni—ond, os yw'n ymddangos fel pe nad oes cyfle i Aelodau'r Cynulliad yma gael dweud eu dweud, o ystyried pwysigrwydd sbarduno erthygl 50 a'r ddadl UE gyfan i Gymru, fel yr wyf wedi amlinellu, bydd Plaid Cymru yn ceisio cyflwyno cynnig cydsyniad deddfwriaethol yn y Cynulliad Cenedlaethol i roi llais i ni.

O’n safbwynt ni, mae'n fater syml o ddemocratiaeth y dylai fod gan ddeddfwrfeydd datganoledig ran yn y gwaith o gychwyn y broses o adael yr Undeb Ewropeaidd. Fel y dywedais, mae trefniadau llywodraethu wedi newid yn yr ynysoedd hyn dros y 40 mlynedd diwethaf ac mae angen cydnabod hynny. Felly—heb siarad yn ormodol am y peth, ond byddwn yn cynnig y cynnig cydsyniad deddfwriaethol hwnnw os na fydd pethau'n digwydd—yn absenoldeb gofyniad cyfreithiol ffurfiol i Lywodraeth y DU ymgynghori â gwledydd datganoledig, pa hyder sydd gan y Cwnsler Cyffredinol y gellir clywed llais Cymru, o gofio nad oes rheswm cyfreithiol i Lywodraeth y DU wrando arnom ni o gwbl? Diolch yn fawr.

The Member raises very important points and they’re points that have been considered and have been raised in discussions on these issues over the past month or two. I’d say there is every likelihood of a vote because a trigger Bill will impact on Welsh legislation. It is within the Standing Orders of this Assembly for a legislative consent motion. On the issue of a veto, I’ve already clarified the position on that, and, of course, it would’ve been rather contradictory to be arguing for the sovereignty of Parliament and a veto as well—that is not the nature of the constitutional arrangement we had. Of course, the same would apply in respect of the subsequent legislation, which, as we look at it, grows more and more complex by the day.

We also need to think very carefully about the fact that the content of such a trigger Bill—. I think it would be premature to say too much about that, because until it is laid, we don’t know precisely what we’re dealing with and what sort of outcome we would actually like, although I think that a lot of the matters and views have already been expressed over the last couple of months in this Chamber.

It is worth also emphasising some of the finer points of the judgment. Of course, we’re still going through this rather lengthy judgment, but I think there was a lot of important commentary on Sewel within the judgment and within the summary that was given by Lord Neuberger this morning. For example, Lord Neuberger said this morning:

‘As to the application of the Sewel Convention to the decision to withdraw from the EU given the effect on the devolved competences, the Convention operates as a political constraint on the activity of the UK Parliament. It therefore plays an important role in the operation of the UK constitution.’

He went further in the actual judgment itself, to say that:

‘In reaching this conclusion we do not underestimate the importance of constitutional conventions, some of which play a fundamental role in the operation of our constitution. The Sewel Convention has an important role in facilitating harmonious relationships between the UK Parliament and the devolved legislatures.’

Those were exactly the points that we were making in the submissions on behalf of the Welsh Government to the Supreme Court. I think they are very important statements of intent, and ones that we would hope and expect that the UK Government will implement, not just in terms of the wording but in terms of the spirit, because it is the harmonious constitutional integrity of the UK that is at stake and dependent on that.

Mae'r Aelod yn codi pwynt pwysig iawn ac maen nhw'n bwyntiau sydd wedi cael eu hystyried ac sydd wedi cael eu codi yn y trafodaethau ar y materion hyn yn ystod y mis neu ddau diwethaf. Byddwn i'n dweud bod pob tebygolrwydd o bleidlais gan y bydd y Bil sbardun yn effeithio ar ddeddfwriaeth Cymru. Mae o fewn Rheolau Sefydlog y Cynulliad hwn ar gyfer cynnig cydsyniad deddfwriaethol. Ar y mater o feto, rwyf eisoes wedi egluro'r sefyllfa ynghylch hynny, ac, wrth gwrs, byddai wedi bod braidd yn anghyson i fod yn dadlau dros sofraniaeth y Senedd a feto hefyd—nid dyna yw natur y trefniant cyfansoddiadol oedd gennym. Wrth gwrs, byddai’r un peth yn berthnasol o ran y ddeddfwriaeth ddilynol, sydd, fel yr ydym yn edrych arni, yn tyfu’n fwy ac yn fwy cymhleth bob dydd.

Mae hefyd angen inni feddwl yn ofalus iawn am y ffaith bod cynnwys Bil sbardun o’r fath—. Rwy'n credu y byddai'n rhy gynnar i ddweud gormod am hynny, oherwydd nes iddo gael ei osod, nid ydym yn gwybod yn union beth yr ydym yn ymdrin ag ef a pha fath o ganlyniad y byddem yn ei ddymuno o ddifrif. Serch hynny, rwy’n credu bod llawer o'r materion a’r safbwyntiau eisoes wedi cael eu mynegi yn ystod y misoedd diwethaf yn y Siambr hon.

Mae'n werth pwysleisio hefyd rai o bwyntiau manylaf y dyfarniad. Wrth gwrs, rydym yn dal i fynd drwy'r dyfarniad eithaf hir hwn, ond credaf fod llawer o sylwadau pwysig ar Sewel o fewn y dyfarniad ac o fewn y crynodeb a roddwyd gan yr Arglwydd Neuberger y bore yma. Er enghraifft, dywedodd yr Arglwydd Neuberger y bore yma:

O ran cymhwyso Confensiwn Sewel i’r penderfyniad i dynnu'n ôl o'r UE o ystyried yr effaith ar y cymwyseddau datganoledig, mae'r Confensiwn yn gweithredu fel cyfyngiad gwleidyddol ar weithgaredd Senedd y DU. Felly, mae'n chwarae rhan bwysig yng ngweithrediad cyfansoddiad y DU.

Aeth ymhellach yn y dyfarniad ei hun, i ddweud:

Wrth ddod i'r casgliad hwn nid ydym yn diystyru pwysigrwydd confensiynau cyfansoddiadol, rai ohonynt yn chwarae rhan sylfaenol yng ngweithrediad ein cyfansoddiad. Mae gan Gonfensiwn Sewel ran bwysig wrth hwyluso perthnasoedd cytûn rhwng Senedd y DU a'r deddfwrfeydd datganoledig.

Dyna’n union y pwyntiau yr oeddem yn eu gwneud yn y cyflwyniadau ar ran Llywodraeth Cymru i'r Goruchaf Lys. Rwy'n credu eu bod yn ddatganiadau pwysig iawn o fwriad, a rhai y byddem yn gobeithio ac yn disgwyl y bydd Llywodraeth y DU yn eu gweithredu, nid yn unig o ran y geiriad ond o ran yr ysbryd, oherwydd mai uniondeb cyfansoddiadol cytûn y DU sydd yn y fantol ac yn dibynnu ar hynny.

I welcome the Counsel General’s statement, in particular the paragraph where he talks about respecting the people in this context and a ‘full and frank debate’ taking place in Parliament on the issues, as if we haven’t already debated all of these issues to death. Nevertheless, will he confirm, therefore, that respect for the people in this context means that we should respect the result of the referendum, which was to leave the European Union? In which case, because article 50 is merely the trigger for achieving the outcome that the people have said that they want, we should do all in our power to facilitate the decision that the people have made. In which case, I struggle to see what the point was of this titanic legal struggle in the first place.

The length of the dramatis personae of distinguished lawyers at the beginning of the judgment shows that virtually half the bar has been involved in this case, one way or another. What was the point of all this if the decision to leave the European Union triggered by article 50 has already been made and a debate in Parliament is merely a rubber stamp for that? When he replied to Mark Isherwood a moment ago, he seemed to be characterising the exercise of the royal prerogative as an act of tyranny, as though Charles I were still on the throne. Does he not accept that there is a qualitative difference between the attempts of the King in the seventeenth century to impose taxes on the people without parliamentary consent—that it is qualitatively quite different from a decision following a referendum of the British people, which the Government of the day is seeking to facilitate? The use of the prerogative in this case is not to frustrate democracy but actually to enhance it—to bring it into effect.

I also think that the statement that the Counsel General has made on the effect of this judgment perhaps is a little liberal, because if you read the judgment—we’ve all had a very short time in which to do so—in paragraph 86, Lord Neuberger says that:

‘the Royal prerogative to make and unmake treaties, which operates wholly on the international plane, cannot be exercised in relation to the EU Treaties, at least in the absence of domestic sanction in appropriate statutory form.’

So, this judgment applies to the EU treaties. It doesn’t necessarily apply to any other treaties or any other act of the prerogative affecting our relations with other countries in the world. It’s because the EU legal system is unique, in the sense that it creates legislation that is directly applicable to this country and to each individual, and gives rights to people beyond the parliamentary context that the judges in this case have come to the decision that they have. And it may not, therefore, be as the Counsel General says, that the prerogative power in constitutional cases is constrained as a result of this decision.

As regards the particular decision in this case, will he also accept that leaving the European Union, as the judges said in paragraph 130, could actually enhance the powers of this Assembly? So, far from actually being a threat to the powers of this Assembly and the Welsh Government, it’s actually an opportunity that we should grasp with open arms. Lord Neuberger says,

‘The removal of the EU constraints on withdrawal from the EU Treaties will alter the competence of the devolved institutions unless new legislative constraints are introduced. In the absence of such new restraints, withdrawal from the EU will enhance the devolved competence.’

Should we not all welcome that with open arms? And I fully accept what the Counsel General said about the Westminster Government not grabbing powers from this Assembly, and in that respect he will, I think, have the unanimous support of all the Members of this Assembly. It certainly cannot be the case that, as a result of devolving powers from Brussels to the United Kingdom, we should actually find that the devolution of powers from Westminster to Cardiff should be diminished. Therefore, he will have the full support of my party—his Government will have the full support of my party—in anything that needs to be done in order to make that absolutely clear.

Rwy’n croesawu datganiad y Cwnsler Cyffredinol, yn enwedig y paragraff lle mae'n sôn am barchu pobl yn y cyd-destun hwn ac am 'ddadl lawn ac agored' yn digwydd yn y Senedd ar y materion hyn, fel pe nad ydym eisoes wedi trafod yr holl faterion hyn hyd at syrffed. Serch hynny, a wnaiff ef gadarnhau, felly, fod parch tuag at y bobl yn y cyd-destun hwn yn golygu y dylem barchu canlyniad y refferendwm, sef gadael yr Undeb Ewropeaidd? Os felly, gan mai sbardun yn unig yw erthygl 50 ar gyfer cyflawni'r canlyniad y mae’r bobl wedi dweud eu bod ei eisiau, dylem wneud popeth yn ein gallu i hwyluso’r penderfyniad y mae’r bobl wedi ei wneud. Os felly, rwy’n ei chael hi’n anodd gweld beth oedd pwynt y frwydr gyfreithiol anferth hon yn y lle cyntaf.

Mae hyd y dramatis personae o gyfreithwyr nodedig ar ddechrau'r dyfarniad yn dangos bod bron hanner y bar wedi cymryd rhan yn yr achos hwn, un ffordd neu'r llall. Beth oedd pwynt hyn i gyd os yw’r penderfyniad i adael yr Undeb Ewropeaidd wedi’i sbarduno gan erthygl 50 eisoes wedi'i wneud ac mae dadl yn y Senedd yn sêl bendith yn unig ar gyfer hynny? Pan atebodd Mark Isherwood funud yn ôl, roedd yn ymddangos fel pe bai’n nodweddu arfer yr uchelfraint frenhinol fel gweithred o ormes, fel pe byddai Siarl y Cyntaf yn dal ar yr orsedd. Onid yw'n derbyn bod gwahaniaeth ansoddol rhwng ymdrechion y Brenin yn yr ail ganrif ar bymtheg i osod trethi ar y bobl heb gydsyniad seneddol —ei fod yn ansoddol yn eithaf gwahanol i benderfyniad yn dilyn refferendwm ymhlith pobl Prydain, y mae Llywodraeth y dydd yn ceisio ei hwyluso? Y defnydd o'r uchelfraint yn yr achos hwn yw peidio â rhwystro democratiaeth ond mewn gwirionedd ei wella—dod ag ef i rym.

Rwyf hefyd yn credu bod y datganiad y mae’r Cwnsler Cyffredinol wedi’i wneud ar effaith y dyfarniad hwn efallai ychydig yn rhyddfrydol, oherwydd os ydych yn darllen y dyfarniad—rydym i gyd wedi cael amser byr iawn i wneud hynny—ym mharagraff 86, mae Arglwydd Neuberger yn dweud:

Ni ellir arfer yr uchelfraint Frenhinol i wneud a dadwneud cytuniadau, sy'n gweithredu yn gyfan gwbl ar y lefel ryngwladol, mewn cysylltiad â'r Cytuniadau UE, o leiaf yn absenoldeb cosb ddomestig ar ffurf statudol briodol.

Felly, mae’r dyfarniad hwn yn gymwys i'r cytuniadau UE. Nid yw o reidrwydd yn gymwys i unrhyw gytuniadau eraill neu unrhyw weithred arall o'r uchelfraint sy'n effeithio ar ein cysylltiadau â gwledydd eraill yn y byd.  Oherwydd bod system gyfreithiol yr Undeb Ewropeaidd yn un unigryw, yn yr ystyr ei bod yn creu deddfwriaeth sy'n gymwys yn uniongyrchol i'r wlad hon ac i bob unigolyn, ac yn rhoi hawliau i bobl y tu hwnt i'r cyd-destun seneddol y mae’r barnwyr yn yr achos hwn wedi gwneud y penderfyniad y maent wedi ei wneud. Ac mae'n bosibl felly na fydd, fel y dywed y Cwnsler Cyffredinol, y pŵer uchelfreiniol mewn achosion cyfansoddiadol yn cael ei gyfyngu o ganlyniad i'r penderfyniad hwn.

O ran y penderfyniad penodol yn yr achos hwn, a fydd hefyd yn derbyn y gallai gadael yr Undeb Ewropeaidd, fel y dywedodd y barnwyr ym mharagraff 130, mewn gwirionedd, gryfhau pwerau’r Cynulliad hwn? Felly, ymhell o fod yn fygythiad i bwerau'r Cynulliad hwn a Llywodraeth Cymru, yn wir mae'n gyfle y dylem ei groesawu â breichiau agored.  Mae Arglwydd Neuberger yn dweud:

Bydd cael gwared ar gyfyngiadau’r UE ar dynnu'n ôl o Gytuniadau’r UE yn newid cymhwysedd y sefydliadau datganoledig oni fydd cyfyngiadau deddfwriaethol newydd yn cael eu cyflwyno. Yn absenoldeb cyfyngiadau newydd o'r fath, bydd tynnu'n ôl o’r UE yn gwella’r cymhwysedd datganoledig.

Oni ddylem ni i gyd groesawu hynny gyda breichiau agored? Ac rwy’n derbyn yn llwyr yr hyn a ddywedodd y Cwnsler Cyffredinol am y Llywodraeth yn San Steffan yn peidio â chipio pwerau oddi wrth y Cynulliad hwn. Ac yn hynny o beth bydd ganddo, yn fy marn i, gefnogaeth unfrydol holl Aelodau'r Cynulliad hwn. Yn sicr ni all fod yn wir, o ganlyniad i ddatganoli pwerau o Frwsel i'r Deyrnas Unedig, y byddem yn gweld datganoli pwerau o San Steffan i Gaerdydd yn cael ei leihau. Felly, bydd yn cael cefnogaeth lawn fy mhlaid i—bydd ei Lywodraeth yn cael cefnogaeth lawn fy mhlaid i— mewn unrhyw beth sydd angen ei wneud er mwyn gwneud hynny'n gwbl eglur.

I thank the Member for those questions and the points that he raises, which are very similar to the points he’s raised consistently over the past couple of months. Let me say, first of all, it has been very clear in everything I’ve said, and what the First Minister has said, that we respect the outcome of the referendum; the question is how Brexit takes place—that it takes place within the proper constitutional and lawful environment. That is what the case has actually been all about. Just to refer to the point with regard to EU treaties only, that is not correct. The fundamental point was that the prerogative, or a prerogative, cannot be used to change laws passed by Parliament or to take away rights from individual citizens. And that would apply in other circumstances as well.

I’ll try and deal with the point the Member makes about what was the point of all of this. It was a fundamentally important point. I am very disappointed that he has still not grasped it. The point is the rule of law and the independence of the judiciary. That is the point. Because there are two streams of legal approach: one is that we operate by the rule of law. That is, a law that is based on fundamental principles and rights. The other is an approach to law where the sole purpose of law is to implement popular demand by Government, irrespective of the rule of law, principles and rights. And we see how those two have developed in history. Every dictatorship that has taken place has sought to undermine the rule of law. The approach he adopts is the approach that was adopted by Germany in overthrowing the rule of law in Germany, in Chile, and in Stalin’s Russia, and that is why the rule of law is so fundamentally important: laws based on principles. The approach he adopts is the approach that’s adopted by dictators, those who want to bypass fundamental rights, and that is not an approach I would ever advocate that we adopt within this Assembly or within the UK. That is why those rights are so important, and that is why the decision today in the Supreme Court was fundamental, because it was establishing very, very clearly the rights of the people of this country. It was underlining our parliamentary democracy and our system of fundamental rights, and that is something to be defended.

Diolch i'r Aelod am y cwestiynau hynny a'r pwyntiau y mae'n eu codi, sy'n debyg iawn i'r pwyntiau y mae wedi eu codi yn gyson dros y misoedd diwethaf. Gadewch i mi ddweud, yn gyntaf oll, mae wedi bod yn glir iawn ym mhob peth yr wyf wedi ei ddweud, a'r hyn y mae'r Prif Weinidog wedi ei ddweud, ein bod yn parchu canlyniad y refferendwm; y cwestiwn yw sut mae Brexit yn digwydd—ei fod yn digwydd yn yr amgylchedd cyfansoddiadol a chyfreithlon priodol. Dyna beth mae’r achos wedi bod yn ymwneud ag ef mewn gwirionedd. Dim ond i gyfeirio at y pwynt o ran cytuniadau’r UE yn unig, nid yw hynny'n gywir. Y pwynt sylfaenol oedd na all yr uchelfraint honno, neu unrhyw uchelfraint, gael ei defnyddio i newid cyfreithiau a basiwyd gan y Senedd neu i dynnu hawliau oddi ar ddinasyddion unigol. A byddai hynny'n gymwys mewn amgylchiadau eraill hefyd.

Fe geisiaf ymdrin â'r pwynt y mae’r Aelod yn ei wneud ynghylch beth oedd pwynt hyn i gyd. Roedd yn bwynt sylfaenol bwysig. Rwy’n siomedig iawn ei fod yn dal heb ei ddeall. Y pwynt yw rheolaeth y gyfraith ac annibyniaeth y farnwriaeth. Dyna'r pwynt. Oherwydd bod dwy ffrwd o ddull cyfreithiol: un yw ein bod yn gweithredu trwy reolaeth y gyfraith. Hynny yw, deddf sy'n seiliedig ar egwyddorion a hawliau sylfaenol. Mae'r llall yn ddull cyfreithiol lle mai unig ddiben y gyfraith yw gweithredu galw mawr gan y Llywodraeth, heb ystyried rheolaeth y gyfraith, egwyddorion a hawliau. Ac rydym yn gweld sut y mae’r ddau ddull hynny wedi datblygu mewn hanes. Mae pob unbennaeth sydd wedi digwydd wedi ceisio tanseilio rheolaeth y gyfraith. Y dull y mae’n ei fabwysiadu yw'r dull a fabwysiadwyd gan yr Almaen yn disodli rheolaeth y gyfraith yn yr Almaen, yn Chile, ac yn Rwsia Stalin, a dyna mae rheolaeth y gyfraith mor hanfodol bwysig: cyfreithiau sy'n seiliedig ar egwyddorion. Y dull y mae ef yn ei fabwysiadu yw'r dull sy'n cael ei fabwysiadu gan unbeniaid, y rhai sydd eisiau osgoi hawliau sylfaenol. Ac nid yw’r dull hwnnw yn un y byddwn byth yn argymell ein bod yn ei fabwysiadu o fewn y Cynulliad hwn neu o fewn y DU. Dyna pam y mae’r hawliau hynny mor bwysig, a dyna pam y mae'r penderfyniad heddiw yn y Goruchaf Lys yn sylfaenol, oherwydd ei fod yn sefydlu yn glir iawn, iawn hawliau pobl y wlad hon. Roedd yn tanlinellu ein democratiaeth seneddol a’n system o hawliau sylfaenol, ac mae hynny'n rhywbeth i'w amddiffyn.

The UK Government, of course, were within their legal rights to lodge this appeal to the Supreme Court, but I do think it reflects very poorly on them that they wanted to take every step available to them to put this decision outside the consideration of a directly elected Parliament. I’m grateful for the statement that the Counsel General has made, and I’m pleased that he intervened in the proceedings. I think that the outcome has reflected well on that decision. Would he agree with me that nothing that the court has said about the Sewel convention is, in a sense, out of the ordinary? In fact, it’s helpful to have the highest court in the land underline the political significance of this convention. A few Members have quoted Lord Neuberger’s speech when he says:

‘The removal of the EU constraints on withdrawal from the EU Treaties will alter the competence of the devolved institutions unless new legislative constraints are introduced.’

Does he agree with me that the implication of that is that the UK Government would need to take positive legislative steps, not only if it wished to limit the powers of the Welsh Assembly on Brexit, but also if it wanted to prevent the automatic extension of those powers as a consequence of coming out of the EU? And also, despite the comments on the Sewel convention, this Chamber will not have an opportunity to vote on the article 50 decision. It’s the Welsh Government’s position that any deal in due course comes to this Chamber for consideration and approval at that point. What steps will be open to the Counsel General if, at that point, the UK Government, in defiance of that convention, chooses not to seek the consent of the Assembly?

Roedd Llywodraeth y DU, wrth gwrs, o fewn ei hawliau cyfreithiol i gyflwyno’r apêl hon i'r Goruchaf Lys. Ond credaf ei fod yn adlewyrchu yn wael iawn arnynt eu bod am gymryd pob cam oedd ar gael iddynt i roi’r penderfyniad hwn y tu allan i ystyriaeth Senedd a etholwyd yn uniongyrchol. Rwy'n ddiolchgar am y datganiad y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'i wneud, ac rwy'n falch ei fod wedi ymyrryd yn yr achos. Rwy’n meddwl bod y canlyniad wedi adlewyrchu'n dda ar y penderfyniad hwnnw. A fyddai'n cytuno â mi nad oes dim byd a ddywedodd y llys am gonfensiwn Sewel, mewn ffordd, allan o'r cyffredin? Yn wir, mae'n ddefnyddiol gweld y llys uchaf yn y wlad yn tanlinellu arwyddocâd gwleidyddol y confensiwn hwn. Mae ychydig o Aelodau wedi dyfynnu araith yr Arglwydd Neuberger pan ddywed:

Bydd cael gwared ar gyfyngiadau’r UE ar dynnu'n ôl o Gytuniadau’r UE yn newid cymhwysedd y sefydliadau datganoledig oni fydd cyfyngiadau deddfwriaethol newydd yn cael eu cyflwyno.

A yw'n cytuno â mi mai goblygiad hynny yw y byddai angen i Lywodraeth y DU gymryd camau deddfwriaethol cadarnhaol, nid yn unig os oedd yn dymuno cyfyngu ar bwerau Cynulliad Cymru ar Brexit, ond hefyd os oedd yn dymuno atal estyniad awtomatig y pwerau hynny o ganlyniad i ddod allan o'r UE? A hefyd, er gwaethaf y sylwadau ar gonfensiwn Sewel, ni fydd y Siambr hon yn cael cyfle i bleidleisio ar y penderfyniad erthygl 50. Safbwynt Llywodraeth Cymru yw bod unrhyw gytundeb maes o law yn dod i'r Siambr hon i'w ystyried a'i gymeradwyo ar yr adeg honno. Pa gamau fydd yn agored i'r Cwnsler Cyffredinol os bydd Llywodraeth y DU, ar yr adeg honno, er gwaethaf y confensiwn, yn dewis peidio â cheisio cydsyniad y Cynulliad?

It seems to me that the important point is that this is a major step forward. It opens the door clearly and constitutionally in a way that we have always argued for the interests of Wales within the Brexit negotiations, within the treaties in which we, like other devolved administrations, have specific interests in terms of jobs and in terms of investments to ensure that the sort of negotiations, the sort of treaty, is one that actually protects the interests of the people of Wales. We will be following this with a debate where we will go into that in some quite considerable detail.

I think this judgment is very timely, because what it does is say that, one, Parliament must now engage and assume that responsibility but, secondly, that automatically means that Sewel is given the status that we’ve always argued it should have and, in fact, it will have. So, it gives us that voice in the process, and that is absolutely fundamental if we are to fulfil our role, which is defending the interests of the people of Wales, and no doubt Scotland and Northern Ireland will do the same, and no doubt the regions of England will also do the same. What format that will take—what format the trigger Bill will take—remains to be seen, and I’d be cautious about waiting to see what it is before we start thinking about the process itself, because I think we’re on a long constitutional road, not just in terms of the trigger Bill, but also the negotiations, the engagement and the institutions that are set up. One would hope that the ultimate objective of the UK Government is to seek an endorsement and the consent of all the devolved institutions, because our ultimate interest has got to be a cohesive United Kingdom with a common purpose. And that is why our unwritten constitution is not only important, but also why this decision within that process was so important.

Mae'n ymddangos i mi mai’r pwynt pwysig yw bod hwn yn gam mawr ymlaen. Mae'n agor y drws yn glir ac yn gyfansoddiadol mewn ffordd yr ydym ni bob amser wedi ei dadlau dros fuddiannau Cymru o fewn y trafodaethau Brexit, o fewn y cytuniadau lle mae gennym ni, fel gweinyddiaethau datganoledig eraill, fuddiannau penodol o ran swyddi ac o ran buddsoddiadau i sicrhau bod y math o drafodaethau, y math o gytuniad, yn un sydd mewn gwirionedd yn diogelu buddiannau pobl Cymru. Byddwn yn dilyn hyn â dadl lle byddwn yn ymdrin â hynny yn eithaf manwl.

Rwy'n credu bod y dyfarniad hwn yn amserol iawn, oherwydd yr hyn y mae'n ei wneud yw, yn gyntaf, mae'n rhaid i’r Senedd yn awr ymgysylltu ac ysgwyddo’r cyfrifoldeb hwnnw ond, yn ail, mae hynny'n golygu yn awtomatig bod Sewel yn cael y statws yr ydym bob amser wedi dadlau y dylai ei gael ac, yn wir, y bydd yn ei gael. Felly, mae'n rhoi'r llais hwnnw i ni yn y broses, ac mae hynny'n gwbl sylfaenol os ydym i gyflawni ein swyddogaeth, sef amddiffyn buddiannau pobl Cymru. Mae'n siŵr y bydd yr Alban a Gogledd Iwerddon yn gwneud yr un peth, ac nid oes amheuaeth y bydd rhanbarthau Lloegr hefyd yn gwneud yr un peth. Beth fydd ffurf hynny—beth fydd ffurf y Bil sbardun—rhaid aros i weld, a byddwn i'n ofalus ynghylch aros i weld beth ydyw cyn i ni ddechrau meddwl am y broses ei hun. Oherwydd rwy’n credu ein bod ar ffordd hir gyfansoddiadol, nid yn unig o ran y Bil sbardun, ond hefyd y trafodaethau, yr ymgysylltu a’r sefydliadau sy'n cael eu sefydlu. Byddai rhywun yn gobeithio mai amcan sylfaenol Llywodraeth y DU yw ceisio cymeradwyaeth a chydsyniad yr holl sefydliadau datganoledig, oherwydd rhaid mai ein budd sylfaenol yw Teyrnas Unedig gydlynol gyda phwrpas cyffredin. A dyna pam mae ein cyfansoddiad anysgrifenedig nid yn unig yn bwysig, ond hefyd pam mae’r penderfyniad hwn o fewn y broses honno mor bwysig.

I have to say, Counsel General, that I’m not surprised by either of these judgments. I was expecting the judgment laid down by the High Court and Lord Thomas of Cwmgiedd, the Lord Chief Justice of England and Wales and the most senior Welsh member of the judiciary. That judgment has been upheld, and the various arguments that we might have—or the Scots might have, anyway—had a veto, always seemed to me to misunderstand the nature of an emerging federal system where, inevitably, the treaty-making power does lie at the centre or the state Parliament.

I think we should reflect on the fact that we don’t have a Welsh representative on the Supreme Court. I think that will continue to be problematic if we are having to resolve various constitutional issues. I know we still live in this slightly paradoxical situation of having Welsh law that extends to England and Wales but it is only applied in Wales, and that means we don’t have our own jurisdiction. But I do think that when you consider the matter today, it does make this a real practical point and not something that’s abstract.

Can I say, I think the focus from the start for the Welsh Government should’ve been exclusively on the inter-governmental approach? In fairness to the Welsh Government, it has always had this on the agenda, but I think rather than the more legalistic parliamentary route, it was likely to be better to talk up the Joint Ministerial Committee, which I’m pleased to see is done in the White Paper that will be discussed next. The old JMC Europe had an excellent record on getting a common position between the Governments of the UK when arguing things like the common agricultural policy and environmental issues, when they came before the European Council of Ministers.

That, it seems to me, now needs to be the common approach because when historians write the history of this whole process and certainly what’s happened in the seven months or so since the actual referendum, the most significant thing will be that the arguments presented to the people of Britain then were predicated on the world becoming more and more open to global free trade. What has happened since is that the principal protector of global free trade has dramatically changed its policy and is now pursuing what many call a more protectionist approach, which is even going to amount to—we hear, anyway, from certain sources—a renegotiation of the World Trade Organization. This will require the most deft negotiation of future trade deals by the British Government, in which we will have a very direct interest, because what’s good, for instance, for livestock farming may not be what is in the best interests of cereal farmers in England.

These are going to be really, really tough issues, especially if farming is a much more dominant part of our industrial make-up than it is in England. So, I think the inter-governmental structures are absolutely what we focus on, and it’s also what is going to be focused on, surely, if we’re going to keep the Scots confident that a British approach to these questions is the best way forward—because the narrow point on the Parliamentary right or the right of the Scottish Parliament has now been dealt with—but we surely need a common approach where there’s the maximum level of agreement between the various Governments in the UK. If we don’t get that, then the union of the United Kingdom will be further damaged, as it was, I’m afraid, by the fact that the Scots voted by a nearly two-thirds majority against the way the rest of the UK voted.

I think many of these issues will now be tested in the great reform Bill. I notice that UKIP are urging a maximum position from the Welsh Government in arguing that all powers should be repatriated to Cardiff and Edinburgh. It’s probably the best way to start, although I think some UK frameworks are probably going to be needed and, again, I thought the White Paper was quite skilful in this respect.

So, Sewel, I think, will have to operate very effectively in the political context and I do hope there will be goodwill and good judgment on both sides—both the UK Government and the Welsh Government and the Scottish and Northern Irish Governments.

Rhaid i mi ddweud, Gwnsler Cyffredinol, nad wyf wedi fy synnu gan y ddau ddyfarniad hyn. Roeddwn yn disgwyl y dyfarniad a bennwyd gan yr Uchel Lys a'r Arglwydd Thomas o Gwmgïedd, Arglwydd Brif Ustus Cymru a Lloegr a’r aelod ar y lefel uchaf o'r farnwriaeth o Gymru. Cadarnhawyd y dyfarniad hwnnw, ac roedd yr amrywiol ddadleuon y gallem ni—neu efallai y gallai’r Albanwyr, beth bynnag,— fod wedi cael feto, bob amser yn ymddangos i mi i fod yn gamddealltwriaeth o natur system ffederal sy'n dod i'r amlwg lle, yn anochel, mae'r pŵer i wneud cytuniad yn gorwedd yng nghanol Senedd y wladwriaeth.

Credaf y dylem ystyried y ffaith nad oes gennym gynrychiolydd o Gymru ar y Goruchaf Lys. Rwy'n credu y bydd hynny’n parhau i fod yn broblem os ydym yn gorfod datrys amryw o faterion cyfansoddiadol. Gwn ein bod yn dal i fyw mewn sefyllfa braidd yn baradocsaidd o gael cyfraith Cymru sy'n ymestyn i Gymru a Lloegr ond dim ond yn cael ei defnyddio yng Nghymru, ac mae hynny'n golygu nad oes gennym ein hawdurdodaeth ein hunain. Ond credaf pan fyddwch yn ystyried y mater heddiw, mae'n gwneud hwn yn bwynt gwirioneddol ymarferol ac nid rhywbeth sy'n haniaethol.

A gaf i ddweud, rwy’n credu y dylai'r pwyslais i Lywodraeth Cymru fod wedi bod yn gyfan gwbl ar y dull rhynglywodraethol o’r cychwyn cyntaf? Er tegwch i Lywodraeth Cymru, mae hyn bob amser wedi bod ar yr agenda. Ond yn hytrach na'r llwybr seneddol mwy deddfol, yn fy nhyb i roedd yn debygol o fod yn well hybu’r Cydbwyllgor Gweinidogion, ac rwy'n falch o weld hynny’n cael ei wneud yn y Papur Gwyn a fydd yn cael ei drafod nesaf. Roedd gan yr hen Gydbwyllgor Gweinidogion Ewrop brofiad gwych o gael safbwynt cyffredin rhwng Llywodraethau'r DU wrth ddadlau pethau fel y polisi amaethyddol cyffredin a materion amgylcheddol, wrth iddynt ddod gerbron Cyngor Gweinidogion Ewrop.

Mae'n ymddangos i mi bod angen y dull cyffredin hwnnw nawr oherwydd pan fydd haneswyr yn ysgrifennu hanes y broses gyfan hon, ac yn sicr beth sydd wedi digwydd yn ystod y saith mis neu lai ers y refferendwm ei hun, y peth mwyaf arwyddocaol fydd bod y dadleuon a gyflwynwyd i bobl Prydain wedyn yn seiliedig ar y byd yn dod yn fwy ac yn fwy agored i fasnach rydd fyd-eang. Beth sydd wedi digwydd ers hynny yw bod y prif amddiffynnydd masnach rydd fyd-eang wedi newid ei bolisi yn ddramatig ac mae bellach yn mynd ar drywydd yr hyn a elwir gan lawer yn ddull mwy amddiffynnol, sydd hyd yn oed yn mynd i arwain—dyna’r hyn yr ydym yn ei glywed, beth bynnag, o ffynonellau penodol— at ail-negodi Sefydliad Masnach y Byd. Bydd hyn yn gofyn am negodi medrus iawn o gytundebau masnach y dyfodol gan Lywodraeth Prydain, lle bydd gennym fudd uniongyrchol iawn, oherwydd efallai na fydd yr hyn sy'n dda, er enghraifft, ar gyfer ffermio da byw er budd gorau ffermwyr grawnfwyd yn Lloegr.

Mae'r rhain yn mynd i fod yn faterion anodd iawn iawn, yn enwedig os yw ffermio yn rhan amlycach o lawer o'n gwneuthuriad diwydiannol nag ydyw yn Lloegr. Felly, rwy’n credu mai’r strwythurau rhynglywodraethol yw’r hyn yr ydym yn canolbwyntio arnynt, a hefyd yr hyn y byddwn yn canolbwyntio arnynt, yn sicr, os ydym yn mynd i sicrhau hyder yr Albanwyr mai dull Prydeinig o ymdrin â’r cwestiynau hyn yw'r ffordd orau ymlaen—oherwydd ymdriniwyd bellach â’r pwynt cul ar hawl Seneddol neu hawl Senedd yr Alban—ond yn sicr mae angen dull gweithredu cyffredin lle ceir y lefel uchaf o gytundeb rhwng gwahanol Lywodraethau’r DU. Os na lwyddwn i gael hynny, yna bydd niwed pellach i undeb y Deyrnas Unedig, fel y digwyddodd, yn anffodus, pan bleidleisiodd yr Albanwyr gyda mwyafrif bron o ddwy ran o dair yn erbyn y ffordd y pleidleisiodd gweddill y DU.

Rwy'n credu y bydd llawer o'r materion hyn yn awr yn cael eu profi yn y Bil diwygio mawr. Sylwaf fod UKIP yn annog y safbwynt mwyaf posibl gan Lywodraeth Cymru, gan ddadlau y dylai’r holl bwerau gael eu dychwelyd i Gaerdydd a Chaeredin. Mae'n debyg mai dyma'r ffordd orau o ddechrau, er fy mod yn credu fwy na thebyg y bydd angen rhai o fframweithiau’r DU ac, unwaith eto, roeddwn yn meddwl bod y Papur Gwyn yn eithaf medrus yn hyn o beth.

Felly, bydd yn rhaid i Sewel, rwy’n credu, weithredu'n effeithiol iawn yn y cyd-destun gwleidyddol ac rwy'n gobeithio y bydd ewyllys da a barn dda ar y ddwy ochr—Llywodraeth y DU a Llywodraeth Cymru a Llywodraethau’r Alban a Gogledd Iwerddon.

Well, I think, as ever, the Member raises very, very important points. He’s clearly given these matters a lot of thought and I think the comments that he makes are incredibly valuable and ones that I think there is a lot of agreement with because the whole point about Sewel is all very well getting to this stage, but it has to then be implemented practically, not just in terms of legislation but, as he says, in terms of the actual Joint Ministerial Committee and whatever other structural processes there are in terms of ensuring that there is genuine engagement. That is why I think the comments by the Supreme Court about the importance of Sewel and its role within our constitutional structure are so important and why it is so important, therefore, that the issue of an objective of achieving consensus and agreement between the devolved administrations and with the UK Government is such a fundamental part of that and what it requires, as it does within an environment where we do not have a written constitution as such, is a lot of goodwill, a lot of trust and a lot of common political objectives. That is obviously what we must seek to achieve and I’m sure that is exactly—well, I know that that is exactly—what Welsh Government’s position is and it is seeking to achieve.

Wel, rwy’n meddwl, fel bob amser, bod yr Aelod yn codi pwyntiau pwysig iawn, iawn. Mae'n amlwg wedi ystyried y materion hyn yn fanwl, ac rwy'n credu bod y sylwadau a wna yn hynod werthfawr ac yn rhai, yn fy marn i, y mae llawer o gytundeb arnynt. Oherwydd yr holl bwynt am Sewel yw, mae’n iawn cyrraedd y cam hwn, ond wedyn mae’n rhaid ei roi ar waith yn ymarferol, nid yn unig o ran deddfwriaeth, ond, fel y dywed, o ran y Cydbwyllgor Gweinidogion a pha bynnag brosesau strwythurol eraill sy’n bodoli i sicrhau bod ymgysylltiad gwirioneddol. Dyna pam rwyf yn meddwl bod y sylwadau gan y Goruchaf Lys am bwysigrwydd Sewel a'i swyddogaeth o fewn ein strwythur cyfansoddiadol mor bwysig. A dyna pam mae mor bwysig, felly, bod y nod o sicrhau consensws a chytundeb rhwng y gweinyddiaethau datganoledig ac â Llywodraeth y DU yn rhan mor hanfodol o hynny. Yr hyn sy’n ofynnol ganddo, fel yn achos amgylchedd lle nad oes gennym gyfansoddiad ysgrifenedig fel y cyfryw, yw llawer o ewyllys da, llawer o ymddiriedaeth a llawer o amcanion gwleidyddol cyffredin. Dyna’r hyn sydd angen inni geisio ei gyflawni, yn amlwg, ac rwy'n siŵr mai dyna'n union—wel, rwy’n gwybod mai dyna’n union—yw safbwynt Llywodraeth Cymru a dyna mae’n ceisio ei gyflawni.

I welcome the Supreme Court judgment insofar as it goes. As somebody who has served in both Parliaments, I think it was the correct decision. A parliamentary Act took us into the European Union—the European Community—confirmed by a referendum. The reverse process is now under way; we’ve had a referendum advising Parliament what to do and Parliament now must pass an Act in order to take us out of the European Union. That’s the best way and most constitutional way forward.

But there is a constitutional elephant in the room, which I think we should mention, which is the ridiculous and absurd idea, in the twenty-first century, that we’re reliant on challenging a royal prerogative, that we’re part of a royalty, that we’re part of somebody not elected, but inheriting powers—exercised by a Government, it has to be said, but, nevertheless, in theory, inheriting those powers to exercise them over us. That is a constitutional iniquity that must be swept aside sooner or later. And, since Charles I has been mentioned, let’s remember what Oliver Cromwell did: the first thing he did was march into Parliament, take away the mace—the fool’s bauble as he called it—and there was no royal prerogative after that mace had gone, I can tell you. So, let’s at least acknowledge that we’ve moved a little way onwards since then, but not an awful lot, not an awful lot. If we’re challenging at the Supreme Court our royal prerogative, we haven’t come very far in 400 years, have we?

But it does leave us with some real questions. It leaves us with some real questions around the Sewel convention. The Supreme Court has confirmed that this is a political convention, not a constitutional arrangement. Now, that is very dangerous for the future, I think, of Welsh democracy. How does the Counsel General see us being able to take this forward when we thought that by embedding the Sewel convention in the Wales Bill, already in the Scotland Act, this does make it part of the UK constitution? The Supreme Court doesn’t agree; it’s a political arrangement. And the Supreme Court calls or prays in aid, as part of its argument for this, a case from the 1960s, Madzimbamuto v. Lardner-Burke, a case from southern Rhodesia. Well, that’s putting us in our place. It’s colonial rule that tells us the Sewel convention allows the powers to rest in Westminster to tell this Parliament what we decide for the people of Wales. Again, until we can ensure that the Sewel convention becomes a proper constitutional relationship between the four Parliaments in these islands then we will not have a settled constitution and we will be continually arguing these points.

I regret that the Supreme Court couldn’t make that decision for itself today, but I think that’s one of the key things that the Welsh Government now has to take forward in the terms and context of the constitutional arrangements—which the First Minister has consistently talked about, to be fair to him, but that now needs to be embedded and taken forward, perhaps, in the joint ministerial committee, as a way forward.

‘Convention’ itself is a dangerous and slippery term. It’s only very recently that we’ve had a convention that we have a vote in Parliament before war, one which Robin Cook sacrificed his political life over. Before then, the royal prerogative could be exercised to go to war. That’s a convention. We need to get away from conventions and into the proper constitutional relationship between all Parliaments on these islands. Until we do that, we will, in fact, be exercising colonial powers. Now, I’m not suggesting we declare a unilateral declaration of independence, but I do think that we need to move further forward on these relationships.

The second point that I’d—. Well, I’d like him to answer something about the Sewel convention and how we can embed that. The second point I’d like him to answer is a confirmation from the Welsh Government that it will bring forward an LCM. It’s almost inevitable that the Act that Westminster will be debating will impinge on our powers, so let’s just have the confirmation today that an LCM is appropriate, so that we can know that we’re going to debate and decide on that.

The third and final point is one that we’ve raised several times before, which is around the idea and the principle that there should be some form of continuity Bill debated here in the Welsh Parliament around the powers retained following the decision to leave the European Union. Several Members have noted that the position is there that, as powers are returned from the European Union, we may get more powers—that’s true. But if they just stop in Westminster, then we won’t be getting those, and we’ve seen already talk by many people, including in the Department for the Environment, Food and Rural Affairs as regards agriculture policy and as regards environmental policy, of keeping the powers in London and not, in fact, allowing them to flow here to Cardiff bay. So, wouldn’t it be a positive response to the great reform Bill that’s being produced that we have a continuity Bill here in the Assembly, so that we can debate and ensure that the powers are retained?

Rwy’n croesawu dyfarniad y Goruchaf Lys o ran hynny. Fel rhywun sydd wedi gwasanaethu yn y ddwy Senedd, yn fy marn i, dyna’r penderfyniad cywir.  Deddf seneddol aeth â ni i mewn i'r Undeb Ewropeaidd—y Gymuned Ewropeaidd —a gadarnhawyd gan refferendwm. Mae'r broses yn gweithio fel arall bellach; rydym wedi cael refferendwm yn cynghori’r Senedd beth i'w wneud ac mae’n rhaid i’r Senedd basio Deddf er mwyn mynd â ni allan o'r Undeb Ewropeaidd.  Dyna'r ffordd orau a’r ffordd fwyaf cyfansoddiadol ymlaen.

Ond mae yna broblem nad oes neb am ei thrafod, a chredaf y dylid ei chrybwyll, sef y syniad chwerthinllyd a hurt, yn yr unfed ganrif ar hugain, ein bod yn dibynnu ar herio uchelfraint frenhinol, ein bod ni'n rhan o frenhiniaeth, ein bod ni'n rhan o rywun na chafodd ei ethol, ond sy’n etifeddu pwerau—sy’n cael eu harfer gan Lywodraeth, mae’n rhaid dweud, ond, serch hynny, mewn theori, yn etifeddu’r pwerau hynny i’w harfer drosom ni. Mae hynny'n annhegwch cyfansoddiadol y mae'n rhaid ei ysgubo o'r neilltu yn hwyr neu'n hwyrach. Gan fod Siarl y Cyntaf wedi’i grybwyll, gadewch i ni gofio beth wnaeth Oliver Cromwell: y peth cyntaf a wnaeth oedd gorymdeithio i'r Senedd, mynd â’r brysgyll i ffwrdd—tegan y ffŵl fel y’i galwodd—ac nid oedd unrhyw uchelfraint frenhinol ar ôl i’r brysgyll fynd, gallaf ddweud wrthych. Felly, gadewch i ni o leiaf gydnabod ein bod wedi symud ymlaen rywfaint ers hynny, ond nid llawer iawn, nid llawer iawn. Os ydym yn herio ein huchelfraint frenhinol yn y Goruchaf Lys, nid ydym wedi dod yn bell iawn mewn 400 mlynedd, ydyn ni?

Ond mae'n ein gadael ni gyda rhai cwestiynau gwirioneddol. Mae'n ein gadael ni gyda rhai cwestiynau gwirioneddol ynghylch confensiwn Sewel. Mae'r Goruchaf Lys wedi cadarnhau bod hwn yn gonfensiwn gwleidyddol, nid trefniant cyfansoddiadol. Yn awr, mae hynny'n beryglus iawn ar gyfer dyfodol democratiaeth Cymru, yn fy nhyb i. Sut mae'r Cwnsler Cyffredinol yn gweld y gallwn fwrw ymlaen â hyn pan oeddem yn credu, trwy ymgorffori confensiwn Sewel ym Mil Cymru, sydd eisoes yn Neddf yr Alban, bod hyn yn ei wneud yn rhan o gyfansoddiad y DU? Nid yw'r Goruchaf Lys yn cytuno; mae'n drefniant gwleidyddol. Ac mae’r Goruchaf Lys yn galw neu'n gweddïo am gymorth, fel rhan o'i ddadl dros hyn, achos o'r 1960au, Madzimbamuto v. LARDNER-Burke, achos o dde Rhodesia. Wel, dyna ein rhoi yn ein lle. Rheol drefedigaethol sy'n dweud wrthym fod confensiwn Sewel yn caniatáu i'r pwerau orffwys yn San Steffan i ddweud wrth y Senedd hon yr hyn yr ydym yn ei benderfynu ar gyfer pobl Cymru. Unwaith eto, hyd nes y gallwn sicrhau bod confensiwn Sewel yn llwyddo i fod yn berthynas gyfansoddiadol briodol rhwng pedair Senedd yr ynysoedd hyn, yna ni fydd gennym gyfansoddiad sefydlog a byddwn yn dadlau’r pwyntiau hyn yn barhaus.

Rwy’n gresynu na allai'r Goruchaf Lys wneud y penderfyniad hwnnw drosto’i hun heddiw. Ond rwy'n credu bod hynny'n un o'r pethau allweddol y mae’n rhaid i Lywodraeth Cymru ei ddatblygu ymhellach o ran telerau’r trefniadau cyfansoddiadol a’u cyd-destun—y mae'r Prif Weinidog wedi siarad amdanynt yn gyson, i fod yn deg ag ef. Ond bellach mae angen i hynny gael ei ymgorffori a’i ddatblygu, efallai, yn y pwyllgor gweinidogol ar y cyd, fel ffordd ymlaen.

Mae ‘confensiwn' ei hun yn derm peryglus a llithrig. Dim ond yn ddiweddar iawn yr ydym wedi cael confensiwn fod gennym bleidlais yn y Senedd cyn rhyfel, un yr aberthodd Robin Cook ei fywyd gwleidyddol drosto. Cyn hynny, gellid arfer yr uchelfraint frenhinol i fynd i ryfel. Confensiwn yw hynny. Mae angen i ni symud i ffwrdd oddi wrth gonfensiynau ac i mewn i'r berthynas gyfansoddiadol briodol rhwng pob Senedd ar yr ynysoedd hyn. Hyd nes y gwnawn hynny, byddwn, mewn gwirionedd, yn arfer pwerau trefedigaethol. Nawr, nid wyf yn awgrymu ein bod yn gwneud datganiad unochrog o annibyniaeth, ond rwy’n credu bod angen inni symud ymlaen ymhellach ar y perthnasoedd hyn.

Yr ail bwynt yr—. Wel, hoffwn iddo ateb rhywbeth am gonfensiwn Sewel a sut y gallwn ymgorffori hynny. Yr ail bwynt yr hoffwn iddo ei ateb yw cadarnhad gan Lywodraeth Cymru y bydd yn cyflwyno Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol. Mae'n bron yn anochel y bydd y Ddeddf y bydd San Steffan yn ei thrafod yn effeithio ar ein pwerau ni. Felly gadewch i ni gael y cadarnhad heddiw bod Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol yn briodol, fel y gallwn wybod ein bod yn mynd i drafod a phenderfynu ar hynny.

Mae’r trydydd pwynt a'r olaf yn un yr ydym wedi ei godi sawl gwaith o'r blaen, sef y syniad a'r egwyddor y dylid trafod rhyw fath o Fil parhad yma yn Senedd Cymru o gwmpas y pwerau a gadwyd yn dilyn y penderfyniad i adael yr Undeb Ewropeaidd. Mae nifer o Aelodau wedi nodi mai’r sefyllfa yno yw, wrth i bwerau gael eu dychwelyd gan yr Undeb Ewropeaidd, efallai y byddwn yn cael mwy o bwerau—mae hynny'n wir. Ond os ydynt yn dod i ben yn San Steffan, yna ni fyddwn yn cael y rheini, ac rydym eisoes wedi clywed llawer o bobl, gan gynnwys yn Adran yr Amgylchedd, Bwyd a Materion Gwledig mewn cysylltiad â pholisi amaethyddol ac o ran polisi amgylcheddol, yn siarad am gadw’r pwerau yn Llundain ac nid, yn wir, eu galluogi i lifo yma i fae Caerdydd. Felly, oni fyddai'n ymateb cadarnhaol i'r Bil diwygio mawr sy'n cael ei gynhyrchu bod gennym Fil parhad yma yn y Cynulliad, fel y gallwn drafod a sicrhau bod y pwerau yn cael eu cadw?

Thank you for those comments, and I’ll try and deal with them as best I can. With regard to the last point, the issue of the continuity Bill and so on, we now have the judgment. We have to analyse that judgment very carefully. We will have to analyse very carefully what happens in respect of the trigger Bill, what processes are then set in place, what happens then with regard to potentially a great repeal Bill, and he’s certainly correct that we are on a constitutional rollercoaster in some ways. The calls by this Assembly for a constitutional convention have never been more important. There are all sorts of erratic issues and dysfunctional issues with regard to the constitutional structure of the UK as a whole, so those do have to be dealt with, and I’m sure many of them will be emerging over the course of the coming months.

In respect of the issue of a legislative consent motion, I will leave that to the First Minister to respond to in due course. But, in terms of the points that you raise with regard to prerogatives and Sewel and so on, perhaps the best way to summarise it is that I think we share a lot of common views in terms of the importance of this particular decision. Perhaps, taking his earlier analogy, I suppose what I would say is: roundheads 8, cavaliers 3. [Laughter.]

Diolch am y sylwadau hynny, a byddaf yn ceisio ymdrin â nhw cystal ag y gallaf. O ran y pwynt olaf, mater y Bil parhad ac yn y blaen, mae gennym ddyfarniad yn awr. Mae'n rhaid i ni ddadansoddi’r dyfarniad yn ofalus iawn. Bydd yn rhaid i ni ddadansoddi yn ofalus iawn yr hyn sy'n digwydd o ran y Bil sbardun, pa brosesau sy’n cael eu rhoi ar waith wedyn, beth fydd yn digwydd wedyn o ran Bil diddymu mawr o bosibl, ac mae'n sicr yn gywir ei bod yn anodd inni ragweld beth fydd yn digwydd i’r strwythur cyfansoddiadol. Ni fu’r galwadau gan y Cynulliad hwn am gonfensiwn cyfansoddiadol erioed yn bwysicach. Mae pob math o faterion anghyson a materion camweithredol o ran strwythur cyfansoddiadol y DU yn gyffredinol, felly mae’n rhaid ymdrin â’r rheini. Rwy'n siŵr y bydd llawer ohonynt yn dod i'r amlwg yn ystod y misoedd sydd i ddod.

O ran y mater o gynnig cydsyniad deddfwriaethol, gadawaf hynny i’r Prif Weinidog i ymateb iddo maes o law. Ond, o ran y pwyntiau a godwch yng nghyswllt uchelfreintiau a Sewel ac yn y blaen, efallai mai'r ffordd orau i grynhoi hynny yw fy mod yn credu ein bod yn rhannu llawer o safbwyntiau cyffredin o ran pwysigrwydd y penderfyniad penodol hwn. O bosibl, gan ddefnyddio’r gymhariaeth a wnaeth yn gynharach, mae'n debyg mai’r hyn y byddwn yn ei ddweud yw: Y Pengryniaid 8,Y Brenhinwyr 3. [Chwerthin.]

I’d like to congratulate the Counsel General on his great efforts on behalf of us and on behalf of Wales in the Supreme Court. I think his presence was absolutely justified and was very significant in reaching the decision that was made. I welcome his statement. I think it’s absolutely, vitally important that such a momentous decision is decided on in Parliament. He said in his statement that we now must go forward and have full, open debate, and there must be no talk about unamendable motions. I’m sure he would agree that it is so important that the motion can be amended, because that can enable full debate. Is he confident now that we are moving forward to a full, open debate?

Most of the questions I had about the Sewel convention have already been asked and answered, but I agree very strongly about the importance of the negotiation between the four countries, and how important that is and how crucial it is that we do reach a consensus. But would the Counsel General agree that there must be at least a possibility that a consensus may not be reached with all four of the nations, and what does he think would be the result of that situation?

Hoffwn i longyfarch y Cwnsler Cyffredinol ar ei ymdrechion mawr ar ein rhan ni ac ar ran Cymru yn y Goruchaf Lys. Rwy'n credu bod ei bresenoldeb wedi ei gyfiawnhau’n llwyr ac yn bwysig iawn wrth ddod i'r penderfyniad a wnaed. Rwy’n croesawu ei ddatganiad. Rwy'n credu ei fod yn hanfodol bwysig bod penderfyniad tyngedfennol o'r fath yn cael ei benderfynu arno yn y Senedd. Dywedodd yn ei ddatganiad bod yn rhaid i ni fynd ymlaen nawr a chael dadl lawn, agored, ac ni ddylai fod unrhyw sôn am gynigion na ellir eu gwella. Rwy'n siŵr y byddai'n cytuno ei bod yn bwysig iaawn bod modd gwella’r cynnig hwn, oherwydd gall hynny alluogi trafodaeth lawn. A yw'n hyderus erbyn hyn ein bod yn symud ymlaen at ddadl lawn ac agored?

Gofynnwyd ac atebwyd y rhan fwyaf o'r cwestiynau oedd gennyf am gonfensiwn Sewel eisoes. Ond rwy’n cytuno'n gryf iawn am bwysigrwydd y cyd-drafod rhwng y pedair gwlad, a pha mor bwysig yw hynny a pha mor hanfodol yw hi ein bod yn cyrraedd consensws. Ond a fyddai’r Cwnsler Cyffredinol yn cytuno bod posibilrwydd o leiaf na fydd modd dod i gytundeb â phob un o’r pedair gwlad, a beth yn ei farn ef fyddai canlyniad y sefyllfa honno?

Can I just say that the judgment, obviously, sets the foundations that enable us to move forward? As I’ve said, it now opens the door and establishes a clear framework, and hopefully there will be consensus and agreement in respect of all the interests of all parts of the United Kingdom, and achieving consensus and endorsement should be a fundamental part of that. In terms of the implications as to a lack of consensus, well, I’m a real optimist, because I think most people—and across parties—do want to see us get through this, and to succeed in respect of common interests. It is the responsibility of everyone to play their part within that, so I think that is achievable. But what I think has been important about our role to date is that we had a very specific Welsh voice in these processes. Without that, without this Assembly, without a Welsh Government, we would not have had that voice. We would not have been able to make those representations, and we would not be able to stand up in the way we are doing. That doesn’t mean that things ahead are easy, that there aren’t going to be considerable difficulties, that we don’t have to be alert, because, as I’ve said, we’re on a constitutional helter-skelter, we are in a process that is changing, and there are going to be challenges we have to face up to. But I’m going to be an optimist on this, because I think that is our role and I think it is our role to achieve the best we can for the Welsh people. I think the White Paper that is going to be discussed shortly is going to be a major contribution to that debate and to that process.

A gaf i ddweud bod y dyfarniad, yn amlwg, yn gosod y sylfeini sy'n ein galluogi i symud ymlaen? Fel y dywedais, mae bellach yn agor y drws ac yn sefydlu fframwaith clir, a gobeithio y bydd consensws a chytundeb o ran holl fuddiannau pob rhan o'r Deyrnas Unedig. Dylai cyflawni consensws a chymeradwyaeth fod yn rhan sylfaenol o hynny. O ran y goblygiadau o ran diffyg consensws, wel, rwy'n optimydd gwirioneddol, gan fy mod yn credu bod y rhan fwyaf o bobl—ac ar draws y pleidiau—yn dymuno ein gweld yn mynd drwy hyn, ac yn llwyddo o ran buddiannau cyffredin. Mae'n gyfrifoldeb ar bawb i chwarae eu rhan, felly credaf ei fod yn gyraeddadwy. Ond yr hyn y credaf sydd wedi bod yn bwysig am ein swyddogaeth hyd yn hyn yw bod gennym lais Cymreig penodol iawn yn y prosesau hyn. Heb hynny, heb y Cynulliad hwn, heb Lywodraeth Cymru, ni fyddem wedi cael y llais hwnnw. Ni fyddem wedi gallu gwneud y sylwadau hynny, ac ni fyddem wedi gallu herio yn y modd yr ydym yn ei wneud. Nid yw hynny'n golygu bod y pethau sydd o’n blaenau yn hawdd, na fydd anawsterau sylweddol, nad oes rhaid i ni fod yn effro, oherwydd, fel y dywedais, ni allwn ragweld beth fydd yn digwydd i’r strwythur cyfansoddiadol, mae’r broses yn newid, ac fe fydd heriau y mae’n rhaid i ni eu hwynebu. Ond rwy’n mynd i fod yn optimydd, oherwydd credaf mai dyna yw ein swyddogaeth, ac rwy’n credu mai ein swyddogaeth ni yw cyflawni'r gorau y gallwn i bobl Cymru. Rwy'n meddwl bod y Papur Gwyn a gaiff ei drafod cyn bo hir yn mynd i fod yn gyfraniad pwysig at y ddadl honno ac at y broses honno.

Diolch yn fawr, Lywydd. A gaf i hefyd ddiolch i’r Cwnsler Cyffredinol am ei ddatganiad heddiw, sydd wedi mwy nag egluro i ni pwysigrwydd cyfansoddiadol gwleidyddol y cyfan mae o wedi gallu ei wneud? Mi fuaswn i’n cyfeirio yn gryno at dair elfen: yn gyntaf, bod y gwledydd datganoledig a’r Llywodraethau wedi siarad â thri llais, ond yn canu bron yn unsain, neu o leiaf mewn cynghanedd gyflawn, sef bod y dadleuon oedd yn cael eu cyflwyno yn ddadleuon oedd yn dangos yn glir natur cyfansoddiad y deyrnas. Mae hynny wedi bod yn gyfraniad allweddol.

Rydw i’n meddwl hefyd fod y drws sydd wedi cael ei agor yn glir iawn yn y dyfarniad yma gan y Goruchaf Lys ynglŷn â’r hyn fydd yn digwydd pan ddeuir mas o’r Undeb Ewropeaidd ac fel y bydd y cymwyseddau yn y sefydliadau datganoledig yn gallu cael eu newid—bod y ffenest yna wedi ei dangos inni yn glir iawn. Yn y cyd-destun yma, os caf i helpu efallai ychydig ar ddealltwriaeth Simon Thomas o’r materion hyn, yn y sefyllfa yna y mae confensiwn Sewel mor allweddol. Oherwydd ar yr un pryd ag yr ydym ni’n trafod y materion yma, mae confensiwn Sewel bellach yn Neddf yr Alban ac yn Neddf Cymru. Mae’r broses ar y ddwy Ddeddf yna wedi ei gwblhau, sy’n golygu felly fod yr arfer confensiynol o beidio â deddfu yn groes yn Senedd San Steffan neu yn Senedd Cymru ynglŷn â’i gilydd wedi dod yn ddeddf. Beth sy’n bwysig, byddwn i’n ei awgrymu, Gwnsler Cyffredinol, yw bod yr egwyddor yna’n ymestyn i ddeddfwriaeth Ewropeaidd fel y mae hi’n cael ei dadwneud yn ei heffaith ar y Deyrnas Unedig ac felly bod y cymwyseddau priodol yn dod i’r lle hwn.

Felly, rydw i’n credu bod eich dadansoddiad chi o ble’r ydym ni yn cyfiawnhau’r gwaith a wnaeth Llywodraeth Cymru, a mwy o rym ichi yn y dyfodol.

Thank you, Llywydd. May I also thank the Counsel General for his statement this afternoon, which has more than explained to us the constitutional and political importance of all that he has been able to achieve? I would briefly refer to three elements: first of all, that the devolved nations and the devolved Governments have spoken with three voices but almost singing from the same hymn sheet, namely, that the arguments put forward were arguments that clearly demonstrated the nature of the UK constitution. That has been a key contribution.

I also think that the door that’s been very clearly opened in this judgment by the Supreme Court as to what will happen when we exit the European Union and how competencies in the devolved institutions may be changed—that that window is clearly now open to us. In this context, if I could assist Simon Thomas in his understanding of these issues, in that situation, that is where the Sewel convention is so crucial, because, as we discuss these issues, the Sewel convention is now in the Scotland Act and will be in the Wales Act. The process on those two Bills is completed, which means that the constitutional practice of not legislating in a contrary way in Westminster or in Wales in relation to each other is now enshrined in legislation. What is important, I would suggest, Counsel General, is that that principle should extend to European legislation as it is disapplied in its impact on the UK, and that the appropriate competencies should come to this place.

Therefore, I think your analysis of where we stand justifies the work undertaken by the Welsh Government, and all power to you in the future.

Thank you for those comments. Perhaps if I just deal with the point that the Member made about the Sewel convention being incorporated into the Wales Bill—what will become, hopefully, the Wales Act—that issue was addressed, albeit in respect of Scotland, but this is what the Supreme Court said:

‘it is recognising the convention for what it is, namely a political convention, and is effectively declaring that it is a permanent feature of the relevant devolution settlement. That follows from the nature of the content, and is acknowledged by the words (“it is recognised” and “will not normally”)’.

So, it becomes a permanent feature. It is a feature that cannot disappear or be undermined. It becomes a fundamental part of our constitutional arrangements. With an, effectively, unwritten constitution, what may start off as a political convention can become, over a period of time, a fundamental part of the operating constitution. That is the nature of unwritten constitutions.

He’s right that the door is open. He is right, also, that there are issues in respect of the return of powers that should be within the devolved areas. Those are issues that the First Minister has commented on, that others have commented on from time to time, and that we are very alert to. The fundamental point that he also makes, of course, is this: we have actually seen a hegemony amongst the devolved administrations that I don’t think existed. That doesn’t mean we don’t have disagreements, or have disagreements in terms of perhaps what the longer term agenda may be, but, in terms of the fundamental principles of the rule of law, there was absolute harmony on those particular points, and that is very, very encouraging.

Diolch am y sylwadau hynny. Rhoddaf sylw i’r pwynt a wnaeth yr Aelod am gonfensiwn Sewel yn cael ei ymgorffori ym Mil Cymru—yr hyn a ddaw yn Ddeddf Cymru, gobeithio— ymdriniwyd â’r mater hwnnw, er bod hynny’n ymwneud â'r Alban, ond dyma’r hyn a ddywedodd y Goruchaf Lys:

mae’n cydnabod y confensiwn am yr hyn ydyw, sef confensiwn gwleidyddol, ac mae’n datgan yn effeithiol ei fod yn nodwedd barhaol o'r setliad datganoli perthnasol. Mae hynny'n dilyn o natur y cynnwys, ac yn cael ei gydnabod gan y geiriau ("cydnabyddir" a " fel arfer ni fydd").

Felly, mae'n dod yn nodwedd barhaol. Mae'n nodwedd na all ddiflannu ac ni ellir ei thanseilio. Mae'n dod yn rhan sylfaenol o'n trefniadau cyfansoddiadol. Yn wir, gyda chyfansoddiad anysgrifenedig, gall yr hyn a all ddechrau fel confensiwn gwleidyddol ddatblygu i fod, dros gyfnod o amser, yn rhan sylfaenol o'r cyfansoddiad gweithredol. Dyna natur cyfansoddiadau anysgrifenedig.

Mae'n briodol bod y drws ar agor. Mae'n iawn, hefyd, fod yna faterion yn codi o ran dychwelyd pwerau a ddylai fod o fewn y meysydd datganoledig.  Mae'r rheini yn faterion y mae'r Prif Weinidog wedi gwneud sylwadau arnynt, y mae eraill wedi gwneud sylwadau arnynt o bryd i'w gilydd, ac yr ydym yn effro iawn iddynt. Y pwynt sylfaenol y mae’n ei wneud hefyd, wrth gwrs, yw hyn: rydym mewn gwirionedd wedi gweld hegemoni ymysg y gweinyddiaethau datganoledig nad wyf yn meddwl oedd yn bodoli. Nid yw hynny'n golygu nad oes gennym faterion yr ydym yn anghytuno arnynt, neu nad oes gennym faterion yr ydym yn anghytuno arnynt o ran yr agenda tymor hwy, ond o ran egwyddorion sylfaenol rheolaeth y gyfraith, roedd cytgord llwyr ar y pwyntiau penodol hynny, ac mae hynny'n galonogol iawn, iawn.

4. 4. Datganiad: ‘Sicrhau Dyfodol Cymru’: Symud o’r Undeb Ewropeaidd at Berthynas Newydd ag Ewrop
4. 4. Statement: ‘Securing Wales' Future’: Transition from the European Union to a New Relationship with Europe

Yr eitem nesaf ar ein hagenda ni yw’r datganiad gan y Prif Weinidog ar ‘Sicrhau Dyfodol Cymru’, symud o’r Undeb Ewropeaidd at berthynas newydd ag Ewrop. Galwaf ar y Prif Weinidog, felly, Carwyn Jones.

The next item on our agenda’s the statement by the First Minister on ‘Securing Wales’ Future’, transition from the European Union to a new relationship with Europe. I call on the First Minister, Carwyn Jones.

Diolch, Lywydd. Well, we’ve now published our detailed policy statement on the UK’s exit from the European Union. Our position has been drawn up jointly with Plaid Cymru, through our liaison arrangements, and, therefore, carries substantial support in this Assembly—and I hope that there is much in this document that will command the support of other Members too. The wider the consensus that can be established in this Assembly, the more powerful will be the message from Wales in protecting our interests.

Llywydd, the paper makes six main points. The first is that we should continue to have full and unfettered access to the single market. According to HM Revenue and Customs, two thirds of Welsh exports go to countries in the single market, so why on earth would we voluntarily surrender access to it? Currently, we have full integration between the UK and the single market. After we leave the European Union we should aim to retain that integration fully, or as much of it as we possibly can. There are different ways in which this could be done, but the essential point is clear: our businesses need continued participation in the single market so they can continue selling their products without competitive disadvantage in Europe.

We also believe that the UK should remain part of the customs union, at least for the time being. This enables free-trade arrangements with more than 50 other countries beyond the EU and there is no good reason to turn our backs on that. The possibility is mooted that the UK may, over time, form new trading relationships with other major economies such as the US, India and China. Such agreements might be worth having, but subject to detailed consent. We might welcome them, but the content of such agreements would be absolutely crucial. But at this point, we must be pragmatic about Wales’s interests. All the available evidence shows that developing new trade agreements is painstaking and requires long-term effort, certainly between five and 10 years. And that’s when things progress smoothly and new governments continue the same line as their predecessors, which is by no means a given. So, while we support the exploration of new trade opportunities for our businesses, we want to protect the markets we already have. If better opportunities arise in future, let’s look at them with an open mind, but we see no advantage now in dismantling clear current benefits in favour of a wing and a prayer.

We do accept that concerns about migration were part of what motivated some to vote ‘leave’, and this is our second point. I want to be very clear: EU citizens play a very positive role in Welsh life, and I want their status to be clarified urgently. In future, we will still need to recruit from Europe for jobs in shortage areas and this is the key point: migration from the EU must be domestically managed and linked explicitly to work. We need clearly enforced laws to ensure that migrant workers are not exploited or used by unscrupulous employers to drive down wages or to lower terms and conditions for workers. We believe this is the basis for a balanced approach that links migration to jobs and good properly enforced employment practice that protects all workers whatever their country of origin.

Thirdly, Wales receives some £680 million annually from EU funds. During the referendum, voters were assured by ‘leave’ campaigners that Wales would not be one penny worse off as a result of leaving the EU. This Government intends to hold the UK Government to account for that promise and I trust we’ll have the backing of the whole of this Chamber in that mission. The people who sent us here will expect no less.

We will, of course, be leaving the major EU programmes and responsibility for managing agriculture and the countryside, and for regional economic development, will fall to us here in Wales. It is vital that those responsibilities are properly resourced and we look to the Treasury to maintain our spending at current levels. There are some smaller EU programmes that contribute significantly to our well-being for which we may potentially remain eligible outside the EU. These include Horizon 2020, money to stimulate research and innovation and Erasmus, which enables student exchanges.

Wales shares a maritime border with Ireland and the ports of Holyhead, Fishguard and Pembroke Dock are crucial and at the front line of any changes. We are particularly keen that we remain eligible for the Wales-Ireland strand of the EU INTERREG funding source. The sums of money are quite small in relative terms, but the programme helps to create dynamic co-operation between the maritime border regions of Wales and Ireland. This co-operation will become more important, not less, in the future. We enjoy excellent relations with our Irish neighbour and we attach a high value to building on our mutual and neighbourly interests in the years ahead. As I and others have said many times: we are leaving the European Union, but we are not leaving Europe.

Our fourth point is on devolution and the future of the UK. Powers that have already been devolved to this Assembly and this Government must remain devolved. Let us not forget that our powers are also the result of two referendums of the Welsh people and we will oppose any attempt by the UK Government to grab such powers to itself. We recognise very readily that some areas of policy will require agreement across all four governments to ensure that, when we are outside the EU, we do nothing to inhibit the internal market or the single market of the UK—the free flow of trade within the UK. This will require mutual respect among the four governments and willingness to develop the machinery that will enable us to form such agreements, including independent arbitration. Leaving the EU provides an opportunity to renew and reinvigorate democratic practice in the UK and that opportunity must not be squandered on a leaden centralisation that will only serve to foster resentment and undermine the long-term strength of the union.

The decades of EU membership have produced a legacy of benefits covering many aspects of life, and this is our fifth point. Workers enjoy a range of employment protections and the quality of our environment has been greatly improved. As we leave the EU, we aim to protect these improvements to everyday life in Wales, and we will oppose vigorously any attempt to cut corners and create worse conditions. Our Wales is a country that values people and we want to enhance the quality of life for all our citizens.

The final point we make in our document is the need to negotiate a period of transition, so that current arrangements can apply for a period after the UK actually leaves the EU, presumably around the spring of 2019. It is not yet clear whether agreement on the UK’s forward relationship with the EU will be fixed according to the same timetable as agreement on our departure from the EU. But there are many variables here and we will have to see. But, in any case, businesses, public bodies, farmers, universities and many others will need time to assess new realities as they become clearer. For this reason, we believe a transition period is necessary, so that everyone has time to prepare for the new circumstances, and we believe this should be an early negotiating priority for the UK.

Llywydd, I believe that this White Paper represents a coherent and detailed position towards EU negotiation that protects Wales’s interests and provides a sound and plausible framework for the UK as a whole. I hope all Members will consider it in detail. It is my intention to schedule a debate in a couple of weeks’ time, which will provide an opportunity for us to demonstrate support for the Welsh national interest. We are leaving the EU—that debate is over—but I urge all Members to approach the terms of EU exit with Wales’s interests clearly in mind.

Finally, Llywydd, we have already heard from the Counsel General this afternoon in response to today’s Supreme Court judgement. It is right that the National Assembly should have an opportunity to debate the trigger legislation for article 50, and it is our intention to timetable such a debate in Government time at the appropriate time.

Diolch, Lywydd. Wel, rydym nawr wedi cyhoeddi ein datganiad polisi manwl ar y DU yn gadael yr Undeb Ewropeaidd. Mae ein safbwynt wedi ei lunio ar y cyd gyda Phlaid Cymru, drwy ein trefniadau cyswllt, ac, felly, mae ganddo gefnogaeth sylweddol yn y Cynulliad hwn—ac rwy’n gobeithio bod llawer yn y ddogfen hon a fydd yn ennyn cefnogaeth Aelodau eraill hefyd. Yr ehangaf yw’r consensws y gellir ei sefydlu yn y Cynulliad hwn, y mwyaf pwerus fydd y neges gan Gymru o ran diogelu ein buddiannau.

Lywydd, mae’r papur yn gwneud chwe phrif bwynt. Y cyntaf yw y dylem barhau i gael mynediad llawn a dilyffethair i’r farchnad sengl. Yn ôl Cyllid a Thollau Ei Mawrhydi, mae dwy ran o dair o allforion Cymru yn mynd i wledydd yn y farchnad sengl, felly pam ar y ddaear y byddem ni’n wirfoddol yn ildio mynediad iddi? Ar hyn o bryd, mae gennym integreiddio llwyr rhwng y DU a'r farchnad sengl. Ar ôl inni adael yr Undeb Ewropeaidd dylem fod â’r nod o gadw'r integreiddio hwnnw’n llawn, neu gymaint ohono ag y gallwn. Mae gwahanol ffyrdd y gellid gwneud hynny, ond mae’r pwynt hanfodol yn glir: mae ar ein busnesau angen parhau i gymryd rhan yn y farchnad sengl fel y gallant barhau i werthu eu cynnyrch heb anfantais gystadleuol yn Ewrop.

Rydym hefyd yn credu y dylai'r DU barhau i fod yn rhan o'r undeb tollau, o leiaf am y tro. Mae hyn yn galluogi trefniadau masnach rydd gyda mwy na 50 o wledydd eraill y tu hwnt i'r UE ac nid oes rheswm da i droi ein cefnau ar hynny. Mae'r posibilrwydd wedi cael ei grybwyll y gallai’r DU, dros amser, ffurfio cysylltiadau masnachu newydd ag economïau mawr eraill fel yr Unol Daleithiau, India a Tsieina. Efallai y byddai cytundebau o'r fath yn werth eu cael, ond yn amodol ar gydsyniad manwl. Efallai y byddem yn eu croesawu, ond byddai cynnwys cytundebau o'r fath yn gwbl hanfodol. Ond ar yr adeg hon, mae'n rhaid inni fod yn bragmatig am fuddiannau Cymru. Mae'r holl dystiolaeth sydd ar gael yn dangos bod datblygu cytundebau masnach newydd yn broses lafurus ac angen ymdrech hirdymor, yn sicr rhwng pump a 10 mlynedd. Ac mae hynny pan fo pethau'n symud ymlaen yn llyfn a llywodraethau newydd yn parhau i fod o’r un farn â’u rhagflaenwyr, sy’n bell o fod yn sicr. Felly, er ein bod o blaid chwilio am gyfleoedd masnach newydd i’n busnesau, hoffem amddiffyn y marchnadoedd sydd gennym eisoes. Os daw gwell cyfleoedd yn y dyfodol, gadewch inni edrych arnynt â meddwl agored, ond ni welwn ddim mantais yn awr o ddatgymalu buddiannau presennol clir heb reswm amlwg.

Rydym yn derbyn bod pryderon am fudo yn rhan o'r hyn a gymhellodd rai pobl i bleidleisio 'gadael', a dyma yw ein hail bwynt. Hoffwn fod yn glir iawn: mae dinasyddion yr UE yn chwarae rhan gadarnhaol iawn ym mywyd Cymru, a hoffwn i’w statws gael ei wneud yn glir ar frys. Yn y dyfodol, bydd angen o hyd inni recriwtio o Ewrop ar gyfer swyddi mewn meysydd lle ceir prinder a dyma'r pwynt allweddol: mae’n rhaid rheoli mudo o'r UE yn ddomestig a’i gysylltu'n benodol â gwaith. Mae arnom angen cyfreithiau a orfodir yn glir i sicrhau nad oes camfanteisio ar weithwyr mudol na’u bod yn cael eu defnyddio gan gyflogwyr diegwyddor i ostwng cyflogau nac i ostwng telerau ac amodau gweithwyr. Credwn mai dyma’r sail ar gyfer dull cytbwys sy'n cysylltu mudo â swyddi ac arferion cyflogaeth da, wedi’u gorfodi'n briodol, sy'n amddiffyn pob gweithiwr o ba bynnag wlad y mae’n dod yn wreiddiol.

Yn drydydd, mae Cymru yn cael tua £680 miliwn bob blwyddyn o gronfeydd yr UE. Yn ystod y refferendwm, cafodd pleidleiswyr eu perswadio gan ymgyrchwyr 'gadael' na fyddai Cymru yr un geiniog yn dlotach o ganlyniad i adael yr UE. Mae'r Llywodraeth hon yn bwriadu dwyn Llywodraeth y DU i gyfrif am yr addewid hwnnw a hyderaf y bydd gennym gefnogaeth y Siambr gyfan hon yn hynny o beth. Ni fydd y bobl a’n hanfonodd ni yma yn disgwyl dim llai.

Byddwn, wrth gwrs, yn gadael prif raglenni’r UE a ni yma yng Nghymru fydd yn cael y cyfrifoldeb am reoli amaethyddiaeth a chefn gwlad, ac am ddatblygu economaidd rhanbarthol. Mae'n hanfodol bod y cyfrifoldebau hynny'n cael adnoddau priodol, ac rydym yn disgwyl i’r Trysorlys gynnal ein gwariant ar y lefelau presennol. Mae rhai o raglenni llai yr UE sy'n cyfrannu'n sylweddol at ein lles ac y gallem o bosibl ddal i fod yn gymwys ar eu cyfer y tu allan i'r UE. Mae'r rhain yn cynnwys Horizon 2020, arian i ysgogi ymchwil ac arloesi ac Erasmus, sy'n galluogi cyfnewid myfyrwyr.

Mae Cymru yn rhannu ffin forol ag Iwerddon ac mae porthladdoedd Caergybi, Abergwaun a Doc Penfro yn hollbwysig ac ar reng flaen unrhyw newidiadau. Rydym yn arbennig o awyddus ein bod yn parhau i fod yn gymwys i gael llinyn Cymru-Iwerddon ffynhonnell gyllid INTERREG yr UE. Mae'r symiau o arian yn eithaf bach mewn termau cymharol, ond mae'r rhaglen yn helpu i greu cydweithrediad deinamig rhwng rhanbarthau ffin forol Cymru ac Iwerddon. Bydd y cydweithredu hwn yn dod yn bwysicach, nid yn llai pwysig, yn y dyfodol. Rydym yn mwynhau perthynas ardderchog â’n cymdogion yn Iwerddon, ac rydym yn rhoi gwerth uchel ar adeiladu ar ein cyd-fuddiannau a’n buddiannau cymdogol yn y blynyddoedd i ddod. Fel yr wyf i ac eraill wedi ei ddweud droeon: rydym yn gadael yr Undeb Ewropeaidd, ond nid ydym yn gadael Ewrop.

Mae ein pedwerydd pwynt yn ymwneud â datganoli a dyfodol y DU. Mae’n rhaid i bwerau sydd eisoes wedi'u datganoli i'r Cynulliad hwn a’r Llywodraeth hon barhau i fod yn ddatganoledig. Gadewch inni beidio ag anghofio bod ein pwerau hefyd wedi dod o ganlyniad i ddau refferendwm ymhlith y Cymry; byddwn yn gwrthwynebu unrhyw ymgais gan Lywodraeth y DU i fachu pwerau o'r fath iddi ei hun. Rydym yn fodlon iawn i gydnabod y bydd angen cytundeb ar draws pob un o'r pedair llywodraeth mewn rhai meysydd polisi i sicrhau, pan fyddwn y tu allan i'r UE, nad ydym yn gwneud dim byd i atal marchnad fewnol neu farchnad sengl y DU—llif rhydd masnach o fewn y DU. Bydd hyn yn golygu bod angen cyd-barch ymhlith y pedair llywodraeth a pharodrwydd i ddatblygu'r mecanweithiau a fydd yn ein galluogi i ffurfio cytundebau o'r fath, gan gynnwys cyflafareddu annibynnol. Mae gadael yr UE yn rhoi cyfle i adnewyddu ac adfywio arferion democrataidd yn y DU ac ni ddylid gwastraffu’r cyfle hwnnw ar ganoli trwm na fyddai’n cyflawni dim heblaw meithrin dicter a thanseilio cryfder hirdymor yr undeb.

Mae degawdau o aelodaeth yr UE wedi creu etifeddiaeth o fuddiannau sy’n cwmpasu sawl agwedd ar fywyd, a dyma ein pumed pwynt. Mae gweithwyr yn mwynhau amrywiaeth o amddiffyniadau cyflogaeth ac mae ansawdd ein hamgylchedd wedi cael ei wella'n fawr. Wrth inni adael yr UE, ein nod ye gwarchod y gwelliannau hyn i fywyd bob dydd yng Nghymru, a byddwn yn gwrthwynebu’n rymus unrhyw ymgais i dorri corneli a chreu amodau gwaeth. Mae ein Cymru ni yn wlad sy'n gwerthfawrogi pobl a hoffem wella ansawdd bywyd ein holl ddinasyddion.

Y pwynt olaf a wnawn yn ein dogfen yw bod angen negodi cyfnod pontio, fel y gall y trefniadau presennol fod yn berthnasol am gyfnod ar ôl i'r DU adael yr UE mewn gwirionedd, yn ôl pob tebyg o gwmpas gwanwyn 2019. Nid yw'n glir eto a fydd cytundeb ar berthynas y DU gyda'r UE yn y dyfodol yn seiliedig ar yr un amserlen â'r cytundeb ar gyfer gadael yr UE. Ond mae llawer o amrywioldebau yma a bydd yn rhaid inni aros i weld. Ond, beth bynnag, bydd angen amser ar fusnesau, cyrff cyhoeddus, ffermwyr, prifysgolion a llawer o bobl eraill i asesu realiti newydd wrth i’r realiti hwnnw ddod yn gliriach. Am y rheswm hwn, rydym yn credu bod angen cyfnod pontio, fel bod pawb yn cael amser i baratoi ar gyfer yr amgylchiadau newydd, ac rydym yn credu y dylai hyn fod yn un o flaenoriaethau negodi cynnar y DU.

Lywydd, rwy’n credu bod y Papur Gwyn hwn yn cynrychioli safbwynt cydlynol a manwl ynglŷn â thrafodaethau am yr UE sy'n diogelu buddiannau Cymru ac yn darparu fframwaith credadwy a chadarn ar gyfer y DU yn ei chyfanrwydd. Rwy'n gobeithio y gwnaiff pob Aelod ei ystyried yn fanwl. Rwy’n bwriadu trefnu dadl ymhen wythnos neu ddwy, a fydd yn rhoi cyfle i ni ddangos cefnogaeth i fudd cenedlaethol Cymru. Rydym yn gadael yr UE—mae’r drafodaeth honno drosodd—ond rwy’n annog pob Aelod i feddwl am delerau gadael yr UE â buddiannau Cymru yn glir mewn golwg.

Yn olaf, Lywydd, rydym eisoes wedi clywed gan y Cwnsler Cyffredinol y prynhawn yma mewn ymateb i ddyfarniad y Goruchaf Lys heddiw. Mae'n iawn y dylai'r Cynulliad Cenedlaethol gael cyfle i gael dadl am y ddeddfwriaeth sbardun ar gyfer erthygl 50, ac rydym yn bwriadu trefnu dadl o'r fath yn amser y Llywodraeth ar yr adeg briodol.

First Minister, thank you for your statement today. I do believe that your last comments in particular about reflecting on the contents of the White Paper are correct. It is a point to debate, it is a point to discuss, and I do hope that each Member will look at it constructively and either offer an alternative, or, obviously, support some of the sentiments in the paper. I make no bones about it; on this side of the Chamber, there are pieces of this White Paper that we will find common ground over. It cannot be right that we end up at loggerheads debating and discussing such important issues, and if we can reach a consensus, Wales’s voice is far greater for that consensus.

That brings me to the top of the statement, where the First Minister talks about the wider consensus that can be established across the Assembly, which makes for a more powerful message from Wales. I do bitterly, bitterly regret that the First Minister chose not to even enter into any discussions whatsoever with this side of the Chamber. I accept that those discussions might have hit a quagmire and might have gone nowhere. Equally, they might well have progressed, and there could be have been a set of principles—[Interruption.] It’s all well and good the nationalists over there going on, and I’ll deal with your comments later, but it could have been very beneficial. As the First Minister’s statement points out, when this Chamber speaks with one voice, that voice is far greater, it is stronger and it is clearer. So, regrettably, I do regret that the First Minister didn’t choose that course, certainly in the early days, to explore some of those options. And I would be grateful to understand why the First Minister did not choose to explore those avenues when the offer was made to him to explore what assistance could be had, as in my message to him on 24 June about exploring the possibility of working together to find solutions to some of the problems and issues that could be thrown up by the result of the referendum.

I’d also like to ask the First Minister in particular—. When we’re talking about the single market, and access to the single market, no-one want to see restrictions on trade, whether that be on a global platform or on a European platform. But it is a fact that the people of Wales and the people of the United Kingdom voted to leave the European Union. And by being a member of the European Union, you were entitled to be a member of the single market. Now, some of the tenets that underpin that single market around immigration are problematic if you’re looking to invoke access to the market, or participation in the market. I’d be grateful to understand how the First Minister sees either membership, participation, or access, because the document talks of all three when it’s speaking about the single market and the ability for Welsh companies and Welsh opportunities within that market.

It moves on then to define about jobs and, in particular, how one of the solutions that the First Minister and Plaid Cymru put forward to get over the immigration question that, for some people, was central to their vote in the referendum, was the ability to control immigration. Now, the First Minister has put the proposal forward about people should have a job or they should be allowed into the country for a period of time to find a job. I’d be grateful to understand what the First Minister would determine classifies as a job to allow access into the United Kingdom. Because this is really important when deciding if this option actually stacks up or not.

Then, it goes without saying that we will all fight within this Chamber to secure Wales’s share of resources, to make sure that our higher education sector, our rural economy and, indeed, structural funding can benefit from that money coming into Wales. There is no argument there, and we will work tirelessly with anyone in this Chamber who shares that sentiment. It is vital that a positive message is put forward that, when that money is allocated, we will start to use that money to move us off the bottom of the league tables, which has blighted the Welsh economy on so many fronts. But what is important is, actually, if we are to secure a fair share of that money—and maybe even an increased share of that money—that, on these areas, we do look at a UK-wide framework in debating and discussing how that money can come to Wales, and, indeed, to other parts of the United Kingdom. I’d be grateful if the First Minister could reply as to what his views are on a UK framework when it comes to agriculture, when it comes to structural funds and when it comes to HE funding, because I think, again, that’s a very important area to consider as to how we actually get the money recycled around the United Kingdom.

I do believe the paragraph on constitutional arrangements is most probably the most important paragraph in this statement. There is a huge amount of work to be done to work out how the United Kingdom will govern itself and will run itself post the Brexit negotiations. I endorse the comments that David Melding and others in this Chamber have talked about, and, actually, there is a direct impact that we can have here, if we actually engage positively and seriously in this really important area of post-Brexit negotiations.

I can understand the passion and I can understand the commitment that many in this Chamber have to try and discuss things that reside outside of this Chamber, but, actually, on constitutional arrangements, we can make a massive impact. Again, I would like to hear from the First Minister how, running in parallel with the negotiations on Brexit, he sees the Welsh Government and, indeed, this White Paper, informing how we might be able to get to the point where those arrangements would be robust, would be long term and, above all, answer the question in a post-EU United Kingdom—that we have those arrangements in place. We’re only talking 730 days once article 50 is triggered—it is a very short period of time.

The other point that I think is a really critical point in this statement is the transitional arrangements. Now, we can focus on the transitional arrangements around leaving the EU, but it is important that we reflect on transitional arrangements within the UK itself. So, we look at what transitional arrangements might be needed to be put in place, not just with the EU, if that’s what’s required, but how those transitional arrangements would work in a devolved United Kingdom. And, again, little or no time—from what I can see in the paper, and, indeed, in the wider discussion—has looked at that particular aspect of how it might or might not need to work, depending on how those negotiations will work out.

As I said at the top of my statement, I do bitterly regret that the First Minister shut the door on co-operation. But, from this side of the house, we will continue to work with colleagues in Westminster, who are on point in these negotiations, to make sure Wales’s best interest is served. And I welcome the access and I welcome the commitment from my colleagues to work with Welsh Conservatives in this Chamber to secure what is in the best interests of Wales once these negotiations are concluded.

Brif Weinidog, diolch am eich datganiad heddiw. Rwy’n credu bod eich sylwadau diwethaf yn benodol am fyfyrio ar gynnwys y Papur Gwyn yn gywir. Mae'n bwynt i’w ddadlau, mae'n bwynt i’w drafod, ac rwy'n gobeithio y bydd pob Aelod yn edrych arno yn adeiladol a naill ai’n cynnig dewis arall, neu, yn amlwg, yn cefnogi rhai o'r teimladau yn y papur. Rwyf am gyfleu pethau’n glir; ar yr ochr hon i'r Siambr, mae yna ddarnau o’r Papur Gwyn hwn y gallwn ddod o hyd i dir cyffredin yn eu cylch. Ni all fod yn iawn ein bod yn mynd benben wrth ddadlau a thrafod materion mor bwysig, ac os gallwn ddod i gonsensws, bydd llais Cymru yn llawer cryfach oherwydd y consensws hwnnw.

Mae hynny'n dod â mi at ddechrau’r datganiad, lle mae’r Prif Weinidog yn sôn am y consensws ehangach y gellir ei sefydlu ar draws y Cynulliad, sy'n arwain at neges fwy pwerus gan Gymru. Rwy’n gresynu’n chwerw iawn, iawn bod y Prif Weinidog wedi dewis peidio â hyd yn oed cychwyn unrhyw drafodaethau o gwbl â’r ochr hon i'r Siambr. Rwy’n derbyn y gallai'r trafodaethau hynny fod wedi troi yn eu hunfan a pheidio â chyrraedd unlle. Yn yr un modd, mae’n ddigon posibl y byddent wedi gwneud cynnydd, a gallem fod wedi cael cyfres o egwyddorion—[Torri ar draws.] Mae’n ddigon hawdd i’r cenedlaetholwyr draw fan yna rygnu ymlaen, a byddaf yn ymdrin â'ch sylwadau chi’n nes ymlaen, ond gallai fod wedi bod yn fuddiol iawn. Fel y mae datganiad y Prif Weinidog yn ei nodi, pan fo’r Siambr hon yn siarad ag un llais, mae’r llais hwnnw’n llawer mwy, mae'n gryfach ac mae'n gliriach. Felly, yn anffodus, rwy’n gresynu na wnaeth y Prif Weinidog ddewis gwneud hynny, yn sicr yn y dyddiau cynnar, i archwilio rhai o'r dewisiadau hynny. A byddwn yn ddiolchgar o gael deall pam na wnaeth y Prif Weinidog ddewis edrych ar y llwybrau hynny pan wnaethpwyd y cynnig iddo i archwilio pa gymorth oedd ar gael, fel yn fy neges i ato ar 24 Mehefin am archwilio'r posibilrwydd o gydweithio i ddod o hyd i atebion i rai o'r problemau a'r materion y gallai canlyniad y refferendwm eu cyflwyno.

Hoffwn hefyd ofyn i'r Prif Weinidog yn arbennig—. Pan fyddwn yn sôn am y farchnad sengl, a mynediad i’r farchnad sengl, does neb eisiau gweld cyfyngiadau ar fasnach, boed hynny ar lwyfan byd-eang neu ar lwyfan Ewropeaidd. Ond mae'n ffaith bod pobl Cymru a phobl y Deyrnas Unedig wedi pleidleisio i adael yr Undeb Ewropeaidd. A drwy fod yn aelod o'r Undeb Ewropeaidd, roedd gennych hawl i fod yn aelod o'r farchnad sengl. Nawr, mae rhai o’r daliadau sy'n sail i’r farchnad sengl honno yn ymwneud â mewnfudo yn broblemus os ydych chi’n ceisio cael mynediad i'r farchnad, neu gymryd rhan yn y farchnad. Byddwn yn ddiolchgar o gael deall sut y mae'r Prif Weinidog yn gweld naill ai aelodaeth, cyfranogiad, neu fynediad, oherwydd mae’r ddogfen yn sôn am bob un o'r tri wrth sôn am y farchnad sengl a gallu cwmnïau o Gymru a chyfleoedd i Gymru o fewn y farchnad honno.

Mae yna'n symud ymlaen i ddiffinio am swyddi ac, yn arbennig, sut y mae un o'r atebion y mae’r Prif Weinidog a Phlaid Cymru yn eu cynnig i ateb y cwestiwn mewnfudo a oedd, i rai pobl, yn ganolog i'w pleidlais yn y refferendwm, sef y gallu i reoli mewnfudo. Nawr, mae'r Prif Weinidog wedi cyflwyno’r cynnig y dylai fod gan bobl swydd neu y dylent gael dod i mewn i'r wlad am gyfnod i ddod o hyd i swydd. Byddwn yn ddiolchgar o gael deall beth fyddai'r Prif Weinidog yn penderfynu ei ddosbarthu fel swydd a fyddai’n caniatáu mynediad i'r Deyrnas Unedig. Oherwydd mae hyn yn wirioneddol bwysig wrth benderfynu a yw’r dewis hwn mewn gwirionedd yn gwneud synnwyr ai peidio.

Yna, afraid dweud y byddwn i gyd yn ymladd yn y Siambr hon i sicrhau cyfran Cymru o adnoddau, er mwyn gwneud yn siŵr bod ein sector addysg uwch, ein heconomi wledig ac, yn wir, ein cronfeydd strwythurol yn gallu elwa ar yr arian hwnnw sy'n dod i mewn i Gymru. Nid oes dadl am hynny, a byddwn yn gweithio'n ddiflino gydag unrhyw un yn y Siambr hon sy'n rhannu'r teimlad hwnnw. Mae'n hanfodol cyflwyno neges gadarnhaol, pan gaiff yr arian hwnnw ei ddyrannu, y byddwn yn dechrau defnyddio'r arian hwnnw i’n symud oddi ar waelod y tablau cynghrair, sydd wedi difetha economi Cymru mewn cynifer o ffyrdd. Ond yr hyn sy'n bwysig yw, a dweud y gwir, os ydym am sicrhau cyfran deg o'r arian hwnnw—ac efallai hyd yn oed gyfran fwy o'r arian hwnnw—ein bod, yn y meysydd hyn, yn edrych ar fframwaith i’r DU gyfan i ddadlau a thrafod sut y gall yr arian hwnnw ddod i Gymru, ac, yn wir, i rannau eraill o'r Deyrnas Unedig. Byddwn yn ddiolchgar pe gallai'r Prif Weinidog ateb ynghylch beth yw ei farn am fframwaith y DU o ran amaethyddiaeth, o ran cronfeydd strwythurol ac o ran cyllid AU, oherwydd rwy’n credu, unwaith eto, bod hwnnw’n faes pwysig iawn i'w ystyried o ran sut yr ydym mewn gwirionedd yn ailgylchu’r arian o amgylch y Deyrnas Unedig.

Rwy’n credu ei bod yn debyg mai’r paragraff ar drefniadau cyfansoddiadol yw’r paragraff pwysicaf yn y datganiad hwn. Mae llawer iawn o waith i'w wneud i ddarganfod sut y bydd y Deyrnas Unedig yn ei llywodraethu ei hun ac yn ei chynnal ei hun ar ôl y trafodaethau Brexit. Ategaf y sylwadau y mae David Melding ac eraill yn y Siambr hon wedi sôn amdanynt, ac, mewn gwirionedd, gallwn gael effaith uniongyrchol yma, os ydym mewn gwirionedd yn ymgysylltu'n gadarnhaol ac o ddifrif yn y maes pwysig iawn hwn o drafodaethau ar ôl Brexit.

Gallaf ddeall yr angerdd a gallaf ddeall yr ymrwymiad sydd gan lawer yn y Siambr hon i geisio trafod pethau nad ydynt yn nwylo’r Siambr hon, ond, a dweud y gwir, ar drefniadau cyfansoddiadol, gallwn gael effaith enfawr. Unwaith eto, hoffwn glywed gan y Prif Weinidog am sut, ochr yn ochr â'r trafodaethau ar Brexit, y mae'n gweld Llywodraeth Cymru ac, yn wir, y Papur Gwyn hwn, yn rhoi sail inni i allu cyrraedd y pwynt lle byddai’r trefniadau hynny yn gadarn, yn hirdymor ac, yn anad dim, yn ateb y cwestiwn mewn Teyrnas Unedig ar ôl yr UE—bod gennym y trefniadau hynny ar waith. Dim ond 730 o ddiwrnodau fydd gennym ar ôl sbarduno erthygl 50—mae’n gyfnod byr iawn.

Y pwynt arall yr wyf yn credu ei fod yn bwynt gwirioneddol hanfodol yn y datganiad hwn yw’r trefniadau pontio. Nawr, gallwn ganolbwyntio ar y trefniadau pontio o gwmpas gadael yr UE, ond mae'n bwysig ein bod yn adlewyrchu ar drefniadau pontio o fewn y DU ei hun. Felly, rydym yn edrych ar ba drefniadau pontio y gallai fod angen eu rhoi ar waith, nid yn unig gyda'r UE, os mai dyna beth sydd ei angen, ond sut y byddai’r trefniadau pontio hyn yn gweithio mewn Teyrnas Unedig ddatganoledig. Ac, unwaith eto, ychydig neu ddim amser—o'r hyn y gallaf ei weld yn y papur, ac, yn wir, yn y drafodaeth ehangach—sydd wedi edrych ar yr agwedd benodol honno, sef sut y gallai neu na allai fod angen iddo weithio, gan ddibynnu ar ganlyniad y trafodaethau hynny.

Fel y dywedais ar ddechrau fy natganiad, rwy’n gresynu’n chwerw bod y Prif Weinidog wedi cau'r drws ar gydweithredu. Ond, o'r ochr hon i'r tŷ, byddwn yn parhau i weithio gyda chydweithwyr yn San Steffan, sy’n deall eu pethau yn y trafodaethau hyn, i wneud yn siŵr bod pennaf les Cymru yn cael sylw. Ac rwy’n croesawu'r mynediad ac rwy’n croesawu'r ymrwymiad gan fy nghydweithwyr i weithio gyda’r Ceidwadwyr Cymreig yn y Siambr hon i sicrhau yr hyn sydd er pennaf les Cymru cyn gynted â bod y trafodaethau hyn wedi dod i ben.

I listened carefully to the comments of the leader of the Welsh Conservatives. Can I say that it didn’t strike me that there was much in terms of common ground between us? I don’t know what his view is in terms of the future of the UK, apart from the fact that he says that the UK should look outwards. We all agree with that, but beyond that, we’ve no idea what his view is on transitional arrangements, what his view is in terms of access to the single market, and what his view is on what kind of relationship we should have with the EU. I’m interested in those views, but I’ve not heard them. It is unfortunate, given the constructive tone that he’s adopted today, that he described on Twitter the publication of the White Paper as the publication of the latest copy of ‘The Beano’. Now, he can’t, on the one hand, say that and then, on the other hand, suggest that this is a serious discussion—[Interruption.] They didn’t know that on his backbench. I can see that—that’s what he said. [Interruption.] Now, let’s have a mature debate about this because I don’t—[Interruption.] I don’t think it’s compatible with a genuine desire to work together when that kind of use of phrase is in place, but, you know, I’ll give him the benefit of the doubt to see what ideas, indeed, he comes up with over the course of the next few weeks.

With the single market—[Interruption.] No. With the single market, one thing he has said, which troubled me, is that he implied, or he said in the article that he wrote for ‘The Sunday Times’ that we are over-reliant on the European market. Now, I’ve never known anybody to say, ‘We need to sell less in a market.’ Far from it—we want to make sure we sell more into the European market, and, indeed, other markets around the world. So, I cannot agree with him that we are over-reliant on a market that we sell 67 per cent of our products into, and 90 per cent of our food and drink as exports. We should be looking to increase our share of that market, not decrease it.

He has talked about freedom of movement. I believe that the model that Norway has adopted provides an interesting model, as far as we are concerned. That is a freedom of movement to work—we are already have it—and they are participants in the single market. So, it is possible to have that model of freedom of movement and yet still be part of the single market.

He also talks, as others have done, about access to the single market and how important that is. His own Prime Minister said that she was looking for the fullest possible access to the single market. I agree. That is hugely important. So, she’s left herself enough room there to develop an argument on both sides of the fence. The one thing I have to say to her—and Members fall into this trap every time about people being allowed into the UK—the UK will not have a border. How many times have we got to investigate this? When I raise this with Whitehall Ministers, they have no answer. The reality is that if you wish to enter the UK, get into Ireland, and then you can get in without any check at all. So, the idea that the UK can introduce borders, which was suggested at the time of the campaign last year—I don’t want to re-fight that; that’s finished—is not true. It’s just not going to happen, because unless you have the co-operation of the Republic of Ireland, and the Republic of Ireland having the same immigration policy, which it will not do because it will be part of the EU and will have freedom of movement, then, actually, it’s not possible to monitor who comes into the UK and who doesn’t. So, there needs to be co-operation with other countries. There needs to be co-operation with the EU, ironically, for the UK to control its own borders; otherwise it can’t control its own borders. So, that will be an important consideration as we go forward.

In terms of resources, it is important that the resources that we currently have are retained. It is also important that those resources are controlled by the people of Wales, through their Assembly and their Government, and not controlled elsewhere. It is a fair point to say that, in some areas, a UK-wide framework would make sense. Animal health is one area, and state aid is another. If there are no state aid rules, it’s a free-for-all. There would be nothing to stop us throwing money at Cardiff Airport to try and shut Bristol down. I have no doubt that Bristol would complain about that, and, from their position, quite rightly so. So, there will still need to be some kind of framework across the UK when it comes to dealing with issues like state aid. But the key issue is this: those frameworks are not there to be imposed by Whitehall; they are there to be agreed by the four Governments. If we look at agriculture, DEFRA will look after the interests of farmers in England. They always have done because they have the biggest voice—that means the cereal farmers, it means arable, it means large-scale dairy. They aren’t as interested, in the main, in hill farmers, and I say that as somebody who has dealt with DEFRA for many years under both parties. I’m not making a party-political point. I think that is a mindset in Whitehall that is difficult to avoid. I would not trust DEFRA to produce an agricultural policy for the whole of Britain. So one, possibly, that could be agreed as a framework: yes. One that is imposed: absolutely not.

So, the next question is: how, then, do we create such a mechanism constitutionally to get that agreement? Well, actually, it has already existed in the past. When I was in my first tenure as agriculture Minister, we would meet every month, in London, the four Ministers, to agree the UK's line at the forthcoming European Council of Ministers. We were not all of the same party, and yet we were still able to actually agree what the position should be, and that model has continued. Now, that worked for agriculture. With a mature approach and with sense on all sides, there is no reason why that can't be used as a model for the machinery of the UK.

The JMC doesn't work. It's not going to be fit for purpose in the future. We cannot have a situation where, for example, if there is a dispute between a devolved Government and the UK Government, the UK Government is the ultimate arbiter. That can't be right. If we have a dispute with the Treasury, it's the Treasury that decides that dispute. There must be an independent process of dispute resolution. Now, to me, that means not having a JMC, but a council of Ministers, a British council of Ministers, where the four Governments look at common areas of interest and policy and look to get agreement. That is the way to ensure that we conserve the internal single market in the UK and yet protect the position of the three smaller nations within the UK itself, and ultimately protect the union, because let's not pretend that the UK itself is not under pressure as a result of Brexit, because it is. We've seen what's happened in Northern Ireland. It's not unrelated to the Brexit issue, I can assure him of that. We're seeing what's happening in Scotland. We must be careful to make sure that old ghosts of the past do not come back to haunt us as the UK leaves the EU.

On his final point, on transitional arrangements, I entirely agree. I've spoken to people who’ve been involved in trade negotiations, and they all say to me that it takes two years to agree to start the negotiations, let alone get to a position where they are agreed. And those transitional arrangements will be hugely important to enable our exporters, not just to access the European market, but the 50 countries that the EU has free trade agreements with, all of which would fall if we have no transitional arrangements, leaving us, effectively, on our own.

Ultimately, my great fear is this: that as the UK talks about free trade and globalisation, the rest of the world is going in the other direction, America particularly, and these are issues that we have to consider very, very carefully. I'm echoing the point that was made by David Melding, and I think it's absolutely right; this will require very, very skilful handling, given the fact that what was correct in June last year is no longer correct as far as some of the world's biggest economies are concerned.

Gwrandewais yn astud ar sylwadau arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig. A gaf i ddweud nad oedd yn fy nharo bod llawer o dir cyffredin rhyngom? Nid wyf yn gwybod beth yw ei farn am ddyfodol y DU, ar wahân i'r ffaith ei fod yn dweud y dylai'r DU edrych tuag allan. Rydym i gyd yn cytuno â hynny, ond y tu hwnt i hynny, nid oes gennym unrhyw syniad beth yw ei farn am drefniadau pontio, beth yw ei farn am fynediad i’r farchnad sengl, a beth yw ei farn am ba fath o berthynas y dylai fod gennym ni â’r UE. Mae gen i ddiddordeb yn y safbwyntiau hynny, ond nid wyf wedi eu clywed. Mae'n anffodus, o ystyried y dôn adeiladol y mae wedi ei mabwysiadu heddiw, ei fod wedi disgrifio, ar Twitter, cyhoeddiad y Papur Gwyn fel cyhoeddi'r copi diweddaraf o 'The Beano'. Nawr, ni all, ar y naill law, ddweud hynny ac yna, ar y llaw arall, awgrymu bod hon yn drafodaeth o ddifrif—[Torri ar draws.] Nid oeddent yn gwybod hynny ar ei fainc gefn. Gallaf weld hynny—dyna a ddywedodd. [Torri ar draws.] Nawr, gadewch inni gael trafodaeth aeddfed am hyn oherwydd nid wyf—[Torri ar draws.] Nid wyf yn meddwl bod defnyddio’r math hwnnw o ymadrodd yn gydnaws ag awydd gwirioneddol i gydweithio, ond, wyddoch chi, rwy’n mynd i roi mantais yr amheuaeth iddo i weld pa syniadau, yn wir, y gwnaiff eu cynnig yn ystod yr ychydig wythnosau nesaf.

Gyda'r farchnad sengl—[Torri ar draws.] Na. Gyda'r farchnad sengl, un peth y mae wedi'i ddweud, a oedd yn fy mhoeni, yw ei fod wedi awgrymu, neu ei fod wedi dweud yn yr erthygl a ysgrifennodd ar gyfer 'The Sunday Times' ein bod yn or-ddibynnol ar y farchnad Ewropeaidd. Nawr, nid wyf erioed wedi clywed am neb yn dweud, 'Mae angen inni werthu llai mewn marchnad.' Dim o gwbl—rydym eisiau gwneud yn siŵr ein bod yn gwerthu mwy i'r farchnad Ewropeaidd, ac, yn wir, i farchnadoedd eraill o amgylch y byd. Felly, ni allaf gytuno ag ef ein bod yn or-ddibynnol ar farchnad yr ydym yn gwerthu 67 y cant o'n cynnyrch iddi, a 90 y cant o'n bwyd a diod fel allforion. Dylem fod yn ceisio cynyddu ein cyfran o'r farchnad honno, nid ei lleihau.

Mae wedi sôn am ryddid i symud. Credaf fod y model y mae a Norwy wedi ei fabwysiadu yn cynnig model diddorol, cyn belled ag yr ydyn ni yn y cwestiwn. Mae hwnnw'n rhoi rhyddid i symud i weithio—mae gennym ni hynny eisoes—ac maent yn cymryd rhan yn y farchnad sengl. Felly, mae'n bosibl cael y model hwnnw o ryddid i symud a pharhau i fod yn rhan o'r farchnad sengl.

Mae hefyd yn sôn, fel y mae eraill wedi ei wneud, am fynediad i'r farchnad sengl a pha mor bwysig yw hynny. Dywedodd ei Brif Weinidog ei hun yr hoffai gael cymaint â phosibl o fynediad i'r farchnad sengl. Rwy'n cytuno. Mae hynny'n hynod o bwysig. Felly, mae hi wedi gadael digon o le iddi ei hun yn y fan yna i ddatblygu dadl ar y ddwy ochr i’r ffens. Yr un peth sydd gennyf i’w ddweud wrthi—ac mae Aelodau yn syrthio i'r fagl hon bob tro ynglŷn â gadael i bobl ddod i mewn i'r DU—ni fydd gan y DU ffin. Sawl gwaith y mae’n rhaid inni ymchwilio i hyn? Pan wyf yn codi hyn gyda Gweinidogion Whitehall, nid oes ganddynt unrhyw ateb. Y gwir yw, os ydych yn dymuno dod i mewn i'r DU, ewch i mewn i Iwerddon, ac yna gallwch ddod i mewn heb ddim archwiliad o gwbl. Felly, nid yw’r syniad y gall y DU gyflwyno ffiniau, a awgrymwyd ar adeg yr ymgyrch y llynedd—nid wyf am ail-ymladd hynny; mae wedi gorffen—yn wir. Yn syml, nid yw'n mynd i ddigwydd, oherwydd oni bai eich bod yn cael cydweithrediad Gweriniaeth Iwerddon, a bod gan Weriniaeth Iwerddon yr un polisi mewnfudo, ac ni fyddant yn gwneud hynny oherwydd byddant yn rhan o'r UE a bydd ganddynt ryddid i symud, yna, a dweud y gwir nid yw’n bosibl monitro pwy sy'n dod i mewn i'r DU a phwy sydd ddim. Felly, mae angen cydweithrediad â gwledydd eraill. Mae angen cydweithrediad â’r UE, yn eironig, er mwyn i’r DU reoli ei ffiniau ei hun; fel arall ni all reoli ei ffiniau ei hun. Felly, bydd hynny’n ystyriaeth bwysig wrth inni symud ymlaen.

O ran adnoddau, mae'n bwysig ein bod yn cadw’r adnoddau sydd gennym ar hyn o bryd. Mae hefyd yn bwysig mai pobl Cymru sy’n rheoli’r adnoddau hynny, drwy eu Cynulliad a'u Llywodraeth, ac na chânt eu rheoli o fannau eraill. Mae'n bwynt teg i ddweud y byddai fframwaith i’r DU gyfan, mewn rhai meysydd, yn gwneud synnwyr. Mae iechyd anifeiliaid yn un maes, ac mae cymorth gwladwriaethol yn un arall. Os nad oes rheolau cymorth gwladwriaethol, mae pawb ar ei ben ei hun. Ni fyddai unrhyw beth i’n hatal ni rhag taflu arian at Faes Awyr Caerdydd i geisio cau Bryste. Does gen i ddim amheuaeth y byddai Bryste yn cwyno am hynny, ac, o'u safbwynt hwy, yn ddigon teg. Felly, bydd angen cadw rhyw fath o fframwaith ar draws y DU ar gyfer ymdrin â materion fel cymorth gwladwriaethol. Ond y mater allweddol yw hwn: nid yw'r fframweithiau hynny yno i gael eu gosod gan Whitehall; maent yno i'r pedair Llywodraeth gytuno arnynt. Os edrychwn ni ar amaethyddiaeth, bydd DEFRA yn gofalu am fuddiannau ffermwyr yn Lloegr. Maent wedi gwneud hynny erioed oherwydd eu llais nhw sydd gryfaf—mae hynny’n golygu’r ffermwyr grawnfwyd, mae'n golygu tir âr, mae'n golygu llaeth ar raddfa fawr. Nid oes ganddynt gymaint o ddiddordeb, ar y cyfan, mewn ffermwyr mynydd, ac rwy’n dweud hynny fel rhywun sydd wedi ymdrin â DEFRA am nifer o flynyddoedd o dan y ddwy blaid. Nid wyf yn gwneud pwynt pleidiol. Credaf fod hynny'n ffordd o feddwl yn Whitehall sy'n anodd ei hosgoi. Fyddwn i ddim yn ymddiried yn DEFRA i gynhyrchu polisi amaethyddol ar gyfer Prydain gyfan. Felly un, o bosibl, y gellid cytuno arno fel fframwaith: ie. Un sy'n cael ei orfodi: dim o gwbl.

Felly, y cwestiwn nesaf yw: sut, felly, yr ydym ni’n creu mecanwaith o'r fath yn gyfansoddiadol i gael y cytundeb hwnnw? Wel, a dweud y gwir, mae eisoes wedi bodoli yn y gorffennol. Pan oeddwn yn fy nghyfnod cyntaf fel Gweinidog amaethyddiaeth, byddem yn cyfarfod bob mis, yn Llundain, y pedwar Gweinidog, i gytuno ar safbwynt y DU yn y Cyngor Gweinidogion Ewrop nesaf. Nid oeddem i gyd o'r un blaid, ac eto roeddem yn dal i allu cytuno ar yr hyn y dylai'r sefyllfa fod, ac mae’r model hwnnw wedi parhau. Nawr, roedd hynny’n gweithio ar gyfer amaethyddiaeth. Gydag agwedd aeddfed a gyda synnwyr ar bob ochr, nid oes unrhyw reswm pam na ellir defnyddio hwnnw fel model ar gyfer mecanwaith y DU.

Nid yw'r CBG yn gweithio. Nid yw’n mynd i fod yn addas i’w ddiben yn y dyfodol. Ni allwn fod mewn sefyllfa, er enghraifft, os bydd anghydfod rhwng Llywodraeth ddatganoledig a Llywodraeth y DU, lle mai Llywodraeth y DU yw’r canolwr yn y pen draw. Ni all hynny fod yn iawn. Os oes gennym anghydfod â’r Trysorlys, y Trysorlys sy'n penderfynu ar yr anghydfod hwnnw. Mae’n rhaid cael proses annibynnol o ddatrys anghydfod. Nawr, i mi, mae hynny'n golygu peidio â chael CBG, ond cyngor o Weinidogion, cyngor o Weinidogion Prydain, lle mae'r pedair Llywodraeth yn edrych ar feysydd o fudd a meysydd polisi cyffredin ac yn ceisio dod i gytundeb. Dyna'r ffordd o sicrhau ein bod yn gwarchod y farchnad sengl fewnol yn y DU ac eto yn diogelu sefyllfa'r tair gwlad lai o fewn y Deyrnas Unedig ei hun, ac yn y pen draw yn diogelu’r undeb, oherwydd dewch inni beidio ag esgus nad yw'r DU ei hun o dan bwysau o ganlyniad i Brexit, oherwydd mae hi. Rydym wedi gweld yr hyn sydd wedi digwydd yng Ngogledd Iwerddon. Nid yw’n amherthnasol i fater Brexit, gallaf ei sicrhau o hynny. Rydym yn gweld yr hyn sy'n digwydd yn yr Alban. Mae’n rhaid inni fod yn ofalus i wneud yn siŵr nad yw hen ysbrydion y gorffennol yn dod yn ôl i aflonyddu arnom wrth i’r DU adael yr UE.

Ar ei bwynt olaf, am drefniadau pontio, rwy’n cytuno'n llwyr. Rwyf wedi siarad â phobl sydd wedi bod yn rhan o drafodaethau masnach, ac maent i gyd yn dweud wrthyf ei bod yn cymryd dwy flynedd i gytuno i ddechrau’r trafodaethau, heb sôn am gyrraedd sefyllfa lle gellir cytuno arnynt. A bydd y trefniadau pontio hyn yn hynod o bwysig i alluogi ein hallforwyr, nid dim ond i gael mynediad i'r farchnad Ewropeaidd, ond y 50 o wledydd y mae gan yr UE gytundebau masnach rydd â nhw; byddai pob un ohonynt yn diflannu pe na byddai gennym drefniadau pontio, gan ein gadael, i bob diben, ar ein pennau ein hunain.

Yn y pen draw, fy ofn mawr yw hyn: wrth i’r DU sôn am fasnach rydd a globaleiddio, bod gweddill y byd yn mynd i'r cyfeiriad arall, America yn arbennig, ac mae'r rhain yn faterion y mae'n rhaid inni eu hystyried yn ofalus iawn, iawn. Rwy’n adleisio'r pwynt a wnaeth David Melding, ac rwy’n credu ei fod yn hollol gywir; bydd angen trin hyn yn fedrus iawn, iawn, o ystyried y ffaith nad yw’r hyn a oedd yn gywir ym mis Mehefin y llynedd yn gywir bellach cyn belled ag y mae rhai o economïau mwyaf y byd yn y cwestiwn.

I was pleased and encouraged to launch this White Paper with the Government yesterday, and whatever differences the parties here have on public services and the day-to-day business of scrutiny, on the matter of leaving the European Union, it's essential, in as far as we can, that Wales speaks with one voice and creates a position that reflects the Welsh national interest. This is too big a question for one party to decide. For us in Plaid Cymru, the opportunity to influence and shape this White Paper was one we were keen to take. Through a process of negotiation, we've been able to raise the profile of a number of our key priorities.

Before asking some questions, I'd like to outline some of those points from the First Minister's statement. I welcome that there is now preference for continued single market participation and a range of ways that this can be achieved. There has been a lively debate about this, but the preference that has emerged is that we need to protect those two thirds of exports that go to the single market and that we need to avoid tariffs and other barriers.

I welcome the continued principle in favour of the free movement of people. I'm pleased that there’s a commitment to have current spending levels for EU programmes protected, not least the vital agricultural funding that sustains our farming communities, our rural life and our Welsh language. There’s also a strong message that there must be no rollback whatsoever of devolved powers. There must be no downgrading of workers' rights and environmental protections. And on the question of devolved powers, we've already heard today how the issues around the Sewel convention are seen by the courts as political rather than legal, and this would suggest to us that, following the passage of the Wales Bill, we need to start the debate on the next constitutional phase as soon as possible. As Simon Thomas said in the last discussion, let's bring an end to this colonial rule.

First Minister, I'm pleased most of all that Wales now has a plan. In the absence of anything concrete from Westminster, in the absence of any idea at all from those who led the ‘leave’ campaign, Wales now has a plan based on evidence. And I’d say to those of you, especially those Brexiteer politicians who were critical of this campaign—produce your own plan. If you don’t like our solutions, then produce your own.

I want to focus my questions on the implementation of the White Paper and the negotiations. My understanding is that the next JMC is in February. Is that meeting a forum for European negotiations? Will you be holding bilateral meetings with the relevant devolved Ministers ahead of that meeting? And if we are to take the UK Government’s commitment to engagement in good faith, will there be opportunities to work directly with UK Government Ministers?

On a wider level, as the process around article 50 unfolds, Plaid Cymru wants to see as much co-operation as possible between Wales and the other devolved countries. There will be shared interests on a range of matters, particularly on the issues of EU regulations and protections. It’s central to our belief that the detail as to how we leave the EU should not be made in London or made in Westminster, but that there should be a genuine four-country approach. The Welsh voice has been strengthened significantly by the multiparty support of this Assembly, but to strengthen that voice at a UK stage, there should be close co-ordination with those other administrations. Can you therefore confirm that you will be working with the other devolved administrations and could you please tell us what form that will take?

Turning to the process of EU transition at home, here in Wales we need to ensure that the different interested sectors in our economy are informed and fully briefed on the Welsh negotiating position. The UK Government is likely to take much more notice of our position if business, farming, higher education and all of those other sectors affected by this are communicated with and invited to publicly support this plan.

The plan needs to go wider than the Welsh Government or Plaid Cymru. It needs to be understood by the whole of Welsh society, including those who voted to leave the European Union but who might well prefer continued participation in the single market. Will you therefore ensure that the different interested bodies and firms in Wales are informed and briefed on the negotiating position and that they’re invited to show their support for it in a public way? Diolch.

Roeddwn yn falch ac yn hapus i lansio’r Papur Gwyn hwn gyda’r Llywodraeth ddoe, a pha bynnag anghytundeb sydd rhwng y pleidiau yn y fan yma ynglŷn â gwasanaethau cyhoeddus a’r busnes craffu o ddydd i ddydd, ar fater gadael yr Undeb Ewropeaidd, mae'n hanfodol, cyn belled ag y gallwn, bod Cymru yn siarad ag un llais ac yn creu safbwynt sy'n adlewyrchu budd cenedlaethol Cymru. Mae hwn yn gwestiwn rhy fawr i un blaid ei ateb. I ni ym Mhlaid Cymru, roedd y cyfle i ddylanwadu ar y Papur Gwyn hwn a’i lunio yn un yr oeddem yn awyddus i’w gymryd. Drwy broses o drafod, rydym wedi llwyddo i godi proffil nifer o'n blaenoriaethau allweddol.

Cyn gofyn rhai cwestiynau, hoffwn amlinellu rhai o'r pwyntiau hynny o ddatganiad y Prif Weinidog. Rwy’n croesawu’r ffaith ei bod bellach yn well ganddo barhau i gyfranogi yn y farchnad sengl a bod ystod o ffyrdd y gellir cyflawni hyn. Bu dadl fywiog am hyn, ond yr hoff ddewis sydd wedi dod i'r amlwg yw bod angen inni ddiogelu’r dau draean hynny o’n hallforion sy'n mynd i'r farchnad sengl a bod angen inni osgoi tariffau a rhwystrau eraill.

Rwy’n croesawu'r egwyddor barhaus o blaid rhyddid pobl i symud. Rwy'n falch bod ymrwymiad i ddiogelu lefelau gwariant presennol rhaglenni'r UE, yn enwedig y cyllid amaethyddol hanfodol sy'n cynnal ein cymunedau ffermio, ein bywyd cefn gwlad a'n hiaith Gymraeg. Ceir neges gref hefyd na ellir caniatáu lleihau pwerau datganoledig o gwbl. Ni ellir caniatáu unrhyw israddio i hawliau gweithwyr nac i fesurau diogelu amgylcheddol. Ac ynglŷn â phwerau datganoledig, rydym eisoes wedi clywed heddiw sut y mae’r llysoedd yn ystyried bod y materion sy'n ymwneud â'r confensiwn Sewel yn fater gwleidyddol yn hytrach na chyfreithiol, a byddai hyn yn awgrymu i ni, wedi i’r Bil Cymru basio, bod angen inni gychwyn y ddadl am y cam cyfansoddiadol nesaf cyn gynted ag y bo modd. Fel y dywedodd Simon Thomas yn y drafodaeth ddiwethaf, gadewch inni ddod â’r rheoli trefedigaethol hwn i ben.

Brif Weinidog, rwy'n falch yn bennaf oll bod gan Gymru gynllun nawr. Yn absenoldeb unrhyw beth cadarn o San Steffan, yn absenoldeb unrhyw syniad o gwbl gan y bobl a arweiniodd yr ymgyrch ‘gadael’, erbyn hyn mae gan Gymru gynllun sy’n seiliedig ar dystiolaeth. A byddwn yn dweud wrth y rhai hynny ohonoch, yn enwedig y gwleidyddion Brexiteer hynny a oedd yn feirniadol o’r ymgyrch hon—lluniwch eich cynllun eich hun. Os nad ydych chi’n hoffi ein datrysiadau, lluniwch eich rhai eich hun.

Hoffwn ganolbwyntio fy nghwestiynau ar weithredu’r Papur Gwyn a'r trafodaethau. Rwyf ar ddeall bod y CBG nesaf ym mis Chwefror. A yw’r cyfarfod hwnnw’n fforwm ar gyfer trafodaethau Ewropeaidd? A fyddwch chi’n cynnal cyfarfodydd dwyochrog gyda'r Gweinidogion datganoledig perthnasol cyn y cyfarfod hwnnw? Ac os ydym am gymryd ymrwymiad Llywodraeth y DU i ymgysylltu â phob ewyllys da, a fydd cyfleoedd i weithio'n uniongyrchol gyda Gweinidogion Llywodraeth y DU?

Ar lefel ehangach, wrth i’r broses o amgylch erthygl 50 fynd rhagddi, mae ar Blaid Cymru eisiau gweld cymaint o gydweithredu â phosibl rhwng Cymru a'r gwledydd datganoledig eraill. Bydd buddiannau a rennir ar ystod o faterion, yn enwedig ar faterion rheoliadau ac amddiffyniadau’r UE. Mae'n ganolog i'n cred na ddylai manylion y modd yr ydym yn gadael yr UE gael eu gwneud yn Llundain na’u gwneud yn San Steffan, ond y dylai fod dull sydd wir yn cynnwys y pedair gwlad. Mae llais Cymru wedi ei gryfhau yn sylweddol gan gefnogaeth amlbleidiol y Cynulliad hwn, ond i gryfhau’r llais hwnnw ar lwyfan y DU, dylid cydlynu pethau’n agos gyda’r gweinyddiaethau eraill hynny. Felly, a allwch chi gadarnhau y byddwch yn gweithio gyda'r gweinyddiaethau datganoledig eraill ac a wnewch chi ddweud wrthym, os gwelwch yn dda, ym mha ffordd y byddwch yn gwneud hynny?

Gan droi at broses bontio’r UE gartref, yma yng Nghymru mae angen inni sicrhau bod y gwahanol sectorau sydd â diddordeb yn ein heconomi yn cael gwybodaeth a briffiau llawn am safbwynt negodi Cymru. Mae Llywodraeth y DU yn debygol o gymryd llawer mwy o sylw o’n safbwynt os ydym wedi cyfathrebu â busnes, ffermio, addysg uwch a'r holl sectorau eraill y mae hyn yn effeithio arnynt ac wedi eu gwahodd i gefnogi’r cynllun hwn yn gyhoeddus.

Mae angen i'r cynllun fynd yn ehangach na Llywodraeth Cymru neu Blaid Cymru. Mae angen i gymdeithas Cymru gyfan ei ddeall, gan gynnwys y rhai a bleidleisiodd i adael yr Undeb Ewropeaidd, ond y gallai fod yn well ganddynt barhau i gymryd rhan yn y farchnad sengl. A wnewch, felly, sicrhau bod y gwahanol gyrff a chwmnïau sydd â diddordeb yng Nghymru yn cael eu hysbysu a'u briffio am y safbwynt negodi a’u bod yn cael eu gwahodd i ddangos eu cefnogaeth iddo mewn ffordd gyhoeddus? Diolch.

Can I thank the leader of Plaid Cymru for her comments? Good work was done between our parties in terms of developing the Government White Paper. I can assure her that the next JMC plenary meets on Monday, 30 January. As part of what takes place around the JMC plenary, it’s quite normal to have bilaterals. I last spoke to the Scottish First Minister just before Christmas, but I fully expect to speak to her over the course of the bilateral over the course of the next week. Also, of course, it’s quite normal for bilaterals to be held with UK Government Ministers as well. I had a meeting, by phone, with David Davis, the Brexit Secretary, last night.

We will, of course, work with Scotland. Scotland will have a different end point to us, but many of the interests we have are in common. Northern Ireland is more difficult—it was difficult even before the events in Northern Ireland because of the fundamentally different views held by the First Minister and the Deputy First Minister of Northern Ireland. Now, of course, there are no heads of Government in Northern Ireland we can actually meet with. There may be opportunities to meet with Northern Ireland Ministers; we’ll see what representation they bring with them to the JMC plenary.

She’s right to say that the detail on how we leave must be worked through by all of the four nations of the UK. That is something the UK Government has said, so far, will happen. We have to wait and see whether that will indeed happen as a result of their words.

In terms of EU transition at home, there is a council for economic renewal on Thursday. There will be the opportunity there, of course, for questions to be asked at that forum by those who are members of it, in terms of the White Paper, and then, of course, consideration will be given as to how we disseminate the contents of the White Paper as widely as possible.

The White Paper itself is a genuine contribution, I believe, to the debate. It doesn’t seek to attack anybody or any Government. This is the most fundamentally important issue that the UK has faced for many, many years. It is hugely important that the White Paper forms a central part of the thinking not just of the UK Government, but the central thinking as to how Wales can prosper in the future with the circumstances that we face.

A gaf i ddiolch i arweinydd Plaid Cymru am ei sylwadau? Gwnaethpwyd gwaith da rhwng ein pleidiau o ran datblygu Papur Gwyn y Llywodraeth. Gallaf ei sicrhau bod cyfarfod llawn nesaf y CBG yn cyfarfod ddydd Llun, 30 Ionawr. Fel rhan o'r hyn sy'n digwydd o amgylch y cyfarfod llawn CBG, mae'n eithaf arferol i gael cyfarfodydd dwyochrog. Siaradais ddiwethaf â Phrif Weinidog yr Alban ychydig cyn y Nadolig, ond rwy'n llawn ddisgwyl siarad â hi yn ystod y cyfarfod dwyochrog yn ystod yr wythnos nesaf. Hefyd, wrth gwrs, mae'n eithaf arferol cynnal cyfarfodydd dwyochrog gyda Gweinidogion Llywodraeth y DU yn ogystal. Cefais gyfarfod, dros y ffôn, gyda David Davis, Ysgrifennydd Brexit, neithiwr.

Byddwn, wrth gwrs, yn gweithio gyda'r Alban. Bydd diweddbwynt yr Alban yn wahanol i’n un ni, ond rydym yn rhannu llawer o fuddiannau cyffredin. Mae Gogledd Iwerddon yn anoddach—roedd yn anodd hyd yn oed cyn y digwyddiadau yng Ngogledd Iwerddon oherwydd y safbwyntiau sylfaenol wahanol sydd gan ein Prif Weinidog ni a Dirprwy Brif Weinidog Gogledd Iwerddon. Nawr, wrth gwrs, does dim penaethiaid Llywodraeth yng Ngogledd Iwerddon y gallwn mewn gwirionedd gwrdd â nhw. Efallai y bydd cyfleoedd i gyfarfod â Gweinidogion Gogledd Iwerddon; cawn weld pa gynrychiolaeth a ddônt gyda nhw i gyfarfod llawn y CBG.

Mae hi'n gywir wrth ddweud bod yn rhaid i bob un o bedair gwlad y DU weithio drwy fanylion y ffordd yr ydym yn gadael. Mae hynny'n rhywbeth y mae Llywodraeth y DU wedi’i ddweud, hyd yn hyn, y bydd yn digwydd. Mae'n rhaid inni aros i weld a wnaiff hynny ddigwydd mewn gwirionedd o ganlyniad i'w geiriau.

O ran trefniadau pontio’r UE gartref, mae cyngor ar gyfer adnewyddu economaidd ddydd Iau. Bydd cyfle yno, wrth gwrs, i’r rhai sy'n aelodau o’r fforwm hwnnw ofyn cwestiynau, o ran y Papur Gwyn, ac yna, wrth gwrs, byddwn yn ystyried sut i ledaenu cynnwys y Papur Gwyn mor eang â phosibl.

Mae'r Papur Gwyn ei hun yn gyfraniad diffuant, rwy’n credu, at y ddadl. Nid yw'n ceisio ymosod ar neb nac ar unrhyw Lywodraeth. Hwn yw’r mater mwyaf sylfaenol bwysig y mae’r DU wedi ei wynebu ers blynyddoedd maith. Mae'n hynod o bwysig bod y Papur Gwyn yn ffurfio rhan ganolog nid yn unig o feddyliau Llywodraeth y DU, ond o’r meddyliau canolog ynglŷn â sut y gall Cymru ffynnu yn y dyfodol o dan yr amgylchiadau sy'n ein hwynebu.

Can I welcome the statement and, in particular, thank the First Minister for the amused courtesy with which he greeted my presence at his press conference yesterday? From the thunderous look on the face of the leader of Plaid Cymru, I don’t think she was quite so pleased to see me. It was important, I think, that I should be there, because it was an opportunity in addition to today to probe the First Minister on parts of the plan, in particular in relation to migration.

I have to say that I echo the sentiments of the leader of the Welsh Conservatives earlier on that neither his party nor mine has been involved in any discussions with the Welsh Government on how to help take Wales forward in the context of the new reality of Brexit. Particularly in respect of migration, the statistical annex shows that 86 per cent of the people of Wales think that immigration into Britain should be reduced—86 per cent—and yet the leader of Plaid Cymru yesterday, at the press conference, said that she didn’t think immigration was a problem at all. [Interruption.] So, the section of this plan about migration, which the First Minister acknowledges in his statement was the reason why many people voted ‘leave’, is hobbled from the start by his alliance with a party that is in denial about the whole process. It seems, therefore, rather quixotic that he should give such importance to a party that is in denial about the reality, yet he ignores the parties on this side of the house that, after all, were on the winning side of the argument.

I hope that he will agree that although the advanced billing for the arrival of my colleagues and me in this Assembly was that we were going to be disruptors and beyond the pale, we have done our best to play a constructive part in the proceedings of this institution and want to play a part, so far as our political differences allow us to do so, in the process of getting the best outcome for Wales from this process. Therefore, going forward, if he will involve us, insofar as it’s not inconsistent with what the Welsh Government’s political objectives are, I hope that he will do so.

As regards the section of the plan on migration, he did say to me yesterday that he thought that the Norway model was the way forward, but that doesn’t address any of the concerns of the public about uncontrolled immigration from the EU. There are 450 million people outside Britain in the EU who have a legal right to come here for work and residence. If we adopted the Norway model, that would be completely unchanged, because Norway is actually in the Schengen agreement, of course, and therefore has even less control over its borders than Britain has at the moment. Under current EU law, which is applicable in Norway, EU citizens not only have the right to accept offers of jobs in Norway, but also the right to go there in order to look for work. In effect, they can take their dependents with them; therefore, that aspect of his plan is no plan at all, because it doesn’t even begin to address the problem of control of our own borders.

As regards the statement in relation to the customs union, I find that rather bizarre at a time when the President of the United States, our largest individual national trading partner in Wales—yes, the United States is a nation, and it’s our largest single individual nation trading partner—that we rule out the prospect of doing free trade deals with the rest of the world, which is 85 per cent of the global economy. Considering we’ve already had approaches from Australia, New Zealand and many other countries to explore trade deals— other countries that have existing free trade or favourable trade arrangements with the EU, and we are part of those arrangements now—why should we find it so difficult to be able to continue them? The talk of five to seven years of negotiation may well apply to the EU, where you have to get the agreement of 28 countries to a document, but when we’re negotiating bilaterally, everything becomes much simpler, especially when we’re negotiating with countries that are far more spiritually in tune with us and our view of the world than many of those to whom we’ve been shackled for the last 40-odd years in the EU.

I’d like to ask the First Minister one question also about the unremitting gloom of his plan and the statistical basis upon which many of his assertions are based. On page 9 of the document, it says that there is strong consensus among mainstream economic forecasters—which I wouldn’t agree with—that

‘replacing Single Market participation with World Trade Organisation (WTO) rules could result in a UK economy up to 8 – 10% smaller than would otherwise have been the case’.

I can’t understand how that could possibly be the case, because if we had no exports whatsoever to the EU, then that would take out 11 per cent of our GDP. So is he actually predicating his plan upon the likelihood that we’d be doing no trade with the European Union at all? Is he expecting there to be a wall built down the middle of the English channel? How could it possibly be the case, given that half of our trade under WTO rules would not be subject to any tariff at all with the EU, and the average tariff under WTO rules would be 3.5 per cent, how could this statistical basis possibly have any credibility?

The last point that I have to make is in relation to the future and the UK Government ensuring that Wales should have every penny of what we currently get of British taxpayers’ money through the EU. In this respect, I am 100 per cent in support of the Welsh Government’s position, and we will do everything we can to ensure that Wales does get its fair share of the proceeds and benefits of Brexit, which include not only the money that we get at the moment via Brussels, but also the Brexit dividend of the £8 billion a year of British taxpayers’ money that is currently being spent in other parts of the EU. So, in that respect, again, there’s everything for us to play for here, if we advocate our cause in the most persuasive way, and the best way to do that is to establish the consensus that the leader of Plaid Cymru claimed that she wanted to see across this Chamber and to involve all the parties that are represented here in this process, so that we can, as far as that is possible, and surely in this aspect at least we can all agree unanimously that Wales must get as much out of this as it possibly can.

A gaf i groesawu’r datganiad ac, yn arbennig, diolch i'r Prif Weinidog am gyfarch fy mhresenoldeb yn ei gynhadledd i'r wasg ddoe â chwrteisi siriol? O'r olwg daranllyd ar wyneb arweinydd Plaid Cymru, nid wyf yn meddwl ei bod hi mor falch o fy ngweld. Roedd yn bwysig, rwy’n meddwl, fy mod i yno, oherwydd roedd yn gyfle yn ogystal â heddiw i holi’r Prif Weinidog am rannau o'r cynllun, yn enwedig ynglŷn â mudo.

Mae'n rhaid imi ddweud fy mod yn adleisio teimladau arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig yn gynharach na chafodd ei blaid ef na fy un innau eu cynnwys mewn unrhyw drafodaethau â Llywodraeth Cymru am sut i helpu i symud Cymru ymlaen yng nghyd-destun realiti newydd Brexit. Yn enwedig o ran mudo, mae’r atodiad ystadegol yn dangos bod 86 y cant o bobl Cymru yn credu y dylid lleihau mewnfudo i Brydain—86 y cant—ac eto dywedodd arweinydd Plaid Cymru ddoe, yn y gynhadledd i'r wasg, nad oedd hi’n meddwl bod mewnfudo yn broblem o gwbl. [Torri ar draws.] Felly, mae’r rhan o'r cynllun hwn am fudo, sydd wedi’i gydnabod yn natganiad y Prif Weinidog fel y rheswm pam y pleidleisiodd llawer o bobl dros ‘gadael’, wedi’i lyffetheirio o'r cychwyn gan ei gynghrair gyda phlaid sy’n gwadu’r holl broses. Mae'n ymddangos, felly, yn eithaf cwicsotig ei fod yn rhoi’r fath bwysigrwydd i blaid sy’n gwadu’r realiti, ac eto ei fod yn anwybyddu'r pleidiau ar yr ochr hon i'r tŷ a oedd, wedi'r cyfan, ar ochr fuddugol y ddadl.

Rwy’n gobeithio y gwnaiff ef gytuno, er bod fy nghydweithwyr a minnau wedi ein disgrifio cyn inni gyrraedd y Cynulliad hwn fel aflonyddwyr annioddefol, ein bod wedi gwneud ein gorau i chwarae rhan adeiladol yn nhrafodion y sefydliad hwn a’n bod yn awyddus i chwarae rhan, cyn belled ag y mae ein gwahaniaethau gwleidyddol yn caniatáu inni wneud hynny, yn y broses o gael y canlyniad gorau i Gymru o'r broses hon. Felly, yn y dyfodol, os gwnaiff ein cynnwys ni, i'r graddau nad yw'n anghyson ag amcanion gwleidyddol Llywodraeth Cymru, rwy’n gobeithio y gwnaiff wneud hynny.

O ran yr adran o'r cynllun ar fudo, dywedodd wrthyf ddoe ei fod yn meddwl mai model Norwy oedd y ffordd ymlaen, ond nid yw hynny'n tawelu dim ar bryderon y cyhoedd am fewnfudo o’r UE heb ei reoli. Mae 450 miliwn o bobl y tu allan i Brydain yn yr UE sydd â hawl cyfreithiol i ddod yma i weithio ac i fyw. Pe byddem yn mabwysiadu model Norwy, ni fyddai hynny'n newid o gwbl, gan fod Norwy mewn gwirionedd yn y cytundeb Schengen, wrth gwrs, ac felly mae ganddi hyd yn oed lai o reolaeth dros ei ffiniau nag sydd gan Brydain ar hyn o bryd. O dan gyfraith bresennol yr UE, sydd mewn grym yn Norwy, nid yn unig mae gan ddinasyddion yr UE yr hawl i dderbyn cynigion o swyddi yn Norwy, ond mae ganddynt hefyd yr hawl i fynd yno er mwyn chwilio am waith. I bob diben, gallant fynd â’u dibynyddion gyda nhw; felly, nid yw’r agwedd honno ar ei gynllun yn gynllun o gwbl, oherwydd nid yw hyd yn oed yn dechrau ymdrin â'r broblem o reoli ein ffiniau ein hunain.

O ran y datganiad am yr undeb tollau, rwy’n gweld hwnnw braidd yn rhyfedd ar adeg pan fo Arlywydd yr Unol Daleithiau, ein partner masnachu cenedlaethol unigol mwyaf yng Nghymru—ydy, mae’r Unol Daleithiau yn genedl, a hi yw ein partner masnachu mwyaf sy’n genedl unigol—ein bod yn diystyru'r posibilrwydd o wneud cytundebau masnach rydd â gweddill y byd, sef 85 y cant o'r economi fyd-eang. O ystyried bod Awstralia, Seland Newydd a llawer o wledydd eraill eisoes wedi cysylltu â ni i archwilio cytundebau masnach—gwledydd eraill a chanddynt drefniadau presennol ar gyfer masnach rydd neu fasnach ffafriol gyda'r UE, ac rydym yn rhan o'r trefniadau hynny nawr—pam y dylem ei chael hi mor anodd i allu parhau â nhw? Efallai fod y sôn am bump i saith mlynedd o negodi yn berthnasol i'r UE, lle mae angen i 28 o wledydd gytuno â dogfen, ond pan ein bod yn trafod yn ddwyochrol, mae popeth yn dod yn llawer symlach, yn enwedig pan fyddwn yn negodi â gwledydd sydd, yn ysbrydol, yn llawer agosach atom ni a'n golwg ni ar y byd na llawer o'r rheini y cawsom ein clymu atynt am fwy neu lai y 40 mlynedd diwethaf yn yr UE.

Hoffwn ofyn un cwestiwn hefyd i’r Prif Weinidog am anobaith di-baid ei gynllun a'r sail ystadegol y mae nifer o'i haeriadau wedi'u seilio arni. Ar dudalen 9 y ddogfen, mae'n dweud y ceir consensws cryf ymhlith proffwydi economaidd prif ffrwd—rhywbeth na fyddwn i’n cytuno ag ef—y

gallai disodli cyfranogiad yn y Farchnad Sengl â rheolau Sefydliad Masnach y Byd (WTO) arwain at economi'r DU sydd hyd at 8 – 10% yn llai nag y byddai wedi bod fel arall.

Ni allaf ddeall sut y mae’n bosibl i hynny fod yn wir, oherwydd pe na byddai gennym unrhyw allforion o gwbl i'r UE, byddai hynny'n dileu 11 y cant o'n cynnyrch mewnwladol crynswth. Felly a yw mewn gwirionedd yn seilio ei gynllun ar y tebygolrwydd na fyddem yn gwneud unrhyw fasnach o gwbl â'r Undeb Ewropeaidd? A yw'n disgwyl y caiff wal ei hadeiladu i lawr canol y Sianel? Sut y gallai hynny fod yn wir ar unrhyw gyfrif, o ystyried na fyddai hanner ein masnach o dan reolau’r WTO yn ddarostyngedig i unrhyw dariff o gwbl gyda'r UE, ac y byddai’r tariff cyfartalog o dan reolau’r WTO yn 3.5 y cant, sut y gallai’r sail ystadegol hon fod ag unrhyw hygrededd o gwbl?

Mae'r pwynt olaf y mae’n rhaid imi ei wneud yn ymwneud â’r dyfodol a Llywodraeth y DU yn sicrhau y dylai Cymru gael pob ceiniog o'r hyn yr ydym ei gael ar hyn o bryd o arian trethdalwyr Prydain drwy'r UE. Yn hyn o beth, rwyf 100 y cant yn cefnogi safbwynt Llywodraeth Cymru, a gwnawn bopeth o fewn ein gallu i sicrhau bod Cymru yn cael ei chyfran deg o elw a buddiannau Brexit, sy'n cynnwys nid yn unig yr arian a gawn ar hyn o bryd drwy Frwsel, ond hefyd y difidend Brexit o’r £8 biliwn y flwyddyn o arian trethdalwyr Prydain sy'n cael ei wario ar hyn o bryd mewn rhannau eraill o'r UE. Felly, yn hynny o beth, unwaith eto, mae popeth ar gael i ni ymgeisio ato yn y fan yma, os gallwn gyflwyno ein hachos yn y ffordd fwyaf perswadiol, a'r ffordd orau o wneud hynny yw sefydlu’r consensws yr honnodd arweinydd Plaid Cymru yr hoffai ei weld ar draws y Siambr hon a chynnwys yr holl bleidiau a gynrychiolir yma yn y broses hon, fel y gallwn, cyn belled ag y bo'n bosibl, a does bosib yn yr agwedd hon na allwn i gyd o leiaf gytuno’n unfrydol bod yn rhaid i Gymru gael cymaint allan o hyn ag sy’n bosibl.

Well, the leader of—. Well, let me start at the end. I welcome his support for us ensuring that Wales does not lose out on a penny of funding. As I say, he did turn up yesterday at the press conference. I think he thought that I was going to have him thrown out; I did not do that. He tried to ask a question. I think he thought that I would ignore the question; I did not do that. I take the view that it’s better to have people in there and pull their leg, rather than throw them out. But I do appreciate the fact that he came. As I said, he didn’t have far to come—we know that—but nevertheless his support was noted.

First of all, it is right to say that there is a perception in our country that immigration is too high. The reality is different. We know that 79,000 EU passport holders are resident in Wales. Even though we don’t know the figure, I suspect that a substantial number of them are actually Irish and, as a result, are counted as EU passport holders. Seventy one per cent are working here, the other 29 per cent are not. Most of those are students, in reality, and we don’t, surely, want to see fewer students coming into Wales and the UK. They provide our universities with a substantial amount of both brainpower and money, and effectively they subsidise the system for those who are from Wales.

Now, nobody said to me on the doorstep, ‘What we need are fewer doctors, fewer nurses, fewer students from other countries.’ No-one—no-one—said that at all. And so the freedom of movement to go to a job, I think, is a perfectly rational, sensible position to take. It’s operated in Norway: if you do not have a job in Norway within three months, then you have to leave. Now, those are actually what the rules say, we believe. The UK has interpreted the rules more liberally than other countries, but that is the case in Norway, and that is a system, I believe, that most people in Wales would see as sensible and would support.

He talks of free trade deals. Now, to me, replacing a free trade arrangement with the EU with one with New Zealand is not a fair exchange. The EU has 500 million people, New Zealand has 4.8 million. It’s not a big market. What New Zealand does have is the capacity to wipe out Welsh farming. So, any free trade deal with New Zealand that takes away quotas or tariffs kills Welsh farming, end of. I do not trust Whitehall to even recognise that point, apart from one or two Ministers. Australia is not a big market. Of course, they’d like to have a free trade deal with the UK; the UK is much larger than them, so of course it’s going to benefit them in the longer term. I don’t blame them; that’s exactly what I would do if I was in their situation. Bear in mind the UK has no experience of this; it’s been over 40 years since the UK negotiated anything. New Zealand is far more adept and far more experienced at negotiating free trade arrangements and agreements than the UK is. So, we have to be very careful that we don’t end up negotiating with people and getting the raw end of the deal because of our own inexperience. And so, that is something we must consider in the future.

He talks of the US. Did he not listen to what the US President said? He said America first, America first. America is no longer interested in free trade. It’s only interested in protecting its own interest. That’s where America is in this period in its history. I do not believe for one second that any kind of free trade agreement with the US would lead to anything other than a benefit to the US and a disbenefit to the UK. How else could Donald Trump possibly sell it to his own people otherwise? And so, we must be very careful of what the US would want. Would it want—? His party was dead against TTIP, but now he’s advocating a free trade agreement with the US. He was dead against it at the beginning of last year. What’s changed? Are we to see a situation where, for example, public services like health and education are to be privatised and US companies allowed to run them? I saw Nigel Farage endlessly campaigning against TTIP—‘Don’t have a free trade agreement with the US’, he said. So, what’s changed? All of a sudden, the US is flavour of the month. There is a certain lack of consistency in terms of what UKIP has said.

He asks the question about the shrinkage in the economy through tariffs. He forgets that through our current membership of the EU, we have a free trade agreement with 50 other countries, not just the EU, so we have access to those markets as well—very, very big markets of which China is one. So, actually, we lose that free trade arrangement with China unless it’s renegotiated in record time. That’s why our economy will shrink. Surely, nobody can argue sensibly that the imposition of tariffs is a good thing. What would that mean? It would mean, for example, that our food and drink would face a tariff possibly of up to 50 per cent going to its main market. It would mean, yes, that tariffs would be imposed on goods coming into the UK, but who pays those tariffs? The public. He does. I do. All of us in this Chamber. It’s not businesses that pay tariffs; it’s members of the public. It would see inflation go up. We import half of our food necessarily; we could never be self-sufficient in food because of our climate and our geography. We would see many, many things become more expensive for those who can least afford those things. And it’s from our position—. Well again, you see—. Dear me, trying to talk to UKIP—. Does UKIP not understand that if there is no deal with the EU, WTO rules apply? That’s it. Okay? There’s no question about it; they’re automatic. The UK wants to join the WTO according to UKIP—fine—whereas at the same time saying you’ll ignore the rules of the WTO. It doesn’t work that way. If you’re going to say you’re going to ignore the rules at the beginning, you’re not going to get in in the first place. And so, let’s have some realism about the debate as well.

So, on the basis of what the leader of UKIP has said, I don’t think there is much common ground that we could have agreed on at this moment in time. But, nevertheless, I echo what the leader of Plaid Cymru has said: we’ve put our cards on the table, let’s see the other ideas; let’s see detail on what the other ideas might be. It’s no good the leader of the Welsh Conservatives saying, ‘Our position is what the UK Government’s position is’. Develop your own position. You’ve got plenty of people on your backbenches who have enough brainpower to actually be able to do that. Develop your own position. Let us know. Let’s see you argue the case. Put forward a case rather than saying, ‘It’ll all be all right on the night.’ The same for UKIP: put forward a detailed plan of your own so we can see it and we can debate it. There is no detailed plan. The detailed plan is basically this: ‘It’ll all be fine. We don’t need to do any work. It’ll all be fine. The EU will come running to us.’ The same as the German car manufacturers. We saw what happened when Owen Paterson went out to Germany last week. The German car manufacturers and businesses stared at them and wondered what on earth they were talking about. Realism. We have to have realism and we have to have contributions to the debate.

There comes a time when people have to step out onto the pitch and actually make sure that people understand what they can do. It comes down to others to get off the sidelines. ‘Get off the sidelines’, I hear the crowd shouting, ‘get on the pitch and show us exactly what you want to do.’ You earn the right to criticise when you develop your own position. You haven’t earned that right yet.

Wel, arweinydd—. Wel, gadewch imi ddechrau yn y diwedd. Rwy’n croesawu ei gefnogaeth i geisio sicrhau nad yw Cymru yn colli un geiniog o arian. Fel y dywedais, roedd yn bresennol ddoe yn y gynhadledd i'r wasg. Rwy’n credu ei fod wedi meddwl fy mod i’n mynd i’w daflu allan; wnes i ddim gwneud hynny. Ceisiodd ofyn cwestiwn. Rwy’n credu ei fod wedi meddwl y byddwn yn anwybyddu'r cwestiwn; wnes i ddim gwneud hynny. Rwyf i o'r farn ei bod yn well bod gennym bobl yno a chael tynnu eu coes, yn hytrach na’u taflu allan. Ond rwy’n gwerthfawrogi'r ffaith ei fod wedi dod. Fel y dywedais, nid oedd wedi dod o bell—rydym yn gwybod hynny—ond serch hynny, nodwyd ei gefnogaeth.

Yn gyntaf oll, mae'n wir mai’r canfyddiad yn ein gwlad yw bod mewnfudo’n rhy uchel. Mae'r gwirionedd yn wahanol. Rydym yn gwybod bod 79,000 o ddeiliaid pasbort yr UE yn byw yng Nghymru. Er nad ydym yn gwybod y ffigur, rwy’n amau mai Gwyddelod yw nifer sylweddol ohonynt mewn gwirionedd ac, o ganlyniad, maent yn cael eu cyfrif fel deiliaid pasbort UE. Mae saith deg un y cant yn gweithio yma, nid yw'r 29 y cant arall yn gweithio. Y gwirionedd yw mai myfyrwyr yw’r rhan fwyaf o'r rheini, ac nid ydym, does bosib, eisiau gweld llai o fyfyrwyr yn dod i mewn i Gymru a'r DU. Maen nhw’n darparu gallu meddyliol ac arian sylweddol i’n prifysgolion, ac i bob diben maent yn talu arian i’r system sydd o gymorth i’r rhai sydd o Gymru.

Nawr, ni ddywedodd neb wrthyf ar garreg y drws, 'Yr hyn sydd ei angen arnom yw llai o feddygon, llai o nyrsys, llai o fyfyrwyr o wledydd eraill.’ Ni ddywedodd neb—neb—hynny o gwbl. Ac felly mae’r rhyddid i symud i fynd i swydd, rwy’n credu, yn safbwynt cwbl resymegol, synhwyrol i'w gymryd. Mae ar waith yn Norwy: os nad oes gennych swydd yn Norwy o fewn tri mis, mae’n rhaid ichi adael. Nawr, rydym yn credu mai dyna beth mae’r rheolau yn ei ddweud mewn gwirionedd. Mae'r DU wedi dehongli’r rheolau’n fwy hael na gwledydd eraill, ond dyna sy’n digwydd yn Norwy, ac mae honno’n system, rwy’n credu, y byddai'r rhan fwyaf o bobl yng Nghymru yn ei hystyried yn synhwyrol ac yn ei chefnogi.

Mae'n sôn am gytundebau masnach rydd. Nawr, i mi, nid yw disodli cytundeb masnach rydd gyda'r UE ag un gyda Seland Newydd yn gyfnewid teg. Mae 500 miliwn o bobl yn yr UE, mae 4.8 miliwn yn Seland Newydd. Nid yw'n farchnad fawr. Yr hyn sydd gan Seland Newydd yw'r gallu i ddileu ffermio yng Nghymru. Felly, mae unrhyw gytundeb masnach rydd gyda Seland Newydd sy'n cael gwared ar gwotâu neu dariffau yn lladd ffermio yng Nghymru, dyna’r gwir. Nid wyf yn ymddiried yn Whitehall i hyd yn oed gydnabod y pwynt hwnnw, ar wahân i un neu ddau o Weinidogion. Nid yw Awstralia yn farchnad fawr. Wrth gwrs, byddent yn hoffi cael cytundeb masnach rydd â'r DU; mae'r DU yn llawer mwy na nhw, felly, wrth gwrs mae'n mynd i fod o fudd iddynt yn fwy hirdymor. Nid wyf yn eu beio; dyna'n union beth fyddwn i'n ei wneud pe byddwn i yn eu sefyllfa. Cofiwch nad oes gan y DU unrhyw brofiad o hyn; mae dros 40 mlynedd wedi mynd heibio ers i’r DU negodi unrhyw beth. Mae Seland Newydd yn llawer mwy medrus ac yn llawer mwy profiadol wrth negodi trefniadau a chytundebau masnach rydd na'r DU. Felly, mae'n rhaid inni fod yn ofalus iawn nad ydym, yn y pen draw, yn trafod gyda phobl ac yn cael pen llym y fargen oherwydd ein diffyg profiad ni ein hunain. Ac felly, mae hynny'n rhywbeth y mae'n rhaid inni ei ystyried yn y dyfodol.

Mae'n sôn am yr Unol Daleithiau. A oedd yn gwrando ar yr hyn a ddywedodd Arlywydd yr Unol Daleithiau? Dywedodd America yn gyntaf, America yn gyntaf. Does gan America ddim diddordeb mewn masnach rydd mwyach. Ei hunig ddiddordeb yw diogelu ei buddiannau ei hun. Dyna lle mae America yn y cyfnod hwn yn ei hanes. Nid wyf yn credu am eiliad y byddai unrhyw fath o gytundeb masnach rydd â'r Unol Daleithiau yn arwain at unrhyw beth ond budd i'r Unol Daleithiau ac anfantais i'r DU. Sut arall y gallai Donald Trump ar unrhyw gyfrif werthu’r peth i’w bobl ei hun fel arall? Ac felly, mae'n rhaid inni fod yn ofalus iawn o'r hyn y byddai ei eisiau ar yr Unol Daleithiau. A fyddai eisiau—? Roedd ei blaid yn llwyr yn erbyn TTIP, ond nawr mae o blaid cytundeb masnach rydd â'r Unol Daleithiau. Roedd yn llwyr yn erbyn hynny ar ddechrau'r flwyddyn ddiwethaf. Beth sydd wedi newid? A fyddwn ni’n gweld sefyllfa lle mae, er enghraifft, gwasanaethau cyhoeddus fel iechyd ac addysg yn cael eu preifateiddio a chwmnïau o’r Unol Daleithiau yn cael eu rhedeg? Gwelais Nigel Farage yn ymgyrchu’n ddiddiwedd yn erbyn TTIP—'Peidiwch â chael cytundeb masnach rydd â'r Unol Daleithiau', meddai. Felly, beth sydd wedi newid? Yn sydyn iawn, mae’r Unol Daleithiau’n hynod o boblogaidd. Mae diffyg cysondeb clir o ran yr hyn y mae UKIP wedi ei ddweud.

Mae'n gofyn y cwestiwn am grebachu’r economi drwy dariffau. Mae’n anghofio bod ein haelodaeth bresennol o’r UE yn golygu bod gennym gytundeb masnach rydd gyda 50 o wledydd eraill, nid dim ond yr UE, felly rydym yn cael mynediad i’r marchnadoedd hynny hefyd—marchnadoedd mawr iawn, iawn gan gynnwys Tsieina. Felly, mewn gwirionedd, rydym yn colli’r trefniant masnach rydd hwnnw gyda Tsieina oni bai ei fod yn cael ei ailnegodi yn gyflym iawn. Dyna pam y bydd ein heconomi’n crebachu. Does bosib y gall neb ddadlau’n synhwyrol bod gosod tariffau yn beth da. Beth fyddai hynny'n ei olygu? Byddai'n golygu, er enghraifft, y byddai ein bwyd a’n diod yn wynebu tariff o hyd at 50 y cant o bosibl wrth fynd i’w brif farchnad. Byddai'n golygu, ie, gosod tariffau ar nwyddau sy'n dod i mewn i'r DU, ond pwy sy'n talu’r tariffau hynny? Y cyhoedd. Ef. Fi. Pawb ohonom yn y Siambr hon. Nid busnesau sy'n talu tariffau; aelodau'r cyhoedd sy’n gwneud hynny. Byddai chwyddiant yn mynd i fyny. Rydym yn mewnforio hanner ein bwyd o reidrwydd; ni allem byth fod yn hunangynhaliol o ran bwyd oherwydd ein hinsawdd a'n daearyddiaeth. Byddem yn gweld llawer iawn o bethau’n mynd yn ddrutach i’r bobl hynny sy’n ei chael yn anoddaf fforddio’r pethau hynny. Ac o'n safbwynt ni—. Wel eto, welwch chi—. Bobl bach, mae ceisio siarad ag UKIP—. Onid yw UKIP yn deall, os nad oes cytundeb â’r UE, bod rheolau'r WTO yn berthnasol? Dyna ni. Iawn? Does dim cwestiwn am y peth; maent yn awtomatig. Mae'r DU yn awyddus i ymuno â'r WTO yn ôl UKIP—iawn—ond ar yr un pryd rydych yn dweud y gwnewch anwybyddu rheolau'r WTO. Nid dyna sut y mae’n gweithio. Os ydych chi’n mynd i ddweud eich bod yn mynd i anwybyddu'r rheolau ar y dechrau, ewch chi ddim i mewn yn y lle cyntaf. Ac felly, gadewch inni gael rhywfaint o realaeth yn y ddadl hefyd.

Felly, ar sail yr hyn y mae arweinydd UKIP wedi ei ddweud, nid wyf yn meddwl bod llawer o dir cyffredin y gallem fod wedi cytuno arno ar hyn o bryd. Ond, serch hynny, rwy’n ategu’r hyn y mae arweinydd Plaid Cymru wedi ei ddweud: rydym ni wedi rhoi ein cardiau ar y bwrdd, gadewch inni weld y syniadau eraill; gadewch inni weld manylion y syniadau eraill posibl. Does dim pwynt i arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig ddweud, 'Ein safbwynt ni yw safbwynt Llywodraeth y DU'. Datblygwch eich safbwynt eich hun. Mae gennych chi ddigon o bobl ar eich meinciau cefn sydd â digon o allu meddyliol i allu gwneud hynny. Datblygwch eich safbwynt eich hun. Gadewch i ni wybod. Gadewch inni eich gweld yn dadlau'r achos. Cyflwynwch achos yn hytrach na dweud, 'Bydd popeth yn iawn ar y noson.' Mae hynny’n wir am UKIP hefyd: cyflwynwch eich cynllun manwl eich hun fel y gallwn ei weld a’i ddadlau. Does dim cynllun manwl. Y cynllun manwl yn y bôn yw hyn: 'Bydd popeth yn iawn. Does dim angen inni wneud dim gwaith. Bydd popeth yn iawn. Bydd yr UE yn rhedeg atom ni.' Yr un fath â gwneuthurwyr ceir yr Almaen. Gwelsom yr hyn a ddigwyddodd pan aeth Owen Paterson allan i'r Almaen yr wythnos diwethaf. Roedd gwneuthurwyr ceir a busnesau’r Almaen yn syllu arnynt ac yn tybed beth ar y ddaear yr oeddent yn siarad amdano. Realaeth. Mae'n rhaid inni gael realaeth ac mae’n rhaid inni gael cyfraniadau at y ddadl.

Daw amser pan fydd yn rhaid i bobl i gamu allan ar y maes a gwneud yn siŵr bod pobl yn deall yr hyn y gallant ei wneud. Mae'n fater o bobl eraill yn dod oddi ar y llinellau ochr. 'Dewch oddi ar y llinellau ochr', rwy’n clywed y dorf yn gweiddi, 'ewch ar y cae a dangoswch inni beth yn union yr ydych eisiau ei wneud.' Rydych yn ennill yr hawl i feirniadu drwy ddatblygu eich safbwynt eich hun. Nid ydych wedi ennill yr hawl honno eto.

Can I thank the First Minister for his statement? I warmly welcome this White Paper and I’m also very pleased that the Welsh Government has worked with Plaid Cymru to develop this. I think that the threat of Brexit is so immense that it is going to be essential for all of us who want to put the interests of Wales and our communities first to work together. I’ve got two particular questions. As the first Minister knows, my constituency is very dependent on manufacturing, in particular on automotive. I welcome the commitment in this document to maintain the widest possible access to the single market, but can I ask what other steps the First Minister intends to take to ensure that the automotive sector is protected, including how he intends to raise the needs of the automotive sector in his discussions with the UK Government?

Last week, I attended a conference at Swansea University to look at the implications of Brexit on children and young people in Wales. Concerns were expressed at that conference that so far there seems to have been fairly little consideration at Government level of the implications for children and young people, and I’m sure that you’re also aware that many young people feel very angry that a decision so crucial to their futures was taken for them by others voting in the referendum. I welcome the commitment in this document to ensuring the views of children and young people are listened to, but can I just ask for some more detail, please, on how the Welsh Government intends to make this a reality going forward?

A gaf i ddiolch i'r Prif Weinidog am ei ddatganiad? Rwy'n croesawu'r Papur Gwyn hwn yn gynnes ac rwyf hefyd yn falch iawn bod Llywodraeth Cymru wedi gweithio gyda Phlaid Cymru i’w ddatblygu. Rwy’n meddwl bod bygythiad Brexit mor enfawr fel y bydd yn hanfodol i bob un ohonom sydd eisiau rhoi buddiannau Cymru a'n cymunedau yn gyntaf i weithio gyda'n gilydd. Mae gen i ddau gwestiwn penodol. Fel y mae’r prif Weinidog yn gwybod, mae fy etholaeth i yn ddibynnol iawn ar weithgynhyrchu, yn enwedig gweithgynhyrchu modurol. Rwy’n croesawu’r ymrwymiad yn y ddogfen hon i gynnal y mynediad ehangaf posibl i’r farchnad sengl, ond a gaf i ofyn pa gamau eraill y mae'r Prif Weinidog yn bwriadu eu cymryd i sicrhau bod y sector modurol wedi’i ddiogelu, gan gynnwys sut y mae'n bwriadu sôn am anghenion y sector modurol yn ei drafodaethau â Llywodraeth y DU?

Yr wythnos diwethaf, bûm mewn cynhadledd ym Mhrifysgol Abertawe i edrych ar oblygiadau Brexit i blant a phobl ifanc yng Nghymru. Mynegwyd pryderon yn y gynhadledd honno nad yw’n ymddangos bod y Llywodraeth wedi rhoi rhyw lawer o ystyriaeth i’r goblygiadau i blant a phobl ifanc, ac rwy'n siŵr eich bod hefyd yn ymwybodol bod llawer o bobl ifanc yn teimlo'n ddig iawn bod penderfyniad mor hanfodol i'w dyfodol wedi’i wneud drostynt gan bobl eraill a bleidleisiodd yn y refferendwm. Rwy’n croesawu’r ymrwymiad yn y ddogfen hon i sicrhau ein bod yn gwrando ar farn plant a phobl ifanc, ond a gaf i ofyn am ychydig mwy o fanylion, os gwelwch yn dda, am sut y mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu sicrhau bod hyn yn realiti yn y dyfodol?

Well, firstly, in terms of automotive, automotive is particularly dependent on the European market—particularly. So many automotive operations in the UK are part of a European operation: Ford is one, Toyota is one, Nissan is another one. It’s been said that we should look for alternative markets. The Ford engine plant doesn’t have an alternative market; it can only export to the EU. It’s got nowhere else to export engines to apart from the EU, so anything that interferes with its ability to export can only be bad for that plant because it’s got nowhere else to go, in reality. It’s the same for others who provide components, seats for cars—these are integrated European operations. We must make sure that the UK isn’t seen as an offshore island, divorced from the main market, rather than as part of the main market but perhaps with different arrangements.

As far as children and young people are concerned, I think there’s quite a dangerous divide in society at the moment. We all know it, but it’s particularly stark between older people and younger people, whose views are very, very different on Europe. My 16-year-old, she was quite stunned by it all, thinking, ‘Well, this is normal; why would we leave the European Union?’ Her view reflects—she’s not particularly political, despite her father, but she and many other children expressed that same view; youngsters expressed that view. It’s hugely important, then, that they are able to do that through the forums that we have. We have, of course, the commissioner, who can also represent the views of children and young people, and it might be something the commissioner might want to look at: how do you engage children and young people in this debate in the most effective way possible?

Wel, yn gyntaf, o ran gweithgynhyrchu modurol, mae’n arbennig o ddibynnol ar y farchnad Ewropeaidd—yn arbennig. Mae cynifer o weithrediadau modurol yn y DU yn rhan o weithrediad Ewropeaidd: mae Ford yn un, mae Toyota yn un, mae Nissan yn un arall. Mae rhai pobl wedi dweud y dylem chwilio am farchnadoedd eraill. Does gan y ffatri peiriannau Ford ddim marchnad arall; dim ond i'r UE y mae’n gallu allforio. Does ganddi ddim unman arall i allforio peiriannau iddo ar wahân i'r UE, felly mae unrhyw beth sy'n amharu ar ei gallu i allforio yn amlwg yn ddrwg i’r ffatri honno oherwydd y realiti yw nad oes ganddi unman arall i fynd. Mae’r un fath i rai eraill sy'n darparu cydrannau, seddi ar gyfer ceir—mae'r rhain yn weithrediadau Ewropeaidd integredig. Mae'n rhaid inni wneud yn siŵr nad yw'r DU yn cael ei gweld fel ynys alltraeth, wedi ysgaru oddi wrth y brif farchnad, yn hytrach nag yn rhan o'r brif farchnad, ond efallai â threfniadau gwahanol.

Cyn belled ag y mae plant a phobl ifanc dan sylw, rwy’n meddwl bod yna raniad eithaf peryglus yn y gymdeithas ar hyn o bryd. Rydym i gyd yn gwybod hynny, ond mae'n arbennig o amlwg rhwng pobl hŷn a phobl iau, sydd â barn wahanol iawn, iawn am Ewrop. Mae fy merch 16 mlwydd oed, cafodd hi ei syfrdanu gan y cyfan, gan feddwl, 'Wel, hyn sy’n normal; pam fydden ni’n gadael yr Undeb Ewropeaidd?' Mae ei barn yn adlewyrchu—dydy hi ddim yn arbennig o wleidyddol, er gwaethaf ei thad, ond mae hi a llawer o blant eraill wedi mynegi’r farn honno; roedd pobl ifanc yn mynegi’r farn honno. Mae'n hynod o bwysig, felly, eu bod yn gallu gwneud hynny drwy'r fforymau sydd gennym. Mae gennym, wrth gwrs, y comisiynydd, sydd hefyd yn gallu cynrychioli barn plant a phobl ifanc, ac efallai y byddai hynny’n rhywbeth yr hoffai’r comisiynydd edrych arno: sut yr ydych yn cynnwys plant a phobl ifanc yn y ddadl hon yn y ffordd fwyaf effeithiol bosibl?

Thank you, First Minister, for the White Paper and your responses to questions today. I’ve a couple of questions for you myself and the first is your comment that in future we will still need to recruit from Europe for jobs in shortage areas. I absolutely don’t disagree with you that people need to come into the UK, into Wales as well, to meet those job shortages—you named some in your earlier answers—but I wondered whether you can clarify whether you think EU citizens should have preferential treatment in meeting that need. I think there’s an argument to be made that they should, but I’d like to hear what your argument on that is.

Secondly, I just want to add my voice to those who’ve regretted that this wasn’t a fully inclusive process in preparing this document. More than any other party in Wales, I think we represented the views of the Welsh people, insofar as we represented a range of views; we were not representing a single view. As such, perhaps we would have been a useful partner at the table in these early discussions, and I think it is worth remembering that, in terms of popular vote, both ourselves and Plaid Cymru had roughly the same amount of votes and, in excluding us from the table, you have excluded in these early stages those people who voted Conservative in the Welsh Assembly elections. Having said that, there are things in this White Paper that I think that we can agree with and I’m glad to have the opportunity now, even though we should have had it earlier. Having said that, as the Welsh Government is later than the other nations to the table in bringing forward a position, I wonder whether it mightn’t have been worth your waiting just another couple of days until the report of the external affairs committee was produced. That is a cross-party group that has taken and scrutinised, through cross-party means, evidence from third parties, and, as a result, produced a cross-party agreed report. That would’ve helped you, I think, persuade others in this Chamber that you have been more inclusive than you have been, because that report has not been used in an attempt—you’ve not had the opportunity to use that report to influence what you’ve put into the White Paper. Thank you.

Diolch, Brif Weinidog, am y Papur Gwyn a’ch atebion i gwestiynau heddiw. Mae gen i un neu ddau o gwestiynau i chi fy hun a'r cyntaf yw eich sylw y bydd angen inni ddal i recriwtio o Ewrop yn y dyfodol ar gyfer swyddi mewn meysydd lle ceir prinder. Nid wyf yn anghytuno â chi o gwbl bod angen i bobl ddod i mewn i'r DU, i mewn i Gymru hefyd, i lenwi’r prinderau swyddi hynny— fe enwoch chi rai yn eich atebion cynharach—ond roeddwn yn meddwl tybed a allwch chi egluro pa un a ydych yn meddwl y dylai dinasyddion yr UE gael triniaeth ffafriol o ran bodloni’r angen hwnnw. Rwy'n meddwl y gellid dadlau y dylent, ond hoffwn glywed beth yw eich dadl chi am hynny.

Yn ail, hoffwn ychwanegu fy llais at y rheini sydd wedi gresynu nad oedd y broses o baratoi'r ddogfen hon yn un gwbl gynhwysol. Yn fwy nag unrhyw blaid arall yng Nghymru, rwy’n meddwl ein bod ni wedi cynrychioli barn pobl Cymru, gan ein bod ni wedi cynrychioli amrywiaeth o safbwyntiau; nid oeddem yn cynrychioli un farn. Fel y cyfryw, efallai y byddem wedi bod yn bartner defnyddiol wrth y bwrdd yn y trafodaethau cynnar hyn, ac rwy’n meddwl ei bod yn werth cofio, o ran y bleidlais boblogaidd, ein bod ni a Phlaid Cymru wedi cael tua'r un faint o bleidleisiau ac, wrth ein heithrio ni o'r bwrdd, rydych wedi eithrio yn y cyfnodau cynnar hyn y bobl hynny a bleidleisiodd dros y Ceidwadwyr yn etholiadau Cynulliad Cymru. Wedi dweud hynny, mae yna bethau yn y Papur Gwyn hwn yr wyf yn meddwl y gallwn gytuno â nhw ac rwy'n falch o gael y cyfle nawr, er y dylem fod wedi ei gael yn gynharach. Wedi dweud hynny, gan fod Llywodraeth Cymru yn hwyrach na'r gwledydd eraill i gyrraedd y bwrdd i gyflwyno safbwynt, tybed a fyddai wedi bod yn werth ichi aros dim ond cwpl o ddyddiau eraill nes i’r pwyllgor materion allanol lunio ei adroddiad. Mae hwnnw'n grŵp trawsbleidiol sydd wedi cael, drwy ddulliau trawsbleidiol, tystiolaeth gan drydydd parti, ac wedi craffu arni, ac o ganlyniad, wedi llunio adroddiad â chytundeb trawsbleidiol. Byddai hynny wedi eich helpu, rwy’n meddwl, i berswadio pobl eraill yn y Siambr hon eich bod wedi bod yn fwy cynhwysol nag y buoch, oherwydd nid yw’r adroddiad hwnnw wedi ei ddefnyddio mewn ymgais—nid ydych chi wedi cael y cyfle i ddefnyddio’r adroddiad hwnnw i ddylanwadu ar yr hyn yr ydych wedi ei roi yn y Papur Gwyn. Diolch.

In terms of preferences given to EU citizens, if you look at medicine, for example, it’s the same regulatory environment, so people would be used to working in the UK environment, because they’re used to working in a common EU environment, so I suppose they would have an advantage in that sense. The fact that there’s common recognition of qualifications is important. Now, one of the issues amongst many that have to be resolved is: will there be that common recognition in the future? Will UK doctors be able to work in Europe? The others, of course, the small ones, the ones that appear small, that we have to look at, are things like: will you be able to drive abroad on a GB licence? Will you be able to drive abroad on GB car insurance? Will you be able to drive abroad and enjoy European health insurance card cover? And, if not, will your premiums go up? There’s a lot of yapping from behind on the UKIP benches, but that’s the way it used to be. That’s the way it used to be: you couldn’t drive outside the UK unless you had a different international driving licence. I remember it. Secondly, your car insurance didn’t cover you if you drove outside the UK: you had to ring up the insurance company to get the cover. Now, unless these things are sorted, we’ll just go back to that and these are things that they don’t even think about in terms of the detail.

But, anyway, in terms of the other issues that were raised by the Member, Suzy Davies, can I suggest that, before we seek consensus across this Chamber, she might want to seek consensus in her own party? Because I know that, within her party, there are widely different views as to what the future should hold. And here’s my challenge for the Conservatives: come together, have a consensus in your own party, and produce your own document. Then, once you’ve produced your own document, we can talk. At the moment, it’s like talking to several headless chickens all at once. We have no idea what your position is. We have some of you who are even beyond UKIP, others who are very much in favour, or would’ve been very much in favour, of EU membership. My challenge to you is: why don’t you actually get together and sort out your own problems and your own tensions, before complaining that you’re outside of the process? And then you’ll have a situation where you can be listened to better.

The other point is this: nobody—. One of the things that—[Interruption.] There was a man on the touchline in Bridgend years ago, and all he did in games was shout out, just once a game—‘Ydy buddy bar’, he said. No-one knew what he was saying; no-one knew what he was saying at all. He was a character; no-one knew what it meant, but everyone could hear him. That’s the leader of the Welsh Conservatives. No-one knows what he’s saying; all they can do is listen to the clanging of an empty vessel. I say to him again: there’s no point him sitting there, having a go at everybody else when he hasn’t got off his behind to produce a Brexit plan himself, drawing on the people he’s got in his own group. Then, we can start, perhaps, to take him seriously.

The other issue, of course, that we don’t see here or don’t listen to—hear, rather—from the Conservative benches is criticism of the content of the White Paper itself. We’ve heard criticism of the process, but no-one has said—. Points have been made about migration, but, actually, what do you disagree with in the White Paper? What do you disagree with? Now, there’s a challenge: if you can come up, in the consultation on the White Paper, with areas where you disagree, then let’s hear it, rather than chuckling, shouting, and not actually contributing to the debate. So, my challenge to you is: yes, we’re more than happy to work with other parties, but it’s incumbent on other parties to work out what their own position actually is amongst themselves, rather than arguing amongst themselves, in order for them to present a united front in working with other parties. I’m afraid the Welsh Conservatives are nowhere near that at the moment.

O ran rhoi ffafriaeth i ddinasyddion yr UE, os edrychwch ar feddygaeth, er enghraifft, mae’r amgylchedd rheoleiddio yr un fath, felly byddai pobl wedi arfer gweithio yn amgylchedd y DU, oherwydd eu bod wedi arfer gweithio yn amgylchedd cyffredin yr UE, felly mae'n debyg y byddai ganddynt fantais yn hynny o beth. Mae'r ffaith bod cydnabyddiaeth gyffredin i gymwysterau yn bwysig. Nawr, un o'r materion ymhlith llawer y mae’n rhaid eu datrys yw: a fydd y gydnabyddiaeth gyffredin yno yn y dyfodol? A fydd meddygon o’r DU yn gallu gweithio yn Ewrop? Y lleill, wrth gwrs, y rhai bach, y rhai sy'n ymddangos yn fach, y mae’n rhaid inni edrych arnynt, yw pethau fel: a fyddwch yn cael gyrru dramor â thrwydded Brydeinig? A fyddwch yn cael gyrru dramor ag yswiriant car Prydeinig? A fyddwch yn cael gyrru dramor a mwynhau manteision cerdyn yswiriant iechyd Ewrop? Ac, os na fyddwch chi, a fydd eich premiymau’n mynd i fyny? Mae llawer o glebran o feinciau cefn UKIP, ond dyna sut yr arferai fod. Dyna sut yr arferai fod: nid oeddech yn cael gyrru y tu allan i'r DU oni bai bod gennych drwydded yrru ryngwladol wahanol. Rwy’n cofio hynny. Yn ail, nid oedd eich yswiriant car yn ddilys os oeddech yn gyrru y tu allan i'r DU: roedd yn rhaid ichi ffonio’r cwmni yswiriant i’w wneud yn ddilys. Nawr, oni bai bod y pethau hyn yn cael eu datrys, yn syml, byddwn yn mynd yn ôl at hynny ac mae'r rhain yn bethau nad ydynt hyd yn oed yn meddwl amdanynt o ran y manylion.

Ond, beth bynnag, o ran y materion eraill a gododd yr Aelod, Suzy Davies, a gaf i awgrymu, cyn inni geisio consensws ar draws y Siambr hon, y gallai hi geisio consensws yn ei phlaid ei hun? Oherwydd rwy’n gwybod, o fewn ei phlaid, bod safbwyntiau gwahanol iawn o ran yr hyn y dylai'r dyfodol ei gynnig. A dyma fy her i'r Ceidwadwyr: dewch at eich gilydd, ffurfiwch gonsensws yn eich plaid eich hun, a lluniwch eich dogfen eich hun. Yna, unwaith y byddwch wedi llunio eich dogfen eich hun, gallwn siarad. Ar hyn o bryd, mae fel siarad â nifer o ieir heb bennau i gyd ar unwaith. Does gennym ni ddim syniad beth yw eich safbwynt. Mae gennym rai ohonoch sydd hyd yn oed y tu hwnt i UKIP, eraill sy’n bendant o blaid, neu a fyddai wedi bod yn bendant o blaid, aelodaeth o’r UE. Fy her i chi yw: pam na wnewch chi ddod at ei gilydd mewn gwirionedd a datrys eich problemau eich hun a'ch tensiynau eich hun, cyn cwyno eich bod y tu allan i'r broses? Ac yna byddwch mewn sefyllfa lle bydd hi’n haws gwrando arnoch.

Y pwynt arall yw hwn: does neb—. Un o'r pethau sydd—[Torri ar draws.] Roedd dyn ar yr ystlys ym Mhen-y-bont flynyddoedd yn ôl, a’r oll yr oedd yn ei wneud mewn gemau oedd gweiddi, dim ond unwaith y gêm—‘Ydy buddy bar’, meddai. Doedd neb yn gwybod beth yr oedd yn ei ddweud; doedd neb yn gwybod beth yr oedd yn ei ddweud o gwbl. Roedd yn gymeriad; doedd neb yn gwybod beth yr oedd yn ei olygu, ond roedd pawb yn gallu ei glywed. Dyna arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig. Does neb yn gwybod beth y mae'n ei ddweud; yr oll y gallant ei wneud yw gwrando ar y llestr gwag yn diasbedain. Rwy'n dweud wrtho eto: does dim pwynt iddo eistedd yn y fan yna, yn lladd ar bawb arall pan nad yw wedi codi oddi ar ei ben-ôl i gynhyrchu ei gynllun Brexit ei hun, gan alw ar y bobl sydd ganddo yn ei grŵp ei hun. Yna, gallwn ddechrau, efallai, ei gymryd o ddifrif.

Y mater arall, wrth gwrs, nad ydym yn ei weld yma neu nad ydym yn gwrando arno—yn ei glywed, yn hytrach—gan feinciau'r Ceidwadwyr yw beirniadaeth o gynnwys y Papur Gwyn ei hun. Rydym wedi clywed beirniadaeth o'r broses, ond does neb wedi dweud—. Mae pwyntiau wedi'u gwneud am fudo, ond, a dweud y gwir, beth ydych chi'n anghytuno ag ef yn y Papur Gwyn? Beth ydych chi'n anghytuno ag ef? Nawr, dyna her: os gallwch ganfod, yn yr ymgynghoriad ar y Papur Gwyn, meysydd yr ydych yn anghytuno â nhw, yna gadewch inni glywed hynny, yn hytrach na chwerthin yn foddhaus a gweiddi, heb gyfrannu mewn gwirionedd at y ddadl. Felly, fy her i chi yw: ydym, rydym yn fwy na bodlon i weithio gyda phleidiau eraill, ond mae'n ddyletswydd ar bleidiau eraill i benderfynu beth yw eu safbwynt eu hunain mewn gwirionedd ymysg ei gilydd, yn hytrach na dadlau ymysg ei gilydd, er mwyn iddynt edrych yn unedig er mwyn gweithio gyda phleidiau eraill. Rwy'n ofni nad yw’r Ceidwadwyr Cymreig yn agos at hynny ar hyn o bryd.