Y Cyfarfod Llawn
Plenary
25/03/2026Cynnwys
Contents
Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.
In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches.
Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair.
The Senedd met in the Chamber and by video-conference at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.
Prynhawn da a chroeso, bawb, i'r Cyfarfod Llawn. Y cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi, Ynni a Chynllunio sydd gyntaf heddiw. Mae'r cwestiwn cyntaf gan Peredur Owen Griffiths.
Good afternoon and welcome to this afternoon's Plenary meeting. The first item on the agenda is questions to the Cabinet Secretary for Economy, Energy and Planning. The first question is from Peredur Owen Griffiths.
1. Pa gynlluniau sydd gan y Llywodraeth i ddatblygu ynni adnewyddadwy yn Nwyrain De Cymru? OQ64040
1. What plans does the Government have to develop renewable energy in South Wales East? OQ64040
The Welsh Government is accelerating renewable deployment through our new renewable energy sector deal, which covers all forms of renewable technologies. Through private sector and Welsh Government investment, we are building a more resilient energy system in South Wales East and across all of Wales.
Mae Llywodraeth Cymru yn cyflymu'r broses o gyflwyno ynni adnewyddadwy drwy ein bargen newydd ar gyfer y sector ynni adnewyddadwy, sy'n cwmpasu pob math o dechnoleg adnewyddadwy. Drwy fuddsoddiad y sector preifat a Llywodraeth Cymru, rydym yn adeiladu system ynni fwy gwydn yn Nwyrain De Cymru a ledled Cymru gyfan.
Diolch yn fawr. The renewable energy potential of Wales is huge and must be supported if we are to build resilience and protect our energy supply from international events. However, there must be some red lines when it comes to the location of these developments, which are often huge in scale. One of these red lines should be the sites of special scientific interest, which make up only 12 per cent of land in Wales. As you know, there are a number of developments that threaten the Gwent levels, which is a unique SSSI landscape in my region, which harbours many rare species of flora and fauna. It's been dubbed the Welsh Amazon rainforest by some conservationists. The ecological impact from the operational Llanwern solar plant on the Gwent levels has shown a severe decline in the lapwing breeding colony and shrill carder bee activity, a significant drop in the protected bat population, and very rare breeding Eurasian cranes have disappeared altogether. We shouldn't let this happen elsewhere on the levels. So, Cabinet Secretary, what assessment have you made of the impact of the Llanwern solar project on surrounding nature, do you agree that you cannot save the environment by destroying it, and should SSSI land be afforded more protection than is currently the case in this country? Diolch.
Diolch yn fawr. Mae potensial ynni adnewyddadwy Cymru yn enfawr, ac mae'n rhaid ei gefnogi os ydym am adeiladu gwydnwch a diogelu ein cyflenwad ynni rhag digwyddiadau rhyngwladol. Fodd bynnag, mae'n rhaid bod rhai llinellau coch o ran lleoliad y datblygiadau hyn, sy'n aml yn enfawr. Dylai un o'r llinellau coch hyn gynnwys safleoedd o ddiddordeb gwyddonol arbennig, sy'n cwmpasu 12 y cant yn unig o dir Cymru. Fel y gwyddoch, mae nifer o ddatblygiadau'n bygwth gwastadeddau Gwent, sy'n dirwedd SoDdGA unigryw yn fy rhanbarth, ac sy'n gartref i lawer o rywogaethau fflora a ffawna prin. Mae'r ardal wedi cael ei galw'n fforest law Amazon Cymru gan rai cadwraethwyr. Mae effaith ecolegol gwaith solar gweithredol Llan-wern ar wastadeddau Gwent wedi dangos dirywiad difrifol yn y nythfa gornchwiglod a gweithgarwch cardwenyn meinlais, gostyngiad sylweddol ym mhoblogaeth yr ystlumod gwarchodedig, ac mae garanod prin iawn a oedd yn bridio yno wedi diflannu'n gyfan gwbl. Ni ddylem adael i hyn ddigwydd mewn mannau eraill ar y gwastadeddau. Felly, Ysgrifennydd y Cabinet, pa asesiad rydych chi wedi'i wneud o effaith prosiect ynni solar Llan-wern ar natur o'i gwmpas, a ydych chi'n cytuno na allwch achub yr amgylchedd drwy ei ddinistrio, ac a ddylid rhoi mwy o warchodaeth i dir SoDdGA nag sy'n digwydd ar hyn o bryd yn y wlad hon? Diolch.
Clearly, I can't comment on any specific planning proposals or applications, but what I can say is that 'Planning Policy Wales' is really clear that development on sites of special scientific interest is generally unacceptable as a matter of principle, and that policy position informs all of the current and future development proposals on the Gwent levels located in a SSSI. 'Planning Policy Wales' does provide some really clear and robust positions on SSSIs. Whilst the stepwise approach is a means of ensuring a net benefit for biodiversity that can be achieved in all circumstances, PPW does require a more specific approach to the consideration of SSSIs, whereby development should avoid SSSIs unless there's no reasonable alternative. There is a current consultation on the supplementary planning guidance for the Gwent levels, so I'd encourage interested colleagues and interested parties to respond to that—it closes on 31 March. That guidance will support and add detail to implement the requirements of policy 9 in 'Future Wales', to enhance biodiversity and the resilience of ecosystems on the Gwent levels.
Yn amlwg, ni allaf wneud sylwadau ar unrhyw gynigion na cheisiadau cynllunio penodol, ond yr hyn y gallaf ei ddweud yw bod 'Polisi Cynllunio Cymru' yn nodi'n glir iawn fod datblygu ar safleoedd o ddiddordeb gwyddonol arbennig yn annerbyniol yn gyffredinol fel mater o egwyddor, ac mae'r safbwynt polisi hwnnw'n llywio'r holl gynigion datblygu cyfredol a rhai'r dyfodol ar wastadeddau Gwent sydd wedi'u lleoli mewn SoDdGA. Mae 'Polisi Cynllunio Cymru' yn darparu safbwyntiau clir a chadarn iawn ar SoDdGAau. Er bod y dull 'stepwise' yn fodd o sicrhau budd net i fioamrywiaeth y gellir ei gyflawni ym mhob achos, mae Polisi Cynllunio Cymru yn gofyn am ddull mwy penodol o ystyried SoDdGAau, lle dylai datblygiadau osgoi SoDdGAau oni cheir dewis arall rhesymol. Mae ymgynghoriad ar y gweill ar y canllawiau cynllunio atodol ar gyfer gwastadeddau Gwent, felly rwy'n annog fy nghyd-Aelodau a phartïon â diddordeb i ymateb i hwnnw—mae'n cau ar 31 Mawrth. Bydd y canllawiau hynny'n cefnogi ac yn ychwanegu manylion i weithredu gofynion polisi 9 yn 'Cymru'r Dyfodol', i wella bioamrywiaeth a gwydnwch ecosystemau ar wastadeddau Gwent.
Cabinet Secretary, we all know that families and businesses are being squeezed from every direction right now, with global instability pushing up fuel prices. Now, despite this, the Welsh Government has reminded us all that energy security isn't their responsibility, but, at the same time, are helping to roll out renewables with no real strategy, no grid plan and no coherent way of keeping the benefits here in Wales. We are being asked to host the infrastructure but not given the security, the strategy or the say. Isn't it time we had an honest conversation about all our energy options, including UK oil and gas extraction, rather than pretending the status quo is enough? Cabinet Secretary, if Ministers truly believe renewables are the future, then why is there still no proper plan in place to deliver them in such a way that actually protects Welsh households from future global shocks?
Ysgrifennydd y Cabinet, gŵyr pob un ohonom fod teuluoedd a busnesau'n cael eu gwasgu o bob cyfeiriad ar hyn o bryd, gydag ansefydlogrwydd byd-eang yn cynyddu prisiau tanwydd. Nawr, er gwaethaf hyn, mae Llywodraeth Cymru wedi ein hatgoffa ni oll nad eu cyfrifoldeb nhw yw diogeledd ynni, ond ar yr un pryd, maent yn helpu i gyflwyno ynni adnewyddadwy heb unrhyw strategaeth wirioneddol, heb gynllun grid a heb ffordd gydlynol o gadw'r manteision yma yng Nghymru. Gofynnir i ni gael y seilwaith yma, ond nid ydym yn cael y diogeledd, y strategaeth na'r llais. Onid yw'n bryd inni gael sgwrs onest am ein holl opsiynau ynni, gan gynnwys olew a nwy sy'n cael eu hechdynnu yn y DU, yn hytrach na cheisio esgus bod y status quo yn ddigon? Ysgrifennydd y Cabinet, os yw'r Gweinidogion wir yn credu mai ynni adnewyddadwy yw'r dyfodol, pam nad oes cynllun priodol ar waith o hyd i'w gyflenwi mewn ffordd sy'n diogelu aelwydydd Cymru rhag siociau byd-eang yn y dyfodol?
So, this Welsh Government has taken absolutely seriously the importance of energy security. We've seen just in recent weeks why it's so important that energy security is front and centre in terms of our approach to renewables and to energy more generally. Of course, that's why, if the Labour Party is in a position to be leading the Welsh Government in future, energy independence is absolutely front and centre of our offer to people in Wales, and they'll understand from recent events why that is so important.
Just last week, I was able to launch our renewable energy sector deal. That was a really important moment in terms of working together with the industry to accelerate the deployment of onshore wind, offshore wind, solar, marine and hydro across Wales, to meet our really ambitious 2030-35 renewable energy targets. Actually, the sector deal is already making a difference in terms of the way in which we work with industry and with community sectors. It's already improved the kinds of conversations that we're having. And the sector deal really is about looking at the barriers to the deployment of renewable energy, but also about looking at how we can better retain the benefits here in Wales for communities, doing so through the supply chain, for example, but also through creating really good, quality jobs through our skills offer. So, I would say that that work has already started, and you can see, across Wales, the really exciting announcements that have been made very recently in terms of clean energy and renewable energy specifically.
Felly, mae Llywodraeth Cymru yn sicr o ddifrif ynglŷn â phwysigrwydd diogeledd ynni. Rydym wedi gweld yn yr wythnosau diwethaf pam ei bod mor bwysig fod diogeledd ynni yn cael blaenoriaeth o ran sut rydym ni'n ymdrin ag ynni adnewyddadwy ac ynni yn fwy cyffredinol. Wrth gwrs, dyna pam, os bydd y Blaid Lafur mewn sefyllfa i arwain Llywodraeth Cymru yn y dyfodol, fod annibyniaeth ynni yn rhan hollbwysig o'n cynnig i bobl yng Nghymru, a byddant yn deall o ddigwyddiadau diweddar pam y mae hynny mor bwysig.
Yr wythnos diwethaf, lansiais ein bargen sector ynni adnewyddadwy. Roedd honno'n foment bwysig iawn o ran cydweithio â'r diwydiant i gyflymu'r gwaith o gyflwyno ynni gwynt ar y tir, ynni gwynt alltraeth, ynni solar, ynni’r môr ac ynni dŵr ledled Cymru er mwyn cyrraedd ein targedau ynni adnewyddadwy uchelgeisiol iawn ar gyfer 2030-35. Mewn gwirionedd, mae bargen y sector eisoes yn gwneud gwahaniaeth o ran y ffordd rydym yn gweithio gyda'r diwydiant a chyda sectorau cymunedol. Mae eisoes wedi gwella'r mathau o sgyrsiau a gawn. Ac mae a wnelo bargen y sector ag edrych ar y rhwystrau i ddefnyddio ynni adnewyddadwy, ond hefyd ar sut y gallwn wneud yn well o ran cadw'r manteision yma yng Nghymru i gymunedau, gan wneud hynny drwy'r gadwyn gyflenwi, er enghraifft, ond hefyd drwy greu swyddi da iawn o ansawdd uchel drwy ein cynnig sgiliau. Felly, buaswn yn dweud bod y gwaith hwnnw eisoes wedi dechrau, a gallwch weld, ledled Cymru, y cyhoeddiadau cyffrous iawn a wnaed yn ddiweddar iawn ar ynni glân ac ynni adnewyddadwy yn benodol.
I'm pleased to see the conversation turning to energy security as part of renewable energy. As I said yesterday, and as I've said previously, renewables and nuclear together are an essential part of delivering energy security and our obligations to the climate. Much more than that, though, there are significant economic development opportunities, with high-paid, long-term work, but also the innovation that is taking place within this sector, with offshore power from the people from Pembrokeshire, in the event that Sam Kurtz was sponsoring earlier today, to the Llŷr windfarm that is yet to be consented, and also the fact that we already have the Erebus windfarm being consented. That supply chain from the west of Wales, all the way through the south-east, and the potential for lagoon power as well—real steps forward that have been made. And I'm very clear that, in a future industrial strategy, advanced manufacturing and clean power should be at the centre of it. Can you explain, Cabinet Secretary, your own ambition for these two key sectors, and the work you're already doing with the supply chain to ensure that the jobs and opportunities from these sectors can come here to Wales, for Welsh people and Welsh businesses to be successful now and in the future?
Rwy'n falch o weld y sgwrs yn troi at ddiogeledd ynni fel rhan o ynni adnewyddadwy. Fel y dywedais ddoe, ac fel rwyf wedi'i ddweud o'r blaen, mae ynni adnewyddadwy a niwclear gyda'i gilydd yn rhan hanfodol o'r gwaith o sicrhau diogeledd ynni a'n rhwymedigaethau i'r hinsawdd. Yn llawer mwy na hynny, serch hynny, mae cyfleoedd datblygu economaidd sylweddol, gyda gwaith hirdymor ar gyflogau da, ond hefyd yr arloesi sydd i'w weld yn y sector hwn, gydag ynni alltraeth gan y bobl o sir Benfro, yn y digwyddiad a noddwyd gan Sam Kurtz yn gynharach heddiw, i fferm wynt Llŷr sydd eto i gael cydsyniad, a hefyd y ffaith bod gennym fferm wynt Erebus eisoes wedi cael cydsyniad. Y gadwyn gyflenwi honno o orllewin Cymru, yr holl ffordd i'r de-ddwyrain, a'r potensial ar gyfer ynni môr-lynnoedd hefyd—camau go iawn sydd wedi'u cymryd. Ac rwy'n gwbl argyhoeddedig, mewn strategaeth ddiwydiannol yn y dyfodol, y dylai gweithgynhyrchu uwch ac ynni glân fod wrth ei gwraidd. Ysgrifennydd y Cabinet, a allwch chi egluro eich uchelgais ar gyfer y ddau sector allweddol hyn, a'r gwaith rydych chi eisoes yn ei wneud gyda'r gadwyn gyflenwi i sicrhau y gall y swyddi a'r cyfleoedd o'r sectorau hyn ddod yma i Gymru, fel y gall pobl a busnesau Cymru fod yn llwyddiannus nawr ac yn y dyfodol?
I'm really grateful for that question, and particularly that focus on innovation, because Wales has been in the vanguard of innovation across a whole range of technologies. The one that comes to mind particularly is around tidal streams. I was in Morlais recently—the Welsh Government has taken an equity stake in that, and it is a real place for innovation for the next steps, if you like, in terms of that type of energy.
But, in terms of nuclear, again, really, really exciting news in terms of Wylfa. I'm really hoping that Great British Energy—Nuclear and Rolls Royce are able to sign that contract very, very shortly. That, then, I think, will give the community real confidence that this project is going ahead and that it will lead to great benefits in terms of jobs and skilled jobs in the area. I've been working really closely with Jack Sargeant on that to ensure that we're able to maximise those benefits for the supply chain here in Wales, particularly so in north Wales, but then also those points around skills as well. In the Welsh Government, we've already set up a programme board that looks at all of the areas of Government that will need to come together to make sure that the opportunities around new nuclear at Wylfa are a success. That includes teams from across the Welsh language, for example, housing, skills, and others. So, that work is already under way.
And, equally, there are some really exciting announcements that we had around the renewables sector. And I did provide colleagues with a written statement earlier this month, looking at the offshore wind action plan, and that set out across, I think, three pages the work that we're already undertaking in that space to ensure, again, that we maximise those opportunities.
Rwy'n ddiolchgar iawn am eich cwestiwn, ac yn enwedig y ffocws ar arloesi, gan fod Cymru wedi bod ar flaen y gad o ran arloesi ar draws ystod eang o dechnolegau. Yr un sy'n dod i'r meddwl yn benodol yw ffrydiau llanw. Roeddwn ym Morlais yn ddiweddar—mae gan Lywodraeth Cymru gyfran ecwiti yn y prosiect hwnnw, ac mae'n lle gwirioneddol ar gyfer arloesi gyda'r camau nesaf, os mynnwch, mewn ynni o'r fath.
Ond o ran ynni niwclear, unwaith eto, newyddion cyffrous iawn o ran Wylfa. Rwy'n gobeithio'n fawr y bydd Great British Energy—Nuclear a Rolls Royce yn gallu llofnodi'r contract hwnnw cyn bo hir. Credaf y bydd hynny wedyn yn rhoi hyder gwirioneddol i'r gymuned fod y prosiect hwn yn mynd yn ei flaen ac y bydd yn arwain at fanteision mawr o ran swyddi a swyddi medrus yn yr ardal. Rwyf wedi bod yn gweithio'n agos iawn gyda Jack Sargeant ar hynny i sicrhau ein bod yn gallu gwneud y mwyaf o'r manteision hynny i'r gadwyn gyflenwi yma yng Nghymru, yn enwedig felly yn y gogledd, ond hefyd y pwyntiau hynny am sgiliau. Yn Llywodraeth Cymru, rydym eisoes wedi sefydlu bwrdd rhaglen sy'n edrych ar holl feysydd y Llywodraeth y bydd angen iddynt ddod ynghyd i sicrhau bod y cyfleoedd o amgylch ynni niwclear newydd yn Wylfa yn llwyddiant. Mae hynny'n cynnwys timau o bob maes, yr iaith Gymraeg, er enghraifft, tai, sgiliau ac eraill. Felly, mae'r gwaith hwnnw eisoes ar y gweill.
Ac yn yr un modd, cawsom gyhoeddiadau cyffrous iawn mewn perthynas â'r sector ynni adnewyddadwy. Ac fe roddais ddatganiad ysgrifenedig i gyd-Aelodau yn gynharach y mis hwn mewn perthynas â'r cynllun gweithredu gwynt ar y môr, ac fe nododd hwnnw, ar draws tair tudalen, rwy'n credu, y gwaith rydym eisoes yn ei wneud yn y maes hwnnw i sicrhau, unwaith eto, ein bod yn gwneud y mwyaf o'r cyfleoedd hynny.
Cabinet Secretary, could I agree with Peredur Owen Griffiths in terms of the need to provide that badly needed protection to the Gwent levels? As you know, I chair the working group on the Gwent levels—in fact, we have a meeting on Friday of this week—and there is great concern in the local community that the nature of those levels, with all their wonderful biodiversity, nature, their unique landscape, and the history, are under threat from large-scale solar farms. The group is very grateful for the work that the Welsh Government has done, and is doing, Cabinet Secretary, to strengthen the protection through the planning system. But I just wonder if you would agree with me that what we need to see in Wales, in terms of renewable energy, is a much more community-based and community-focused approach that's not extractive in terms of companies coming along and taking value out of the local community, but is very much community based and community supported. And if it is taken forward in that way, then the planning system, I think, would support the proposals that emerge in that way.
Ysgrifennydd y Cabinet, a gaf i gytuno â Peredur Owen Griffiths ynghylch yr angen i ddarparu'r warchodaeth fawr ei hangen i wastadeddau Gwent? Fel y gwyddoch, rwy'n cadeirio'r gweithgor ar wastadeddau Gwent—mewn gwirionedd, mae gennym gyfarfod ddydd Gwener yr wythnos hon—ac mae pryder mawr yn y gymuned leol fod natur y gwastadeddau hynny, gyda'u holl fioamrywiaeth ryfeddol, natur, eu tirwedd unigryw, a'u hanes, dan fygythiad gan ffermydd solar ar raddfa fawr. Mae'r grŵp yn ddiolchgar iawn am y gwaith y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud, ac yn dal i'w wneud, Ysgrifennydd y Cabinet, i gryfhau'r warchodaeth drwy'r system gynllunio. Ond tybed a fyddech chi'n cytuno â mi mai'r hyn sydd angen i ni ei weld yng Nghymru, o ran ynni adnewyddadwy, yw dull sy'n llawer mwy seiliedig ar y gymuned ac sy'n canolbwyntio ar y gymuned ac nad yw'n ddull echdynnol o ran cwmnïau'n tynnu gwerth allan o'r gymuned leol, ond dull sy'n seiliedig ar y gymuned ac sy'n cael ei gefnogi gan y gymuned. Ac os caiff ei roi ar waith yn y ffordd honno, credaf y byddai'r system gynllunio'n cefnogi'r cynigion sy'n codi yn y ffordd honno.
I'm really grateful to John Griffiths for the work that he's been doing to support the thinking and the development of our knowledge around the Gwent levels and what that means for planning. So, I'll just put on record our thanks for all of that really, really important work.
Also, to agree with the importance of ensuring that there is a strong community focus, that was, again, one of the parts of the renewable energy sector deals that we worked on to try and ensure, whilst the Welsh Government will do its part in terms of breaking down barriers there and speeding up the decision process, for example, and making sure that we've got the supply chain in place and making sure that there is a skilled workforce in place, which will be required, that, actually, developers also have a really important part to play in engaging as early as possible with communities, and also ensuring that those community benefits that come are meaningful benefits as well. So, I think it has been a really good piece of work, bringing both sides, if you like, together.
And I also was able to publish, again this month, some guidance for developers who are putting forward significant projects. So, it was guidance that was developed to ensure that developers understand how best to communicate and how best to engage with communities at a very, very early stage. Again, that's been really well received.
Rwy'n ddiolchgar iawn i John Griffiths am y gwaith y mae wedi bod yn ei wneud i gefnogi'r ystyriaeth a datblygiad ein gwybodaeth ynghylch gwastadeddau Gwent a'r hyn y mae hynny'n ei olygu ar gyfer cynllunio. Felly, hoffwn gofnodi fy niolch iddo ar ein rhan am yr holl waith pwysig hwnnw.
Hefyd, gan gytuno â phwysigrwydd sicrhau y ceir ffocws cymunedol cryf, roedd hynny, unwaith eto, yn un o'r rhannau y buom yn gweithio arnynt ym margeinion y sector ynni adnewyddadwy i geisio sicrhau, er y bydd Llywodraeth Cymru’n chwarae ei rhan yn chwalu rhwystrau yno a chyflymu'r broses benderfynu, er enghraifft, a sicrhau bod y gadwyn gyflenwi ar waith gennym a sicrhau bod gennym weithlu medrus, sy'n angenrheidiol, ond bod gan ddatblygwyr ran bwysig iawn i'w chwarae hefyd yn ymgysylltu cyn gynted â phosib â chymunedau, a sicrhau hefyd fod y manteision cymunedol a ddaw yn fanteision ystyrlon hefyd. Felly, credaf ei fod wedi bod yn waith da iawn, gan ddod â'r ddwy ochr, os mynnwch, at ei gilydd.
Ac unwaith eto y mis hwn, gallais gyhoeddi ychydig o ganllawiau ar gyfer datblygwyr sy'n cynnig prosiectau arwyddocaol. Felly, roeddent yn ganllawiau a ddatblygwyd i sicrhau bod datblygwyr yn deall y ffordd orau o gyfathrebu a'r ffordd orau o ymgysylltu â chymunedau yn gynnar iawn. Unwaith eto, mae hynny wedi'i groesawu'n fawr.
2. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd pan ganfyddir bod ffrwydro mewn chwarel yn torri amodau cynllunio mewn perthynas ag ansawdd aer ac iechyd y cyhoedd? OQ64059
2. What steps does the Welsh Government take when blasting at a quarry is found to breach planning conditions regarding air quality and public health? OQ64059
Day-to-day planning control, including enforcement of breaches of conditions, is a matter for the local planning authority. There is a statutory right to appeal to the Welsh Ministers against enforcement action and, therefore, I can't comment on the detail of any specific enforcement case.
Mae rheolaeth gynllunio o ddydd i ddydd, gan gynnwys gorfodaeth mewn perthynas â thorri amodau, yn fater i'r awdurdod cynllunio lleol. Mae hawl statudol i apelio at Weinidogion Cymru yn erbyn camau gorfodi, ac felly ni allaf wneud sylwadau ar fanylion unrhyw achos gorfodi penodol.
Thank you, Cabinet Secretary. You'll be aware, of course, of the situation faced by the community of Glyncoch, living in the shadow of a quarry owned by a multinational company. In your letter to the Chair of the Petitions Committee on 3 March, you said that you would consider robust new evidence on blasting, air quality or dust—evidence supported by scientific consensus. Residents are really struggling to have their evidence verified. In a survey that I've conducted, it's very clear that they're really concerned about the impact on their health, with residents saying that over 90 per cent of them believe the quarry has harmed their health or that of families or neighbours. They report breathing difficulties, asthma, chronic obstructive pulmonary disease, and so on, with nearly all respondents mentioning this. Most also rate environmental conditions locally as being very poor, with many describing significant negative effects on their mental well-being. Given this, does the Cabinet Secretary agree that communities like Glyncoch require support in order to be able to gather that robust evidence? And in the absence of a health impact assessment, breaches of a 200m buffer zone and evidence of structural damage, do you agree that we must now revisit minerals technical advice note 1 so that there are urgent revisions in place?
Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Fe fyddwch yn ymwybodol, wrth gwrs, o'r sefyllfa sy'n wynebu cymuned Glyn-coch, sy'n byw yng nghysgod chwarel sy'n eiddo i gwmni rhyngwladol. Yn eich llythyr at Gadeirydd y Pwyllgor Deisebau ar 3 Mawrth, fe ddywedoch chi y byddech yn ystyried tystiolaeth newydd gadarn ar ffrwydro, ansawdd aer neu lwch—tystiolaeth a gefnogir gan gonsensws gwyddonol. Mae trigolion yn ei chael hi'n anodd iawn cael eu tystiolaeth wedi'i gwirio. Mewn arolwg a gynhaliais, mae'n amlwg iawn eu bod yn bryderus iawn am yr effaith ar eu hiechyd, gyda thrigolion yn dweud bod dros 90 y cant ohonynt yn credu bod y chwarel wedi niweidio eu hiechyd neu iechyd teuluoedd neu gymdogion. Maent yn nodi trafferthion anadlu, asthma, clefyd rhwystrol cronig yr ysgyfaint, ac yn y blaen, gyda bron bob ymatebydd yn sôn am hyn. Mae'r rhan fwyaf hefyd yn nodi bod yr amodau amgylcheddol lleol yn wael iawn, gyda llawer yn disgrifio effeithiau negyddol sylweddol ar eu lles meddyliol. O ystyried hyn, a yw Ysgrifennydd y Cabinet yn cytuno bod angen cymorth ar gymunedau fel Glyn-coch i allu casglu'r dystiolaeth gadarn honno? Ac yn niffyg asesiad o'r effaith ar iechyd, torri amodau'r llain glustogi 200m a thystiolaeth o ddifrod strwythurol, a ydych chi'n cytuno bod yn rhaid inni ailedrych ar nodyn cyngor technegol mwynau 1 ar unwaith fel y gellir gwneud diwygiadau ar frys?
So, we've been really clear around MTAN 1 that those principles do provide comprehensive planning policy that is robust in the controlling of the impacts of quarrying. And we've also been really clear that it should be read in conjunction with 'Planning Policy Wales', which itself is kept under regular review, and that sets out the general policies for all mineral development. It does say that one of the key principles of mineral extraction is to protect environmental and cultural characteristics of places, including those highly cherished for their intrinsic qualities, such as wildlife, landscapes, ancient woodlands and historic features, but, importantly, also to protect human health and safety and general well-being. So, if there are specific concerns, I think, in the first instance—and I'm sure that my colleague has already—raise those with the local planning authority. There is also a role, I think, in terms of the evidence that you said has been collected through the survey, and I know that my officials would be keen to see the outcome of that survey, so I'd be really keen for you to share that with us before dissolution.
Rydym wedi dweud yn glir iawn o ran MTAN 1 fod yr egwyddorion hynny'n darparu polisi cynllunio cynhwysfawr, sy'n gadarn o ran rheoli effeithiau chwarela. Ac rydym hefyd wedi dweud yn glir iawn y dylid ei ddarllen ar y cyd â 'Polisi Cynllunio Cymru', sy'n cael ei adolygu'n rheolaidd, ac sy'n nodi'r polisïau cyffredinol ar gyfer pob datblygiad mwynau. Mae'n nodi mai un o egwyddorion allweddol echdynnu mwynau yw diogelu nodweddion amgylcheddol a diwylliannol lleoedd, gan gynnwys y rhai sy'n cael eu trysori'n fawr am eu rhinweddau cynhenid, fel bywyd gwyllt, tirweddau, coetiroedd hynafol a nodweddion hanesyddol, ond yn bwysig iawn, diogelu iechyd a diogelwch a lles cyffredinol pobl hefyd. Felly, os oes pryderon penodol, yn y lle cyntaf—ac rwy'n siŵr fod fy nghyd-Aelod eisoes wedi gwneud hyn—codwch hynny gyda'r awdurdod cynllunio lleol. Credaf fod rôl hefyd i'r dystiolaeth y dywedoch chi ei bod wedi'i chasglu drwy'r arolwg, a gwn y byddai fy swyddogion yn awyddus i weld canlyniad yr arolwg hwnnw, felly rwy'n awyddus iawn ichi rannu hynny gyda ni cyn diddymu'r Senedd.
Concerns about quarry blasting have been raised on a number of occasions during this Senedd. Of course, one who raised it on numerous occasions was Hefin David. He raised it regularly here. I'm now in correspondence with Cardiff Council and Natural Resources Wales about the impact of quarry blasting at Taff's Well quarry and Creigiau quarry and the impact it's having on neighbouring communities. Similar issues to those Heledd Fychan has raised: residents contacting me expressing concerns about noise disturbance, dust, and impact on property structures from ground vibrations. A resident living over a mile away from Creigiau quarry wrote to me and said:
'When they blast, it can make our windows shake, so I can't imagine what it must be like for the people living closer.'
We heard evidence in the Petitions Committee that was very similar to this. Others have spoken to me about houses shaking and increased cracking on internal walls and ceilings. Whilst I appreciate, from your answer to Heledd Fychan, that these are matters for the local authority, will you consult with the Counsel General on what steps can be taken on a Welsh Government level to better safeguard residents' rights to a peaceful enjoyment of property, especially when they're living close to quarries, because, at the moment, we're hearing that they aren't having this peaceful enjoyment of their own property? Diolch yn fawr.
Mae pryderon ynghylch ffrwydro chwareli wedi'u codi ar nifer o achlysuron yn y Senedd hon. Wrth gwrs, un a'u cododd ar sawl achlysur oedd Hefin David. Fe wnaeth godi'r mater yn rheolaidd yma. Rwy'n gohebu nawr â Chyngor Caerdydd a Cyfoeth Naturiol Cymru ynglŷn ag effaith ffrwydro yn chwarel Ffynnon Taf a chwarel Creigiau a'r effaith y mae'n ei chael ar gymunedau cyfagos. Materion tebyg i'r rhai y mae Heledd Fychan wedi'u codi: trigolion yn cysylltu â mi yn mynegi pryderon ynghylch aflonyddwch sŵn, llwch ac effaith dirgryniadau ar eiddo. Ysgrifennodd preswylydd sy'n byw dros filltir o chwarel Creigiau ataf a dweud:
'Pan fyddant yn ffrwydro, gall wneud i'n ffenestri ysgwyd, felly ni allaf ddychmygu'r sefyllfa i'r bobl sy'n byw yn nes.'
Clywsom dystiolaeth yn y Pwyllgor Deisebau a oedd yn debyg iawn i hyn. Mae eraill wedi sôn wrthyf am dai'n crynu a chraciau newydd mewn waliau a nenfydau mewnol. Er fy mod yn deall o'ch ateb i Heledd Fychan mai materion i'r awdurdod lleol yw'r rhain, a wnewch chi ymgynghori â'r Cwnsler Cyffredinol ynghylch pa gamau y gellir eu cymryd ar lefel Llywodraeth Cymru i ddiogelu hawliau trigolion i fwynhau eiddo mewn tawelwch, yn enwedig pan fyddant yn byw'n agos at chwareli, oherwydd ar hyn o bryd, fe glywn nad ydynt yn gallu mwynhau eu heiddo eu hunain mewn tawelwch? Diolch yn fawr.
Perhaps, on that particular question, I'll ask the Member to write to me and I will seek some further conversations on that specific point.
Ar y cwestiwn hwnnw, efallai y gofynnaf i'r Aelod ysgrifennu ataf, ac fe geisiaf gael sgyrsiau pellach ar y pwynt penodol hwnnw.
Cwestiynau'r llefarwyr sydd nawr. Mae cwestiynau heddiw i gyd i gael eu hateb gan y Gweinidog Diwylliant, Sgiliau a Phartneriaeth Gymdeithasol. Mae'r cwestiynau cyntaf gan Gareth Davies.
Questions now from the party spokespeople. The questions today are all to be answered by the Minister for Culture, Skills and Social Partnership. The first question is from Gareth Davies.
Diolch, Llywydd. The Culture, Communications, Welsh Language, Sport and International Relations Committee's report, 'A decade of cuts', exposed Labour's decade of failure in culture, arts and sports funding, with Wales spending just £69.68 per head on cultural services, the second lowest in Europe. The Arts Council of Wales saw a 29 per cent real-terms cut, Sport Wales down 9 per cent, and National Theatre Wales forced to close. Sixteen grass-roots music venues are also at risk, many sports venues face shutdowns, and our museums are literally falling apart.
The Welsh Government denies there's a crisis and refers to its recent uplift, which is certainly welcome, but it's too late in many senses, because the Welsh people are watching their heritage crumble after years of underfunding. The Welsh Conservatives, unsurprisingly, believe in conserving our culture, our sporting heritage and our national pride.
Before the Minister responds, can I just say that this is my final opportunity to question you as Minister before the Senedd dissolves? So, may I say it's been a pleasure to scrutinise you over the course of this term? I've always admired your passion and your dedication to your portfolio, especially in terms of apprenticeships, which I know personally you're very passionate about.
But, as a question, will the Minister finally admit the damage that Welsh Government cuts have caused, and commit to maintaining the Welsh spending to the European average, or will you keep treating our national treasures as expendable?
Diolch, Lywydd. Datgelodd adroddiad y Pwyllgor Diwylliant, Cyfathrebu, y Gymraeg, Chwaraeon a Chysylltiadau Rhyngwladol, 'Degawd o doriadau', ddegawd o fethiant gan Lafur o ran ariannu diwylliant, celfyddydau a chwaraeon, gyda Chymru'n gwario £69.68 y pen yn unig ar wasanaethau diwylliannol, y lefel isaf ond un yn Ewrop. Cafodd Cyngor Celfyddydau Cymru doriad o 29 y cant mewn termau real, cafodd Chwaraeon Cymru ostyngiad o 9 y cant, a chafodd National Theatre Wales eu gorfodi i gau. Mae 16 o leoliadau cerddoriaeth ar lawr gwlad hefyd mewn perygl, mae llawer o leoliadau chwaraeon yn wynebu gorfod cau, ac mae ein hamgueddfeydd yn llythrennol yn cwympo'n ddarnau.
Mae Llywodraeth Cymru’n gwadu bod argyfwng ac yn cyfeirio at eu cynnydd diweddar, sy'n sicr i'w groesawu, ond mae'n rhy hwyr mewn sawl ystyr, gan fod pobl Cymru’n gwylio eu treftadaeth yn dirywio ar ôl blynyddoedd o danariannu. Nid yw'n syndod fod y Ceidwadwyr Cymreig yn credu mewn gwarchod ein diwylliant, ein treftadaeth chwaraeon a'n balchder cenedlaethol.
Cyn i'r Gweinidog ymateb, a gaf i ddweud mai dyma fy nghyfle olaf i'ch holi fel Gweinidog cyn diddymu'r Senedd? Felly, a gaf i ddweud ei bod wedi bod yn bleser craffu arnoch drwy gydol tymor y Senedd hon? Rwyf bob amser wedi edmygu eich angerdd a'ch ymroddiad i'ch portffolio, yn enwedig o ran prentisiaethau, y gwn eich bod yn angerddol iawn amdanynt yn bersonol.
Ond fel cwestiwn, a wnaiff y Gweinidog gyfaddef o'r diwedd y niwed y mae toriadau Llywodraeth Cymru wedi'i wneud, ac ymrwymo i gynnal lefelau gwariant Cymru ar lefel gyfartalog Ewrop, neu a wnewch chi barhau i drin ein trysorau cenedlaethol fel pe baent yn ddibwys?
I'm grateful to the Member. He even woke his cheerleader Sam Rowlands up today, which is something new. I'm very grateful to the Member for his comments this afternoon. I've always been grateful to Gareth Davies for the constructive but robust challenge that he presents to me on a regular basis, both here in the Chamber and in other forums as well.
What Gareth doesn't point to in his remarks there is the £40 million spent on just three projects for the culture sector: CELF, Theatr Clwyd in north Wales, and the football museum of Wales. That's £40 million in this Senedd term just on three projects in north Wales.
He fails to mention that he didn't support an uplift in the arts council budget. He fails to mention the £10 million of support for the music industry through Creative Wales. He fails to mention, Presiding Officer, the support for the film and tv sector, which has brought over £400 million back into the Welsh economy.
The only unsurprising thing in the contribution from the Member is that he continues, with his Welsh Conservative colleagues, to talk Wales down and talk the culture sector down. I won't be drawn into that. I'm proud of our culture sector, and I'm proud to have supported it in a number of different ways, especially as I've mentioned this afternoon.
Rwy'n ddiolchgar i'r Aelod. Fe wnaeth hyd yn oed ddeffro ei gefnogwr Sam Rowlands heddiw, sy'n rhywbeth newydd. Rwy'n ddiolchgar iawn i'r Aelod am ei sylwadau y prynhawn yma. Rwyf bob amser wedi bod yn ddiolchgar i Gareth Davies am yr her adeiladol ond cadarn y mae'n ei chyflwyno i mi yn rheolaidd, yma yn y Siambr ac mewn fforymau eraill hefyd.
Yr hyn nad yw Gareth yn cyfeirio ato yn ei sylwadau yw'r £40 miliwn a wariwyd ar dri phrosiect yn unig ar gyfer y sector diwylliant: CELF, Theatr Clwyd yn y gogledd, ac amgueddfa bêl-droed Cymru. Dyna £40 miliwn yn nhymor y Senedd hon ar dri phrosiect yng ngogledd Cymru.
Nid yw'n crybwyll y ffaith na chefnogodd gynnydd i gyllideb cyngor y celfyddydau. Nid yw'n crybwyll y cymorth o £10 miliwn i'r diwydiant cerddoriaeth drwy Cymru Greadigol. Nid yw'n crybwyll, Lywydd, y cymorth i'r sector ffilm a theledu, sydd wedi dod â dros £400 miliwn yn ôl i economi Cymru.
Yr unig beth annisgwyl yng nghyfraniad yr Aelod yw ei fod yn parhau, gyda'i gyd-Aelodau Ceidwadol Cymreig, i ddilorni Cymru a dilorni'r sector diwylliant. Nid wyf am gael fy nenu i wneud hynny. Rwy'n falch o'n sector diwylliant, ac rwy'n falch o fod wedi'i gefnogi mewn nifer o wahanol ffyrdd, yn enwedig y ffyrdd y soniais amdanynt y prynhawn yma.
I just want to make it clear that I've never talked Wales down, I talk Labour down. That'll perhaps be your fate at May's elections, possibly.
The Welsh Government's grass-roots culture grant, which closed last year, has a caveat that organisations applying cannot be led by or be for the benefit of white, heterosexual, able-bodied individuals. Most people assume this kind of discriminatory, intersectional nonsense has fallen out of favour amongst the left in recent years, but clearly not in Wales. Some £234,000-worth of taxpayers' money was handed out by Diverse Cymru exclusively to organisations run by or for select identity categories. I understand that the intention is to be inclusive, but these kinds of grants manifestly exclude. Dividing up our population into identity groups and providing funding based on those categories is a retrograde step, and it's not progressive. It's exclusionary and divisive, and equates to state-sponsored discrimination. While venues close and our heritage rots away, the Welsh Government should not be playing identity politics with cultural and artistic funding. Looking over grants such as this exclude the majority of Welsh people, and do you recognise how they might be problematic? And if you are to continue in your post, would you seek to promote grants that welcome all applicants?
Hoffwn ddweud yn glir nad wyf erioed wedi dilorni Cymru, rwy'n dilorni Llafur. Dyna fydd eich tynged yn etholiadau mis Mai, o bosib.
Mae grant diwylliant llawr gwlad Llywodraeth Cymru, a gaeodd y llynedd, yn cynnwys cafeat na all sefydliadau sy'n gwneud cais gael eu harwain na bod er budd unigolion gwyn, heterorywiol nad ydynt yn anabl. Mae'r rhan fwyaf o bobl yn cymryd bod y math hwn o nonsens gwahaniaethol, croestoriadol wedi dod yn amhoblogaidd ymhlith yr asgell chwith yn y blynyddoedd diwethaf, ond yn amlwg, nid yng Nghymru. Dosbarthwyd oddeutu £234,000 o arian trethdalwyr gan Diverse Cymru i sefydliadau a redir gan neu sydd ar gyfer categorïau hunaniaeth penodol. Rwy'n deall mai'r bwriad yw bod yn gynhwysol, ond mae'n amlwg fod y mathau hyn o grantiau'n eithrio. Mae rhannu ein poblogaeth yn grwpiau hunaniaeth a darparu cyllid ar sail y categorïau hynny yn gam yn ôl, ac nid yw'n flaengar. Mae'n allgáu pobl ac yn ymrannol, ac mae'n cyfateb i wahaniaethu gyda chefnogaeth y wladwriaeth. Tra bo lleoliadau'n cau a'n treftadaeth yn pydru, ni ddylai Llywodraeth Cymru chwarae gwleidyddiaeth hunaniaeth gyda chyllid diwylliannol ac artistig. Mae cynnig grantiau fel hyn yn eithrio'r rhan fwyaf o bobl Cymru, ac a ydych chi'n cydnabod sut y gallent fod yn broblemus? Ac os byddwch yn parhau yn eich swydd, a wnewch chi geisio hyrwyddo grantiau sy'n croesawu pob ymgeisydd?
Presiding Officer, we've heard it, haven't we, on the final day of this Senedd term, the dying days of the Welsh Conservatives in the Senedd? We've heard it all, haven't we? Perhaps you've just heard Gareth Davies's latest performance for an interview for Reform UK. Look, I'm not going to be drawn into a culture war on this final day of the Senedd term, Presiding Officer. I'm not allowing the Member to determine what culture means for the people of Wales. That's for the people of Wales to decide what culture is.
I thought he would have left this nonsense in the old Chamber. He seems to have inflicted this new Chamber with it as well. In the very same breath, he calls for political intervention in the cultural sector while saying involving politics isn't the right thing to do. He needs to make his mind up, Presiding Officer. I'm not being drawn into the comments made by the Member in that state. As I said in my earlier remarks, I'm very proud of the culture sector. He could have taken the opportunity as a north Walian to celebrate the football museum of Wales, to celebrate the investment in Theatr Clwyd in Mold, to celebrate the £60 million-worth of sports investment, which he has seen first-hand.
Presiding Officer, we were in Rydal Penrhos School playing hockey together. He took shots at me then, and missed. He's done it again today. [Laughter.]
Lywydd, rydym wedi'u clywed, onid ydym, ar ddiwrnod olaf tymor y Senedd hon, dyddiau olaf y Ceidwadwyr Cymreig yn y Senedd? Rydym wedi clywed y cyfan, onid ydym? Efallai eich bod newydd glywed perfformiad diweddaraf Gareth Davies fel cyfweliad i Reform UK. Edrychwch, nid wyf am gael fy nenu i mewn i ryfel diwylliant ar ddiwrnod olaf tymor y Senedd, Lywydd. Nid wyf am ganiatáu i'r Aelod benderfynu beth y mae diwylliant yn ei olygu i bobl Cymru. Lle pobl Cymru yw penderfynu beth yw diwylliant.
Roeddwn yn credu y byddai wedi gadael y nonsens hwn yn yr hen Siambr. Ymddengys ei fod wedi pardduo'r Siambr newydd hon ag ef hefyd. Yn yr un anadl, mae'n galw am ymyrraeth wleidyddol yn y sector diwylliannol gan ddweud nad cynnwys gwleidyddiaeth yw'r peth iawn i'w wneud. Mae angen iddo benderfynu, Lywydd. Nid wyf am gael fy nenu i ymateb i'r sylwadau a wnaed gan yr Aelod. Fel y dywedais yn fy sylwadau cynharach, rwy'n falch iawn o'r sector diwylliant. Gallai fod wedi manteisio ar y cyfle fel gogleddwr i ddathlu amgueddfa bêl-droed Cymru, i ddathlu'r buddsoddiad yn Theatr Clwyd yn yr Wyddgrug, i ddathlu'r buddsoddiad gwerth £60 miliwn mewn chwaraeon, y mae wedi'i weld yn uniongyrchol.
Lywydd, roeddem yn Ysgol Rydal Penrhos yn chwarae hoci gyda'n gilydd. Fe saethodd ataf bryd hynny, ac fe fethodd. Mae wedi gwneud hynny eto heddiw. [Chwerthin.]
Very quick and I'm pleased that you—
Yn gyflym iawn, ac rwy'n falch eich bod—
[Inaudible.]
[Anghlywadwy.]
Oh, shame.
O, cywilydd.
And you should have known that.
A dylech fod wedi gwybod hynny.
I think the Minister can probably guess what I'm going to ask about. He'll be aware of that letter from the interim chair of the Office for Statistics Regulation being sent to the First Minister, concluding that it appears Welsh Government has cherry-picked the data to claim it's reached its 100,000 apprenticeship starts. How would the Minister respond to that letter?
Rwy'n credu y gall y Gweinidog ddyfalu beth rwy'n mynd i ofyn yn ei gylch. Fe fydd yn ymwybodol o'r llythyr a anfonwyd at y Prif Weinidog gan gadeirydd dros dro'r Swyddfa Rheoleiddio Ystadegau a ddaeth i'r casgliad ei bod yn ymddangos bod Llywodraeth Cymru wedi dewis a dethol y data i honni ei bod wedi cyrraedd ei tharged o 100,000 o brentisiaethau newydd. Sut y byddai'r Gweinidog yn ymateb i'r llythyr hwnnw?
Thank you for raising that question. I heard his contribution yesterday, and I am aware of the letter. I'll be very clear, as I have, as the First Minister has, and as the Minister for Delivery has, that there are two sets of data when it comes to apprenticeships being delivered by the Welsh Government and Medr. We've published that for a long, long time. Both sets are robust data, and the data of 100,000 being achieved accurately reflects the programme for government commitment. I say that with confidence, and I say it with pride.
Diolch am godi'r cwestiwn hwnnw. Clywais ei gyfraniad ddoe, ac rwy'n ymwybodol o'r llythyr. Dywedaf yn glir iawn, fel rwyf wedi'i wneud, fel y mae'r Prif Weinidog wedi'i wneud, ac fel y mae'r Gweinidog Cyflawni wedi'i wneud, fod dwy set o ddata ar brentisiaethau'n cael eu darparu gan Lywodraeth Cymru a Medr. Rydym wedi cyhoeddi hynny ers amser maith. Mae'r ddwy set yn ddata cadarn, ac mae'r data ynghylch cyflawni 100,000 o brentisiaethau yn adlewyrchu ymrwymiad y rhaglen lywodraethu yn gywir. Dywedaf hynny gyda hyder, ac fe'i dywedaf gyda balchder.
Is that not precisely what the problem is here, though? The reality is, and you are right, that there are two measures that have been published by Medr to benchmark apprenticeships within Wales, but consistently Government has used the most rigorous measure. It is almost universally disputed that the Welsh Government has reached its 100,000 apprenticeship starts target, so I think a 'yes' or 'no' question will be quite useful here, or answer will be quite useful here. Has the rigorous measure been consistently used during this Senedd term and previous ones to measure progress? Was the rigorous measure used in revising down the target from 125,000 to 100,000? And was the rigorous measure used to underpin the announcement by Government that it has hit its target?
Onid dyna'n union yw'r broblem yma, serch hynny? Y gwir amdani, ac rydych chi'n llygad eich lle, yw bod dau fesur wedi'u cyhoeddi gan Medr i feincnodi prentisiaethau yng Nghymru, ond yn gyson, mae'r Llywodraeth wedi defnyddio'r mesur mwyaf trylwyr. Mae bron bawb yn amau nad yw Llywodraeth Cymru wedi cyrraedd ei tharged o 100,000 o brentisiaethau newydd, felly rwy'n credu y bydd cwestiwn 'do' neu 'naddo' yn eithaf defnyddiol yma, neu'n ateb eithaf defnyddiol yma. A yw'r mesur trylwyr wedi'i ddefnyddio'n gyson yn ystod tymor y Senedd hon a rhai blaenorol i fesur cynnydd? A ddefnyddiwyd y mesur trylwyr wrth adolygu'r targed o 125,000 i 100,000? Ac a ddefnyddiwyd y mesur trylwyr i ategu'r cyhoeddiad gan y Llywodraeth ei bod wedi cyrraedd ei tharged?
Llywydd, I'm not sure how to answer this more clearly. The Welsh Government has used two sets of data all the way through this Senedd term. It's very clear. It's been published by the Welsh Government and by Medr in that way. I can't be more clear than that. The 100,000 figure accurately reflects the programme for government commitment: 100,000 apprenticeship starts delivered. It's an incredibly proud achievement of this Welsh Government. It's over 200,000 in the last decade, and the decade before I was one of them. I know the difference apprenticeships can make, and I know the difference of a £150 million budget, voted down by the colleagues on my left-hand side, and abstained on by the colleagues on my right-hand side, in the last budget.
Lywydd, nid wyf yn siŵr sut i ateb hyn yn gliriach. Mae Llywodraeth Cymru wedi defnyddio dwy set o ddata drwy gydol tymor y Senedd hon. Mae'n glir iawn. Mae'r data wedi'i gyhoeddi gan Lywodraeth Cymru a chan Medr yn y ffordd honno. Ni allaf fod yn gliriach na hynny. Mae'r ffigur 100,000 yn adlewyrchu ymrwymiad y rhaglen lywodraethu yn gywir: 100,000 o brentisiaethau wedi'u cychwyn. Mae'n gyflawniad hynod falch gan y Llywodraeth hon yng Nghymru. Mae dros 200,000 wedi'u cychwyn yn y degawd diwethaf, a'r degawd cynt, roeddwn innau'n un ohonynt. Gwn am y gwahaniaeth y gall prentisiaethau ei wneud, ac fe wn am y gwahaniaeth y gall cyllideb o £150 miliwn ei wneud, cyllideb y pleidleisiodd fy nghyd-Aelodau ar fy llaw chwith yn ei herbyn, ac yr ymatalodd fy nghyd-Aelodau ar fy llaw dde arni yn y gyllideb ddiwethaf.
So, everyone is wrong then. The further education sector is wrong. Apprenticeship providers themselves are wrong. And, of course, the Office for Statistics Regulation is also wrong in raising that issue, in which the Government has knowingly changed the way in which it measures, or the priority it gives to the rigorous measure, to set out whether or not it has hit apprenticeship targets. We've all got the wrong end of the stick, and the only universal truth is that which is said by the Minister, and no-one else.
Here's the actual reality of the situation we find ourselves in now. By shifting the goalposts at this last minute, just before an election, you have undermined trust in the Government's data. That's what was set out also in the letter sent by the Office for Statistics Regulation. It's not just me saying it; it is them saying it as well. So, you've had two opportunities now to come clean about whether or not Welsh Government has used the rigorous measure to underpin this announcement on 100,000 apprenticeship starts. I'll give you another opportunity to acknowledge the misstep, correct the record and rebuild that trust. Is it not time to do that now, when everyone, the sector and the Office for Statistics Regulation, are all disputing the fact that the Government has reached its target on 100,000 apprenticeships?
Felly, mae pawb yn anghywir. Mae'r sector addysg bellach yn anghywir. Mae darparwyr prentisiaethau eu hunain yn anghywir. Ac wrth gwrs, mae'r Swyddfa Rheoleiddio Ystadegau hefyd yn anghywir i godi'r mater hwnnw, lle mae'r Llywodraeth wedi mynd ati'n fwriadol i newid y ffordd y mae'n mesur, neu'r flaenoriaeth y mae'n ei rhoi i'r mesur trylwyr, i nodi a yw wedi cyrraedd targedau prentisiaethau ai peidio. Mae pob un ohonom wedi camddeall y sefyllfa, a'r unig wirionedd yw'r hyn a ddywedir gan y Gweinidog, a neb arall.
Dyma realiti gwirioneddol y sefyllfa rydym ynddi nawr. Drwy symud y pyst gôl ar y funud olaf, ychydig cyn etholiad, rydych chi wedi tanseilio ymddiriedaeth yn nata'r Llywodraeth. Dyna a nodwyd hefyd yn y llythyr a anfonwyd gan y Swyddfa Rheoleiddio Ystadegau. Nid fi'n unig sy'n dweud hyn; maent hwythau'n dweud hyn hefyd. Felly, rydych chi wedi cael dau gyfle nawr i ddweud yn onest a yw Llywodraeth Cymru wedi defnyddio'r mesur trylwyr i ategu'r cyhoeddiad o 100,000 o brentisiaethau newydd. Rhoddaf gyfle arall ichi gydnabod y camgymeriad, cywiro'r cofnod ac ailadeiladu ymddiriedaeth. Onid yw'n bryd gwneud hynny nawr, pan fo pawb, y sector a'r Swyddfa Rheoleiddio Ystadegau, oll yn anghytuno â'r honiad fod y Llywodraeth wedi cyrraedd ei tharged o 100,000 o brentisiaethau?
I have to say, Presiding Officer, as I've said, I can't be clearer than the two answers I've given today, the answers I gave in the previous economy questions session, the question that the Minister for Delivery answered, the questions that the First Minister has answered. We can't be more clear on this. I'm not going to change my answer to the question, because that is the answer to the question.
Both measures go through the same statistical assurances. Both measures go through the same statistical assurances, and they've been published in that way. The Member talks about the sector. Well, I was very pleased to receive a letter from the sector last night, thanking me and the Government for leadership when it comes to apprenticeships, recognising the difference that apprenticeships can make.
He talks about trust, Presiding Officer. Well, I'm sorry, I'm not taking lessons off Plaid Cymru on trust. They let trust down yesterday. They voted against the Hillsborough law. I tell you, the trust of people in north-east Wales, well, they've broken the trust there, I tell you.
Mae'n rhaid imi ddweud, Lywydd, fel rwyf wedi'i ddweud, na allaf fod yn gliriach na'r ddau ateb rwyf wedi'u rhoi heddiw, yr atebion a roddais yn y sesiwn gwestiynau economi flaenorol, y cwestiwn a atebwyd gan y Gweinidog Cyflawni, y cwestiynau y mae'r Prif Weinidog wedi'u hateb. Ni allwn fod yn gliriach ar hyn. Nid wyf am newid fy ateb i'r cwestiwn, gan mai dyna'r ateb i'r cwestiwn.
Mae'r ddau fesur yn mynd drwy'r un sicrwydd ystadegol. Mae'r ddau fesur yn mynd drwy'r un sicrwydd ystadegol, ac maent wedi cael eu cyhoeddi yn y ffordd honno. Mae'r Aelod yn sôn am y sector. Wel, roeddwn yn falch iawn o dderbyn llythyr gan y sector neithiwr yn diolch i mi a'r Llywodraeth am arweinyddiaeth ar brentisiaethau, gan gydnabod y gwahaniaeth y gall prentisiaethau ei wneud.
Mae'n sôn am ymddiriedaeth, Lywydd. Wel, mae’n ddrwg gennyf, nid wyf am dderbyn pregeth gan Blaid Cymru ar ymddiriedaeth. Fe wnaethant golli ymddiriedaeth ddoe. Fe wnaethant bleidleisio yn erbyn cyfraith Hillsborough. Rwy'n dweud wrthych, ymddiriedaeth pobl yng ngogledd-ddwyrain Cymru, wel, maent wedi torri'r ymddiriedaeth yno, rwy'n dweud wrthych.
3. A wnaiff yr Ysgrifennydd Cabinet ddatganiad am ei phenderfyniad i dynnu cynllun datblygu lleol Wrecsam yn ôl? OQ64061
3. Will the Cabinet Secretary make a statement on her decision to withdraw Wrexham's local development plan? OQ64061
On 16 March, using the powers available to me under section 66(1) of the Planning and Compulsory Purchase Act 2004, Wrexham County Borough Council was directed to withdraw its LDP.
Ar 16 Mawrth, gan ddefnyddio'r pwerau sydd ar gael i mi o dan adran 66(1) o Ddeddf Cynllunio a Phrynu Gorfodol 2004, cyfarwyddwyd Cyngor Bwrdeistref Sirol Wrecsam i dynnu eu cynllun datblygu lleol yn ôl.
Wrexham's LDP, of course, has been the subject of much controversy in recent years. It's the only local plan to have been rejected by its own councillors, to have been through a succession of court cases leading right up to the Supreme Court, and to have seen, of course, councillors threatened with jail for standing up for their local communities. In light of the withdrawal of the LDP, which is very welcome news for people in Wrexham and, indeed, for local democracy, there are still some unanswered questions. Specifically, what will happen to the existing appeals by housing developers to build 600 houses on Holt Road and 1,500 houses on Ruthin Road? It would appear that the basis for those appeals, the local development plan, has now disappeared. So, can you tell us, and will you confirm your understanding of, the status now of those appeals, please?
Wrth gwrs, mae CDLl Wrecsam wedi bod yn destun cryn ddadlau yn y blynyddoedd diwethaf. Dyma'r unig gynllun lleol i gael ei wrthod gan ei gynghorwyr ei hun, i fod drwy gyfres o achosion llys yn arwain at y Goruchaf Lys, a lle mae cynghorwyr, wrth gwrs, wedi cael eu bygwth â dedfrydau carchar am sefyll dros eu cymunedau lleol. Yng ngoleuni tynnu'r CDLl yn ôl, sy'n newyddion da iawn i bobl yn Wrecsam, ac yn wir i ddemocratiaeth leol, mae rhai cwestiynau heb eu hateb o hyd. Yn benodol, beth fydd yn digwydd i'r apeliadau presennol gan ddatblygwyr tai i adeiladu 600 o dai ar Ffordd Holt a 1,500 o dai ar Ffordd Rhuthun? Ymddengys bod y sail dros yr apeliadau hynny, y cynllun datblygu lleol, bellach wedi diflannu. Felly, a allwch chi ddweud wrthym beth yw statws yr apeliadau hynny nawr a chadarnhau eich dealltwriaeth ohonynt, os gwelwch yn dda?
Yes. Until such time as a new LDP is adopted in Wrexham, ‘Future Wales’, published in 2021, and the unitary development plan for 2006 to 2011 will continue to serve as the adopted development plan for the area, despite the UDP being significantly out of date. As the most recent part of the plan, ‘Future Wales’ would take precedence over the UDP where policy conflicts exist. The effect of the withdrawal is the emerging LDP will cease to exist, and that means that the policies within the withdrawn LDP will be excluded from consideration in the determination of planning applications. The evidence base of the withdrawn LDP may still be a material consideration, depending on its age and the consistency with ‘Planning Policy Wales’, technical advice notes, ‘Future Wales’ and other relevant considerations, and it will be a matter for the decision maker to determine.
So, I hope that sets out what is currently in place, and obviously we would now encourage the council to get on with the job of preparing a new LDP as soon as possible, because clearly the current situation does make the area vulnerable to speculative development, which is in nobody's best interest.
Iawn. Hyd nes y bydd CDLl newydd yn cael ei fabwysiadu yn Wrecsam, bydd 'Cymru'r Dyfodol', a gyhoeddwyd yn 2021, a'r cynllun datblygu unedol ar gyfer 2006 i 2011 yn parhau i wasanaethu fel y cynllun datblygu mabwysiedig ar gyfer yr ardal, er bod dyddiad y CDU wedi hen fynd heibio. Fel rhan ddiweddaraf y cynllun, byddai 'Cymru'r Dyfodol' yn cael blaenoriaeth dros y CDU lle ceir gwrthdaro o ran polisi. Effaith tynnu'r cynllun yn ôl yw y bydd y CDLl diweddaraf yn peidio â bodoli, ac mae hynny'n golygu y bydd y polisïau o fewn y CDLl a dynnwyd yn ôl yn cael eu heithrio rhag cael eu hystyried wrth benderfynu ar geisiadau cynllunio. Gall sylfaen dystiolaeth y CDLl a dynnwyd yn ôl fod yn ystyriaeth berthnasol o hyd, yn dibynnu ar ei oedran a'i gysondeb â 'Polisi Cynllunio Cymru', nodiadau cyngor technegol, 'Cymru'r Dyfodol' ac ystyriaethau perthnasol eraill, a mater i'r penderfynwr fydd gwneud penderfyniadau ynghylch hynny.
Felly, rwy'n gobeithio bod hynny'n nodi'r hyn sydd ar waith ar hyn o bryd, ac yn amlwg, byddem yn annog y cyngor nawr i fwrw ymlaen â'r gwaith o baratoi CDLl newydd cyn gynted â phosib, oherwydd yn amlwg, mae'r sefyllfa bresennol yn gwneud yr ardal yn agored i ddatblygu hapfasnachol, nad yw o fudd i unrhyw un.
Let's be absolutely clear: when the adoption of this local development plan, LDP, properly referred to as LDP2, was quashed by the High Court last May, and subsequent appeals to the Court of Appeal and the Supreme Court confirmed that Wrexham council was not legally required to adopt the LDP, this effectively ended the push by developers and the Welsh Government. This is why the Welsh Government has directed its formal withdrawal. But if Ministers had listened to the council three years ago, they'd be well on their way now to a replacement plan. As Welsh Conservative councillor Hugh Jones, who supported the legal challenge, stated,
'This will now give us the opportunity to develop a new plan which will more accurately reflect the needs of the people of Wrexham'.
Of course, the Welsh Government has form in this area, having previously told Wrexham council to scrap LDP1 and start again when they were the first council in Wales to publish a draft plan. Building on my colleague's former question, how will you address both the decisions made whilst this second plan was being used and the increased speculative development that will now result whilst Wrexham has no LDP, where this is a direct consequence of Welsh Government interference?
Gadewch inni fod yn gwbl glir: pan gafodd y cynllun datblygu lleol hwn, y CDLl, neu CDLl2 i roi ei enw priodol, ei ddiddymu gan yr Uchel Lys fis Mai diwethaf, a phan gadarnhaodd apeliadau dilynol i'r Llys Apêl a'r Goruchaf Lys nad oedd yn ofynnol yn ôl y gyfraith i gyngor Wrecsam fabwysiadu'r CDLl, daeth hyn i ben â'r ymgyrch gan ddatblygwyr a Llywodraeth Cymru i bob pwrpas. Dyma pam fod Llywodraeth Cymru wedi cyfarwyddo y dylid ei dynnu'n ôl yn ffurfiol. Ond pe bai Gweinidogion wedi gwrando ar y cyngor dair blynedd yn ôl, byddent yn llawer agosach bellach at gynllun newydd. Fel y dywedodd y cynghorydd Ceidwadol Cymreig Hugh Jones, a gefnogodd yr her gyfreithiol,
'Bydd hyn yn rhoi cyfle nawr inni ddatblygu cynllun newydd a fydd yn adlewyrchu anghenion pobl Wrecsam yn well'.
Wrth gwrs, mae gan Lywodraeth Cymru hanes yn y maes hwn, ar ôl dweud wrth gyngor Wrecsam yn flaenorol am ddileu CDLl1 a dechrau eto pan oeddent yn gyngor cyntaf Cymru i gyhoeddi cynllun drafft. Gan adeiladu ar gwestiwn blaenorol fy nghyd-Aelod, sut fyddwch chi'n mynd i'r afael â'r penderfyniadau a wnaed tra bo'r ail gynllun hwn yn cael ei ddefnyddio a'r cynnydd mewn datblygu hapfasnachol a fydd yn deillio o hyn nawr tra nad oes CDLl gan Wrecsam, lle mae hyn yn ganlyniad uniongyrchol i ymyrraeth Llywodraeth Cymru?
Just to be clear, this is an unfortunate situation that the council has brought upon itself, so it now is for the council to get on with the job of preparing a new LDP as soon as possible. My officials remain available to provide the necessary advice and support to the council to enable the timely progression of a replacement LDP. But as colleagues have recognised, the lack of an up-to-date LDP does have the potential for some really significant adverse effects for Wrexham and the communities within it. The council, we expect, would be without an up-to-date plan for at least three more years, and developer contributions towards affordable housing and new schools, for example, could be impacted by that as well.
I fod yn glir, mae hon yn sefyllfa anffodus y mae'r cyngor wedi mynd iddi, felly mater i'r cyngor nawr yw bwrw ymlaen â'r gwaith o baratoi cynllun datblygu lleol newydd cyn gynted â phosib. Mae fy swyddogion yn parhau i fod ar gael i ddarparu'r cyngor a'r gefnogaeth angenrheidiol i'r cyngor er mwyn bwrw ymlaen yn amserol â chynllun datblygu lleol newydd. Ond fel y mae cyd-Aelodau wedi cydnabod, gallai diffyg cynllun datblygu lleol cyfredol arwain at effeithiau andwyol sylweddol iawn i Wrecsam a'r cymunedau o'i fewn. Rydym yn disgwyl y byddai'r cyngor heb gynllun cyfredol am o leiaf dair blynedd arall, a gallai hynny effeithio ar gyfraniad datblygwyr tuag at dai fforddiadwy ac ysgolion newydd, er enghraifft.
4. A wnaiff yr Ysgrifennydd Cabinet ddatganiad ar sut y bydd y gronfa twf lleol yn cefnogi cymunedau ledled Cymru, gan gynnwys yn y Rhondda? OQ64051
4. Will the Cabinet Secretary make a statement on how the local growth fund will support communities across Wales, including in Rhondda? OQ64051
The local growth fund will invest more than £0.5 billion over the next three years to raise productivity and reduce inequalities across Wales. All regions in Wales will be able to direct funding where there are particular needs and opportunities for investment.
Bydd y gronfa twf lleol yn buddsoddi mwy na £0.5 biliwn dros y tair blynedd nesaf i godi cynhyrchiant a lleihau anghydraddoldebau ledled Cymru. Bydd pob rhanbarth yng Nghymru yn gallu cyfeirio cyllid at lle mae anghenion a chyfleoedd penodol ar gyfer buddsoddi.
Thank you. Some residents in Rhondda tell me they feel let down. They didn't vote for the Brexit we now have. They feel misled by the false promises made, like the £350 million promised for our NHS on Nigel Farage's big red bus. Wales and Rhondda were net beneficiaries of the European Union, so Brexit has caused us real damage. While we don't always see eye to eye with the UK Government, we've received a record funding settlement, and we in Wales get to decide where it's spent, which is why we see differences between Wales and England, like free prescriptions and free bus passes for pensioners. If we turn our back on robust discussions and instead opt for further separation from the rest of the UK, as proposed by Plaid Cymru, we risk replicating the damage caused by Brexit. Do you agree with me that strong partnership and co-operation remain the best way forward, and will you please set out how the local growth fund will benefit Rhondda?
Diolch. Mae rhai trigolion yn y Rhondda yn dweud wrthyf eu bod yn teimlo'n siomedig. Ni wnaethant bleidleisio dros y Brexit sydd gennym nawr. Maent yn teimlo eu bod wedi'u camarwain gan yr addewidion ffug a wnaed, fel y £350 miliwn a addawyd i'n GIG ar fws mawr coch Nigel Farage. Roedd Cymru a'r Rhondda yn fuddiolwyr net o'r Undeb Ewropeaidd, felly mae Brexit wedi achosi niwed gwirioneddol i ni. Er nad ydym bob amser yn cytuno gyda Llywodraeth y DU, rydym wedi derbyn setliad cyllid gwell nag erioed, ac rydym ni yng Nghymru yn cael penderfynu ble y caiff ei wario, a dyna pam ein bod yn gweld gwahaniaethau rhwng Cymru a Lloegr, fel presgripsiynau am ddim a thocynnau bws am ddim i bensiynwyr. Os ydym yn troi ein cefn ar drafodaethau cadarn ac yn dewis ymwahanu pellach oddi wrth weddill y DU yn lle hynny, fel y mae Plaid Cymru yn ei gynnig, rydym mewn perygl o ailadrodd y niwed a achoswyd gan Brexit. A ydych chi'n cytuno mai partneriaeth a chydweithrediad cryf yw'r ffordd orau ymlaen o hyd, ac a wnewch chi nodi sut y bydd y gronfa twf lleol o fudd i'r Rhondda?
I'm really grateful for that question, and I absolutely agree with the way in which Brexit has been characterised in that question. I've said it before: it was a bad idea at the time, and it remains a bad idea now. But I would say that independence and Brexit are actually two sides of the same coin, in the sense that they're dogma-led and have no regard for what's actually in the best interests of Wales, and I think that people will recognise that.
In terms of the £0.5 billion that is coming now to Wales, I think that does give us a really strong opportunity to address some of the big challenges that we have around productivity and around economic inequalities across Wales. We've focused the priorities for that scheme in that space, and this is something I think that has had cross-party support. We would expect to see some really key outcomes in places, including Rhondda, around increased business innovation and growth, new start-ups, more quality jobs created and help for people to progress their careers into work. We would also expect to see upgraded sites, premises and energy and transport infrastructure as a result of the investment that is coming back to Wales.
Rwy'n ddiolchgar iawn am y cwestiwn hwnnw, ac rwy'n cytuno'n llwyr â'r ffordd y mae Brexit wedi'i ddisgrifio yn y cwestiwn hwnnw. Rwyf wedi dweud hyn o'r blaen: roedd yn syniad gwael ar y pryd, ac mae'n parhau i fod yn syniad gwael nawr. Ond mae annibyniaeth a Brexit yn ddwy ochr i'r un geiniog, yn yr ystyr eu bod yn cael eu harwain gan ddogma ac nad ydynt yn ystyried yr hyn sydd er budd gorau Cymru, ac rwy'n credu y bydd pobl yn cydnabod hynny.
O ran y £0.5 biliwn sy'n dod i Gymru nawr, rwy'n credu bod hwnnw'n rhoi cyfle cryf iawn inni fynd i'r afael â rhai o'r heriau mawr sy'n ein hwynebu mewn perthynas â chynhyrchiant ac anghydraddoldebau economaidd ledled Cymru. Rydym wedi ffocysu'r blaenoriaethau ar gyfer y cynllun yn y gofod hwnnw, ac mae hyn yn rhywbeth y credaf ei fod wedi cael cefnogaeth drawsbleidiol. Byddem yn disgwyl gweld canlyniadau allweddol iawn mewn mannau, gan gynnwys y Rhondda, gyda mwy o arloesedd a thwf busnes, busnesau newydd, mwy o swyddi o safon yn cael eu creu a help i bobl gamu ymlaen tuag at waith. Byddem hefyd yn disgwyl gweld safleoedd, adeiladau a seilwaith ynni a thrafnidiaeth yn cael eu huwchraddio o ganlyniad i'r buddsoddiad sy'n dod yn ôl i Gymru.
It is, of course, Minister, a fact that instead of £350 million a week more to the NHS in Wales, there is considerably—hundreds of millions of pounds—more going into the Welsh NHS today, thanks to us getting out of the European Union. It is a fact that we're not sending £18 billion in membership to the European Union and only getting £9 million back. It is a fact, Minister, that your colleagues in London have cut the shared prosperity fund, and rebranded it the local growth fund, by £80 million. That is a fact, and I regret that the Member for the Rhondda did not highlight the fact that Labour have cut regeneration money to Wales. So, will you put the record straight and highlight the money that Labour have taken out of that, and try and call on your colleagues in Westminster to replace the £80 million?
Wrth gwrs, yn hytrach na bod £350 miliwn yr wythnos yn fwy i'r GIG yng Nghymru, mae mwy yn mynd i mewn i GIG Cymru heddiw, cannoedd o filiynau o bunnoedd, yn sgil gadael yr Undeb Ewropeaidd. Mae'n ffaith nad ydym yn anfon £18 biliwn i fod yn aelodau o'r Undeb Ewropeaidd a dim ond yn cael £9 miliwn yn ôl. Mae'n ffaith, Weinidog, fod eich cymheiriaid yn Llundain wedi torri £80 miliwn o'r gronfa ffyniant gyffredin, a'i hail-frandio'n gronfa twf lleol. Mae hynny'n ffaith, ac mae'n ddrwg gennyf na thynnodd yr Aelod dros y Rhondda sylw at y ffaith bod Llafur wedi torri arian adfywio i Gymru. Felly, a wnewch chi gywiro'r cofnod a thynnu sylw at yr arian y mae Llafur wedi'i dynnu allan ohono, a cheisio galw ar eich cymheiriaid yn San Steffan i roi'r £80 miliwn yn ôl?
I think it was a fact that your party led this country to believe that Wales wouldn't be a penny poorer and would have no powers removed from it as a result of Brexit, and that absolutely is not the case. I can't believe that, all these years on, knowing everything that we know now, Andrew R.T. Davies is still defending Brexit, when everybody else can see that it was a big mistake.
Rwy'n credu ei bod hi'n ffaith bod eich plaid wedi arwain y wlad hon i gredu na fyddai Cymru geiniog yn dlotach ac na fyddai'n colli unrhyw bwerau o ganlyniad i Brexit, ac nid yw hynny'n wir. Yr holl flynyddoedd hyn yn ddiweddarach, gan wybod popeth a wyddom nawr, ni allaf gredu bod Andrew R.T. Davies yn dal i amddiffyn Brexit, pan fo pawb arall yn gallu gweld ei fod yn gamgymeriad mawr.
5. Beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i gefnogi'r economi yn Mhreseli Sir Benfro? OQ64039
5. What is the Welsh Government doing to support the economy in Preseli Pembrokeshire? OQ64039
We are supporting Preseli Pembrokeshire through major investment in the Swansea bay city deal, digital infrastructure upgrades, the Pembroke Dock Marine programme, Transforming Towns regeneration, the Wales tourism investment fund, and development bank financing, alongside the emerging opportunities from the Celtic free port to drive jobs, skills and sustainable growth.
Rydym yn cefnogi Preseli Sir Benfro drwy fuddsoddiad mawr yng nghytundeb dinas bae Abertawe, uwchraddio seilwaith digidol, rhaglen Forol Doc Penfro, gwaith adfywio Trawsnewid Trefi, y gronfa fuddsoddi yn nhwristiaeth Cymru, a chyllid y banc datblygu, ochr yn ochr â'r cyfleoedd sy'n dod i'r amlwg o'r porthladd rhydd Celtaidd i hybu swyddi, sgiliau a thwf cynaliadwy.
Cabinet Secretary, as you know, the economy of Preseli Pembrokeshire is a largely rural one made up of many vibrant small and medium-sized businesses, which play a huge role in our local communities. Many of those businesses are under pressure, they are facing more taxes and regulation than ever before, and in my view, the Welsh Government has not done enough to recognise and respond to the challenges that rural businesses are facing and create conditions for the private sector to grow.
The rural growth cross-party group, chaired by my colleague Samuel Kurtz, published an important report back in 2024 identifying barriers to growth in rural communities, and crucially provided a series of recommendations to the Welsh Government to help better support the rural economy. So, Cabinet Secretary, can you tell us how many of those recommendations in the cross-party group report has the Welsh Government actually implemented?
Ysgrifennydd y Cabinet, fel y gwyddoch, mae economi Preseli Sir Benfro yn un wledig i raddau helaeth sy'n cynnwys llawer o fusnesau bach a chanolig bywiog, ac sy'n chwarae rhan enfawr yn ein cymunedau lleol. Mae llawer o'r busnesau hynny dan bwysau, maent yn wynebu mwy o drethi a rheoleiddio nag erioed o'r blaen, ac yn fy marn i, nid yw Llywodraeth Cymru wedi gwneud digon i gydnabod ac ymateb i'r heriau y mae busnesau gwledig yn eu hwynebu a chreu amodau i'r sector preifat allu tyfu.
Cyhoeddodd y grŵp trawsbleidiol ar dwf gwledig, dan gadeiryddiaeth fy nghyd-Aelod Samuel Kurtz, adroddiad pwysig yn ôl yn 2024 yn nodi rhwystrau i dwf mewn cymunedau gwledig, ac yn hollbwysig darparodd gyfres o argymhellion i Lywodraeth Cymru i helpu i gefnogi'r economi wledig yn well. Felly, Ysgrifennydd y Cabinet, a allwch chi ddweud wrthym faint o'r argymhellion hynny yn adroddiad y grŵp trawsbleidiol y mae Llywodraeth Cymru wedi'u gweithredu mewn gwirionedd?
The Welsh Government has taken a really keen interest in supporting the rural economy. This is why the First Minister has actually held a specific Cabinet meeting looking at the rural economy. She has asked me to lead a piece of work, again, looking at what we can do to improve the prospects in the rural economy. She said just yesterday that, important though agriculture is in being so critical to the rural economy, she recognises that there are a range of other sectors within the rural economy that are critical.
The foundational economy is critical in our rural communities, as well. In many places, it's one of the major employers. But also, increasingly, we're seeing innovation happening in all parts of Wales, and that's something that we want to see more of through the industrial strategy, which we're working on alongside the UK Government. There's no reason that rural Wales can't be the beneficiary of increased investment, particularly around renewable energy, which we're seeing in all parts of Wales, but then also in some of the innovation and research and development that goes alongside some of the other exciting sectors, such as digital and AI.
Mae Llywodraeth Cymru wedi dangos diddordeb brwd iawn mewn cefnogi'r economi wledig. Dyma pam y mae'r Prif Weinidog wedi cynnal cyfarfod Cabinet penodol i edrych ar yr economi wledig. Gofynnodd i mi arwain gwaith i edrych ar yr hyn y gallwn ei wneud i wella'r rhagolygon yn yr economi wledig. Dywedodd ddoe, er bod amaethyddiaeth mor hanfodol i'r economi wledig, ei bod yn cydnabod bod amrywiaeth o sectorau eraill yn yr economi wledig sy'n hanfodol.
Mae'r economi sylfaenol yn hanfodol yn ein cymunedau gwledig hefyd. Mewn sawl man, mae'n un o'r prif gyflogwyr. Ond hefyd, yn gynyddol, fe welwn arloesedd yn digwydd ym mhob rhan o Gymru, ac mae hynny'n rhywbeth yr ydym am weld mwy ohono drwy'r strategaeth ddiwydiannol yr ydym yn gweithio arni ochr yn ochr â Llywodraeth y DU. Nid oes unrhyw reswm pam na all y Gymru wledig elwa o fuddsoddiad cynyddol, yn enwedig mewn perthynas ag ynni adnewyddadwy, a welwn ym mhob rhan o Gymru, ond hefyd mewn peth o'r arloesedd a'r ymchwil a'r datblygu sy'n dod ochr yn ochr â rhai o'r sectorau cyffrous eraill, fel technoleg ddigidol a deallusrwydd artiffisial.
6. Sut y mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi diwylliant yng ngogledd-ddwyrain Cymru? OQ64045
6. How is the Welsh Government supporting culture in north-east Wales? OQ64045
Diolch. We continue to support culture projects in north-east Wales. This includes investing in programme for government commitments such as Theatr Clwyd and the football museum for Wales. Other examples of our financial support include Ruthin Craft Centre, one of the network of Celf galleries, and, of course, last year’s Wrexham National Eisteddfod.
Diolch. Rydym yn parhau i gefnogi prosiectau diwylliant yng ngogledd-ddwyrain Cymru. Mae hyn yn cynnwys buddsoddi yn ymrwymiadau'r rhaglen lywodraethu fel Theatr Clwyd ac amgueddfa bêl-droed Cymru. Mae enghreifftiau eraill o'n cefnogaeth ariannol yn cynnwys Canolfan Grefft Rhuthun, un o'r rhwydwaith o orielau Celf, ac wrth gwrs, Eisteddfod Genedlaethol Wrecsam y llynedd.
Thank you for that response, Minister. I saw the coverage of the football museum in Wrexham and it's really exciting, what's happening there. Could I declare that I am a member of the iconic Theatr Clwyd? It's gone from a building at risk of closing to one absolutely transformed by the huge investment of this Government. The Theatr belongs to everyone and has a special place in my heart. I visit with my family very often, and I sponsored some seats there in memory of my son, who performed on the stage there with the county jazz band.
As well as an important employer and place of the arts, Theatr Clwyd is inclusive. It took over the music service when it was at risk of collapsing. The brilliant panto is screened into 60 care homes. There's a youth hub, a mother and toddler space, a dementia-friendly space, a sensory garden, a Changing Places toilet, and a special quiet viewing place for people with sensory issues. There's a shop, a fantastic restaurant, which I've been to—it's wonderful—a corporate space, apprenticeships, amazing volunteers, and wonderful views over the Clwydian range. Minister, how are you working with partners in north-east Wales to further enhance its growing reputation in the area? Thank you.
Diolch am yr ymateb hwnnw, Weinidog. Gwelais y sylw i'r amgueddfa bêl-droed yn Wrecsam ac mae'r hyn sy'n digwydd yno'n gyffrous iawn. A gaf i ddatgan fy mod yn aelod o'r Theatr Clwyd eiconig? Mae wedi mynd o adeilad a oedd yn wynebu'r perygl o gau i un sydd wedi'i drawsnewid yn llwyr gan fuddsoddiad enfawr y Llywodraeth hon. Mae'r theatr yn perthyn i bawb ac mae ganddi le arbennig yn fy nghalon. Rwy'n ymweld gyda fy nheulu yn aml iawn, ac fe wneuthum noddi seddi yno er cof am fy mab, a berfformiodd ar y llwyfan yno gyda'r band jazz sirol.
Yn ogystal â bod yn gyflogwr pwysig a lle pwysig ar gyfer y celfyddydau, mae Theatr Clwyd yn gynhwysol. Mabwysiadodd y gwasanaeth cerddoriaeth pan oedd mewn perygl o chwalu. Mae'r panto gwych yn cael ei sgrinio i mewn i 60 o gartrefi gofal. Mae yna ganolfan ieuenctid, gofod mamau a phlant bach, gofod ystyriol o dementia, gardd synhwyraidd, toiled Changing Places, a lle gwylio tawel arbennig i bobl ag anghenion synhwyraidd. Mae yna siop, bwyty gwych, y bûm ynddo—mae'n hyfryd—gofod corfforaethol, prentisiaethau, gwirfoddolwyr anhygoel, a golygfeydd gwych dros fryniau Clwyd. Weinidog, sut ydych chi'n gweithio gyda phartneriaid yng ngogledd-ddwyrain Cymru i wella enw da cynyddol y theatr yn yr ardal ymhellach? Diolch.
Diolch, Carolyn. I'm grateful for the question about Theatr Clwyd and cultural institutions in north-east Wales. Llywydd, when it comes to cultural institutions in north Wales, I think of Theatr Clwyd as the north star. It bring people in from all over to access culture in the north-east, and we're very proud of the support that Carolyn has given to the theatre. We're also proud of the Welsh Labour Government's commitment to invest in the theatre in the last manifesto, and the £25 million-worth of investment is there for all to see.
But Carolyn is right, it's not just the investment in the theatre in Mold, the investment is happening across north Wales, in particular in the north-east. I was joined by Rob McElhenney in Wrexham just a few weekends ago to see the football museum for Wales, to see the investment there, over £6 million of Welsh Government investment. But we were able to discuss wider Government investment in Wrexham, including 'Priorities for Culture' investment in places like Tŷ Pawb, £25 million for the Wrexham Gateway project, £10 million-worth of investment in Transforming Towns in the Wrexham creative hub, in the Wrexham market improvement, in high-street improvements as well.
It's this investment and continued partnership working with local people in north-east Wales that will put Wrexham in a great place for their bid to be the city of culture. My officials have already met with the team at Wrexham to discuss what further support the Welsh Government could offer there. As someone from north-east Wales who went to university in Wrexham, I'm very proud of the investments and the delivery we've made in that area, and I want to see that continue in the future.
Diolch, Carolyn. Rwy'n ddiolchgar am y cwestiwn am Theatr Clwyd a sefydliadau diwylliannol yng ngogledd-ddwyrain Cymru. Lywydd, o ran sefydliadau diwylliannol yng ngogledd Cymru, rwy'n meddwl am Theatr Clwyd fel seren y gogledd. Mae'n dod â phobl i mewn o bob cwr i gael mynediad at ddiwylliant yn y gogledd-ddwyrain, ac rydym yn falch iawn o'r gefnogaeth y mae Carolyn wedi'i roi i'r theatr. Rydym hefyd yn falch o ymrwymiad Llywodraeth Lafur Cymru i fuddsoddi yn y theatr yn y maniffesto diwethaf, ac mae'r buddsoddiad gwerth £25 miliwn yno i bawb ei weld.
Ond mae Carolyn yn iawn, mae'n fwy na'r buddsoddiad yn y theatr yn yr Wyddgrug, ond y buddsoddiad sy'n digwydd ar draws gogledd Cymru, yn enwedig yn y gogledd-ddwyrain. Ymunodd Rob McElhenney â mi yn Wrecsam ychydig benwythnosau yn ôl i weld amgueddfa bêl-droed Cymru, i weld y buddsoddiad yno, dros £6 miliwn o fuddsoddiad Llywodraeth Cymru. Ond roeddem yn gallu trafod buddsoddiad ehangach y Llywodraeth yn Wrecsam, gan gynnwys buddsoddiad 'Blaenoriaethau ar gyfer Diwylliant' mewn llefydd fel Tŷ Pawb, £25 miliwn ar gyfer prosiect Porth Wrecsam, buddsoddiad gwerth £10 miliwn mewn Trawsnewid Trefi yng nghanolfan greadigol Wrecsam, yn y gwaith ar wella marchnad Wrecsam, mewn gwelliannau i'r stryd fawr hefyd.
Y buddsoddiad hwn a'r gwaith partneriaeth parhaus yn gweithio gyda phobl leol yng ngogledd-ddwyrain Cymru fydd yn rhoi Wrecsam mewn lle gwych i'w cais i fod yn ddinas ddiwylliant. Mae fy swyddogion eisoes wedi cyfarfod â'r tîm yn Wrecsam i drafod pa gymorth pellach y gallai Llywodraeth Cymru ei gynnig yno. Fel rhywun o ogledd-ddwyrain Cymru a aeth i'r brifysgol yn Wrecsam, rwy'n falch iawn o'r buddsoddiadau a'n cyflawniad yn yr ardal, ac rwyf am weld hynny'n parhau yn y dyfodol.
7. Sut y mae Llywodraeth Cymru yn helpu busnesau yng Ngogledd Cymru i ehangu a pharhau i fod yn gystadleuol? OQ64053
7. How is the Welsh Government helping businesses in North Wales expand and remain competitive? OQ64053
The Welsh Government actively supports business growth in north Wales through tailored Business Wales advice, Development Bank of Wales finance, skills and innovation programmes, and investment in digital and transport infrastructure. Regional partnerships and targeted funding help firms innovate, expand and stay competitive in domestic and international markets.
Mae Llywodraeth Cymru'n cefnogi twf busnes yng ngogledd Cymru drwy gyngor teilwredig Busnes Cymru, cyllid Banc Datblygu Cymru, rhaglenni sgiliau ac arloesi, a buddsoddiad mewn seilwaith digidol a thrafnidiaeth. Mae partneriaethau rhanbarthol a chyllid wedi'i dargedu yn helpu cwmnïau i arloesi, ehangu ac i barhau'n gystadleuol mewn marchnadoedd domestig a rhyngwladol.
Thank you for your response, Cabinet Secretary. You'll know that north-east Wales, Fflint Wrecsam, is the economic powerhouse of north Wales and a huge contributor to tens of thousands of jobs in Wales, providing prosperity to tens of thousands of people, supporting them buying their first homes, supporting their families and allowing them to live the lives that they want to live. One of the most important links of Fflint Wrecsam is to the economy in north-west England and in the UK as a whole, a really important part of our economy in that part of the world.
Cabinet Secretary, would you agree with me that one of the biggest risks to business and prosperity in north Wales and in Fflint Wrecsam is the separatist agenda of Plaid Cymru, who are desperate for Wales to be independent from the rest of the United Kingdom? We know that would cost taxpayers in Wales £20 billion a year, a completely unfunded commitment from Plaid Cymru. Do you agree with me that that's the biggest risk to the people and businesses of Fflint Wrecsam?
Diolch am eich ateb, Ysgrifennydd y Cabinet. Fe fyddwch yn gwybod mai gogledd-ddwyrain Cymru, Fflint Wrecsam, yw pwerdy economaidd gogledd Cymru a'i fod yn cyfrannu'n enfawr at ddegau o filoedd o swyddi yng Nghymru, gan ddarparu ffyniant i ddegau o filoedd o bobl, eu cefnogi i brynu eu cartrefi cyntaf, cefnogi eu teuluoedd a chaniatáu iddynt fyw'r bywydau y maent am eu byw. Un o gysylltiadau pwysicaf Fflint Wrecsam yw'r un â'r economi yng ngogledd-orllewin Lloegr ac yn y DU gyfan, rhan bwysig iawn o'n heconomi yn y rhan honno o'r byd.
Ysgrifennydd y Cabinet, a fyddech chi'n cytuno â mi mai un o'r risgiau mwyaf i fusnes a ffyniant yng ngogledd Cymru ac yn Fflint Wrecsam yw agenda ymwahanol Plaid Cymru, sy'n daer am weld Cymru'n annibynnol oddi ar weddill y Deyrnas Unedig? Gwyddom y byddai hynny'n costio £20 biliwn y flwyddyn i drethdalwyr yng Nghymru, ymrwymiad heb ei ariannu o gwbl gan Blaid Cymru. A ydych chi'n cytuno â mi mai dyna'r risg fwyaf i bobl a busnesau Fflint Wrecsam?
I hadn't expected to find myself agreeing wholeheartedly with Sam Rowlands in my last questions of this Senedd term, but I absolutely endorse everything that he had to say.
Nid oeddwn wedi disgwyl cytuno'n llwyr â Sam Rowlands yn fy nghwestiynau olaf yn y tymor Senedd hwn, ond rwy'n llwyr ategu popeth a oedd ganddo i'w ddweud.
8. Pa asesiad y mae'r Ysgrifennydd Cabinet wedi'i wneud o effaith yr ymgyrch tuag at sero net ar dwf economaidd yn Nwyrain De Cymru? OQ64037
8. What assessment has the Cabinet Secretary made of the impact of the drive towards net zero on economic growth in South Wales East? OQ64037
The pursuit of net zero carbon emissions contributes to efforts to mitigate the impacts of global climate change, whilst providing those growth opportunities for Welsh businesses, workers and the whole economy to be more resilient.
Mae mynd ar drywydd allyriadau carbon sero net yn cyfrannu at ymdrechion i liniaru effeithiau newid hinsawdd byd-eang, gan ddarparu cyfleoedd twf er mwyn i fusnesau, gweithwyr a'r economi gyfan yng Nghymru allu bod yn fwy gwydn.
You spoke of dogma earlier. For 27 years, Labour, cheered on by Plaid, have pushed these green net-zero policies to the detriment of our economy and my constituents of South Wales East. And now we see locally proposals like Candwr solar farm, which stretches across Monmouthshire, Newport and Torfaen in my region—ill thought out, totally unsuitable and threatening productive prime agricultural land in a region that relies on agriculture and tourism. What about tourism? What about agriculture? Wales relies on these key industries too. Why are you sacrificing our best farmland and areas of outstanding natural beauty on the altar of these ridiculous targets, covering Wales in pylons and panels whilst driving away the very industries that we rely on? Cabinet Secretary, do you agree with me and Reform that we need to prioritise affordable, reliable energy to protect our land and reindustrialise Wales so that we once again are a serious place in which to invest and build? Diolch.
Fe wnaethoch chi siarad am ddogma yn gynharach. Am 27 mlynedd, mae Llafur, wedi'i chefnogi gan Blaid Cymru, wedi gwthio'r polisïau sero net gwyrdd hyn er anfantais i'n heconomi a fy etholwyr yn Nwyrain De Cymru. A nawr gwelwn gynigion lleol fel fferm solar Candwr, sy'n ymestyn ar draws sir Fynwy, Casnewydd a Thorfaen yn fy rhanbarth i—cynllun difeddwl, cwbl anaddas sy'n bygwth tir amaethyddol cynhyrchiol o'r radd flaenaf mewn rhanbarth sy'n dibynnu ar amaethyddiaeth a thwristiaeth. Beth am dwristiaeth? Beth am amaethyddiaeth? Mae Cymru'n dibynnu ar y diwydiannau allweddol hyn hefyd. Pam eich bod chi'n aberthu ein tir fferm gorau a'n hardaloedd o harddwch naturiol eithriadol ar allor y targedau chwerthinllyd hyn, gan orchuddio Cymru mewn peilonau a phaneli gan yrru'r union ddiwydiannau y dibynnwn arnynt i ffwrdd? Ysgrifennydd y Cabinet, a ydych chi'n cytuno â mi a Reform fod angen inni flaenoriaethu ynni fforddiadwy, dibynadwy i warchod ein tir ac ailddiwydiannu Cymru fel ein bod unwaith eto yn lle difrifol i fuddsoddi ac adeiladu ynddo? Diolch.
So, the journey towards net zero and tackling climate change is in our own self-interest. The Office for Budget Responsibility estimates that. on a global level, the cost of inaction far outweighs the cost of action. They’ve estimated that the damage from average global temperatures rising by 3 per cent could reduce the UK’s gross domestic product by around 8 per cent by the early 2070s, which is considerably higher than they previously estimated. By contrast, limiting average global temperature rises to less than 2 per cent could limit the reduction in GDP to around 3 per cent. And the European Commission calculates the cost of inaction on climate change as being £650 billion a year, or the equivalent of 5 per cent to 6 per cent of Europe’s annual GDP, whereas the cost of action is just 1 per cent to 1.5 per cent of GDP. So, it’s clearly in our own self‑interest, both in terms of the planet and the environment, but also in terms of the economy.
Mae'r daith tuag at sero net a mynd i'r afael â newid hinsawdd yn rhywbeth sy'n mynd i fod o fudd i ni. Mae'r Swyddfa Cyfrifoldeb Cyllidebol yn amcangyfrif, ar lefel fyd-eang, fod cost diffyg gweithredu yn llawer uwch na chost gweithredu. Maent wedi amcangyfrif y gallai'r niwed yn sgil cynnydd o 3 y cant yn y tymheredd byd-eang cyfartalog weld gostyngiad o tua 8 y cant yng nghynnyrch domestig gros y DU erbyn dechrau'r 2070au, sy'n sylweddol uwch na'r hyn a amcangyfrifent yn flaenorol. Mewn cyferbyniad, gallai cyfyngu cynnydd yn y tymheredd cyfartalog byd-eang i lai na 2 y cant gyfyngu'r gostyngiad i gynnyrch domestig gros i tua 3 y cant. Ac mae'r Comisiwn Ewropeaidd yn cyfrifo bod cost diffyg gweithredu ar newid hinsawdd yn £650 biliwn y flwyddyn, neu'r hyn sy'n gyfwerth â 5 y cant i 6 y cant o gynnyrch domestig gros blynyddol Ewrop, tra bod cost gweithredu yn ddim ond 1 y cant i 1.5 y cant o'r cynnyrch domestig gros. Felly, mae'n amlwg y bydd o fudd i ni, o ran y blaned a'r amgylchedd, ond hefyd o ran yr economi.
Diolch i'r Ysgrifennydd Cabinet ac i'r Gweinidog.
I thank the Cabinet Secretary and the Minister.
Yr eitem nesaf, felly, fydd y cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gofal Cymdeithasol. Mae'r cwestiwn cyntaf gan Llyr Gruffydd.
The next item will be the questions to the Cabinet Secretary for Health and Social Care, and the first question is from Llyr Gruffydd.
1. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i leihau oedi wrth ryddhau o ysbytai yn ardal Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr? OQ64048
1. What action is the Welsh Government taking to reduce delayed discharges from hospitals in the Betsi Cadwaladr University Health Board area? OQ64048
Rydym ni wedi buddsoddi £30 miliwn ledled Cymru i gryfhau trefniadau rhyddhau cleifion o’r ysbyty. Mae hyn yn cynnwys £6.5 miliwn ar gyfer awdurdodau lleol yn y gogledd, a £146 miliwn arall i gefnogi gofal cymunedol integredig. Mae canllawiau clir a chadarn a dulliau sydd wedi bod yn llwyddiannus yn y gorffennol, fel rhaglenni cynllunio ar gyfer y gaeaf a gwella trefniadau rhyddhau o’r ysbyty, yn helpu i ryddhau cleifion mewn modd amserol a diogel ar draws y gogledd.
We’ve invested £30 million across Wales to strengthen hospital discharge, including £6.5 million for local authorities in north Wales, and a further £146 million to support integrated community care. Clear and robust guidance and proven approaches, like winter planning and discharge improvement programmes, are supporting timely, safe discharge across north Wales.
Ond er gwaethaf hynny i gyd, mae yna tua 300 o gleifion mewn gwlâu ysbyty yng ngogledd Cymru sydd ddim angen bod yna. Maen nhw'n barod i adael, ond does dim darpariaeth ar gael iddyn nhw yn y gymuned. Mae tua 300 o delayed discharges, sy'n cyfateb i werth Ysbyty Glan Clwyd cyfan o wlâu wedi cael eu defnyddio na ddylid fod wedi'u defnyddio, mewn gwirionedd. Dyna, yn fy marn i, sy'n esbonio llawer ar y logjam yn yr NHS fel y mae hi, ac mae'r polisi o gau a cholli gwlâu yn y gymuned dros y 15 mlynedd diwethaf wedi'n gadael ni gyda 20 y cant yn llai o wlâu yn y system, tra bod y boblogaeth yn heneiddio, wrth gwrs, a'r galw yn cynyddu. Pa ryfedd fod gan ogledd Cymru y rhestrau aros gwaethaf, yr amserau gwaethaf o safbwynt aros mewn coridorau i gael gofal, a hefyd oedi pan mae'n dod i A&E.
Felly, a ydych chi'n derbyn bod methiant eich Llywodraeth chi i sicrhau darpariaeth ddigonol yn y gymuned wedi cynyddu'r pwysau ar ein hysbytai cyffredinol ni ac wedi achosi llawer o'r trafferthion sy'n llethu'r gwasanaeth iechyd yng ngogledd Cymru heddiw?
But despite all of that, there are around 300 patients in hospital beds in north Wales that don’t need to be there. They’re ready to leave, but there is no provision available for them in the community. There area around 300 delayed discharges, corresponding to the whole of Glan Clwyd Hospital in terms of beds that are being taken up where they should not have been taken up. That, in my view, explains much of the logjam in the NHS as it currently stands, and the policy of closing and losing beds in the community over the past 15 years has left us with 20 per cent fewer beds in the system, whilst the population is growing older, of course, and the demand is increasing. Is it any surprise that north Wales has the worst waiting lists and the worst waiting times in terms of corridor care, and also delays when it comes to accident and emergency?
So, do you accept that the failure of your Government to ensure sufficient community provision has increased the pressures on our general hospitals and has caused many of the problems that are affecting the health service in north Wales today?
Actually, what we've seen is the total days delayed have also reduced by over 24 per cent since hospital discharge was promoted to one of the First Minister’s priorities. This has resulted in total days delayed reducing, on average, by seven days per patient. That’s patients spending that much less time in hospital. The average length of stay in hospital has reduced by seven days, as I said, and there are more than 19,000 fewer delayed days each month. That’s a huge contribution to addressing the challenge that still exists in relation to flow through the hospital. We all want to see that improving in the Betsi Cadwaladr health board. I’ve made available a team of people to work with the health board to improve flow through hospitals. That will be of benefit to patients in all parts of north Wales.
You mentioned beds: we commission step-up and step-down beds, which do in fact reduce admissions into hospital, which is what we also want to see by supporting those facilities in the community, and they’re commissioned extensively in north Wales as part of the regional integration fund funding. There is more to do, certainly, but there is real progress in getting people discharged safely home.
Mewn gwirionedd, yr hyn a welsom yw bod cyfanswm y diwrnodau o oedi hefyd wedi gostwng dros 24 y cant ers i ryddhau o'r ysbyty gael ei ddyrchafu'n un o flaenoriaethau'r Prif Weinidog. Mae hyn wedi arwain at leihad o saith diwrnod y claf yng nghyfanswm y diwrnodau o oedi, ar gyfartaledd. Mae hynny'n golygu bod cleifion yn treulio cymaint â hynny'n llai o amser yn yr ysbyty. Mae hyd cyfartalog arhosiad yn yr ysbyty wedi gostwng saith diwrnod, fel y dywedais, ac mae mwy na 19,000 yn llai o ddiwrnodau o oedi bob mis. Mae'n gyfraniad enfawr i fynd i'r afael â'r her sy'n dal i fodoli mewn perthynas â llif drwy'r ysbyty. Rydym i gyd eisiau gweld hynny'n gwella ym mwrdd iechyd Betsi Cadwaladr. Rwyf wedi darparu tîm o bobl i weithio gyda'r bwrdd iechyd i wella llif drwy ysbytai. Bydd hynny o fudd i gleifion ym mhob rhan o ogledd Cymru.
Fe wnaethoch chi sôn am welyau: rydym yn comisiynu gwelyau cam-i-fyny cam-i-lawr, sy'n lleihau nifer y bobl a gaiff eu derbyn i'r ysbyty, a dyna beth rydym am ei weld hefyd drwy gefnogi cyfleusterau yn y gymuned, ac maent yn cael eu comisiynu'n helaeth yng ngogledd Cymru fel rhan o gyllid y gronfa integreiddio ranbarthol. Mae mwy i'w wneud, yn sicr, ond mae cynnydd gwirioneddol i'w weld ar gael pobl wedi'u rhyddhau adref yn ddiogel.
No Gareth Davies. Lesley Griffiths.
Dim Gareth Davies. Lesley Griffiths.
Diolch, Llywydd. Cabinet Secretary, you recently attended a meeting with me in Wrexham, along with many of the social care providers in the constituency, where we discussed the problems with delayed transfers of care and what could be done to alleviate some of the issues. And as well as the challenges, many solutions were also suggested. Following that meeting, you were meeting with officers from Betsi Cadwaladr University Health Board, and I wonder if you could provide an update, please.
Diolch, Lywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, yn ddiweddar fe fynychoch chi gyfarfod gyda mi yn Wrecsam, ynghyd â llawer o'r darparwyr gofal cymdeithasol yn yr etholaeth, lle buom yn trafod y problemau gydag oedi wrth drosglwyddo gofal a'r hyn y gellid ei wneud i leddfu rhai o'r problemau. Ac yn ogystal â'r heriau, awgrymwyd llawer o atebion hefyd. Yn dilyn y cyfarfod hwnnw, roeddech chi'n cyfarfod â swyddogion o Fwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr, ac roeddwn i'n meddwl tybed a allech chi roi'r wybodaeth ddiweddaraf, os gwelwch yn dda.
Yes, certainly. Over the course of the last year, we've allocated an extra £35 million in order to support the health board and the regional partnership board to manage more patients in the community, reduce hospital admissions and improve flow, with integrated social care as part of that. And in the discussions that I had in the meeting that you're referring to, clearly the integration of ways of working between the health board and between social care is absolutely at the heart of how the region can see an improvement in hospital discharge and the care that patients need.
The pathway of care transformation grant, the £30 million that we have made available to support the NHS and care providers across Wales, is improving regional delivery of the target and, crucially, co-ordinating care home placements through increasing their capacity to commission effectively. So, the kind of messages I was hearing very much in the meeting, which you kindly facilitated, is the kind of principle, the kind of action that is underpinning the use of that funding. And that's why we're seeing progress. There's a lot further to go, but we are seeing progress.
Yn sicr. Yn ystod y flwyddyn ddiwethaf, rydym wedi dyrannu £35 miliwn ychwanegol er mwyn cefnogi'r bwrdd iechyd a'r bwrdd partneriaeth rhanbarthol i reoli mwy o gleifion yn y gymuned, lleihau derbyniadau i'r ysbyty a gwella llif, gyda gofal cymdeithasol integredig yn rhan o hynny. Ac yn y trafodaethau a gefais yn y cyfarfod y cyfeiriwch chi ato, mae'n amlwg fod integreiddio ffyrdd o weithio rhwng y bwrdd iechyd a rhwng gofal cymdeithasol yn gwbl ganolog i'r ffordd y gall y rhanbarth weld gwelliant yn y lefelau rhyddhau o'r ysbyty a'r gofal sydd ei angen ar gleifion.
Mae'r grant trawsnewid llwybrau gofal, y £30 miliwn yr ydym wedi'i ryddhau i gefnogi'r GIG a darparwyr gofal ledled Cymru, yn gwella cyflawniad y targed yn rhanbarthol ac yn hollbwysig, yn cydlynu lleoliadau cartrefi gofal drwy gynyddu eu gallu i gomisiynu'n effeithiol. Felly, y math o negeseuon roeddwn yn eu clywed yn y cyfarfod, y buoch chi mor garedig â'i hwyluso, yw'r math o egwyddor, y math o weithredu sy'n sail i'r defnydd o'r cyllid hwnnw. A dyna pam ein bod yn gweld cynnydd. Mae llawer mwy o ffordd i fynd, ond rydym yn gweld cynnydd.
2. A wnaiff yr Ysgrifennydd Cabinet amlinellu sut mae Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda darparwyr yn Lloegr i sicrhau bod pobl yn cael gafael ar ofal? OQ64029
2. Will the Cabinet Secretary outline how the Welsh Government works with providers in England to ensure people have access to care? OQ64029
Health boards are responsible for planning, securing and delivering health services for their local populations, including commissioning healthcare in England, if appropriate.
Mae byrddau iechyd yn gyfrifol am gynllunio, diogelu a darparu gwasanaethau iechyd i'w poblogaethau lleol, gan gynnwys comisiynu gofal iechyd yn Lloegr, os yw'n briodol.
Thank you, Cabinet Secretary. Under your watch, people in Powys are waiting longer for care in England because the funding simply isn't there to pay for their treatment, even though there is capacity in the English system to treat them. While other health boards receive tens of millions of pounds to deal with waiting lists, Powys just received £115,000, less than 0.1 per cent of the total that you put into the system. This is simply not good enough for the people who pay their taxes in Powys. So, can you explain how that funding decision was reached and what factors were used in calculating the allocation? And were the full needs of Powys patients properly reflected in that process, including those who access their healthcare in England?
Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. O dan eich goruchwyliaeth, mae pobl ym Mhowys yn aros yn hirach am ofal yn Lloegr am nad yw'r cyllid yno i dalu am eu triniaeth, er bod capasiti yn system Lloegr i'w trin. Tra bod byrddau iechyd eraill yn derbyn degau o filiynau o bunnoedd i ddelio â rhestrau aros, derbyniodd Powys £115,000 yn unig, llai na 0.1 y cant o'r cyfanswm a roddwyd i mewn i'r system gennych chi. Nid yw hyn yn ddigon da i'r bobl sy'n talu eu trethi ym Mhowys. Felly, a allwch chi esbonio sut y cyrhaeddwyd y penderfyniad cyllido hwnnw a pha ffactorau a ddefnyddiwyd i gyfrifo'r dyraniad? Ac a gafodd anghenion llawn cleifion Powys eu hadlewyrchu'n iawn yn y broses honno, gan gynnwys y rhai sy'n cael eu gofal iechyd yn Lloegr?
Yes, of course. I've explained it to the Member several times, and I'm happy to do that for him again. The funding is calculated based on the same criteria that every health board's calculation is based upon. As he very well knows, a number of the patients that he's referring to are treated in other parts of the NHS in Wales and those health boards, as providers, have been given the funding in order to expedite the treatment of Powys patients. He knows this very well. Health boards are funded in all parts of Wales to provide services to meet the needs of their local population. Powys has particular challenges from rurality; that's reflected in the allocation. It doesn't have a district general hospital; that's reflected in the allocation. The allocation formula is fair, it's consistent and it supports Powys patients to get the care they need in a timely fashion.
Wrth gwrs. Rwyf wedi ei esbonio i'r Aelod sawl gwaith, ac rwy'n hapus i wneud hynny iddo eto. Mae'r cyllid yn cael ei gyfrifo yn seiliedig ar yr un meini prawf ag y mae cyfrifiad pob bwrdd iechyd yn seiliedig arnynt. Fel y mae'n gwybod yn iawn, mae nifer o'r cleifion y mae'n cyfeirio atynt yn cael eu trin mewn rhannau eraill o'r GIG yng Nghymru ac mae'r byrddau iechyd hynny, fel darparwyr, wedi cael y cyllid er mwyn cyflymu triniaeth cleifion Powys. Mae'n gwybod hyn yn dda iawn. Mae byrddau iechyd yn cael eu hariannu ym mhob rhan o Gymru i ddarparu gwasanaethau i ddiwallu anghenion eu poblogaeth leol. Mae gan Bowys heriau arbennig yn sgil eu natur wledig; mae hynny'n cael ei adlewyrchu yn y dyraniad. Nid oes ganddi ysbyty cyffredinol dosbarth; mae hynny'n cael ei adlewyrchu yn y dyraniad. Mae'r fformiwla dyrannu'n deg, mae'n gyson ac mae'n cefnogi cleifion Powys i gael y gofal sydd ei angen arnynt mewn modd amserol.
Cabinet Secretary, you'll know that residents in Flint and Wrexham in north Wales rely on those cross-border services with providers in England. In particular, I think of services provided at the Countess of Chester Hospital and specialist services in places like Liverpool and Manchester. You'll also be aware that Plaid Cymru are obviously desperate for Wales to be independent from the United Kingdom and to remove that strong relationship with services in England. So, would you agree with me, Cabinet Secretary, that one of the worst things that could happen for the people of Flint and Wrexham in terms of accessing those services, those important specialist services across the border in England, is to follow Plaid Cymru's agenda of removing Wales from the United Kingdom, at a cost of £20 billion a year to taxpayers here in Wales? Would you agree with me that's the greatest risk to my constituents in north-east Wales?
Ysgrifennydd y Cabinet, fe fyddwch chi'n gwybod bod trigolion y Fflint a Wrecsam yng ngogledd Cymru yn dibynnu ar wasanaethau trawsffiniol gan ddarparwyr yn Lloegr. Yn benodol, rwy'n meddwl am wasanaethau a ddarperir yn Ysbyty Countess of Chester a gwasanaethau arbenigol mewn llefydd fel Lerpwl a Manceinion. Fe fyddwch chi hefyd yn ymwybodol fod Plaid Cymru yn amlwg yn daer am i Gymru fod yn annibynnol oddi ar y Deyrnas Unedig a chael gwared ar y berthynas gref â gwasanaethau yn Lloegr. Felly, a fyddech chi'n cytuno â mi, Ysgrifennydd y Cabinet, mai un o'r pethau gwaethaf a allai ddigwydd i bobl y Fflint a Wrecsam o ran cael mynediad at y gwasanaethau hynny, y gwasanaethau arbenigol pwysig hynny dros y ffin yn Lloegr, yw dilyn agenda Plaid Cymru o dynnu Cymru allan o'r Deyrnas Unedig, ar gost o £20 biliwn y flwyddyn i drethdalwyr yma yng Nghymru? A fyddech chi'n cytuno â mi mai dyna'r risg fwyaf i fy etholwyr yng ngogledd-ddwyrain Cymru?
Look, what we have to see is the continuation of the good ways of working that we already have between health boards in Wales and health trusts in England to serve the needs of populations on both sides of the border. We have patients from Wales who are treated in England and patients from England who are treated in Wales, and that happens routinely, both in primary and secondary care settings. That kind of collaboration is really important, particularly for those people living on the border, but also because we have specialties in Wales that aren't available in the immediate geography of England over the border, and the same vice versa.
Edrychwch, yr hyn sy'n rhaid inni ei weld yw parhad y ffyrdd da o weithio sydd gennym eisoes rhwng byrddau iechyd yng Nghymru ac ymddiriedolaethau iechyd yn Lloegr i wasanaethu anghenion poblogaethau ar y ddwy ochr i'r ffin. Mae gennym gleifion o Gymru sy'n cael eu trin yn Lloegr a chleifion o Loegr sy'n cael eu trin yng Nghymru, ac mae hynny'n digwydd yn rheolaidd, mewn lleoliadau gofal sylfaenol ac eilaidd. Mae'r math hwnnw o gydweithio'n bwysig iawn, yn enwedig i'r bobl sy'n byw ar y ffin, ond hefyd am fod gennym arbenigeddau yng Nghymru nad ydynt ar gael yn naearyddiaeth uniongyrchol Lloegr dros y ffin, ac fel arall.
Cabinet Secretary, I think Powys residents deserve clarity on Powys waiting times, and it's important that they have a clear understanding of the facts. You wrote to me last week, Cabinet Secretary, and you said that the Welsh Government has provided substantial additional investment to reduce waiting times across Wales and that Powys residents have directly benefited from this funding through activity delivered by other health boards and NHS providers in England. Can you clarify how Powys residents have directly benefited from activities delivered by NHS providers in England from the substantial, as you put it, additional investment from the Welsh Government?
Ysgrifennydd y Cabinet, rwy'n credu bod trigolion Powys yn haeddu eglurder ar amseroedd aros Powys, ac mae'n bwysig eu bod yn deall y ffeithiau'n glir. Fe wnaethoch chi ysgrifennu ataf yr wythnos diwethaf, Ysgrifennydd y Cabinet, a dweud bod Llywodraeth Cymru wedi darparu buddsoddiad ychwanegol sylweddol i leihau amseroedd aros ledled Cymru a bod trigolion Powys wedi elwa'n uniongyrchol o'r cyllid hwn drwy weithgarwch a gyflawnwyd gan fyrddau iechyd eraill a darparwyr GIG yn Lloegr. A allwch chi egluro sut y mae trigolion Powys wedi elwa'n uniongyrchol o weithgarwch a gyflawnwyd gan ddarparwyr GIG yn Lloegr o'r buddsoddiad sylweddol, fel y dywedwch, gan Lywodraeth Cymru?
Yes, certainly. The funding provided to Powys reflects its role as a commissioner of services from other health boards and trusts. So, the funding takes that into account. Again, the Member is giving me the opportunity of spelling this out for him once again. The position—[Interruption.] The position that Powys residents face is the same as residents in any other part of Wales. Health boards, including Powys, are funded to meet the needs of its local population. That's done on a transparent allocation formula. The targets that patients in Powys are entitled to be treated within are the same targets as any other part of Wales. He's entitled to make, as he often does in the Chamber, an argument for different and preferential treatment for Powys residents, but if he was health Secretary responsible for the whole of Wales, he wouldn't find that argument persuasive, and nor do I.
Yn sicr. Mae'r cyllid a ddarparwyd i Bowys yn adlewyrchu ei rôl fel comisiynydd gwasanaethau gan fyrddau ac ymddiriedolaethau iechyd eraill. Felly, mae'r cyllid yn ystyried hynny. Unwaith eto, mae'r Aelod yn rhoi cyfle i mi egluro hyn iddo. Y sefyllfa—[Torri ar draws.] Mae'r sefyllfa sy'n wynebu trigolion Powys yr un fath â thrigolion mewn unrhyw ran arall o Gymru. Mae byrddau iechyd, gan gynnwys Powys, yn cael eu hariannu i ddiwallu anghenion eu poblogaeth leol. Gwneir hynny ar fformiwla dyrannu tryloyw. Mae'r targedau y mae gan gleifion ym Mhowys hawl i gael eu trin o'u mewn yr un peth â'r targedau yn unrhyw ran arall o Gymru. Mae ganddo hawl i gyflwyno dadl, fel y mae'n ei wneud yn aml yn y Siambr, dros driniaeth wahanol a ffafriol i drigolion Powys, ond pe bai'n Ysgrifennydd iechyd sy'n gyfrifol am Gymru gyfan, ni fyddai'n gweld y ddadl honno'n un sy'n argyhoeddi, ac nid wyf innau chwaith.
Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr, Peter Fox.
Questions now from the party spokespeople. The Welsh Conservative spokesperson, Peter Fox.
Diolch, Llywydd. Cabinet Secretary, the Institute for Fiscal Studies recently published a report into the state of the Welsh Government's policies on public spending. This report is incredibly damning, as you'll know, and acknowledges the fact that it is not funding that is the problem when it comes to the healthcare outcomes in Wales, it is the Welsh Government's priorities. It highlights the fact that waiting times in the Welsh NHS are higher than pre pandemic and comparable measures are higher than in either England or Scotland. Furthermore, the Welsh NHS has more funding and staff than at pre-pandemic levels, but hospital activity has not increased proportionately, proving that something is fundamentally wrong with the system. Cabinet Secretary, do you disagree with this report's findings, and if given the choice, what would you have changed about your Government's approach to healthcare funding?
Diolch, Lywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, yn ddiweddar, cyhoeddodd y Sefydliad Astudiaethau Cyllid adroddiad ar gyflwr polisïau Llywodraeth Cymru ar wariant cyhoeddus. Mae'r adroddiad hwn yn anhygoel o ddamniol, fel y gwyddoch, ac yn cydnabod y ffaith nad cyllid yw'r broblem o ran canlyniadau gofal iechyd yng Nghymru, ond blaenoriaethau Llywodraeth Cymru. Mae'n tynnu sylw at y ffaith bod amseroedd aros yng GIG Cymru yn uwch na chyn y pandemig ac mae mesurau cymaradwy yn uwch nag yn Lloegr neu'r Alban. Ar ben hynny, mae gan GIG Cymru fwy o gyllid a staff na'r lefelau cyn y pandemig, ond nid yw gweithgarwch ysbytai wedi cynyddu'n gymesur, gan brofi bod rhywbeth o'i le'n sylfaenol ar y system. Ysgrifennydd y Cabinet, a ydych chi'n anghytuno â chanfyddiadau'r adroddiad hwn, ac o gael dewis, beth fyddech chi wedi'i newid am ymagwedd eich Llywodraeth at gyllid gofal iechyd?
That's a much less friendly question than you asked me last time we were facing each other across the Chamber. Look, I mean, in all seriousness, the Government's priority is backed up by the funding we provide to the NHS. When the First Minister became First Minister in August 2024, she was very clear that what we were focusing the NHS on doing was reducing the longest waits, reducing the size of the waiting list, and doing that in two important ways. Firstly, having a planned care programme, which looked at new ways of working, and that's happened and it's working; and additional funding into the system, and that's working and that's happened as well. As a result of that, what we are seeing is a reduction, the longest sustained reduction, in the size of the waiting list in Wales ever, and significant month-on-month reductions in the longest waits. That's what we promised to do, and that's what we're doing.
Mae hwnnw'n gwestiwn llawer llai cyfeillgar na'r un a ofynnoch chi i mi y tro diwethaf i ni wynebu ein gilydd ar draws y Siambr. Edrychwch, yn hollol ddifrifol, mae blaenoriaeth y Llywodraeth yn cael ei chefnogi gan y cyllid a ddarparwn i'r GIG. Pan ddaeth y Prif Weinidog yn Brif Weinidog ym mis Awst 2024, roedd hi'n glir iawn mai'r hyn yr oeddem am i'r GIG ganolbwyntio ar ei wneud oedd lleihau'r amseroedd aros hiraf, lleihau maint y rhestr aros, a gwneud hynny mewn dwy ffordd bwysig. Yn gyntaf, cael rhaglen gofal a gynlluniwyd i edrych ar ffyrdd newydd o weithio, ac mae hynny wedi digwydd ac mae'n gweithio; a chyllid ychwanegol i'r system, ac mae hynny'n gweithio ac mae hynny wedi digwydd hefyd. O ganlyniad i hynny, yr hyn a welwn yw gostyngiad, y gostyngiad parhaus hiraf erioed ym maint y rhestr aros yng Nghymru, a gostyngiadau sylweddol o fis i fis yn yr amseroedd aros hiraf. Dyna a addawyd gennym, a dyna rydym yn ei wneud.
Thank you, Cabinet Secretary, but clearly something is fundamentally wrong with the system as a whole, rather than just funding levels, and we need to move past this Government's approach of constantly firefighting, if you like. Instead, we need to be focusing on prevention, which is both more effective and financially efficient, and I know you agree with that. The consequence of failing to focus on prevention has been that more people are in our hospitals with conditions that could have been managed or avoided. You've spoken a lot about prevention, but many of the healthcare professionals that I've spoken to say that there is a huge gap between the rhetoric and Welsh Government's delivery. Cabinet Secretary, the fact is that the gap between primary and secondary care seems to be widening. You have previously raised the need for double funding, but have failed to implement this thus far to any real degree. How would you advise the next Welsh Government in implementing the preventative agenda, and what would you do differently, if given the chance?
Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet, ond mae'n amlwg fod rhywbeth o'i le'n sylfaenol gyda'r system yn ei chyfanrwydd, yn hytrach na lefelau cyllido'n unig, ac mae angen inni symud heibio i ddull y Llywodraeth hon o ymdrin â phroblemau wrth iddynt godi. Yn hytrach, mae angen inni ganolbwyntio ar atal, sy'n fwy effeithiol ac effeithlon yn ariannol, ac rwy'n gwybod eich bod chi'n cytuno â hynny. Canlyniad methu canolbwyntio ar atal yw bod mwy o bobl yn ein hysbytai yn dioddef o gyflyrau y gellid bod wedi eu rheoli neu eu hosgoi. Rydych chi wedi siarad llawer am atal, ond mae llawer o'r gweithwyr gofal iechyd proffesiynol y siaradais â nhw'n dweud bod bwlch enfawr rhwng y rhethreg a chyflawniad Llywodraeth Cymru. Ysgrifennydd y Cabinet, mae'n ymddangos bod y bwlch rhwng gofal sylfaenol ac eilaidd yn ehangu. Rydych chi wedi codi'r angen am gyllid dwbl o'r blaen, ond wedi methu ei weithredu'n iawn hyd yn hyn. Sut y byddech chi'n cynghori Llywodraeth nesaf Cymru i weithredu'r agenda ataliol, a beth fyddech chi'n ei wneud yn wahanol, pe byddech chi'n cael y cyfle?
That simply isn't the case. You and I have discussed previously the Community by Design programme that the Government is driving forward, and in order to deliver that, as I've made clear to you previously, we need to provide additional funding, for example to general practitioner practices. We are doing that. We've reached a multi-annual deal with GPs, which gives them that certainty of funding, not just this year, but next year as well, so that they can do exactly that, which is provide more services in the community, building their capacity to take on more responsibility into the future, satisfying that absolute key priority. And I agree with you on this about prevention. This Government is a Government that is absolutely committed to prevention. Our lung cancer screening programme, extending bowel cancer screening, addressing those wider determinants of health through Wales becoming a Marmot nation—there is a long list of things that we should be proud of, in all parts of this Chamber, which go to the very heart of that priority. And you're right; I absolutely share that.
Nid felly y mae hi. Rydych chi a minnau wedi trafod o'r blaen y rhaglen Cymunedol o'r Cychwyn y mae'r Llywodraeth yn ei hyrwyddo, ac er mwyn cyflawni honno, fel y dywedais wrthych o'r blaen, mae angen inni ddarparu cyllid ychwanegol, er enghraifft i bractisau meddygon teulu. Rydym yn gwneud hynny. Rydym wedi dod i gytundeb aml-flwyddyn gyda meddygon teulu, sy'n rhoi sicrwydd o gyllid iddynt, nid yn unig eleni, ond y flwyddyn nesaf hefyd, fel y gallant wneud yn union hynny, sef darparu mwy o wasanaethau yn y gymuned, gan adeiladu eu capsiti i ysgwyddo mwy o gyfrifoldeb yn y dyfodol, gan fodloni'r flaenoriaeth hollbwysig honno. Ac rwy'n cytuno â chi ynghylch atal. Mae'r Llywodraeth hon yn Llywodraeth sy'n gwbl ymrwymedig i atal. Mae ein rhaglen sgrinio canser yr ysgyfaint, ymestyn sgrinio canser y coluddyn, mynd i'r afael â phenderfynyddion iechyd ehangach drwy sicrhau bod Cymru'n dod yn genedl Marmot—mae yna restr hir o bethau y dylem ymfalchïo ynddynt, ym mhob rhan o'r Siambr hon, sy'n mynd i wraidd y flaenoriaeth honno. Ac rydych chi'n iawn; rwy'n bendant yn rhannu hynny.
Thank you, Cabinet Secretary. It's a common theme I've been experiencing, when I talk to or listen to Ministers, and then when I listen to the people whom we serve, and there's always a difference of opinion on this. This is one where there's clearly a difference of opinion on how fast we're moving into the preventative agenda.
Moving on, though, the First Minister's statement yesterday highlighted what she described as successes. However, many of us here cannot agree with her perspective. This Government claims that it has managed to reduce waiting times at record levels, but has forgotten who it was that let these waiting lists get that bad in the first place. The First Minister also bragged about the work that the Government is doing on training new NHS staff. However, we understand that, only this week, the Welsh Government has issued allocations of training places for health professionals at Welsh universities, slashing the numbers and threatening the viability of smaller provision. This is no way to treat our health service or those wanting to work in the healthcare sector.
Cabinet Secretary, how can you expect the people of Wales to be grateful for marginal short-term dips in waiting lists when your Government is simultaneously cutting the legs out from under our future workforce by slashing training places and threatening the viability of our medical schools? Are you not simply failing to address some of the fundamental and systemic issues in our healthcare service?
And, Cabinet Secretary, as this is my last chance to speak, whilst we disagree on many policies, I have never doubted your personal desire to help your constituents and the people of Wales as a whole. So, I wish you well in all your future endeavours.
Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Mae'n thema gyffredin yr wyf wedi bod yn ei phrofi, pan fyddaf yn siarad â Gweinidogion neu'n gwrando arnynt, ac yna pan fyddaf yn gwrando ar y bobl yr ydym yn eu gwasanaethu, ac mae yna bob amser wahaniaeth barn ar hyn. Dyma un lle mae gwahaniaeth barn amlwg ar ba mor gyflym yr ydym yn symud i mewn i'r agenda ataliol.
I symud ymlaen, fodd bynnag, tynnodd datganiad y Prif Weinidog ddoe sylw at yr hyn a ddisgrifiodd fel llwyddiannau. Fodd bynnag, ni all llawer ohonom yma gytuno â'i safbwynt. Mae'r Llywodraeth hon yn honni ei bod wedi llwyddo i leihau amseroedd aros ar y lefelau uchaf erioed, ond mae wedi anghofio pwy a adawodd i'r rhestrau aros hyn fynd mor ddrwg yn y lle cyntaf. Roedd y Prif Weinidog hefyd yn brolio am y gwaith y mae'r Llywodraeth yn ei wneud ar hyfforddi staff GIG newydd. Fodd bynnag, deallwn fod Llywodraeth Cymru, yr wythnos hon yn unig, wedi cyhoeddi dyraniadau lleoedd hyfforddi i weithwyr iechyd proffesiynol mewn prifysgolion yng Nghymru, gan leihau'r niferoedd a bygwth hyfywedd darpariaeth lai. Nid dyma'r ffordd i drin ein gwasanaeth iechyd na'r rhai sydd am weithio yn y sector gofal iechyd.
Ysgrifennydd y Cabinet, sut y gallwch chi ddisgwyl i bobl Cymru fod yn ddiolchgar am ostyngiadau byrdymor ymylol mewn rhestrau aros pan fydd eich Llywodraeth ar yr un pryd yn tanseilio ein gweithlu yn y dyfodol drwy dorri lleoedd hyfforddi a bygwth hyfywedd ein hysgolion meddygol? Onid ydych chi'n methu mynd i'r afael â rhai o'r problemau sylfaenol a systemig yn ein gwasanaeth gofal iechyd?
Ac Ysgrifennydd y Cabinet, gan mai hwn yw fy nghyfle olaf i siarad, er ein bod yn anghytuno ar lawer o bolisïau, nid wyf erioed wedi amau eich awydd personol i helpu eich etholwyr a phobl Cymru gyfan. Felly, rwy'n dymuno'n dda i chi yn y dyfodol.
Thank you for that, Peter. I appreciate that, and I've enjoyed having the opportunity of answering your questions over the last period of time. But what you say about healthcare training commissioning is simply not the case. So, I made a statement, as you will know, a few weeks ago, setting out this Government's approach to commissioning training places. The value of the contracts that have been commissioned is broadly the same as last year; that's done deliberately, to ensure stability and continuity. We know that we've seen examples, including recently, where more graduates are coming out of our universities than there are jobs for them in Wales. We don't want to see that situation—that isn't a sensible way for us to proceed. So, we need to make sure that we have a stable pattern of commissioning.
So, as I set out in my statement a couple of weeks ago, that is the plan for next year—the same value of contracts, a stable position, allowing the Government in the new Senedd to apply that lens of the longer-term needs of some parts of the professions in particular. So, we've prioritised that consciously, and universities now will respond to that commissioning arrangement from Health Education and Improvement Wales in the collaborative way that they have for many, many years. This is the seventh year in which this planning cycle has been taken forward, and I'm confident it will get us to the right place.
Diolch am hynny, Peter. Rwy'n gwerthfawrogi hynny, ac rwyf wedi mwynhau cael y cyfle i ateb eich cwestiynau dros y cyfnod diwethaf. Ond nid yw'r hyn a ddywedwch am gomisiynu hyfforddiant gofal iechyd yn wir. Fel y gwyddoch, fe wneuthum ddatganiad ychydig wythnosau yn ôl yn nodi dull y Llywodraeth hon o gomisiynu lleoedd hyfforddi. Mae gwerth y contractau sydd wedi'u comisiynu yr un fath â'r llynedd yn fras; mae hynny wedi ei wneud yn fwriadol, i sicrhau sefydlogrwydd a pharhad. Gwyddom ein bod wedi gweld enghreifftiau, gan gynnwys yn ddiweddar, lle mae nifer fwy o raddedigion yn dod allan o'n prifysgolion na nifer y swyddi sydd ar gael iddynt yng Nghymru. Nid ydym am weld y sefyllfa honno—nid yw honno'n ffordd synhwyrol o symud ymlaen. Felly, mae angen inni wneud yn siŵr fod gennym batrwm comisiynu sefydlog.
Felly, fel y nodais yn fy natganiad ychydig wythnosau yn ôl, dyna'r cynllun ar gyfer y flwyddyn nesaf—contractau o'r un gwerth, sefyllfa sefydlog, sy'n caniatáu i'r Llywodraeth yn y Senedd newydd gymhwyso'r lens honno ar gyfer anghenion mwy hirdymor rhai rhannau o'r proffesiynau yn arbennig. Felly, rydym wedi blaenoriaethu hynny'n fwriadol, a bydd prifysgolion nawr yn ymateb i'r trefniant comisiynu hwnnw gan Addysg a Gwella Iechyd Cymru yn y ffordd gydweithredol y maent wedi bod yn ei harfer ers blynyddoedd lawer. Dyma'r seithfed flwyddyn y mae'r cylch cynllunio hwn wedi'i weithredu, ac rwy'n hyderus y bydd yn mynd â ni i'r lle iawn.
Llefarydd Plaid Cymru, Mabon ap Gwynfor.
Plaid Cymru spokesperson, Mabon ap Gwynfor.
Diolch, Llywydd. Cabinet Secretary, in November 2024, you stood here and launched a multimillion-pound plan to tackle hospital discharge and fix the flow of our NHS. Since then, the Government have poured £90 million into a 50-day challenge, £30 million into pathway funding, which you referred to earlier, and an additional £50 million into recovery packages. The public was told that this investment would save lives. Instead, the Royal College of Emergency Medicine reported yesterday that 2025 saw the worst-ever performance in our accident and emergency departments. Most devastatingly, an estimated 965 people died in Wales last year specifically associated with waits of 12 hours or more. That's 18 deaths every single week. Despite the integrated plans, the number of people medically fit to leave hospital but stuck in a bed has actually risen again this February. Cabinet Secretary, after spending tens of millions of pounds of taxpayers' money, why is the only thing flowing in our hospitals a record-breaking wave of excess deaths? Is this the return on investment that we were promised?
Diolch, Lywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, ym mis Tachwedd 2024, fe wnaethoch chi sefyll yma a lansio cynllun gwerth miliynau o bunnoedd i fynd i'r afael â rhyddhau o'r ysbyty a thrwsio llif ein GIG. Ers hynny, mae'r Llywodraeth wedi arllwys £90 miliwn i her 50 diwrnod, £30 miliwn i gyllid llwybrau, y cyfeirioch chi ato yn gynharach, a £50 miliwn ychwanegol i becynnau adferiad. Dywedwyd wrth y cyhoedd y byddai'r buddsoddiad hwn yn achub bywydau. Yn hytrach, adroddodd y Coleg Brenhinol Meddygaeth Argyfwng ddoe fod 2025 wedi gweld y perfformiad gwaethaf erioed yn ein hadrannau damweiniau ac achosion brys. Yn fwyaf dinistriol, amcangyfrifir bod 965 o bobl wedi marw yng Nghymru y llynedd yn gysylltiedig yn benodol ag amseroedd aros o 12 awr neu fwy. Dyna 18 marwolaeth bob wythnos. Er gwaethaf y cynlluniau integredig, mae nifer y bobl sy'n ffit yn feddygol i adael yr ysbyty ond sy'n gaeth mewn gwely wedi codi eto ym mis Chwefror. Ysgrifennydd y Cabinet, ar ôl gwario degau o filiynau o bunnoedd o arian trethdalwyr, pam mai'r unig beth sy'n llifo yn ein hysbytai yw'r don uchaf erioed o farwolaethau ychwanegol? Ai dyma'r elw ar fuddsoddiad a addawyd inni?
I think it's important to base this conversation on facts. What the royal college has done is an estimation of figures. So, given the sensitivity of the issue, I think it's important to acknowledge that point. The investment that we've made into flow in our hospitals has been significant, and, as I mentioned in my answer to your colleague a few moments ago, is bearing fruit: significant numbers of thousands of extra bed days being made available because people are being discharged more quickly; people spending, on average, a week less in hospital than they would have otherwise. Those are individuals; those aren't bits of data. Those are individuals that are spending less time in hospital. And that's a good thing—they should be home and safely discharged.
There is, of course, a lot further to go, but it's absolutely right that we acknowledge the huge work that's happening in all parts of Wales between the NHS and local authorities, and acknowledge the fact that it's bearing fruit.
Rwy'n credu ei bod yn bwysig seilio'r sgwrs hon ar ffeithiau. Yr hyn y mae'r coleg brenhinol wedi'i wneud yw amcangyfrif ffigurau. Felly, o ystyried sensitifrwydd y mater, rwy'n credu ei bod yn bwysig cydnabod y pwynt hwnnw. Mae'r buddsoddiad a wnaethom ar gyfer llif yn ein hysbytai wedi bod yn sylweddol, ac fel y soniais yn fy ateb i'ch cyd-Aelod ychydig funudau yn ôl, mae'n dwyn ffrwyth: nifer sylweddol o filoedd o ddyddiau gwely ychwanegol ar gael oherwydd bod pobl yn cael eu rhyddhau'n gyflymach; pobl yn treulio wythnos yn llai yn yr ysbyty ar gyfartaledd nag y byddent wedi'i wneud fel arall. Unigolion yw'r rhain; nid darnau o ddata. Mae'r rhain yn unigolion sy'n treulio llai o amser yn yr ysbyty. Ac mae hynny'n beth da—dylent fod adref ac yn cael eu rhyddhau'n ddiogel.
Mae yna lawer o ffordd i fynd wrth gwrs, ond mae'n hollol gywir ein bod yn cydnabod y gwaith enfawr sy'n digwydd ym mhob rhan o Gymru rhwng y GIG ac awdurdodau lleol, ac yn cydnabod y ffaith ei fod yn dwyn ffrwyth.
The national figures released by the Royal College of Emergency Medicine are a tragedy, but the regional data is an indictment of this Government's management of north Wales. While only two hospitals in Wales managed to keep 12-hour waits under 10 per cent, every single major hospital in the Betsi Cadwaladr health board area saw more than one in five patients waiting over 12 hours. At Ysbyty Glan Clwyd, nearly 30 per cent of patients—almost one in three—faced these dangerous delays. In Wrexham Maelor, the situation has spiralled, with a staggering 8 percentage point increase in 12-hour waits in just one year. This isn't due to a sudden surge in patients; the data shows attendances at these sites remained largely flat. Cabinet Secretary, why is it that, despite this Government's direct oversight of Betsi Cadwaladr, a patient in Rhyl or Wrexham is three times more likely to suffer a 12-hour wait than a patient in Cardiff? Why has your special measures status failed to provide basic emergency safety for the people of north Wales?
Mae'r ffigurau cenedlaethol a ryddhawyd gan y Coleg Brenhinol Meddygaeth Argyfwng yn drasiedi, ond mae'r data rhanbarthol yn gondemniad o reolaeth y Llywodraeth hon ar ogledd Cymru. Er mai dim ond dau ysbyty yng Nghymru a lwyddodd i gadw arosiadau 12 awr o dan 10 y cant, gwelodd pob ysbyty mawr yn ardal bwrdd iechyd Betsi Cadwaladr fwy nag un o bob pump o gleifion yn aros dros 12 awr. Yn Ysbyty Glan Clwyd, roedd bron i 30 y cant o gleifion—bron un o bob tri—yn wedi wynebu oedi peryglus o'r fath. Yn Ysbyty Maelor Wrecsam, mae'r sefyllfa wedi gwaethygu, gyda chynnydd syfrdanol o 8 pwynt canran mewn arosiadau 12 awr mewn blwyddyn yn unig. Nid deillio o ymchwydd annisgwyl yn nifer y cleifion y mae hyn; mae'r data'n dangos bod y niferoedd sy'n mynychu'r safleoedd hyn yn parhau i fod yn wastad i raddau helaeth. Ysgrifennydd y Cabinet, er gwaethaf goruchwyliaeth uniongyrchol y Llywodraeth hon ar fwrdd Betsi Cadwaladr, pam y mae claf yn y Rhyl neu Wrecsam dair gwaith yn fwy tebygol o orfod aros am 12 awr na chlaf yng Nghaerdydd? Pam y mae eich statws mesurau arbennig wedi methu darparu diogelwch sylfaenol mewn argyfwng i bobl gogledd Cymru?
I think it's important to put the points you've made in context. I absolutely do recognise that the level of performance in urgent and emergency care in north Wales hospitals is absolutely not where it needs to be. But it's important to provide context to the points that you're making. Looking across Wales, the average time spent in emergency departments before triage was 16 minutes, and people typically waited one hour and 15 minutes before being assessed by a senior doctor. The average time spent in emergency departments before admission or going home was under three hours. That is the experience of most people in the healthcare system most of the time. And I think the context for the point you're making is important.
I do absolutely accept that the level of regional variation that you're rightly pointing out is not acceptable, and I've been very clear with the health board in relation to that. That's why they continue to be in special measures—one of the reasons—because that performance is not where it needs to be. You will also know that, before Christmas, I made available to the health board a specialist team to work with the senior executive team there specifically on this important issue, recognising absolutely just how important it is that patients in north Wales see the same improvements and the same benefits as patients in other parts of Wales.
Rwy'n credu ei bod yn bwysig rhoi'r pwyntiau rydych wedi'u gwneud mewn cyd-destun. Rwy'n cydnabod yn llwyr nad yw lefel y perfformiad mewn gofal brys ac argyfwng yn ysbytai gogledd Cymru lle mae angen iddo fod. Ond mae'n bwysig darparu cyd-destun i'r pwyntiau yr ydych chi'n eu gwneud. Wrth edrych ar draws Cymru, yr amser cyfartalog a dreuliwyd mewn adrannau brys cyn brysbennu oedd 16 munud, ac roedd pobl fel arfer yn aros awr a 15 munud cyn cael eu hasesu gan uwch feddyg. Roedd yr amser cyfartalog a dreuliwyd mewn adrannau brys cyn eu derbyn i'r ysbyty neu fynd adref yn llai na thair awr. Dyna brofiad y rhan fwyaf o bobl yn y system gofal iechyd y rhan fwyaf o'r amser. Ac rwy'n credu bod y cyd-destun ar gyfer y pwynt a wnewch yn bwysig.
Rwy'n derbyn yn llwyr nad yw'r lefel o amrywiad rhanbarthol yr ydych chi'n gywir i'w nodi yn dderbyniol, ac rwyf wedi bod yn glir iawn gyda'r bwrdd iechyd mewn perthynas â hynny. Dyna pam y maent yn parhau i fod yn destun mesurau arbennig—un o'r rhesymau—oherwydd nad yw'r perfformiad hwnnw lle mae angen iddo fod. Fe fyddwch chi'n gwybod hefyd, cyn y Nadolig, fy mod wedi darparu tîm arbenigol i'r bwrdd iechyd i weithio gyda'r uwch dîm gweithredol yno ar y mater pwysig hwn yn benodol, gan gydnabod pa mor bwysig yw hi i gleifion yng ngogledd Cymru weld yr un gwelliannau a'r un manteision â chleifion mewn rhannau eraill o Gymru.
Diolch am yr ateb yna, Ysgrifennydd Cabinet. Rŵan, wrth i chi baratoi i gamu lawr o swydd gyhoeddus gyda chraffu di-baid, a'r pwysau sydd yn dod yn sgil hynny, a chyda degawd o wasanaeth ymroddedig i'r Senedd yma, y Llywodraeth ac i bobl Cymru, dwi am orffen drwy fynegi fy niolch diffuant i chi am eich cyfraniad i fywyd cyhoeddus Cymru. Dwi am roi ar record eich bod chi wedi bod yn barchus ac yn serchog i fi bob amser, ac, er ein gwahaniaethau gwleidyddol, mi ydych chi wedi bod yn raslon bob tro. Dymuniadau gorau i chi, felly, wrth i chi fynd ati i ddysgu Sbaeneg, mwynhau haul Sbaen am ryw gyfnod, cyn symud ymlaen i gyfrannu unwaith eto, dwi'n siŵr, at fywyd cyhoeddus yng Nghymru. Felly, diolch i chi.
Ond, wrth inni edrych ymlaen at Lywodraeth newydd, ac at Weinidog newydd, mae'n rhaid inni fod yn onest. Mi fu camgymeriadau a heriau sylweddol dros y blynyddoedd. Eto i gyd, bu hefyd adegau pan weithiodd y system fel y dylai. Ein blaenoriaeth yn awr ydy sicrhau mai gwneud pethau'n iawn ydy'r norm ac nid yr eithriad. Felly, gyda hynny mewn golwg, dwi am ofyn: wrth adlewyrchu ar eich amser yn arwain ar un o bortffolios mwyaf heriol y Llywodraeth, beth ydych chi'n ystyried ydy'r rhwystrau sylfaenol pennaf er mwyn cyflawni'r newidiadau systemig sydd eu hangen a sicrhau'r canlyniadau y mae cleifion a staff ein gwasanaeth iechyd a gofal yn eu haeddu?
Thank you for that response. Now, as you prepare to stand down from public office, with the constant scrutiny and the pressures that come with that, and with a decade of committed service to this Senedd, the Government, and the people of Wales, I want to conclude by expressing my sincere thanks to you for your contribution to Welsh public life. I want to place on record that you have been respectful and kind to me on all occasions, and, despite our political differences, you have been gracious too. I wish you well, therefore, as you go about learning Spanish, enjoying the Spanish sun for a period, before moving on to contribute once again, I'm sure, to public life in Wales. So, thank you.
But, as we look forward to a new Government, and a new Minister, we do have to be honest. There have been mistakes and significant challenges over the years. However, there have also been times when the system has worked as it should. Our priority now is to ensure that we do things right, and that that is the norm rather than the exception. So, with that in mind, I want to ask you: in reflecting on your time in leading one the most challenging portfolios within Government, what do you consider are the fundamental barriers to delivering the systemic changes that are needed and ensuring the outcomes that patients and staff in our health and care system deserve?
Wel, diolch i'r Aelod am ei sylwadau agoriadol, ac am ei garedigrwydd yn hynny o beth. Mae wedi bod yn bleser cael y cyfle hefyd i ateb cwestiynau ganddo fe. Mae hefyd wedi bod yn beth calonogol i allu cael ambell i sgwrs breifat gadarnhaol gydag e hefyd.
Rwy'n mynd i'w siomi fe gan nad ydw i'n mynd i'w helpu fe gyda'i gynllun ar gyfer yr etholiad. [Chwerthin.] Mae'n amlwg, fel roedd y Prif Weinidog yn dweud ddoe, fod gormod o rannau o'ch cynlluniau chi sydd yn mynnu meddwl pellach, a mynnu ystyriaeth bellach. Felly, dwi ddim yn mynd i fod yn rhan o'r broses honno ar ei ran e. Beth ddywedaf i yw hyn, o ddifrif: beth ŷn ni yn gweld nawr ar sail buddsoddiad a'r newidiadau—nid jest yr arian, ond y newidiadau sydd wedi bod ar waith dros y ddwy flynedd ddiwethaf yn benodol, ond cyn hynny hefyd—rŷn ni'n gweld y gwasanaeth iechyd yn dod nôl i fod yn gytbwys.
Felly, mae'r arbenigeddau lle mae'r cynnydd mwyaf wedi bod a lle mae'r galw mwyaf, byddwn i'n dweud bod yr 20 mwyaf pwysig o'r rheini nawr mewn sefyllfa lle maen nhw'n gynaliadwy. Mae hynny'n rhoi cyfle pwysig i'r gwasanaeth iechyd nid jest i barhau i berfformio, fel rŷn ni'n gweld, ar lefelau sy'n torri recordiau ar hyn o bryd, ond hefyd i ddefnyddio'r cyfle hynny i ddiwygio ymhellach sut mae gwasanaethau yn cael eu darparu. Mae'r gorwel yn glir i allu gwneud hynny, a pharhau i wneud hynny, ac rŷn ni wedi gweld dros y ddwy flynedd ddiwethaf fod hynny'n gallu gwneud gwahaniaeth mawr, a dyna beth rwy'n gobeithio y gwelwn ni, ac rwy'n ffyddiog bod hynny'n bosib.
Well, I thank the Member for his opening comments, and for his kindness in that regard. It's been a pleasure also to respond to his questions. It's also been very encouraging to have had a few private positive conversations with him as well.
I'm going to disappoint him in that I'm not going to help him with his plans for the election. [Laughter.] It's clear, as the First Minister said yesterday, that there are too many parts of your plans that demand further consideration and thought. So, I'm not going to be part of that particular process on his behalf. What I will say is this, in all seriousness: what we are seeing now on the basis of the investment and the changes—not just the funding, but the changes that have been made over the last two years in particular, but before that too—we are seeing the health service coming back into balance.
So, the specialisms where the greatest progress has been made and where the greatest demand is, I would say that the 20 most important of those are now in a situation where they are sustainable. That provides an important opportunity to the health service not just to continue to perform, as we've seen, at levels that are breaking records at the moment, but also to use that and take that opportunity to reform further how services are provided. The horizon is clear to be able to do that, and to continue to do that, and we have seen over the past two years that that can make a huge difference, and that's what I hope to see, and I am confident that that's possible.
3. Pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o'r cyflenwad o frechlyn MenB i fferyllfeydd i'w gynnig yn breifat i drigolion Islwyn? OQ64060
3. What assessment has the Welsh Government made of the supply of MenB vaccine for pharmacies to offer privately to the residents of Islwyn? OQ64060
Private supplies of vaccination in pharmacies or other non-NHS providers sit outside of the Welsh Government’s procurement arrangements. The MenB vaccination is offered as part of the routine childhood programme for children at ages eight weeks, 12 weeks and 12 months, and there have been no issues with supply reported.
Mae cyflenwadau preifat o frechiadau mewn fferyllfeydd neu ddarparwyr eraill nad ydynt yn rhan o'r GIG y tu allan i drefniadau caffael Llywodraeth Cymru. Mae'r brechiad MenB yn cael ei gynnig yn rhan o'r rhaglen plentyndod arferol i blant wyth wythnos, 12 wythnos a 12 mis oed, ac nid oes unrhyw broblemau wedi'u hadrodd gyda'r cyflenwad.
Diolch. The UK Government Minister for Health has asked the Joint Committee on Vaccination and Immunisation to re-examine the eligibility for the meningitis vaccine for a wider group of people, following the recent outbreak in Kent. And whilst we await the outcome of this re-examination, there has been an increase in demand from people seeking to purchase the meningitis B vaccine from pharmacies for their children.
The UK Health Security Agency announced that 20,000 additional vaccines are being made available to pharmacies. The National Pharmacy Association have warned that this number will be unlikely to meet current levels of demand across the UK. So, Cabinet Secretary, what actions will the Welsh Government take, if necessary, to ensure that pharmacies throughout Islwyn are able to meet the public demand for the meningitis B vaccine?
Diolch. Mae Gweinidog Iechyd Llywodraeth y DU wedi gofyn i'r Cyd-bwyllgor ar Imiwneiddio a Brechu ailarchwilio cymhwysedd ar gyfer brechlyn llid yr ymennydd ar gyfer grŵp ehangach o bobl, yn dilyn yr achosion diweddar yng Nghaint. A thra ydym yn aros am ganlyniad yr ailarchwiliad, bu cynnydd yn y galw gan bobl sy'n ceisio prynu brechlyn llid yr ymennydd B o fferyllfeydd ar gyfer eu plant.
Cyhoeddodd Asiantaeth Diogelwch Iechyd y DU fod 20,000 o frechlynnau ychwanegol ar gael i fferyllfeydd. Mae'r Gymdeithas Fferylliaeth Genedlaethol wedi rhybuddio y bydd y nifer hwn yn annhebygol o ddiwallu'r lefelau presennol o alw ledled y DU. Felly, Ysgrifennydd y Cabinet, pa gamau y bydd Llywodraeth Cymru yn eu cymryd, os oes angen, i sicrhau bod fferyllfeydd ledled Islwyn yn gallu ateb y galw cyhoeddus am frechlyn llid yr ymennydd B?
As you said in your question, the Welsh Government relies on the expert clinical advice of the JCVI in setting vaccination policy. We are working very closely with Public Health Wales, but with the UKHSA across the UK, to ensure that we keep under close surveillance these important developments, and, when we have further advice from the JCVI, of course we will consider that in the usual way in terms of our future vaccination policy. We are committed as well to keeping public health advice under constant supervision. You will be aware that I wrote to Members in the last few days setting out the Government's position in relation to that. Public Health Wales has also provided additional resources, both to universities and to the general public in relation to this.
As you know, as you mentioned in your question, UKHSA manages the procurement of vaccines for all the UK nations. We, as a Government, have no direct involvement in that, but I'm confident that UKHSA arrangements will be sufficient. Pharmacies in Wales have not raised any concerns with the Chief Pharmaceutical Officer for Wales. There is an understanding that their supply falls under their commercial non-NHS business, as you would expect.
Fel y dywedoch chi yn eich cwestiwn, mae Llywodraeth Cymru yn dibynnu ar gyngor clinigol arbenigol y Cyd-bwyllgor ar Imiwneiddio a Brechu ar gyfer sefydlu polisi brechu. Rydym yn gweithio'n agos iawn gydag Iechyd Cyhoeddus Cymru, a chydag Asiantaeth Diogelwch Iechyd y DU ledled y DU, i sicrhau ein bod yn cadw'r datblygiadau pwysig hyn dan wyliadwriaeth agos, a phan gawn gyngor pellach gan y Cyd-bwyllgor ar Imiwneiddio a Brechu, byddwn yn ei ystyried yn y ffordd arferol o ran ein polisi brechu yn y dyfodol. Rydym hefyd wedi ymrwymo i gadw cyngor iechyd cyhoeddus o dan oruchwyliaeth gyson. Fe fyddwch yn ymwybodol fy mod wedi ysgrifennu at yr Aelodau yn ystod y dyddiau diwethaf yn nodi safbwynt y Llywodraeth mewn perthynas â hynny. Mae Iechyd Cyhoeddus Cymru hefyd wedi darparu adnoddau ychwanegol, i brifysgolion ac i'r cyhoedd mewn perthynas â hyn.
Fel y gwyddoch, fel y soniwyd gennych yn eich cwestiwn, Asiantaeth Diogelwch Iechyd y DU sy'n rheoli caffael brechlynnau ar gyfer pob gwlad yn y DU. Fel Llywodraeth, nid oes gennym unrhyw ran uniongyrchol yn hynny, ond rwy'n hyderus y bydd trefniadau Asiantaeth Diogelwch Iechyd y DU yn ddigonol. Nid yw fferyllfeydd yng Nghymru wedi codi unrhyw bryderon gyda Phrif Swyddog Fferyllol Cymru. Ceir dealltwriaeth fod eu cyflenwad yn dod o dan eu busnes masnachol nad yw'n gysylltiedig â'r GIG, fel y byddech yn ei ddisgwyl.
4. Pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o nifer y marwolaethau diangen sy'n gysylltiedig ag amseroedd aros hir mewn adrannau damweiniau ac achosion brys? OQ64031
4. What assessment has the Welsh Government made of the number of excess deaths associated with long waiting times in accident and emergency departments? OQ64031
The Welsh Government draws on independent analyses, including by the Office for National Statistics and the Getting It Right First Time programme, which do show an association between the longest waits and higher mortality. NHS Wales Performance and Improvement is responsible for monitoring data, escalating concerns to the Welsh Government and holding health boards to account on excess mortality.
Mae Llywodraeth Cymru yn tynnu ar ddadansoddiadau annibynnol, gan gynnwys gan y Swyddfa Ystadegau Gwladol a'r rhaglen Gwneud Pethau’n Iawn y Tro Cyntaf, sy'n dangos cysylltiad rhwng yr arosiadau hiraf a niferoedd uwch o farwolaethau. Mae Perfformiad a Gwella GIG Cymru yn gyfrifol am fonitro data, uwchgyfeirio pryderon at Lywodraeth Cymru a dal byrddau iechyd i gyfrif o ran marwolaethau ychwanegol.
Thank you, Minister. I heard Mabon ap Gwynfor question you in his contribution about the figures released by the Royal College of Emergency Medicine, so he's taken the next part of my question away, and I heard your answer. But we know that, for every 72 patients who wait between eight and 12 hours for a bed, one additional death occurs. This is corridor care at its most lethal. That's not acceptable to patients and it's demoralising for hard-working staff. I do think the public deserves to know if the Welsh Government acknowledges these specific findings. With respect, the buck stops with you for the moment. So, I would ask that a formal assessment by the Welsh Government is made of these links between these extreme waiting times and patient mortality. Will you, Minister, commit—even at this last stage today—to a transparent Welsh-specific investigation into these excess deaths to ensure that waiting for a bed no longer carries a death sentence in our NHS? Do it, Minister—pass that baton to Mabon, and the results will be on his desk by May.
Diolch, Weinidog. Clywais Mabon ap Gwynfor yn eich holi yn ei gyfraniad am y ffigurau a ryddhawyd gan y Coleg Brenhinol Meddygaeth Argyfwng, felly mae mynd â rhan nesaf fy nghwestiwn, ac fe glywais eich ateb. Ond fe wyddom, am bob 72 o gleifion sy'n aros rhwng wyth a 12 awr am wely, fod un farwolaeth ychwanegol yn digwydd. Dyma ofal mewn coridorau ar ei fwyaf angheuol. Nid yw hynny'n dderbyniol i gleifion ac mae'n torri ysbryd staff gweithgar. Rwy'n credu bod y cyhoedd yn haeddu gwybod a yw Llywodraeth Cymru yn cydnabod y canfyddiadau penodol hyn. Gyda phob parch, chi sy'n gyfrifol am hyn ar hyn o bryd. Felly, rwy'n gofyn i Lywodraeth Cymru gynnal asesiad ffurfiol o'r cysylltiadau hyn rhwng yr amseroedd aros eithafol hyn a marwolaethau cleifion. Weinidog, a wnewch chi ymrwymo—hyd yn oed ar y cam olaf hwn heddiw—i ymchwiliad tryloyw penodol i Gymru i'r marwolaethau ychwanegol hyn er mwyn sicrhau nad yw aros am wely yn arwain at ddedfryd marwolaeth yn ein GIG mwyach? Gwnewch hynny, Weinidog—trosglwyddwch y baton i Mabon, a bydd y canlyniadau ar ei ddesg erbyn mis Mai.
I don't know about that, but you were good in the first bit. [Laughter.]
Nid wyf yn gwybod am hynny, ond roeddech chi'n dda yn y darn cyntaf. [Chwerthin.]
Could I suggest that we choose our language carefully in relation to such a sensitive area? You're perfectly entitled to—
A gaf i awgrymu ein bod yn dewis ein hiaith yn ofalus mewn perthynas â maes mor sensitif? Mae gennych berffaith hawl i—
It isn't; it's happening in real life.
Na; mae'n digwydd go iawn.
Allow the health Secretary to answer the question.
Gadewch i'r Ysgrifennydd iechyd ateb y cwestiwn.
You're perfectly entitled to put the question to me that you have, and I will answer it directly, but I do think it's important, given the sensitivity of the topic, that we address it with care.
The point I'm making to you is—and I made this point in answer to Mabon ap Gwynfor—the Government does recognise the seriousness of it. In the very first answer I gave you, I recognised the link between excessive waits and mortality. The Government understands the seriousness of the issue. We have a significant programme to be able to improve people's experience both from a patient experience point of view and a patient safety point of view in our urgent and emergency departments in all parts of Wales.
I'm happy to list the range of interventions that we have in place, but I'm sure you're familiar with them. Waiting for more than 12 hours is an unacceptable experience for anybody, both in terms of their clinical experience and their experience of being in the emergency department. That is not acceptable. I also think it's important that we recognise that is not the experience of the vast majority of people turning up to our A&E departments, where the average total wait between discharge or admission is under three hours. Now, we want to see that coming down, and that also is at the heart of the very significant funding that's going into the NHS to tackle this very issue.
Mae gennych berffaith hawl i ofyn eich cwestiwn i mi, a byddaf yn ei ateb nawr, ond rwy'n credu ei bod yn bwysig, o ystyried sensitifrwydd y pwnc, ein bod yn mynd i'r afael ag ef yn ofalus.
Y pwynt rwy'n ei wneud i chi—ac fe wneuthum y pwynt hwn wrth ateb Mabon ap Gwynfor—yw bod y Llywodraeth yn cydnabod difrifoldeb hyn. Yn yr ateb cyntaf a roddais i chi, roeddwn yn cydnabod y cysylltiad rhwng amseroedd aros gormodol a marwolaethau. Mae'r Llywodraeth yn deall difrifoldeb y mater. Mae gennym raglen sylweddol i allu gwella profiad pobl o safbwynt profiad cleifion a safbwynt diogelwch cleifion yn ein hadrannau brys ac argyfwng ym mhob rhan o Gymru.
Rwy'n hapus i restru'r amrywiaeth o ymyriadau sydd gennym ar waith, ond rwy'n siŵr eich bod yn gyfarwydd â nhw. Mae aros am fwy na 12 awr yn brofiad annerbyniol i unrhyw un, o ran eu profiad clinigol a'u profiad o fod yn yr adran frys. Nid yw hynny'n dderbyniol. Rwy'n credu hefyd ei bod yn bwysig ein bod yn cydnabod nad dyna yw profiad y mwyafrif helaeth o bobl sy'n cyrraedd ein hadrannau damweiniau ac achosion brys, lle mae cyfanswm cyfartalog yr amser aros rhwng rhyddhau neu dderbyn i'r ysbyty yn llai na thair awr. Nawr, rydym am weld hynny'n gostwng, ac mae hynny hefyd wrth wraidd y cyllid sylweddol iawn sy'n mynd i'r GIG i fynd i'r afael â'r union fater hwn.
The Royal College of Emergency Medicine, RCEM, reports that over a quarter of patients at Wrexham Maelor, nearly a third at Ysbyty Glan Clwyd and over a fifth at Ysbyty Gwynedd waited 12 hours or more for a care decision last month. Across Wales, 14 per cent waited 12 hours or longer, the worst February on record. The RCEM estimates that deaths associated with waits of 12 hours or more increased to at least 965 last year, averaging 18 preventable deaths per week. Snapshot data provided by them from Wales's 12 emergency departments recorded 22 per cent of patients in non-designated spaces. Forty-three per cent of these were awaiting in-patient beds, and 32 per cent were being treated in non-designated spaces—often the sickest patients. As the RCEM states, however, emergency department overcrowding is not inevitable. So, what action are you taking to improve hospital flow and reduce preventable mortality? And, given that NHS England has adopted a national definition of corridor care and will begin publishing monthly corridor care data from May, will you be doing the same, or are you just leaving this for the next Welsh Government?
Mae'r Coleg Brenhinol Meddygaeth Argyfwng yn adrodd bod dros chwarter y cleifion yn Ysbyty Maelor Wrecsam, bron i draean yn Ysbyty Glan Clwyd a dros bumed y cleifion yn Ysbyty Gwynedd wedi aros 12 awr neu fwy am benderfyniad gofal fis diwethaf. Ar draws Cymru, roedd 14 y cant wedi aros 12 awr neu fwy, y mis Chwefror gwaethaf a gofnodwyd erioed. Mae'r Coleg Brenhinol Meddygaeth Argyfwng yn amcangyfrif bod marwolaethau sy'n gysylltiedig ag amseroedd aros o 12 awr neu fwy wedi cynyddu i o leiaf 965 y llynedd, gyda chyfartaledd o 18 marwolaeth ddiangen yr wythnos. Cofnododd data ciplun a ddarparwyd ganddynt o 12 adran frys Cymru 22 y cant o gleifion mewn mannau heb eu dynodi. Roedd 43 y cant o'r rhain yn aros am welyau cleifion mewnol, a 32 y cant yn cael eu trin mewn mannau heb eu dynodi—y cleifion mwyaf sâl yn aml. Fel y dywed y Coleg Brenhinol Meddygaeth Argyfwng fodd bynnag, nid yw gorlenwi mewn adrannau brys yn anochel. Felly, pa gamau rydych chi'n eu cymryd i wella llif drwy ysbytai a lleihau nifer y marwolaethau y gellir eu hatal? Ac o ystyried bod GIG Lloegr wedi mabwysiadu diffiniad cenedlaethol o ofal mewn coridorau ac y bydd yn dechrau cyhoeddi data misol ar gyfer gofal mewn coridorau o fis Mai, a fyddwch chi'n gwneud yr un peth, neu a ydych chi'n gadael hyn i Lywodraeth nesaf Cymru?
Well, I won't be the Minister in May, but I've committed previously to making that data available. It is important that people are able to look at it. We've been able, in the two sprints that we've had, at the end of last year and the beginning of this year, to improve the way in which that data is collected. It's obviously important that it's collected on a consistent basis and in a comprehensive way that enables us to have a clear picture. That is improving, but we haven't yet got the system to a place where it's captured in a sufficiently reliable way. I'm pretty confident that that will be resolved by, I would think, the summer. So, that will enable the Government and new Senedd, if it chooses to do that, to publish that data. I do agree with you, it is important for transparency.
On the range of other things that we are doing, we're funding falls co-ordination arrangements, we're funding single points of access, expanded same-day emergency care capacity, we're tightening up discharge processes and operational grip, we've funded local authorities and the health service with an extra £30 million specifically to transform pathways of care, and each health board has a plan, which is Getting It Right First Time approved, in order to improve flow in the emergency department and right through the hospital.
Wel, nid fi fydd y Gweinidog ym mis Mai, ond rwyf wedi ymrwymo'n flaenorol i sicrhau bod y data hwnnw ar gael. Mae'n bwysig fod pobl yn gallu edrych arno. Yn y ddwy ymgyrch a gawsom, ar ddiwedd y llynedd ac ar ddechrau'r flwyddyn hon, rydym wedi gallu gwella'r ffordd y caiff y data hwnnw ei gasglu. Mae'n amlwg yn bwysig ei fod yn cael ei gasglu ar sail gyson ac mewn ffordd gynhwysfawr sy'n ein galluogi i gael darlun clir. Mae hynny'n gwella, ond nid ydym eto wedi cael y system i le lle mae'n cael ei gasglu mewn ffordd ddigon dibynadwy. Rwy'n eithaf hyderus y bydd hynny'n cael ei ddatrys erbyn yr haf, buaswn yn meddwl. Felly, bydd hynny'n galluogi'r Llywodraeth a'r Senedd newydd i gyhoeddi'r data hwnnw os yw'n dewis gwneud hynny. Rwy'n cytuno, mae'n bwysig ar gyfer tryloywder.
Ar yr amrywiaeth o bethau eraill yr ydym yn eu gwneud, rydym yn ariannu trefniadau cydlynu ar gyfer cwympiadau, rydym yn ariannu pwyntiau mynediad sengl, rydym wedi ehangu capasiti gofal brys ar yr un diwrnod, rydym yn tynhau prosesau rhyddhau o'r ysbyty a rheolaeth weithredol, rydym wedi darparu £30 miliwn ychwanegol i awdurdodau lleol a'r gwasanaeth iechyd yn benodol ar gyfer trawsnewid llwybrau gofal, ac mae gan bob bwrdd iechyd gynllun, sef Gwneud Pethau’n Iawn y Tro Cyntaf, wedi'i gymeradwyo, er mwyn gwella llif yn yr adran frys a thrwy'r ysbyty.
Good afternoon, Cabinet Secretary. None of us want to scaremonger, that's really important. However, this report from the royal college is very concerning. Whatever the numbers are, they are high numbers of people who have been waiting—who are waiting—and, sadly, don't make it to leave the hospital. That is really difficult, particularly if you're old, if you're vulnerable, if you're disabled, and you don't have anybody there to speak out, and to talk and to say, 'What is going on?' And there is a whole group of people who, sadly, don't have anybody there with them to advocate on their behalf. So, although I appreciate what you have to say, and we don't want a scaremonger, we don't want people to be fearful, there is still a significant degree of concern. You've talked a lot about this, and I don't really want to ask you the same question, but, really, it's important that the Government, in your response—. You've acknowledged that there needs to be improvement, but what else can you do to certainly ensure that those vulnerable people are protected and have a voice when they are waiting for somebody to attend to them? Diolch yn fawr iawn.
Prynhawn da, Ysgrifennydd y Cabinet. Nid oes unrhyw un ohonom am godi bwganod, mae hynny'n bwysig iawn. Fodd bynnag, mae'r adroddiad hwn gan y coleg brenhinol yn bryderus iawn. Beth bynnag yw'r niferoedd, maent yn niferoedd uchel o bobl sydd wedi bod yn aros—sydd yn aros—ac nad ydynt yn gadael yr ysbyty, yn anffodus. Mae hynny'n anodd iawn, yn enwedig os ydych chi'n hen, os ydych chi'n agored i niwed, os ydych chi'n anabl, ac nad oes gennych unrhyw un yno i godi llais, ac i siarad ac i ddweud, 'Beth sy'n digwydd?' Ac mae yna grŵp cyfan o bobl sydd, yn anffodus, heb unrhyw un yno gyda nhw i eirioli ar eu rhan. Felly, er fy mod yn deall yr hyn sydd gennych i'w ddweud, ac nid ydym am godi bwganod, nid ydym am i bobl fod yn ofnus, mae yna gryn dipyn o bryder o hyd. Rydych chi wedi siarad llawer am hyn, ac nid wyf am ofyn yr un cwestiwn i chi, ond mae'n bwysig fod y Llywodraeth, yn eich ymateb—. Rydych chi wedi cydnabod bod angen gwella, ond beth arall y gallwch chi ei wneud i sicrhau bod y bobl agored i niwed hynny'n cael eu diogelu ac yn cael llais pan fyddant yn aros i rywun ddod i ofalu amdanynt? Diolch yn fawr iawn.
I'm grateful to you for the way in which you've put the question, and I think I've listed the steps that we're taking specifically in order to support a better patient experience in the urgent and emergency part of our health system. We are seeing improvements. I think it's important that we acknowledge that, but there are parts of the system where that isn't happening quickly enough, as I acknowledged in my answer to Mabon ap Gwynfor earlier today. The Government is focused on it. It's funding health boards many hundreds of millions of pounds in addition to its core funding to be able to improve the experience, and we are seeing that improvement. We want to see that happening everywhere and faster.
Rwy'n ddiolchgar i chi am y ffordd y gofynnoch chi'r cwestiwn, ac rwy'n credu fy mod wedi rhestru'r camau yr ydym yn eu cymryd yn benodol er mwyn cefnogi gwell profiad i gleifion yn y rhan frys ac argyfwng o'n system iechyd. Rydym yn gweld gwelliannau. Rwy'n credu ei bod yn bwysig ein bod yn cydnabod hynny, ond mae yna rannau o'r system lle nad yw hynny'n digwydd yn ddigon cyflym, fel y cydnabûm yn fy ateb i Mabon ap Gwynfor yn gynharach heddiw. Mae'r Llywodraeth yn canolbwyntio ar hynny. Mae'n ariannu cannoedd o filiynau o bunnoedd i fyrddau iechyd yn ogystal â'i gyllid craidd i allu gwella'r profiad, ac rydym yn gweld y gwelliant hwnnw. Rydym am weld hynny'n digwydd ym mhobman ac yn gyflymach.
Cabinet Secretary, it's a national disgrace. One death is a death too many. People go to A&E to get fixed. They expect timely emergency care. Instead, we're seeing reports from the Royal College of Emergency Medicine that too many people are waiting in corridors, too many people are waiting 12 hours plus, and the attention that they're receiving in A&E whilst waiting is not good enough. I have a list as long as my arm of constituents that have waited 15 hours, 18 hours, 22 hours. One of those is me. I had a gentleman next to me who'd waited even longer. He was 80 years old, he had a massive hernia poking out of him, and yet he went home because he couldn't wait any longer. I am not surprised by these reports at all. These reports that are showing excessive deaths in A&E departments are not a surprise, but it's no reflection of the emergency staff who work extremely hard and are at breaking point. But this is a national disgrace, Cabinet Secretary. Will you take this opportunity to apologise to my constituents on behalf of your Government, and those families who have lost loved ones because of this? And do you regret that, in your time as Cabinet Secretary, you have allowed this to continue?
Ysgrifennydd y Cabinet, mae'n warth cenedlaethol. Mae un farwolaeth yn un farwolaeth yn ormod. Mae pobl yn mynd i adrannau damweiniau ac achosion brys i gael eu gwella. Maent yn disgwyl gofal brys amserol. Yn lle hynny, gwelwn adroddiadau gan y Coleg Brenhinol Meddygaeth Argyfwng fod gormod o bobl yn aros mewn coridorau, gormod o bobl yn aros am 12 awr a mwy, ac nid yw'r sylw y maent yn ei gael mewn adrannau damweiniau ac achosion brys wrth aros yn ddigon da. Mae gennyf restr cyn hired â fy mraich o etholwyr sydd wedi aros 15 awr, 18 awr, 22 awr. Rwy'n un o'r rheini. Roedd gennyf ŵr bonheddig wrth fy ymyl a oedd wedi aros hyd yn oed yn hirach. Roedd yn 80 mlwydd oed, roedd ganddo dorgest enfawr yn gwthio allan ohono, ac eto aeth adref am na allai aros yn hirach. Ni chaf fy synnu gan yr adroddiadau hyn o gwbl. Nid yw'r adroddiadau hyn sy'n dangos marwolaethau ychwanegol mewn adrannau damweiniau ac achosion brys yn syndod, ond nid yw'n adlewyrchiad o'r staff brys sy'n gweithio'n galed iawn ac sydd ar ben eu tennyn. Ond mae hyn yn warth cenedlaethol, Ysgrifennydd y Cabinet. A wnewch chi fanteisio ar y cyfle hwn i ymddiheuro i fy etholwyr ar ran eich Llywodraeth, a'r teuluoedd hynny sydd wedi colli anwyliaid oherwydd hyn? Ac a ydych chi'n difaru eich bod wedi caniatáu i hyn barhau yn ystod eich amser fel Ysgrifennydd y Cabinet?
I don't accept the last point of the Member's question, obviously. I am very sorry for anybody who has an experience in any part of the NHS that does not live up to the standards that we all expect. I hope that she found the answers I've given to colleagues helpful in addressing her other points.
Nid wyf yn derbyn y pwynt olaf yng nghwestiwn yr Aelod, yn amlwg. Mae'n ddrwg gennyf dros unrhyw un sydd wedi cael profiad mewn unrhyw ran o'r GIG nad yw'n cyrraedd y safonau yr ydym i gyd yn eu disgwyl. Rwy'n gobeithio ei bod yn gweld yr atebion a roddais i gyd-Aelodau'n ddefnyddiol i ateb ei phwyntiau eraill.
A huge success within our NHS—and we should acknowledge a huge success—is, I believe, our minor injuries units. You've heard me mention these before. As many as 100 per cent of patients are seen within a four-hour waiting time target at Barry Hospital MIU. Though, there is a real issue: that fantastic MIU is only open Monday to Friday between 09:00 and 15:30. Additionally, the injuries and illnesses that can be treated are limited. I believe expanding the service at Barry MIU and other minor injuries units would reduce pressure on our A&Es—A&Es such as Bridgend, the Heath and Llantrisant. Whilst I'm already in contact with Cardiff and Vale University Health Board about what I consider is the amazing potential in Barry, do you agree with me that expanding medical services in the south of Glamorgan could help reduce pressure on A&Es elsewhere in the region? Diolch yn fawr.
Llwyddiant ysgubol yn ein GIG—a dylem gydnabod llwyddiant ysgubol—yw ein hunedau mân anafiadau. Rydych chi wedi fy nghlywed yn sôn am y rhain o'r blaen. Mae cymaint â 100 y cant o gleifion yn cael eu gweld o fewn y targed amser aros o bedair awr yn uned mân anafiadau Ysbyty'r Barri. Er, mae yna broblem go iawn: dim ond o ddydd Llun i ddydd Gwener rhwng 09:00 a 15:30 y mae'r uned mân anafiadau wych honno ar agor. Yn ogystal, mae'r anafiadau a'r afiechydon y gellir eu trin yn gyfyngedig. Credaf y byddai ehangu'r gwasanaeth yn uned mân anafiadau'r Barri ac unedau mân anafiadau eraill yn lleihau'r pwysau ar ein hadrannau damweiniau ac achosion brys fel Pen-y-bont ar Ogwr, y Mynydd Bychan a Llantrisant. Er fy mod eisoes mewn cysylltiad â Bwrdd Iechyd Prifysgol Caerdydd a'r Fro ynglŷn â'r hyn rwy'n ei ystyried yn botensial anhygoel yn y Barri, a ydych chi'n cytuno â mi y gallai ehangu gwasanaethau meddygol yn ne Morgannwg helpu i leihau'r pwysau ar adrannau damweiniau ac achosion brys mewn mannau eraill yn y rhanbarth? Diolch yn fawr.
Well, expanding minor injuries access is something that we are looking at and delivering in all parts of Wales. It's important that we are making sure that the blend of services meets the patients’ expectations, and that people are turning up to the right places for the right treatment. That's obviously challenging in quite a complex health landscape. Of course, in order to get a clear understanding of where the best place is to go for the care that we need, NHS 111 is the best port of call for any patient looking for where they can get the most rapid access to the service they need.
Wel, mae ehangu mynediad i unedau mân anafiadau yn rhywbeth yr ydym yn edrych arno ac yn ei gyflawni ym mhob rhan o Gymru. Mae'n bwysig ein bod yn gwneud yn siŵr fod y cyfuniad o wasanaethau'n bodloni disgwyliadau'r cleifion, a bod pobl yn mynd i'r lleoedd iawn ar gyfer y driniaeth iawn. Mae hynny'n amlwg yn heriol mewn tirwedd iechyd eithaf cymhleth. Wrth gwrs, er mwyn cael dealltwriaeth glir o ble yw'r lle gorau i fynd am y gofal sydd ei angen arnom, GIG 111 yw'r man gorau i unrhyw glaf sy'n edrych i weld ble y gall gael y gwasanaeth sydd ei angen arno yn fwyaf cyflym.
5. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i ostwng nifer yr apwyntiadau a gollir ar draws gwasanaethau'r GIG? OQ64033
5. What steps is the Welsh Government taking to reduce missed appointments across NHS services? OQ64033
I've clearly stated my expectation that the NHS must reduce missed appointments. A national target of 5 per cent or less as a percentage of all appointments, has been set for the number of non-attended appointments, and the out-patient national strategy now provides the tools needed to help the NHS to achieve this.
Rwyf wedi datgan yn glir fy nisgwyliad fod yn rhaid i'r GIG leihau nifer yr apwyntiadau a gollir. Mae targed cenedlaethol o 5 y cant neu lai fel canran o'r holl apwyntiadau wedi'i osod ar gyfer nifer yr apwyntiadau nad ydynt yn cael eu mynychu, ac mae'r strategaeth genedlaethol ar gyfer cleifion allanol bellach yn darparu'r offer sydd eu hangen i helpu'r GIG i gyflawni hyn.
Cabinet Secretary, you'll be aware of the disastrous plans to centralise services in Hywel Dda—emergency general surgery away from Withybush and stroke services away from Bronglais. I recently met with the Community Transport Association of Wales, whose research shows that over 60 per cent of their journeys are to health appointments. Crucially, around a third of those patients would not be able to attend without that support, thus potentially missing or cancelling appointments. Given the health board's plans to move services away from constituents, many of whom are reliant on community and voluntary transport, this, of course, increases the risk of missed appointments. So, can you confirm, in deciding on its plan to centralise services away from these two hospitals, whether the health board undertook a review into transport, and specifically community transport, and whether an assessment was made of the potential increase in missed appointments?
Ysgrifennydd y Cabinet, fe fyddwch yn ymwybodol o'r cynlluniau trychinebus i ganoli gwasanaethau yn Hywel Dda—llawdriniaeth gyffredinol argyfwng i ffwrdd o Ysbyty Llwynhelyg a gwasanaethau strôc i ffwrdd o Ysbyty Bronglais. Yn ddiweddar, cyfarfûm â Chymdeithas Trafnidiaeth Gymunedol Cymru, y mae eu hymchwil yn dangos bod dros 60 y cant o'u teithiau i apwyntiadau iechyd. Yn allweddol, ni fyddai tua thraean o'r cleifion hynny'n gallu mynychu heb y cymorth hwnnw, a thrwy hynny o bosib yn colli neu'n canslo apwyntiadau. O ystyried cynlluniau'r bwrdd iechyd i symud gwasanaethau i ffwrdd oddi wrth etholwyr, y mae llawer ohonynt yn dibynnu ar drafnidiaeth gymunedol a gwirfoddol, mae hyn, wrth gwrs, yn cynyddu'r risg o golli apwyntiadau. Felly, a allwch chi gadarnhau, wrth benderfynu ar ei gynllun i ganoli gwasanaethau i ffwrdd o'r ddau ysbyty, a wnaeth y bwrdd iechyd gynnal adolygiad o drafnidiaeth, ac yn benodol trafnidiaeth gymunedol, ac a wnaed asesiad o'r cynnydd posib yn nifer yr apwyntiadau a gollir ai peidio?
Well, as you know, no decision has finally been taken on the configuration of services at Bronglais. And in relation to the services at Withybush, there are already arrangements to transport patients between Withybush and Glangwili. The Member will know, from the public accountability meeting that I held with the health board in relation to its clinical services plan, that I sought assurance that plans for the transport element of the delivery of the service were taken fully into account as those service changes are implemented. And if the Member hasn't had a chance to look at that, I would recommend that he does.
Wel, fel y gwyddoch, nid oes unrhyw benderfyniad wedi'i wneud yn derfynol ar gyfluniad gwasanaethau ym Mronglais. Ac o ran y gwasanaethau yn Llwynhelyg, mae trefniadau eisoes i gludo cleifion rhwng Llwynhelyg a Glangwili. Bydd yr Aelod yn gwybod, o'r cyfarfod atebolrwydd cyhoeddus a gynhaliais gyda'r bwrdd iechyd mewn perthynas â'i gynllun gwasanaethau clinigol, fy mod wedi ceisio sicrwydd fod cynlluniau ar gyfer yr elfen drafnidiaeth o ddarparu'r gwasanaeth yn cael eu hystyried yn llawn wrth i'r newidiadau hynny i'r gwasanaeth gael eu gweithredu. Ac os nad yw'r Aelod wedi cael cyfle i edrych ar hynny, buaswn yn argymell ei fod yn gwneud hynny.
Of course, missed appointments are an incredibly serious issue, and we know that there will be a number of missed appointments and cancelled appointments in the Cwm Taf Morgannwg health board as a result of the way in which the health board have been treating their health visitors. We had a question about meningitis B vaccinations, and the Cabinet Secretary referenced the childhood vaccination programme. Well, who are the people who advise on that programme to parents? So, it is all-important that we get this issue resolved as soon as possible.
The latest in this dispute is: health visitors have been issued with pay slips, but haven't been paid; they've had money taken back from them; they've had annual leave cancelled and withdrawn, despite that being agreed pre strike; and, on top of that now, we're seeing the health board attempting to break the strike by outsourcing within the service. And that was completely avoidable. The health visitors themselves were willing to ensure that 80 per cent of the services were still happening during the strike period. So, it was a completely avoidable situation. I could go on.
Of course, the Cabinet Secretary referenced social partnership as being incredibly important to resolving this dispute, but social partnership only works when both sides are willing to come to the table, and Cwm Taf Morgannwg have proven time and time again that they're unwilling to come to the table. So, I would urge the Cabinet Secretary to not bury his head in the sand, step in now, enforce social partnership, and I would also ask him to commit now to an investigation into how the Cwm Taf Morgannwg health board has acted during this dispute. I am pretty sure that investigation would uncover some shocking practices.
Wrth gwrs, mae apwyntiadau a gollir yn broblem hynod ddifrifol, ac rydym yn gwybod y bydd nifer o apwyntiadau'n cael eu colli neu eu canslo ym mwrdd iechyd Cwm Taf Morgannwg o ganlyniad i'r ffordd y mae'r bwrdd iechyd wedi bod yn trin eu hymwelwyr iechyd. Cawsom gwestiwn am frechiadau llid yr ymennydd B, a chyfeiriodd Ysgrifennydd y Cabinet at y rhaglen frechu plentyndod. Wel, pwy yw'r bobl sy'n cynghori ar y rhaglen honno i rieni? Felly, mae'n hollbwysig ein bod yn datrys y mater hwn cyn gynted â phosib.
Y diweddaraf yn yr anghydfod hwn yw: mae ymwelwyr iechyd wedi cael slipiau cyflog, ond nid ydynt wedi cael eu talu; maent wedi cael arian wedi'i dynnu'n ôl oddi wrthynt; maent wedi cael gwyliau blynyddol wedi'u canslo a'i dynnu'n ôl, er iddo gael ei gytuno cyn y streic; ac ar ben hynny nawr, rydym yn gweld y bwrdd iechyd yn ceisio torri'r streic drwy allanoli o fewn y gwasanaeth. A byddai wedi bod modd osgoi hynny i gyd. Roedd yr ymwelwyr iechyd eu hunain yn barod i sicrhau bod 80 y cant o'r gwasanaethau'n dal i ddigwydd yn ystod cyfnod y streic. Felly, roedd yn sefyllfa y gellid bod wedi ei hosgoi'n llwyr. Gallwn fynd ymlaen.
Wrth gwrs, cyfeiriodd Ysgrifennydd y Cabinet at bartneriaeth gymdeithasol fel un sy'n hynod bwysig i ddatrys yr anghydfod hwn, ond nid yw partneriaeth gymdeithasol ond yn gweithio pan fo'r ddwy ochr yn fodlon dod at y bwrdd, ac mae Cwm Taf Morgannwg wedi profi dro ar ôl tro nad ydynt yn fodlon dod at y bwrdd. Felly, rwy'n annog Ysgrifennydd y Cabinet i beidio â chladdu ei ben yn y tywod, ac i gamu i'r adwy nawr, gan orfodi partneriaeth gymdeithasol, ac rwy'n gofyn iddo ymrwymo nawr i ymchwiliad i sut y mae bwrdd iechyd Cwm Taf Morgannwg wedi gweithredu yn ystod yr anghydfod hwn. Rwy'n eithaf siŵr y byddai ymchwiliad yn datgelu rhai arferion brawychus.
[Inaudible.]—people is the resolution of this dispute as early as possible. It is a local dispute. That's not just my view; it's also Unite's view and the health board's view. I've met both with the health board and with Unite, and I have made it very clear that I expect this dispute to be resolved and resolved quickly. I've asked for the ACAS dates to be brought forward and, as a result, they have been. My understanding is that both parties are back in ACAS before the end of this week. And I think it's time for both parties to resolve this dispute. That will require compromise, and it isn't easy, but that is what they are there to do. And I've made my expectation clear that I want this dispute resolved for the very reason that the Member points out. We want to make sure those health visitors, which do work that is so important, are able to be there supporting mums and their children.
[Anghlywadwy.]—pobl yw datrys yr anghydfod hwn cyn gynted â phosib. Mae'n anghydfod lleol. Nid fy marn i'n unig yw hynny; dyna hefyd yw barn Unite a barn y bwrdd iechyd. Rwyf wedi cyfarfod â'r bwrdd iechyd ac ag Unite, ac rwyf wedi dweud yn glir iawn fy mod yn disgwyl i'r anghydfod hwn gael ei ddatrys a'i ddatrys yn gyflym. Rwyf wedi gofyn i'r dyddiadau ACAS gael eu dwyn ymlaen ac o ganlyniad, mae hynny wedi digwydd. Fy nealltwriaeth i yw bod y ddwy ochr yn ôl yn ACAS cyn diwedd yr wythnos hon. Ac rwy'n credu ei bod yn bryd i'r ddwy ochr ddatrys yr anghydfod hwn. Bydd hynny'n galw am gyfaddawd, ac nid yw'n hawdd, ond dyna beth y maent yno i'w wneud. Ac rwyf wedi gwneud fy nisgwyliad yn glir fy mod am i'r anghydfod hwn gael ei ddatrys am yr union reswm y mae'r Aelod yn ei nodi. Rydym am wneud yn siŵr fod yr ymwelwyr iechyd hynny, sy'n gwneud gwaith mor bwysig, yn gallu bod yno i gefnogi mamau a'u plant.
One of the things that can be done to help reduce missed appointments is to make access to the health service easier and more widespread. That is actually about taking services out of hospitals, often, and out of places where they're undertaken. There are good examples in the Choose Pharmacy service, the way that vaccinations are delivered in pharmacies, and, of course, the eye health examination Wales service successfully takes services into high-street optometry. There's also an opportunity to do that with audiology—trusted healthcare professionals who can work in a community to help deliver access in a trusted service. We found it with optometry and pharmacy—the public trusts those people, they know they're registered healthcare professionals, and it does not undermine the NHS. It adds to access, and actually a much better experience for the person who needs care and treatment.
Will you consider using that network of audiologists, some of whom work within the NHS, some of whom work with independent contractors, just like high-street optometry, to ensure there is greater access to audiology services, to help reduce waiting times, and, crucially, to improve the experience and outcomes for the people that we serve?
Un o'r pethau y gellir eu gwneud i helpu i leihau nifer yr apwyntiadau a gollir yw gwneud mynediad at y gwasanaeth iechyd yn haws ac yn fwy eang. Mae hynny'n ymwneud â symud gwasanaethau allan o ysbytai, yn aml, ac allan o leoedd lle cânt eu darparu. Mae enghreifftiau da yn y gwasanaeth Dewis Fferyllfa, y ffordd y mae brechiadau'n cael eu cyflwyno mewn fferyllfeydd, ac wrth gwrs, y ffordd y mae gwasanaeth archwiliad iechyd llygaid Cymru yn llwyddo i fynd â gwasanaethau i mewn i optometreg y stryd fawr. Mae yna gyfle i wneud hynny hefyd gydag awdioleg—gweithwyr gofal iechyd proffesiynol dibynadwy sy'n gallu gweithio mewn cymuned i helpu i ddarparu mynediad mewn gwasanaeth y gellir ymddiried ynddo. Fe wnaethom weld hynny gydag optometreg a fferylliaeth—mae'r cyhoedd yn ymddiried yn y bobl hynny, maent yn gwybod eu bod yn weithwyr gofal iechyd proffesiynol cofrestredig, ac nid yw'n tanseilio'r GIG. Mae'n ychwanegu at fynediad, a phrofiad llawer gwell i'r unigolyn sydd angen gofal a thriniaeth.
A wnewch chi ystyried defnyddio'r rhwydwaith hwnnw o awdiolegwyr, y mae rhai ohonynt yn gweithio o fewn y GIG, a rhai ohonynt yn gweithio gyda chontractwyr annibynnol, yn union fel optometreg y stryd fawr, i sicrhau bod mwy o fynediad at wasanaethau awdioleg, i helpu i leihau amseroedd aros, ac yn hanfodol, i wella profiad a chanlyniadau'r bobl yr ydym yn eu gwasanaethu?
I do agree with the Member that it's really important to do all that we can to move services closer to where people use them. He is right to say that the experience people have of optometry has changed significantly over the last many years. We now make sure that people can be referred directly for cataracts from optometrists, which is a big step forward. From an audiology point of view, obviously, when we are looking at where services are located, making sure that the skills and the capacity are in the right place to deliver that is absolutely crucial. I am about to, or I may have already—I can't quite remember the timing—have issued a statement in relation to the quality standards for audiology. I'm sure that if that has not yet been published, when it is published, the Member will see some positive steps in that space.
Rwy'n cytuno â'r Aelod ei bod yn wirioneddol bwysig gwneud popeth yn ein gallu i symud gwasanaethau'n agosach at lle mae pobl yn eu defnyddio. Mae'n iawn i ddweud bod profiad pobl o optometreg wedi newid yn sylweddol dros y blynyddoedd diwethaf. Rydym bellach yn sicrhau y gellir atgyfeirio pobl yn uniongyrchol ar gyfer cataractau gan optometryddion, sy'n gam mawr ymlaen. O safbwynt awdioleg, yn amlwg, pan fyddwn yn edrych ar ble mae gwasanaethau wedi'u lleoli, mae'n gwbl hanfodol sicrhau bod y sgiliau a'r capasiti yn y lle iawn i gyflawni hynny. Rwyf ar fin, neu efallai fy mod eisoes wedi—ni allaf gofio'r amseriad yn iawn—cyhoeddi datganiad mewn perthynas â'r safonau ansawdd ar gyfer awdioleg. Os nad yw wedi'i gyhoeddi eto, rwy'n siŵr y bydd yr Aelod yn gweld camau cadarnhaol yn y gofod hwnnw pan gaiff ei gyhoeddi.
6. A wnaiff yr Ysgrifennydd Cabinet ddatganiad ar y blaenoriaethau ar gyfer mynd i'r afael â phoen yng Nghynllun Iechyd Menywod Llywodraeth Cymru? OQ64046
6. Will the Cabinet Secretary make a statement on the priorities for tackling pain in the Welsh Government's Women’s Health Plan? OQ64046
Yes. We have consistently heard that women and girls feel that they are not heard, and their pain and symptoms are ignored or dismissed. Ensuring that their voices are heard in every interaction they have with the NHS is vital and, crucially, will improve women's outcomes and experiences of services.
Gwnaf. Rydym wedi clywed yn gyson fod menywod a merched yn teimlo nad ydynt yn cael eu clywed, a bod eu poen a'u symptomau'n cael eu hanwybyddu neu eu diystyru. Bydd sicrhau bod eu lleisiau'n cael eu clywed bob tro y byddant yn rhyngweithio â'r GIG yn hanfodol, ac yn hollbwysig, bydd yn gwella canlyniadau a phrofiadau menywod o wasanaethau.
Can I welcome the words you've said? I have welcomed the women's health plan, which is something that I and others have called for for a long time. I would pay tribute to what Sarah Murphy has done alongside you on this. Too many women have had to deal with unnecessary pain when accessing healthcare. How many women, I wonder, have been told at some point in their lives by doctors, 'This might hurt', and have been expected to accept pain as normal? There are shocking numbers of women suffering from conditions like endometriosis who have had to fight to get their symptoms recognised, when time after time they have been dismissed by too many clinicians who have doubted their testimony.
There are brilliant doctors who get it, but there are still too many who don't. Women should be believed about their own bodies. This normalisation of women's pain has to be challenged. So, yes, I do welcome the steps that have been taken to address this, but would you agree with me that there is so much further we need to go, so that no women feel frightened to go to their doctor and no women have to accept their pain as a regrettable but just normal part of life?
A gaf i groesawu'r geiriau rydych chi wedi'u dweud? Rwyf wedi croesawu'r cynllun iechyd menywod, sy'n rhywbeth rwyf i ac eraill wedi galw amdano ers amser maith. Rwyf am dalu teyrnged i'r hyn y mae Sarah Murphy wedi'i wneud ochr yn ochr â chi ar hyn. Mae gormod o fenywod wedi gorfod ymdopi â phoen diangen wrth gael mynediad at ofal iechyd. Faint o fenywod, tybed, sydd wedi cael gwybod ar ryw adeg yn eu bywydau gan feddygon, 'Gallai hyn frifo', gyda disgwyl iddynt ddioddef y boen fel rhywbeth normal? Mae niferoedd syfrdanol o fenywod yn dioddef o gyflyrau fel endometriosis ac wedi gorfod ymladd i gael eu symptomau wedi'u cydnabod, ar ôl cael eu diystyru dro ar ôl tro gan ormod o glinigwyr sydd wedi amau eu tystiolaeth.
Mae rhai meddygon gwych yn deall hyn, ond mae gormod ohonynt o hyd nad ydynt yn deall. Dylid credu menywod am eu cyrff eu hunain. Mae'n rhaid herio normaleiddio poen menywod fel hyn. Felly, ydw, rwy'n croesawu'r camau a gymerwyd i fynd i'r afael â hyn, ond a fyddech chi'n cytuno â mi fod angen inni fynd gymaint pellach, fel nad oes unrhyw fenywod yn ofni mynd at eu meddyg ac fel nad oes yn rhaid i unrhyw fenyw dderbyn ei phoen fel rhan anffodus ond normal o fywyd?
I agree entirely that women's experiences should be believed in relation to their pain. I would associate myself with the comments that you have made in relation to that. Sarah Murphy, of course, has led for the Government in relation to this important work. I pay tribute to her in her absence, on maternity leave, for the work that she has done proactively to fulfil one of the First Minister's key priorities in this area. Every health board now in Wales has a women's health hub. As of last week, a new women's health website was launched to provide support, information and signposting for women. She will also know that significant steps—she mentioned endometriosis particularly in her question—she will know that there have been significant steps, led by Health Education and Improvement Wales, to commission training for doctors and other clinicians in order to help tackle the challenge that she absolutely correctly sets out. There is a way to go in order to make sure that the experience of the best is shared much more widely and made the universal experience of women as they see their GP.
Rwy'n cytuno'n llwyr y dylid credu profiadau menywod mewn perthynas â'u poen. Rwy'n ategu'r sylwadau a wnaethoch mewn perthynas â hynny. Mae Sarah Murphy, wrth gwrs, wedi arwain ar ran y Llywodraeth mewn perthynas â'r gwaith pwysig hwn. Rwy'n talu teyrnged iddi, a hithau ar ei habsenoldeb mamolaeth, am y gwaith y mae wedi mynd ati'n rhagweithiol i'w wneud i gyflawni un o flaenoriaethau allweddol y Prif Weinidog yn y maes hwn. Mae gan bob bwrdd iechyd yng Nghymru hyb iechyd menywod erbyn hyn. O'r wythnos ddiwethaf ymlaen, lansiwyd gwefan iechyd menywod newydd i ddarparu cymorth, gwybodaeth a gwasanaeth cyfeirio i fenywod. Bydd hefyd yn gwybod bod camau sylweddol wedi'u cymryd—soniodd yn benodol am endometriosis yn ei chwestiwn—bydd yn gwybod bod camau sylweddol wedi'u cymryd, o dan arweiniad Addysg a Gwella Iechyd Cymru, i gomisiynu hyfforddiant i feddygon a chlinigwyr eraill er mwyn helpu i fynd i'r afael â'r her y mae'n ei nodi'n gwbl gywir. Mae llawer o ffordd i fynd i sicrhau bod y profiad gorau'n cael ei rannu'n llawer ehangach ac i sicrhau mai dyma brofiad pob menyw wrth iddi weld ei meddyg teulu.
It's quite some time ago that Suzy Davies, the previous woman Member here, pointed out that too many people—women—suffer with endometriosis and the extreme pain that comes with it. One in 10 have this condition. Wales has roughly 1.6 million women and girls, and 10 per cent of that is around 150,000 to 160,000 women. This figure is likely an underestimate, because many cases go undiagnosed and many women feel it's too embarrassing to go to a GP. On average, women in Wales can wait around 10 years for a diagnosis. The condition does cause chronic pain, fatigue and fertility issues. Will you, as Cabinet Secretary, ensure that, when moving on, whoever takes over your role as the new Cabinet Secretary for health emphasises tackling endometriosis in the women's sector for health? Because, as I say, we talk about it a lot, we now need to see action. Diolch.
Mae cryn dipyn o amser wedi bod ers i Suzy Davies, yr Aelod benywaidd blaenorol yma, dynnu sylw at y ffaith bod gormod o bobl—menywod—yn dioddef o endometriosis a'r boen eithafol sy'n dod gydag ef. Mae gan un o bob 10 y cyflwr hwn. Mae gan Gymru oddeutu 1.6 miliwn o fenywod a merched, ac mae 10 y cant o hynny oddeutu 150,000 i 160,000 o fenywod. Mae'r ffigur hwn yn debygol o fod wedi'i danamcangyfrif, gan nad yw llawer o achosion yn cael diagnosis ac mae llawer o fenywod yn teimlo gormod o embaras i fynd at feddyg teulu. Ar gyfartaledd, gall menywod yng Nghymru aros oddeutu 10 mlynedd am ddiagnosis. Mae'r cyflwr yn achosi poen cronig, lludded a phroblemau ffrwythlondeb. A wnewch chi, fel Ysgrifennydd y Cabinet, sicrhau wrth symud ymlaen fod pwy bynnag sy'n cymryd yr awenau gennych chi fel Ysgrifennydd y Cabinet newydd dros iechyd yn pwysleisio'r angen i fynd i'r afael ag endometriosis yn y sector iechyd menywod? Oherwydd, fel y dywedais, rydym yn sôn amdano'n aml, mae angen inni weld gweithredu'n digwydd nawr. Diolch.
Well, reflecting the point that Delyth Jewell made, as well as the point that you just made, significant improvements to training on endometriosis are being made. We funded the Endometriosis Cymru website, which includes resources, information and a symptom tracker. In March of last year, HEIW ran an expert-led GP training webinar on endometriosis to support earlier symptom recognition, which is absolutely vital. And HEIW are developing further training modules, which will be available to all staff, and, indeed, externally as well. Most recently, in December, learning materials for school nurses to use in secondary schools were launched as well to support awareness, and I had a conversation with a young woman in a school in my constituency about this only last week.
And, finally, just to say that a task and finish group has been set up of key clinicians with specialist skills from the gynaecology clinical implementation network, and it's developing tertiary endometriosis care service specifications as well, including pathways for women. So, I think there's quite a significant body of work already under way on this very, very important issue.
Wel, i adlewyrchu'r pwynt a wnaeth Delyth Jewell, yn ogystal â'r pwynt rydych chi newydd ei wneud, mae gwelliannau sylweddol yn cael eu gwneud i hyfforddiant ar endometriosis. Fe wnaethom ariannu gwefan Endometriosis Cymru, sy'n cynnwys adnoddau, gwybodaeth a thraciwr symptomau. Ym mis Mawrth y llynedd, cynhaliodd AaGIC weminar hyfforddi meddygon teulu dan arweiniad arbenigwyr ar endometriosis mewn ymdrech i nodi symptomau'n gynharach, sy'n gwbl hanfodol. Ac mae AaGIC yn datblygu modiwlau hyfforddi pellach, a fydd ar gael i'r holl staff, ac yn allanol hefyd. Yn fwyaf diweddar, ym mis Rhagfyr, lansiwyd deunyddiau dysgu i nyrsys ysgol eu defnyddio mewn ysgolion uwchradd i gefnogi ymwybyddiaeth, a chefais sgwrs am hyn gyda menyw ifanc mewn ysgol yn fy etholaeth yr wythnos diwethaf.
Ac yn olaf, rwyf am ddweud bod grŵp gorchwyl a gorffen wedi'i sefydlu o glinigwyr allweddol â sgiliau arbenigol o'r rhwydwaith gweithredu clinigol gynaecolegol, ac mae'n datblygu manylebau gwasanaeth gofal endometriosis trydyddol hefyd, gan gynnwys llwybrau i fenywod. Felly, rwy'n credu bod corff sylweddol o waith eisoes ar y gweill ar y mater pwysig hwn.
7. A wnaiff yr Ysgrifennydd Cabinet roi diweddariad ar recriwtio i rôl arweiniol glinigol cardiaidd Cymru? OQ64026
7. Will the Cabinet Secretary provide an update on recruitment to the Wales cardiac clinical lead role? OQ64026
NHS Wales Performance and Improvement is currently reviewing its clinical leadership roles as part of a wider organisational redesign. Approval has been granted to appoint an interim national clinical lead for cardiology, with the post due to be advertised by April this year.
Mae Perfformiad a Gwella GIG Cymru wrthi'n adolygu eu rolau arweinyddiaeth glinigol fel rhan o waith ailgynllunio sefydliadol ehangach. Mae cymeradwyaeth wedi'i rhoi i benodi arweinydd clinigol cenedlaethol dros dro ar gyfer cardioleg, gyda'r swydd i fod i gael ei hysbysebu erbyn mis Ebrill eleni.
Thank you very much, Cabinet Secretary. As you'll be well aware, the Wales cardiac clinical lead role has been vacant since October 2025. Clinical leads are fundamental to deliver high-quality, consistent care and safeguard patient safety all across Wales. They provide a real-world insight into how services operate and patient care complexities, including risk management, clinical workflows and the practical application of policy. Without national clinical oversight, Wales risks fragmented planning, inconsistent adoption of evidence-based practice and slower progress on safety and quality. There are more than 400,000 people in Wales currently living with cardiovascular disease, Cabinet Secretary, and 63,000 of those within my own local health board of Aneurin Bevan.
So, can the Cabinet Secretary please confirm that improving outcomes in patient safety for those affected by cardiovascular disease remains a priority for the Welsh Government, and that the cardiac clinical lead role will now be progressed at pace? I appreciate the date that you just gave, Cabinet Secretary. And it's not just the cardiac role that is vacant; the Wales clinical lead for musculoskeletal health role has also not been filled. So, can you please provide an update on recruitment for this job as well, given that nearly 1 million people in Wales live with arthritis and MSK conditions here? Thank you so much.
Diolch yn fawr, Ysgrifennydd y Cabinet. Fel y gwyddoch yn iawn, mae rôl yr arweinydd clinigol ar gyfer cardioleg yng Nghymru wedi bod yn wag ers mis Hydref 2025. Mae arweinwyr clinigol yn hanfodol i ddarparu gofal cyson o ansawdd uchel ac i ddiogelu diogelwch cleifion ledled Cymru. Maent yn rhoi cipolwg ar sut y mae gwasanaethau'n gweithredu yn y byd go iawn a chymhlethdodau gofal cleifion, gan gynnwys rheoli risg, llif gwaith clinigol a gweithredu polisi yn ymarferol. Heb oruchwyliaeth glinigol genedlaethol, mae Cymru mewn perygl o gael cynlluniau tameidiog, o fabwysiadu arferion sy'n seiliedig ar dystiolaeth yn anghyson ac o wneud cynnydd arafach ar ddiogelwch ac ansawdd. Mae mwy na 400,000 o bobl yng Nghymru'n byw gyda chlefyd cardiofasgwlaidd ar hyn o bryd, Ysgrifennydd y Cabinet, a 63,000 o'r rheini yn fy mwrdd iechyd lleol fy hun yn ardal bwrdd Aneurin Bevan.
Felly, a all Ysgrifennydd y Cabinet gadarnhau bod gwella canlyniadau diogelwch cleifion i'r rhai yr effeithir arnynt gan glefyd cardiofasgwlaidd yn parhau i fod yn flaenoriaeth i Lywodraeth Cymru, ac y bydd rôl yr arweinydd clinigol ar gyfer cardioleg yn cael ei llenwi'n gyflym? Rwy'n gwerthfawrogi'r dyddiad a roesoch, Ysgrifennydd y Cabinet. Ac nid y rôl gardioleg yn unig sy'n wag; nid yw rôl arweinydd clinigol Cymru ar gyfer iechyd cyhyrysgerbydol wedi'i llenwi chwaith. Felly, a allwch chi roi'r wybodaeth ddiweddaraf am recriwtio ar gyfer y swydd hon hefyd, o ystyried bod bron i 1 filiwn o bobl yng Nghymru'n byw gydag arthritis a chyflyrau cyhyrysgerbydol yma? Diolch yn fawr.
I hope the Member will be happy to hear the date I gave in relation to the appointment of the cardiology clinical lead. The broader point is this, though: NHS performance and improvement is a redesigned organisation. It has evolved from the NHS Wales Executive and the entire purpose of that redesign was to point the resources and the expertise available in NHSPI to the Government's priorities for the NHS. And necessarily, in making that change, as you would probably expect, there is a process, then, of realigning that capability and resource within NHSPI, so that it can focus in in a laser-like way on all of those priorities. So, we are in the process of that happening at the moment. It's obviously being done within NHSPI. So, making sure those clinical leadership roles are focused on where we need the improvement to be is critical to that. That's the process that's under way. I'm confident it's the right thing to do. I also know that there will be organisations that are concerned that that reorganisation is under way. What I would say is that it's being done in a strategic way and I'm confident that it will lead to us being able to support the system better than we've been able to do in the past.
Rwy'n gobeithio y bydd yr Aelod yn fwy na pharod i glywed y dyddiad a roddais mewn perthynas â phenodi'r arweinydd clinigol ar gyfer cardioleg. Y pwynt ehangach yw hwn, serch hynny: mae Perfformiad a Gwella GIG Cymru'n sefydliad sydd wedi'i ailgynllunio. Mae wedi esblygu o Weithrediaeth GIG Cymru a holl ddiben y gwaith ailgynllunio hwnnw oedd cyfeirio'r adnoddau a'r arbenigedd sydd ar gael yn Perfformiad a Gwella GIG Cymru at flaenoriaethau'r Llywodraeth ar gyfer y GIG. Ac o reidrwydd, wrth wneud y newid hwnnw, fel y byddech chi'n ei ddisgwyl, mae'n debyg, mae yna broses, felly, o ailalinio'r gallu a'r adnoddau hynny o fewn Perfformiad a Gwella GIG Cymru, fel y gall ffocysu'n fanwl ar yr holl flaenoriaethau hynny. Felly, mae'r broses honno eisoes ar y gweill. Mae'n amlwg yn digwydd o fewn Perfformiad a Gwella GIG Cymru. Felly, mae sicrhau bod y rolau arweinyddiaeth glinigol hynny'n canolbwyntio ar lle mae angen i'r gwelliant fod yn hanfodol i hynny. Dyna'r broses sydd ar y gweill. Rwy'n hyderus mai dyma'r peth iawn i'w wneud. Gwn hefyd y bydd yna sefydliadau sy'n pryderu bod yr ad-drefnu hwnnw ar y gweill. Yr hyn y buaswn yn ei ddweud yw ei fod yn digwydd mewn ffordd strategol ac rwy'n hyderus y bydd yn ein galluogi i gefnogi'r system yn well nag y gallasom ei wneud yn y gorffennol.
Yn olaf, cwestiwn 8, Buffy Williams.
Finally, question 8, Buffy Williams.
8. Sut y mae Llywodraeth Cymru yn gwella mynediad at ofal a chymorth iechyd i drigolion yn y Rhondda? OQ64044
8. How is the Welsh Government improving access to health care and support for residents in Rhondda? OQ64044
Local health boards are responsible for the planning and delivery of access to safe, quality healthcare services for their local population. We continue to support health boards to make improvements with additional finance, direct intervention and support from NHS Wales Performance and Improvement.
Y byrddau iechyd lleol sy'n gyfrifol am gynllunio a darparu mynediad at wasanaethau gofal iechyd diogel o ansawdd uchel i'w poblogaeth leol. Rydym yn parhau i gefnogi byrddau iechyd i wneud gwelliannau gyda chyllid ychwanegol, ymyrraeth uniongyrchol a chymorth gan Perfformiad a Gwella GIG Cymru.
Health visitors are a lifeline, health visitors like Gemma and Joanne in Rhondda. They're often the first person families turn to when they are worried, struggling or just need reassurance. They understand the pressures people are facing and step in early before small worries become bigger problems. In communities like Rhondda, that support matters. When health visitors are not there, families feel that loss, and so do the wider services that depend on their work. That's why I continue to support their decision to take strike action. No-one takes the step of striking lightly, especially in a role that is so rooted in care and commitment to others. Residents in Rhondda want to know that everything possible is being done, not only to restore the essential support for local families, but to ensure health visitors are being valued and paid the rate they deserve. Now, I know the Cabinet Secretary has touched on this issue, but I would be grateful if you could let me know what discussions you've had with Cwm Taf Morgannwg University Health Board regarding this situation, and what support or action you can provide to help bring about a fair and swift resolution.
And I also think I'm asking you your last question—I think I might be right—here today, so I'd like to wish you the very best with whatever you decide to do in the future.
Mae ymwelwyr iechyd yn rhaff achub, ymwelwyr iechyd fel Gemma a Joanne yn y Rhondda. Yn aml, nhw yw'r unigolion cyntaf y mae teuluoedd yn troi atynt pan fyddant yn poeni, yn ei chael hi'n anodd neu ddim ond angen sicrwydd. Maent yn deall y pwysau y mae pobl yn ei wynebu ac yn camu i mewn yn gynnar cyn i bryderon bach ddod yn broblemau mwy. Mewn cymunedau fel y Rhondda, mae'r gefnogaeth honno'n bwysig. Pan nad yw'r ymwelwyr iechyd yno, mae teuluoedd yn teimlo'r golled honno, ac felly hefyd y gwasanaethau ehangach sy'n dibynnu ar eu gwaith. Dyna pam fy mod yn parhau i gefnogi eu penderfyniad i streicio. Nid oes unrhyw un yn streicio ar chwarae bach, yn enwedig mewn rôl sydd wedi'i gwreiddio mor ddwfn mewn gofal ac ymrwymiad i eraill. Mae trigolion y Rhondda eisiau gwybod bod popeth yn cael ei wneud nid yn unig i adfer y gefnogaeth hanfodol i deuluoedd lleol ond i sicrhau bod ymwelwyr iechyd yn cael eu gwerthfawrogi a'u talu ar gyfradd y maent yn ei haeddu. Nawr, gwn fod Ysgrifennydd y Cabinet wedi cyffwrdd â'r mater hwn, ond buaswn yn ddiolchgar pe gallech roi gwybod i mi pa drafodaethau a gawsoch gyda Bwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg ynghylch y sefyllfa hon, a pha gefnogaeth neu gamau y gallwch eu darparu i helpu i sicrhau datrysiad teg a chyflym.
Ac rwy'n credu hefyd fy mod yn gofyn eich cwestiwn olaf i chi—rwy'n credu efallai fy mod i'n iawn—yma heddiw, felly hoffwn ddymuno'r gorau i chi gyda beth bynnag y penderfynwch chi ei wneud yn y dyfodol.
Members have been very generous in their compliments today. I'm grateful for that.
The Member makes a very important point about the work that Gemma and Joanne and others do, and just how important it is that we acknowledge how vital the work of health visitors is, and that's exactly why I've been very clear the dispute needs to be resolved. Although it's not a national dispute, I spoke with both the health board and Unite at the start of last week; I urged both to work together in social partnership to resolve the dispute. I asked the health board to bring forward the next ACAS meeting, which they have now done, and I've set out my clear expectation that the job evaluation process needs to be honoured. There is a separate national process that NHS Wales Employers is co-ordinating across a range of job descriptions, in order that we can avoid this kind of situation arising in future, and I asked Unite to engage with that as well. It will benefit their members in the future in other parts of Wales, in other parts of the health service. So, I'm happy to repeat that position today in the Chamber. This dispute needs to be resolved, and I hope both parties will take all the steps open to them to do that quickly.
Mae'r Aelodau wedi bod yn hael iawn eu canmoliaeth heddiw. Rwy'n ddiolchgar am hynny.
Mae'r Aelod yn gwneud pwynt pwysig iawn ynglŷn â'r gwaith y mae Gemma a Joanne ac eraill yn ei wneud, a pha mor bwysig yw hi ein bod yn cydnabod pa mor hanfodol yw gwaith ymwelwyr iechyd, a dyna'n union pam fy mod wedi dweud yn glir iawn fod angen datrys yr anghydfod. Er nad yw'n anghydfod cenedlaethol, siaradais â'r bwrdd iechyd ac Undeb Unite ddechrau'r wythnos diwethaf; anogais y ddwy ochr i weithio gyda'i gilydd mewn partneriaeth gymdeithasol i ddatrys yr anghydfod. Gofynnais i'r bwrdd iechyd gyfarfod ag ACAS yn gynharach, ac maent wedi cytuno i wneud hynny, ac rwyf wedi nodi fy nisgwyliad clir fod angen anrhydeddu'r broses werthuso swyddi. Mae proses genedlaethol ar wahân y mae Cyflogwyr GIG Cymru'n ei chydlynu ar draws ystod o ddisgrifiadau swyddi, er mwyn inni allu osgoi sefyllfa o'r fath rhag codi yn y dyfodol, a gofynnais i Undeb Unite gymryd rhan yn hynny hefyd. Bydd o fudd i'w haelodau yn y dyfodol mewn rhannau eraill o Gymru, mewn rhannau eraill o'r gwasanaeth iechyd. Felly, rwy’n fwy na pharod i ailadrodd y safbwynt hwnnw heddiw yn y Siambr. Mae angen datrys yr anghydfod hwn, ac rwy'n gobeithio y bydd y ddwy ochr yn cymryd pob cam sydd ar gael iddynt i wneud hynny'n gyflym.
Muchas gracias, Ministro.
Muchas gracias, Ministro.
Y cwestiynau—[Torri ar draws.] Sí.
The topical—[Interruption.] Sí.
May I take the opportunity as well, Llywydd, if I may, for one second, to say 'thank you very much' to all the people who, every month, are behind the work that goes into preparing answers for these questions? They don't get the credit in the Chamber, sometimes, that they deserve. [Applause.]
A gaf innau fanteisio ar y cyfle, Lywydd, os caf, am eiliad, i ddiolch yn fawr i'r holl bobl sydd, bob mis, y tu ôl i'r gwaith sy'n cael ei wneud ar baratoi atebion i'r cwestiynau hyn? Nid ydynt yn cael y clod y maent yn ei haeddu yn y Siambr. [Cymeradwyaeth.]
Ie, wir. Diolch yn fawr.
Yes, indeed. Thank you very much.
Y cwestiynau amserol sydd nesaf. Yr unig gwestiwn i gael ei dderbyn heddiw yw'r un gan David Rees.
The topical questions are next, and the only question accepted today is by David Rees.
1. Pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o effaith strategaeth ddur Llywodraeth y DU ar ddyfodol y diwydiant dur yng Nghymru? TQ1456
1. What assessment has the Welsh Government made of the impact of the UK Government's steel strategy on the future of the steel industry in Wales? TQ1456
I welcome the UK steel strategy, which is also being welcomed by steel producers and unions. Welsh producers such as Tata Steel and 7 Steel will benefit from the strategy, including the commitment that more of the steel used in Britain will be made in Britain.
Rwy'n croesawu strategaeth ddur y DU, sydd hefyd yn cael ei chroesawu gan gynhyrchwyr dur ac undebau llafur. Bydd cynhyrchwyr Cymru fel Tata Steel a 7 Steel yn elwa o'r strategaeth, gan gynnwys yr ymrwymiad y bydd mwy o'r dur a ddefnyddir ym Mhrydain yn cael ei wneud ym Mhrydain.
Thank you for that answer, Cabinet Secretary, and I too welcome the strategy, though it's long in its time coming. But we now appreciate very much the action the UK Government has taken to look at how we can support the steel sector in the UK, and particularly here in Wales. I was pleased to join the First Minister last week when she visited the Port Talbot works with the Secretary of State for Business and Trade, Peter Kyle, to actually launch that strategy.
The statement the First Minister put out last week, the written statement, was okay, but I want to know where we go from here, because it is important that we know what happens next. The trade unions welcomed it, but again, what happens next? Now, for example, we got a statement from the Secretary of State for Wales who said,
'Welsh steel is expected to account for half of future UK steelmaking.'
Fantastic. And that they'll
'Confirm electric arc furnaces...like that being built in Port Talbot, as the future of British steelmaking'.
That's great. But then it says:
'Launch a cross-government working group to secure a sustainable supply of scrap metal for UK steelmakers',
which is what we need. I want to know where the Welsh Government involvement is in all this. How are you having an input into this to make sure that Welsh voices are heard at the tables where these decisions will be made?
Also, it says that the Welsh Secretary of State will convene a new initiative with the national wealth fund and the private sector to unlock investments into Welsh steel and related industries. Where is the Welsh Government's voice in that process to ensure that, again, we get Welsh steel makers and Welsh steelworkers getting the benefits of this steel strategy? That's crucially important.
So, where is the additional investment in steel coming from? Where are you doing it? What's happening? What discussions are you having with Tata and 7 Steel? Because they are private businesses, but they need that investment. And where are they going with the investment? Now that they have certainty of the future for the steel market, what are their plans and how can we help them? Because it's great having an electric arc furnace, but we need more than that. We need a direct reduced iron furnace to help support different qualities from steel. So, what discussions are you having with those investors to provide certainty?
And the employment opportunities. Lots of people have left the steel industry. We know that over 2,000 have already gone. Many have actually gone to other places around the UK, and they're okay for now. They're travelling. They've got jobs. But when those projects come to an end, they'll come back, probably. What's going to be here for them? How are we going to retrain and develop them? And how are we going to make sure the future industries in the area will be there, whether it's in offshore wind or in steel, making sure that they come back to somewhere, and the economy of our town strengthens?
We are pleased to hear the electric arc furnace has progressed. I saw it last week. There is progress being made. But we need to know that the sustainability and the opportunity for young people and those who come back is going to be there. All these issues about investment in the future are crucial. We make coil, but we also make steel. Coil isn't used everywhere, but the steel can be. But we need the qualities of it. So, what are you doing to make sure that the long-term future of this strategy is delivered in Port Talbot?
Diolch am eich ateb, Ysgrifennydd y Cabinet, ac rwyf innau'n croesawu'r strategaeth hefyd, er ei bod yn hen bryd ei chael. Ond rydym bellach yn mawr werthfawrogi'r camau y mae Llywodraeth y DU wedi'u cymryd i edrych ar sut y gallwn gefnogi'r sector dur yn y DU, ac yn enwedig yma yng Nghymru. Roeddwn yn falch o ymuno â'r Prif Weinidog yr wythnos diwethaf pan ymwelodd â gwaith dur Port Talbot gyda'r Ysgrifennydd Gwladol dros Fusnes a Masnach, Peter Kyle, i lansio'r strategaeth honno.
Roedd y datganiad a wnaeth y Prif Weinidog yr wythnos diwethaf, y datganiad ysgrifenedig, yn iawn, ond rwyf eisiau gwybod i ble rydym ni'n mynd o'r fan hon, gan ei bod yn bwysig ein bod yn gwybod beth sy'n digwydd nesaf. Cafodd ei groesawu gan yr undebau llafur, ond unwaith eto, beth sy'n digwydd nesaf? Nawr, er enghraifft, cawsom ddatganiad gan Ysgrifennydd Gwladol Cymru a ddywedodd,
'Disgwylir i ddur Cymru gyfrif am hanner y dur a fydd yn cael ei gynhyrchu yn y DU yn y dyfodol.'
Gwych. Ac y byddant yn
'Cadarnhau'r ffwrneisi arc trydan...fel yr un sy’n cael ei hadeiladu ym Mhort Talbot, fel dyfodol cynhyrchu dur ym Mhrydain'.
Mae hynny'n wych. Ond wedyn, mae'n nodi:
'Lansio gweithgor trawslywodraethol i sicrhau cyflenwad cynaliadwy o fetel sgrap ar gyfer gwneuthurwyr dur yn y DU',
sef yr hyn sydd ei angen arnom ni. Hoffwn wybod beth yw rhan Llywodraeth Cymru yn hyn. Beth yw eich mewnbwn er mwyn sicrhau bod lleisiau Cymru’n cael eu clywed wrth y byrddau lle bydd y penderfyniadau hyn yn cael eu gwneud?
Hefyd, mae'n dweud y bydd Ysgrifennydd Gwladol Cymru’n cynnull menter newydd gyda'r gronfa gyfoeth wladol a'r sector preifat i ddatgloi buddsoddiadau yn nur Cymru a diwydiannau cysylltiedig. Ble mae llais Llywodraeth Cymru yn y broses honno i sicrhau, unwaith eto, fod gwneuthurwyr dur Cymru a gweithwyr dur Cymru’n cael manteision y strategaeth ddur hon? Mae hynny'n hanfodol bwysig.
Felly, o ble mae'r buddsoddiad ychwanegol mewn dur yn dod? Ble rydych chi'n ei wneud? Beth sy'n digwydd? Pa drafodaethau rydych chi'n eu cael gyda Tata a 7 Steel? Oherwydd maent yn fusnesau preifat, ond mae angen y buddsoddiad hwnnw arnynt. Ac i ble maent yn mynd gyda'r buddsoddiad? Gan eu bod wedi cael sicrwydd ynghylch dyfodol y farchnad ddur, beth yw eu cynlluniau a sut y gallwn ni eu helpu? Oherwydd mae'n wych cael ffwrnais arc drydan, ond mae angen mwy na hynny arnom. Mae angen gwaith rhydwytho haearn uniongyrchol arnom i helpu i gefnogi gwahanol briodweddau dur. Felly, pa drafodaethau rydych chi'n eu cael gyda'r buddsoddwyr hynny i roi sicrwydd?
A'r cyfleoedd cyflogaeth. Mae llawer o bobl wedi gadael y diwydiant dur. Gwyddom fod dros 2,000 eisoes wedi mynd. Mae llawer wedi mynd i leoedd eraill yn y DU, ac maent yn iawn am y tro. Maent yn teithio. Mae ganddynt swyddi. Ond pan ddaw'r prosiectau hynny i ben, fe fyddant yn dychwelyd, mae'n debyg. Beth fydd yma iddynt? Sut rydym ni'n mynd i'w hailhyfforddi a'u datblygu? A sut rydym ni'n mynd i sicrhau y bydd diwydiannau'r dyfodol yno yn yr ardal, boed mewn ynni gwynt alltraeth neu mewn dur, gan sicrhau eu bod yn dod yn ôl i rywle, a bod economi ein tref yn cryfhau?
Rydym yn falch o glywed bod y ffwrnais arc drydan wedi gwneud cynnydd. Fe'i gwelais yr wythnos diwethaf. Mae cynnydd yn cael ei wneud. Ond mae angen inni wybod y bydd y cynaliadwyedd a'r cyfle yno i bobl ifanc a'r rhai sy'n dychwelyd. Mae'r holl faterion hyn ynglŷn â buddsoddi yn y dyfodol yn allweddol. Rydym yn gwneud coil, ond rydym hefyd yn gwneud dur. Nid yw coil yn cael ei ddefnyddio ym mhobman, ond gellir defnyddio'r dur. Ond mae angen ei briodweddau arnom. Felly, beth rydych chi'n ei wneud i sicrhau bod dyfodol hirdymor y strategaeth hon yn cael ei gyflawni ym Mhort Talbot?
I'd like to begin by paying tribute to David Rees for his long-term strong voice for the steel community here in Wales, which continues today.
I've been really pleased to work alongside the UK Government on the steel strategy. I represented the Welsh Government on the Steel Council, and I'm sure that future Ministers will have the opportunity to be involved in that Steel Council. We met for the most recent meeting last week, and it was agreed that there is definitely a role for that council moving forward, although it might evolve and potentially expand its membership. There are a range of specific work streams under that, which, again, the Welsh Government must be involved in, particularly, for example, around scrap, which is very important to us and to the future of steel in Wales.
In terms of where does the investment come from, the UK Government has in place the national wealth fund, and I was really pleased that the steel strategy does talk about co-investment with the steel industry. That will help, I think, de-risk some of the choices that the private companies will need to make. Again, that's something really positive that was in the steel strategy.
I think the recognition of the importance of developing the skilled workforce for the future within the strategy is really important. Again, I'm really pleased to see that there's a specific recognition that there has to be a line to the skills priorities of the Welsh Government. The strategy talks about the funding and regulation of the tertiary education and research sector by Medr. It talks about the important investment that we're making through our flexible skills programme and the upcoming national skills audit for Wales. So, there is a clear recognition of the devolved context within that important steel skills conversation for the future.
In other conversations, I've been able to represent Welsh interests and the Welsh Government on the Interministerial Group for Trade. We had our most recent meeting a couple of weeks ago, and steel was a specific item on that agenda as well. So, there have been multiple opportunities through those formal structures, and then also through bilateral meetings with the Minister for Industry, Chris McDonald, for example, to talk about the Welsh steel sector and our priorities here in Wales.
I think the engagement has been good. That engagement will obviously have to continue in the future as well. And, of course, I'm really looking forward to attending the next meeting of the Tata Steel transition board tomorrow, which I know David Rees has played a key role on in recent times as well. I'm looking forward to discussing how the steel strategy can be brought to life within Port Talbot and the surrounding area.
Hoffwn ddechrau drwy dalu teyrnged i David Rees am ei lais cryf hirdymor dros y gymuned ddur yma yng Nghymru, sy'n parhau heddiw.
Rwyf wedi bod yn falch iawn o weithio ochr yn ochr â Llywodraeth y DU ar y strategaeth ddur. Cynrychiolais Lywodraeth Cymru ar y Cyngor Dur, ac rwy'n siŵr y bydd cyfle gan Weinidogion y dyfodol i fod yn rhan o'r Cyngor Dur hwnnw. Fe gawsom ein cyfarfod diweddaraf yr wythnos diwethaf, a chytunwyd bod rôl bendant i'r cyngor hwnnw wrth symud ymlaen, er y gallai esblygu ac ehangu ei aelodaeth o bosib. Mae ystod o ffrydiau gwaith penodol oddi tano y mae'n rhaid i Lywodraeth Cymru fod yn rhan ohonynt, unwaith eto, yn enwedig, er enghraifft, mewn perthynas â sgrap, sy'n bwysig iawn i ni ac i ddyfodol dur yng Nghymru.
O ran y buddsoddiad, mae gan Lywodraeth y DU y gronfa gyfoeth wladol ar waith, ac roeddwn yn falch iawn fod y strategaeth ddur yn sôn am gyd-fuddsoddi gyda'r diwydiant dur. Rwy'n credu y bydd hynny'n helpu i ddadrisgio rhai o'r dewisiadau y bydd angen i'r cwmnïau preifat eu gwneud. Unwaith eto, mae hynny'n rhywbeth cadarnhaol iawn a oedd yn y strategaeth ddur.
Rwy'n credu bod y gydnabyddiaeth yn y strategaeth i bwysigrwydd datblygu gweithlu medrus ar gyfer y dyfodol yn bwysig iawn. Unwaith eto, rwy'n falch iawn o weld bod cydnabyddiaeth benodol fod yn rhaid bod llinell i flaenoriaethau sgiliau Llywodraeth Cymru. Mae'r strategaeth yn sôn am gyllido a rheoleiddio'r sector addysg drydyddol ac ymchwil gan Medr. Mae'n sôn am y buddsoddiad pwysig a wnawn drwy ein rhaglen sgiliau hyblyg a'r archwiliad sgiliau cenedlaethol sydd ar y ffordd i Gymru. Felly, mae cydnabyddiaeth glir i'r cyd-destun datganoledig o fewn y sgwrs bwysig honno ynglŷn â sgiliau dur ar gyfer y dyfodol.
Mewn sgyrsiau eraill, rwyf wedi gallu cynrychioli buddiannau Cymru a Llywodraeth Cymru yn y Grŵp Rhyngweinidogol ar Fasnach. Cawsom ein cyfarfod diweddaraf ychydig wythnosau yn ôl, ac roedd dur yn eitem benodol ar yr agenda honno hefyd. Felly, cafwyd sawl cyfle drwy'r strwythurau ffurfiol hynny, ac yna hefyd drwy gyfarfodydd dwyochrog gyda'r Gweinidog Diwydiant, Chris McDonald, er enghraifft, i sôn am sector dur Cymru a'n blaenoriaethau yma yng Nghymru.
Rwy'n credu bod yr ymgysylltu wedi bod yn dda. Yn amlwg, bydd yn rhaid i'r ymgysylltiad hwnnw barhau yn y dyfodol hefyd. Ac wrth gwrs, rwy'n edrych ymlaen yn fawr at fynychu'r cyfarfod nesaf o fwrdd pontio Tata Steel yfory, a gwn fod David Rees wedi chwarae rhan allweddol ynddo yn ddiweddar hefyd. Edrychaf ymlaen at drafod sut y gellir rhoi bywyd i'r strategaeth ddur ym Mhort Talbot a'r cyffiniau.
I'm grateful to David Rees for submitting this topical question today. Like you, Cabinet Secretary, I commend him for the work he’s done from the back benches in advocating for steelworks in south Wales specifically. What I want to ask you, Cabinet Secretary, is this: given the importance of steel to our defence sector at the moment, and the ever-changing global turbulence that we’re feeling, what discussions are you having, or have you had, with the UK Government around its defence strategy, which is yet to be published, and the role for Welsh steel and British steel within our defence capabilities and our defence procurement? Secondly, given that energy costs are one of the most prescribing elements as to the inefficiency of British steel, have you explored with your colleagues in the UK Government the possibilities of direct electricity generation on site in south Wales to reduce the cost of electricity for steel making at a new electric arc furnace at Port Talbot?
Rwy'n ddiolchgar i David Rees am gyflwyno'r cwestiwn amserol hwn heddiw. Fel chi, Ysgrifennydd y Cabinet, rwy'n ei ganmol am y gwaith y mae wedi'i wneud o'r meinciau cefn yn eirioli dros weithfeydd dur yn ne Cymru’n benodol. Yr hyn yr hoffwn ei ofyn i chi, Ysgrifennydd y Cabinet, yw: o ystyried pwysigrwydd dur i'n sector amddiffyn ar hyn o bryd, a'r cythrwfl byd-eang cyfnewidiol yr ydym yn ei deimlo, pa drafodaethau rydych chi'n eu cael, neu wedi'u cael, gyda Llywodraeth y DU ynghylch eu strategaeth amddiffyn, sydd eto i'w chyhoeddi, a rôl dur Cymru a dur Prydain yn ein galluoedd amddiffyn a chaffael amddiffyn? Yn ail, o ystyried bod costau ynni yn un o'r elfennau mwyaf rhagnodol o ran aneffeithlonrwydd dur Prydain, a ydych chi wedi archwilio gyda'ch swyddogion cyfatebol yn Llywodraeth y DU y posibilrwydd o gynhyrchu trydan yn uniongyrchol ar y safle yn ne Cymru i leihau cost trydan ar gyfer creu dur mewn ffwrnais arc drydan newydd ym Mhort Talbot?
I'm really grateful for those questions. In relation to defence, again, I’m very pleased that the steel strategy explicitly recognises the importance of defence, but the importance of our steel industry to be able to service that growing defence industry that we have in Wales. Colleagues will be familiar with the defence growth deal, which we worked really closely with the UK Government on in terms of delivering that for Wales. That's £50 million of investment into our defence industry here in Wales.
We already are home to eight of the 10 global largest defence companies, but also, equally importantly, to a really vibrant range of supply chain companies operating in Wales. We would expect that sector to grow, and I think we're well placed to do so. I was really pleased to launch the defence cluster recently, bringing together the primes, but also, again, crucially, the supply chain and small and medium-sized enterprises to be able to maximise their ability to make the most of the MOD contracts and so on, which will be forthcoming as a result of the increased spend on defence. It's good to see the join-up with the steel strategy.
Again, reducing electricity prices is a key part of the steel strategy. It references the UK Government's clean energy superpower mission, and the long-term plan it has for cheaper, more secure and clean home-grown power. It also talks about the work that they're doing through the UK Government's energy-intensive industries compensation scheme to meet the objective of bringing electricity costs closer in line with those in competitor countries to increase industrial competitiveness. So, I think there are some really good actions within the steel strategy, which we've been able to welcome.
Rwy'n ddiolchgar iawn am eich cwestiynau. Ar amddiffyn, unwaith eto, rwy'n falch iawn fod y strategaeth ddur yn cydnabod pwysigrwydd amddiffyn yn benodol, ond pwysigrwydd ein diwydiant dur ni hefyd i allu gwasanaethu'r diwydiant amddiffyn sy'n tyfu gennym yng Nghymru. Bydd cyd-Aelodau'n gyfarwydd â'r fargen twf amddiffyn, y buom yn gweithio'n agos iawn gyda Llywodraeth y DU arni a chyflawni hynny i Gymru. Dyna fuddsoddiad o £50 miliwn yn ein diwydiant amddiffyn yma yng Nghymru.
Rydym eisoes yn gartref i wyth o'r 10 cwmni amddiffyn mwyaf yn y byd, ond hefyd, yr un mor bwysig, i ystod wirioneddol fywiog o gwmnïau'r gadwyn gyflenwi sy'n gweithredu yng Nghymru. Byddem yn disgwyl i'r sector hwnnw dyfu, a chredaf ein bod mewn sefyllfa dda i wneud hynny. Roeddwn yn falch iawn o lansio'r clwstwr amddiffyn yn ddiweddar, gan ddod â'r prif gwmnïau ynghyd, ond hefyd, yn hollbwysig eto, y gadwyn gyflenwi a mentrau bach a chanolig eu maint i allu datblygu eu gallu i wneud y gorau o gontractau'r Weinyddiaeth Amddiffyn ac yn y blaen, a fydd yn deillio o ganlyniad i'r gwariant cynyddol ar amddiffyn. Mae'n dda gweld y cysylltiad â'r strategaeth ddur.
Unwaith eto, mae lleihau prisiau trydan yn rhan allweddol o'r strategaeth ddur. Mae'n cyfeirio at genhadaeth uwch-bŵer ynni glân Llywodraeth y DU, a'r cynllun hirdymor sydd ganddi ar gyfer cynhyrchu ynni rhatach, mwy diogel a glân yma. Mae hefyd yn sôn am y gwaith a wnânt drwy gynllun iawndal diwydiannau ynni-ddwys Llywodraeth y DU i gyflawni'r nod o ddod â chostau trydan yn agosach at rai mewn gwledydd sy'n cystadlu â ni er mwyn cynyddu cystadleurwydd diwydiannol. Felly, rwy'n credu bod yna gamau gweithredu da iawn yr ydym wedi gallu eu croesawu yn y strategaeth ddur.
Of course, the steel strategy is a welcome document. It has already been alluded to that it was delayed, but I think, now that we have it, it shows a clear signal of intent on what the progress will be for the steel industry. I particularly welcome some of those tariffs that have been announced as part of that strategy. What I think workers were looking for in the steel strategy, and a number of us in this Chamber as well, and Dai Rees has alluded to it already, is what is that road map now for the industry based here in Wales, what does this strategy actually mean on the ground for workers in Port Talbot and elsewhere across Wales.
What I want to try and tease out of you is the detail on what specifically the Welsh Government has been bidding for as part of that steel fund, as part of the national wealth fund, for it to come to Wales. So, for example, how much should be ring-fenced for Wales? What's the figure the Government has put to the UK Government? Will we see a plate mill, something that we've all across this Chamber been calling for for some time now? Will we see hydrogen steel being developed across the road in 7 Steel? Will we see a steel skills college? These are all questions that I am finding now are being asked, not just by a number of us in this Chamber, but by our constituents as well who work in that industry. A lot of promises have been made to workers within the steel industry over the years by various Governments. I think it's about time now we started putting clear proposals on the table, and we start progressing with those proposals.
Wrth gwrs, mae'r strategaeth ddur yn ddogfen i'w chroesawu. Nodwyd eisoes ei bod yn hwyr yn dod, ond rwy'n credu nawr ein bod wedi'i chael, ei bod yn arwydd clir o fwriad ynghylch y cynnydd i'r diwydiant dur. Rwy'n croesawu'n arbennig rai o'r tariffau a gyhoeddwyd yn rhan o'r strategaeth honno. Yr hyn y credaf fod gweithwyr yn chwilio amdano yn y strategaeth ddur, a nifer ohonom yn y Siambr hon hefyd, ac mae Dai Rees wedi cyfeirio at hyn eisoes, yw beth yw'r cynllun nawr ar gyfer y diwydiant sydd wedi'i leoli yma yng Nghymru, beth y mae'r strategaeth hon yn ei olygu mewn gwirionedd ar lawr gwlad i weithwyr ym Mhort Talbot ac mewn mannau eraill ledled Cymru.
Yr hyn yr hoffwn geisio ei gael allan ohonoch yw'r manylion penodol ynghylch yr hyn yn y mae Llywodraeth Cymru wedi bod yn cynnig amdano fel rhan o'r gronfa ddur honno, fel rhan o'r gronfa gyfoeth wladol, iddo ddod i Gymru. Felly, er enghraifft, faint y dylid ei glustnodi ar gyfer Cymru? Beth yw'r ffigur y mae'r Llywodraeth wedi'i roi i Lywodraeth y DU? A fyddwn yn gweld melin ddur plât, rhywbeth y mae pob un ohonom ar draws y Siambr hon wedi bod yn galw amdano ers peth amser bellach? A fyddwn yn gweld dur hydrogen yn cael ei ddatblygu ar yr ochr arall i'r ffordd yn 7 Steel? A fyddwn yn gweld coleg sgiliau dur? Mae'r rhain oll yn gwestiynau rwy'n eu gweld yn cael eu gofyn nawr, nid yn unig gan nifer ohonom yn y Siambr hon, ond gan ein hetholwyr hefyd sy'n gweithio yn y diwydiant hwnnw. Mae llawer o addewidion wedi'u gwneud i weithwyr yn y diwydiant dur dros y blynyddoedd gan wahanol Lywodraethau. Rwy'n credu ei bod yn bryd nawr inni ddechrau rhoi cynigion clir ar y bwrdd, a dechrau bwrw ymlaen â'r cynigion hynny.
In terms of the workforce, engagement with the workforce is absolutely critical. I was able to sit down with representatives from the range of unions that represent steelworkers in Wales and hear from them directly about their concerns. They were really concerned that the steel strategy should be published so that they could understand where the next steps are for the industry here in Wales. I do think now that it has been welcomed by the workforce.
I will say as well that one of my reflections at the most recent Steel Council meeting was actually how this piece of work has been a really good example of the kind of social partnership approach that we take in the Welsh Government. Having industry and the unions around the table with the UK Government, the Welsh Government and others I think has been a really productive way in which to tackle what is a real challenge in terms of putting the steel industry in the UK on a strong footing for the future. I think that way of working has definitely paid dividends.
When I met with the Minister for Industry, Chris McDonald, a couple of weeks ago, I was really keen to impress upon him the importance of UK Government Ministers sitting down with the unions when they came to Tata to launch the plan. I think that the fact that those conversations did happen was really important in terms of continuing that relationship. Communication has to be absolutely key in the future. I think there's always more that UK Government—and we—can be doing in terms of communicating with the steel unions. Of course, we've got the Tata transition board tomorrow, which will be an opportunity to have some of those conversations.
In terms of the priority areas that we saw for the strategy, one of the areas that I talked about a great deal in the conversations I've had with the UK Government and others was about ensuring that Wales's world-leading research, development and innovation capacity and capability here is recognised, and I'm really pleased that it is recognised in the strategy. The UK Government and partner agencies will continue to support steel RD&I through a range of funding routes, including £11 million over seven years from the Engineering and Physical Sciences Research Council to the IGNITE research programme. I think there are multiple opportunities for Swansea University in particular, but others as well, to be engaging and looking for partnerships and collaboration on the academia and research and development side.
The Steel Council has commenced work to set up an industry working group to align RD&I activities to the needs of the industry, with the aim of enhancing sector competitiveness as well. That's all really important. But I also want to mention how important procurement is in this space as well. Just to let colleagues know, for the new financial year, I'm issuing a Welsh procurement policy note. It's entitled 'Sourcing steel in major construction and infrastructure projects in Wales', and it does ask for all Welsh contracting authorities to report on projects with a value over £2 million where steel is a component. It will allow greater visibility on the pipeline of opportunities and greater transparency in terms of the amount of British-made steel that is used in those contracts.
O ran y gweithlu, mae ymgysylltu â'r gweithlu yn gwbl hanfodol. Eisteddais gyda chynrychiolwyr o'r amrywiaeth o undebau sy'n cynrychioli gweithwyr dur yng Nghymru a chlywed ganddynt yn uniongyrchol am eu pryderon. Roeddent yn awyddus iawn i weld cyhoeddi'r strategaeth ddur er mwyn iddynt allu deall lle mae'r camau nesaf ar gyfer y diwydiant yma yng Nghymru. Rwy'n credu ei fod wedi cael ei groesawu gan y gweithlu nawr.
Un o'r pethau a ddaeth i fy meddwl yng nghyfarfod diweddaraf y Cyngor Dur oedd sut y mae'r gwaith hwn wedi bod yn enghraifft dda iawn o'r math o ddull partneriaeth gymdeithasol yr ydym yn ei ffafrio yn Llywodraeth Cymru. Rwy'n credu bod dod â'r diwydiant a'r undebau o amgylch y bwrdd gyda Llywodraeth y DU, Llywodraeth Cymru ac eraill wedi bod yn ffordd gynhyrchiol iawn o fynd i'r afael â'r hyn sy'n her wirioneddol o ran rhoi'r diwydiant dur yn y DU ar sail gref ar gyfer y dyfodol. Rwy'n credu bod y ffordd honno o weithio yn bendant wedi talu ar ei chanfed.
Pan gyfarfûm â'r Gweinidog Diwydiant, Chris McDonald, ychydig wythnosau yn ôl, roeddwn yn awyddus iawn i bwysleisio pa mor bwysig yw hi i Weinidogion Llywodraeth y DU eistedd gyda'r undebau llafur pan fyddent yn dod at Tata i lansio'r cynllun. Rwy'n credu bod y ffaith bod y sgyrsiau hynny wedi digwydd yn wirioneddol bwysig o ran parhau'r berthynas honno. Rhaid i gyfathrebu fod yn gwbl allweddol yn y dyfodol. Rwy'n credu bod mwy y gall Llywodraeth y DU—a ninnau—ei wneud o ran cyfathrebu â'r undebau dur. Wrth gwrs, mae gennym fwrdd pontio Tata yfory, a fydd yn gyfle i gael rhai o'r sgyrsiau hynny.
O ran y meysydd blaenoriaeth a welsom ar gyfer y strategaeth, un o'r meysydd y siaradais gryn dipyn amdano yn y sgyrsiau a gefais gyda Llywodraeth y DU ac eraill oedd sicrhau bod gallu a chapasiti blaenllaw Cymru mewn ymchwil, datblygu ac arloesi yma yn cael eu cydnabod, ac rwy'n falch iawn eu bod yn cael eu cydnabod yn y strategaeth. Bydd Llywodraeth y DU ac asiantaethau partner yn parhau i gefnogi ymchwil, datblygu ac arloesi dur drwy ystod o lwybrau cyllido, gan gynnwys £11 miliwn dros saith mlynedd gan y Cyngor Ymchwil Peirianneg a'r Gwyddorau Ffisegol i raglen ymchwil IGNITE. Rwy'n credu bod sawl cyfle i Brifysgol Abertawe yn benodol, ond eraill hefyd, ymgysylltu a chwilio am bartneriaethau a chydweithio ar yr ochr academaidd ac ymchwil a datblygu.
Mae'r Cyngor Dur wedi dechrau gwaith ar sefydlu gweithgor diwydiant i alinio gweithgareddau ymchwil, datblygu ac arloesi ag anghenion y diwydiant, gyda'r nod o wella cystadleurwydd y sector hefyd. Mae hynny i gyd yn bwysig iawn. Ond hoffwn sôn hefyd am ba mor bwysig yw caffael yn y gofod hwn. Er gwybodaeth i fy nghyd-Aelodau, ar gyfer y flwyddyn ariannol newydd, rwy'n cyhoeddi nodyn polisi caffael Cymru. Ei deitl yw 'Caffael dur mewn prosiectau adeiladu a seilwaith mawr yng Nghymru', ac mae'n gofyn i bob awdurdod contractio yng Nghymru adrodd ar brosiectau gwerth dros £2 filiwn lle mae dur yn gydran. Bydd yn caniatáu mwy o welededd i'r cyfleoedd sydd yn yr arfaeth a mwy o dryloywder o ran faint o ddur a wnaed ym Mhrydain a ddefnyddir yn y contractau hynny.
My first substantive contribution in this place nearly a decade ago was to make the case about the Shotton Tata site as part of the then Save Our Steel campaign. I really want to break the cycle and see that the foundational sector of steel thrives, not simply survives from what seems like one crisis to the next. I think the well-awaited and well-warranted steel strategy is a start, alongside the 50 per cent target for producing steel domestically, which should bring benefits. We want to bring those benefits to sites right across Wales.
As we heard from others, that road map moving forward does need clear, measurable targets and ambition as part of that. There's clearly a role for the UK Government and the Welsh Government in ensuring that the funding support is ring-fenced for here and for sites in Wales. But what came across in our committee session this morning with the steel sector is the role for industry in the sector itself and the need for them to plan beyond transition and plan well into the future in terms of what that pipeline of investment looks like. What can the Welsh Government do to work with the sector to get them to demonstrate a longer term vision and commitment and to literally put their money where their mouth is? Diolch.
Fy nghyfraniad sylweddol cyntaf yn y lle hwn bron i ddegawd yn ôl oedd dadlau'r achos dros safle Tata yn Shotton fel rhan o’r ymgyrch Achubwch Ein Dur ar y pryd. Rwyf eisiau torri’r cylch a sicrhau bod dur fel sector sylfaenol yn ffynnu, nid goroesi'n unig o un argyfwng i’r llall, fel sy'n digwydd ar hyn o bryd yn ôl pob golwg. Rwy'n credu bod y strategaeth ddur hirddisgwyliedig ac angenrheidiol yn ddechrau, ynghyd â’r targed o 50 y cant ar gyfer cynhyrchu dur yn ddomestig, a ddylai arwain at fanteision. Rydym eisiau dod â’r manteision hynny i safleoedd ledled Cymru.
Fel y clywsom gan eraill, mae angen targedau clir, mesuradwy ac uchelgais yn rhan o'r cynllun hwnnw wrth symud ymlaen. Mae rôl amlwg i Lywodraeth y DU a Llywodraeth Cymru i sicrhau bod y cymorth ariannol wedi'i glustnodi ar gyfer fan hyn ac ar gyfer safleoedd yng Nghymru. Ond yr hyn a ddaeth i'r amlwg yn sesiwn y pwyllgor y bore yma gyda'r sector dur yw rôl y diwydiant yn y sector ei hun a'r angen iddynt gynllunio y tu hwnt i'r cyfnod pontio a chynllunio ymhell i'r dyfodol o ran sut olwg sydd ar y buddsoddiadau hynny. Beth y gall Llywodraeth Cymru ei wneud i weithio gyda'r sector i'w cael i ddangos gweledigaeth ac ymrwymiad mwy hirdymor a'u bod yn llythrennol yn rhoi eu harian ar eu gair? Diolch.
The parts of the steel strategy that look at how support can be financed will be really important for industry moving forward. I've mentioned the national wealth fund. That's £5.8 billion of capital to allocate across five clean energy and advanced manufacturing sectors over the course of the UK Parliament, and that does include steel. I would absolutely encourage businesses to be talking to the national wealth fund about the range of products that are on offer, including debt, equity and guarantees for capital-intensive projects. But alongside that, there is additional support available through the British Business Bank, UK Export Finance and also the national investment bank. So, there are a lot of opportunities for industry to explore how they can work with Government to access finance for investment.
Bydd y rhannau o'r strategaeth ddur sy'n edrych ar sut y gellir ariannu cymorth yn wirioneddol bwysig i'r diwydiant wrth symud ymlaen. Rwyf wedi sôn am y gronfa gyfoeth wladol. Dyna £5.8 biliwn o gyfalaf i'w ddyrannu ar draws pum sector ynni glân a gweithgynhyrchu uwch dros dymor Senedd y DU, ac mae hynny'n cynnwys dur. Rwy'n sicr yn annog busnesau i siarad â'r gronfa gyfoeth wladol am yr ystod o gynhyrchion sydd ar gael, gan gynnwys dyled, ecwiti a gwarantau ar gyfer prosiectau cyfalaf-ddwys. Ond ochr yn ochr â hynny, mae cymorth ychwanegol ar gael drwy Fanc Busnes Prydain, UK Export Finance, a'r banc buddsoddi cenedlaethol. Felly, mae llawer o gyfleoedd i'r diwydiant archwilio sut y gallant weithio gyda'r Llywodraeth i gael mynediad at gyllid ar gyfer buddsoddi.
Good afternoon, Cabinet Secretary. Of course, the backdrop to this is that Wales sees the UK Government not stepping in for Port Talbot, but it did for Scunthorpe and Rotherham. So, we do need to get this right, to restore confidence, because steel is in our blood, it's the backbone of our economy. As we've heard, the UK Government's lack of clarity over funding and timelines for Welsh steel is causing concern. There are clear delays in building a home-grown supply chain. Sam Kurtz has talked about the defence industry, but I want that home-grown supply chain for the offshore wind sector particularly. Without that, it threatens both our industry and our green energy transition. So, you've answered a lot of questions here, but could I just ask you one specific question, and that is: could you confirm that the electric arc furnace at Tata Steel will be operational by 2027, as my reading of it is it's now expected in 2028? Please could you just confirm that? Thank you. Diolch.
Prynhawn da, Ysgrifennydd y Cabinet. Wrth gwrs, y cefndir i hyn yw nad yw Cymru'n gweld Llywodraeth y DU yn camu i mewn dros Bort Talbot, ond fe wnaeth hynny ar gyfer Scunthorpe a Rotherham. Felly, mae angen inni gael hyn yn iawn, ac adfer hyder, oherwydd mae dur yn ein gwaed, mae'n asgwrn cefn ein heconomi. Fel y clywsom, mae diffyg eglurder Llywodraeth y DU ynghylch cyllid ac amserlenni ar gyfer dur Cymru yn achosi pryder. Mae oedi amlwg yn y gwaith o adeiladu cadwyn gyflenwi yn y wlad hon. Mae Sam Kurtz wedi siarad am y diwydiant amddiffyn, ond rwyf eisiau'r gadwyn gyflenwi yn y wlad hon ar gyfer y sector gwynt ar y môr yn arbennig. Heb hynny, mae'n bygwth ein diwydiant a'r pontio i ynni gwyrdd. Felly, rydych chi wedi ateb llawer o gwestiynau yma, ond a gaf i ofyn un cwestiwn penodol i chi, sef: a allech chi gadarnhau y bydd y ffwrnais arc drydan yn Tata Steel yn weithredol erbyn 2027, gan mai'r hyn a ddeallaf yw mai yn 2028 y mae i'w ddisgwyl erbyn hyn? A allwch chi gadarnhau hynny? Diolch.
I'm really grateful for that question. I think that is a question for Tata rather than for myself. I think that anyone who is familiar with the area can see that, actually, there are spades in the ground, things are happening and the investment is taking shape. So, I think that that's all really positive. There'll be an opportunity, I think, for us to have that particular conversation with Tata at the transition board meeting tomorrow. I know they'll want to provide us with an update on progress at that meeting.
Then, I think that point about restoring confidence is really important, because the steel strategy itself really looks to stabilise the sector and to ensure its viability for the future. I recognise the concerns that have been raised by colleagues about the time that it has taken to provide the steel strategy—those are concerns that we've also raised with the UK Government. But actually, in the event, I do think it is important that the strategy was published at the same time as the UK steel trade measures. I think bringing those two things together, and doing so before the end of March, which was a critical date for the sector, has been really important in terms of giving that full picture in terms of how the UK Government is seeking to protect steel in the immediate instance, particularly in regard to trade with the EU and the US, but then, also, what it will do to return domestic production to levels that are in excess of the current picture, so wanting to return to recently sustained levels of around 40 per cent to 50 per cent of domestic steel demand, compared to 30 per cent in 2024. So, I think that that is a good ambition, and it's certainly one that I think the steel strategy now puts us on a strong footing to achieve.
Rwy'n ddiolchgar iawn am y cwestiwn hwnnw. Rwy'n credu bod hwnnw'n gwestiwn i Tata yn hytrach nag i mi. Rwy'n credu y gall unrhyw un sy'n gyfarwydd â'r ardal weld bod yna rawiau yn y ddaear, mae pethau'n digwydd ac mae'r buddsoddiad i'w weld. Felly, rwy'n credu bod hynny'n bositif iawn. Bydd cyfle, rwy'n credu, i ni gael y sgwrs benodol honno gyda Tata yng nghyfarfod y bwrdd pontio yfory. Rwy'n gwybod y byddant eisiau rhoi diweddariad ar gynnydd i ni yn y cyfarfod hwnnw.
Wedyn, rwy'n credu bod y pwynt am adfer hyder yn bwysig iawn, oherwydd nod y strategaeth ddur ei hun yw sefydlogi'r sector a sicrhau ei hyfywedd ar gyfer y dyfodol. Rwy'n cydnabod y pryderon sydd wedi'u codi gan gyd-Aelodau am yr amser y mae wedi'i gymryd i ddarparu'r strategaeth ddur—mae'r rhain yn bryderon yr ydym ni hefyd wedi'u codi gyda Llywodraeth y DU. Ond mewn gwirionedd, yn y digwyddiad, rwy'n credu ei bod yn bwysig fod y strategaeth wedi'i chyhoeddi ar yr un pryd â mesurau masnach ddur y DU. Rwy'n credu bod dod â'r ddau beth hynny at ei gilydd, a gwneud hynny cyn diwedd mis Mawrth, a oedd yn ddyddiad allweddol i'r sector, wedi bod yn bwysig iawn i roi darlun llawn o'r ffordd y mae Llywodraeth y DU yn ceisio diogelu dur yn uniongyrchol, yn enwedig mewn perthynas â masnach gyda'r UE a'r Unol Daleithiau, ond hefyd, o ran yr hyn y bydd yn ei wneud i adfer cynhyrchiant domestig i lefelau sy'n uwch na'r darlun presennol, a'r awydd i ddychwelyd i lefelau cynaledig diweddar o tua 40 y cant i 50 y cant o alw am ddur domestig, o'i gymharu â 30 y cant yn 2024. Felly, rwy'n credu bod hwnnw'n uchelgais da, ac mae'n sicr yn un y credaf fod y strategaeth ddur bellach yn ein rhoi ar sylfaen gadarn i'w gyflawni.
It is very welcome, Cabinet Secretary, that we now have a steel strategy for Wales and the UK, and I'm grateful to the Government Ministers, the industry and the unions for their work on it. It is a matter of urgency, though, I think, to make it a reality on the ground. We know that we live in an increasingly volatile and unstable world, and our strategic steel industry must be supported to produce goods for our manufacturing, defence and construction industries. At Llanwern, in Newport East, we have a young and very committed workforce, eager to play a part in the green steel future that we can have. When I last met with them, Cabinet Secretary, they emphasised the capacity and the eagerness within Llanwern to produce new products, to decrease that reliance on imports that we have. You've outlined some of the progress that is being made and is expected, but there is a lot to do; we still import a lot of steel products that we could produce for ourselves.
So, I just wonder if you would assure me, Cabinet Secretary—obviously, we await the next Welsh Government—that you believe that Welsh Government needs to work with the UK Government and the industry to make sure that we do reduce that reliance on imports, and that plants like Llanwern can play an important part in achieving that progress.
Ysgrifennydd y Cabinet, mae i'w groesawu fod gennym bellach strategaeth ddur ar gyfer Cymru a'r DU, ac rwy'n ddiolchgar i Weinidogion y Llywodraeth, y diwydiant a'r undebau am eu gwaith arni. Fodd bynnag, rwy'n credu bod angen ei gwneud yn realiti ar lawr gwlad fel mater o frys. Rydym yn gwybod ein bod yn byw mewn byd cynyddol gyfnewidiol ac ansefydlog, ac mae'n rhaid cefnogi ein diwydiant dur strategol i gynhyrchu nwyddau ar gyfer ein diwydiannau gweithgynhyrchu, amddiffyn ac adeiladu. Yn Llan-wern, yn Nwyrain Casnewydd, mae gennym weithlu ifanc ac ymroddedig iawn, sy'n awyddus i chwarae rhan yn y dyfodol dur gwyrdd y gallwn ei gael. Pan gyfarfûm â nhw ddiwethaf, Ysgrifennydd y Cabinet, fe wnaethant bwysleisio'r capasiti a'r brwdfrydedd yn Llan-wern i gynhyrchu cynhyrchion newydd, i leihau'r ddibyniaeth sydd gennym ar fewnforion. Rydych chi wedi amlinellu peth o'r cynnydd sy'n cael ei wneud ac sy'n ddisgwyliedig, ond mae llawer i'w wneud; rydym yn dal i fewnforio llawer o gynhyrchion dur y gallem eu cynhyrchu i ni ein hunain.
Felly, tybed a wnewch chi fy sicrhau, Ysgrifennydd y Cabinet—yn amlwg, rydym yn aros am Lywodraeth nesaf Cymru—eich bod yn credu bod angen i Lywodraeth Cymru weithio gyda Llywodraeth y DU a'r diwydiant i wneud yn siŵr ein bod yn lleihau dibyniaeth ar fewnforion, ac y gall gweithfeydd fel Llan-wern chwarae rhan bwysig yn cyflawni'r cynnydd hwnnw.
I'm grateful for the question, and I'm sure that any Welsh Government in future will want to work really closely with the UK Government to support our steel industry in Wales, just recognising how critical it is. And I'm sure that any Welsh Government—at least I hope they would—would want to do more to mobilise demand for domestic steel as well, to enable our own steel industry here in Wales to have that greater visibility of future work, and then greater ability to invest in new products and so forth for the future.
I think there's a genuine recognition of how critical the steel industry is for us here in Wales, in terms of employment, but now I think there is a greater understanding than ever, given the volatile situations and times that we live in globally, about how important it is that we're able to meet as much demand domestically as we possibly can.
Rwy'n ddiolchgar am y cwestiwn, ac rwy'n siŵr y bydd unrhyw Lywodraeth Cymru yn y dyfodol eisiau gweithio'n agos iawn gyda Llywodraeth y DU i gefnogi ein diwydiant dur yng Nghymru, gan gydnabod pa mor hanfodol ydyw. Ac rwy'n siŵr y byddai unrhyw Lywodraeth Cymru—o leiaf rwy'n gobeithio y byddent—eisiau gwneud mwy i ysgogi'r galw am ddur domestig hefyd, er mwyn galluogi ein diwydiant dur ein hunain yma yng Nghymru i gael mwy o obaith o waith yn y dyfodol, a mwy o allu hefyd i fuddsoddi mewn cynhyrchion newydd ac yn y blaen ar gyfer y dyfodol.
Rwy'n credu bod yna gydnabyddiaeth wirioneddol i ba mor hanfodol yw'r diwydiant dur i ni yma yng Nghymru, o ran cyflogaeth, ond nawr rwy'n credu bod mwy o ddealltwriaeth nag erioed, o ystyried y sefyllfaoedd anwadal a'r amseroedd yr ydym yn byw ynddynt yn fyd-eang, o ba mor bwysig yw hi ein bod yn gallu ateb cymaint o alw domestig ag y gallwn.
Three Members have now asked what is the destination of this road map, and I don't think we've quite heard the detail from you this afternoon, as regards, as David Rees asked you, what is the Welsh Government particularly bidding for, what are they looking for. My colleague Luke Fletcher asked about, for instance, the plate mill, or the steel skills college. Are those things—? You've talked about the collaboration and hearing the workforce's voice, and talking about working with academia, but what is your vision? What do you want to see for the reality on the ground, coming out of this skills strategy, for the workers that I represent?
Mae tri Aelod bellach wedi gofyn beth yw cyrchfan y map ffordd hwn, ac nid wyf yn credu ein bod wedi clywed y manylion gennych chi y prynhawn yma, o ran yr hyn y gofynnodd David Rees i chi, sef beth y mae Llywodraeth Cymru yn cynnig amdano'n benodol, am beth y maent yn chwilio. Gofynnodd fy nghyd-Aelod Luke Fletcher, er enghraifft, am y felin ddur plât, neu'r coleg sgiliau dur. A yw'r pethau hynny—? Rydych chi wedi siarad am y cydweithio a chlywed llais y gweithlu, ac wedi siarad am weithio gyda'r byd academaidd, ond beth yw eich gweledigaeth? Beth ydych chi am ei weld yn realiti ar lawr gwlad, yn dod allan o'r strategaeth sgiliau hon, ar gyfer y gweithwyr rwy'n eu cynrychioli?
So, I think it almost misses the point, actually, that industry is going to be critical in leading some of this. So, it will require industry to invest. So, Welsh Government and UK Government want to create the conditions for industry to invest, and that includes ensuring that there is that greater visibility of the pipeline of demand. It's about ensuring that there's an enabling environment whereby we're investing in skills and ensuring that the industry has the skilled workers that it needs for the future. It's about ensuring that there are greater levels of demand. We can't remove the industry from that conversation, so industry itself also needs to understand where the opportunities lie. And I do think that the steel strategy goes about doing that. And I think that the fact that it sets out the ambition of moving to around 50 per cent of domestic steel demand being serviced by British steel I think sets out a real clear direction of travel. Industry will know where the opportunities lie in relation to that. And we talk to the unions—they've got really strong ideas that they will want to impress upon businesses.
At the moment, Tata's focus is very much on the delivery of the electric arc furnace. I know that they'll want to think about where the next steps come, but we can't decide that for them. What we can do is try and create that enabling environment whereby they have the confidence to invest.
Rwy'n credu ei fod bron yn methu'r pwynt fod y diwydiant yn mynd i fod yn allweddol wrth arwain rhywfaint o hyn. Felly, fe fydd gofyn i ddiwydiant fuddsoddi. Mae Llywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU eisiau creu'r amodau i ddiwydiant fuddsoddi, ac mae hynny'n cynnwys sicrhau bod mwy o welededd i'r galw arfaethedig. Mae'n ymwneud â sicrhau bod amgylchedd galluogi lle rydym yn buddsoddi mewn sgiliau a sicrhau bod gan y diwydiant y gweithwyr medrus sydd eu hangen arno ar gyfer y dyfodol. Mae'n ymwneud â sicrhau bod lefelau uwch o alw. Ni allwn dynnu'r diwydiant allan o'r sgwrs honno, felly mae angen i'r diwydiant ei hun hefyd ddeall ble mae'r cyfleoedd. Ac rwy'n credu bod y strategaeth ddur yn mynd ati i wneud hynny. Ac rwy'n credu bod y ffaith ei bod yn nodi'r uchelgais o symud i sicrhau bod tua 50 y cant o'r galw am ddur domestig yn ddur o Brydain yn gosod cyfeiriad teithio clir. Bydd diwydiant yn gwybod ble mae'r cyfleoedd mewn perthynas â hynny. Ac rydym yn siarad â'r undebau—mae ganddynt syniadau cryf iawn y byddant eisiau eu cyfleu i fusnesau.
Ar hyn o bryd, mae ffocws Tata'n gadarn ar gyflenwi'r ffwrnais arc drydan. Rwy'n gwybod y byddant eisiau meddwl am y camau nesaf, ond ni allwn benderfynu hynny ar eu rhan. Yr hyn y gallwn ei wneud yw ceisio creu'r amgylchedd galluogi lle mae ganddynt hyder i fuddsoddi.
Diolch i Ysgrifennydd y Cabinet.
I thank the Cabinet Secretary.
And on behalf of us all, I'm sure, I'd like to wish you well as you leave this Senedd in the next few hours. [Applause.]
Ac ar ran pob un ohonom, rwy'n siŵr, hoffwn ddymuno'n dda i chi wrth i chi adael y Senedd hon yn ystod yr oriau nesaf. [Cymeradwyaeth.]
Eitem 4 yw'r ddadl ar adroddiad y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg, 'Recriwtio a chadw athrawon'. A'r Cadeirydd sy'n gwneud y cynnig—Buffy Williams.
Item 4 is a debate on the Children, Young People and Education Committee report, 'Teacher recruitment and retention'. And the Chair is moving the motion—Buffy Williams.
Cynnig NDM9224 Buffy Williams
Cynnig bod y Senedd:
Yn nodi adroddiad y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg, ‘Recriwtio a chadw athrawon’ a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 29 Ionawr 2026.
Yn nodi'r ymateb gan Lywodraeth Cymru a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 18 Mawrth 2026.
Motion NDM9224 Buffy Williams
To propose that the Senedd:
Notes the report of the Children, Young People and Education Committee ‘Teacher recruitment and retention’ which was laid in the Table Office on 29 January 2026.
Notes the response from the Welsh Government which was laid in the Table Office on 18 March 2026.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
Diolch, Llywydd. It's a privilege to open what will be the final Children, Young People and Education Committee debate of this Senedd term. Over the last five years, we've brought a wide range of issues into this Chamber. At the heart of them all has been the real lived experiences of children and young people, and that's what has shaped our work more than anything else. Sometimes that's meant sharing difficult and powerful stories. I'll always remember our debate on care services, when the public gallery was full of children, young people and the people who support them, watching us, holding us to account and reminding us exactly why this work matters. We heard those same powerful voices when we looked at the experiences of disabled children and their families in education and childcare. Those stories stayed with us and directly shaped the recommendations we made and the changes we pushed for. We've also tackled everything from education reform and mental health support in higher education to post-16 pathways, attendance and peer-on-peer sexual harassment, just to name a few.
Diolch, Lywydd. Mae'n fraint agor yr hyn a fydd yn ddadl olaf y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg yn nhymor y Senedd hon. Dros y pum mlynedd diwethaf, rydym wedi dod ag ystod eang o faterion i sylw'r Siambr. Wrth wraidd pob un ohonynt roedd profiadau bywyd go iawn plant a phobl ifanc, a dyna sydd wedi siapio ein gwaith yn fwy nag unrhyw beth arall. Weithiau mae hynny'n golygu rhannu straeon anodd a phwerus. Byddaf bob amser yn cofio ein dadl ar wasanaethau gofal, pan oedd yr oriel gyhoeddus yn llawn o blant, pobl ifanc a'r bobl sy'n eu cefnogi, yn ein gwylio, yn ein dal i gyfrif ac yn ein hatgoffa'n union pam y mae'r gwaith hwn yn bwysig. Clywsom yr un lleisiau pwerus hynny wrth inni edrych ar brofiadau plant anabl a'u teuluoedd mewn addysg a gofal plant. Arhosodd y straeon hynny gyda ni a siapio'n uniongyrchol yr argymhellion a wnaethom a'r newidiadau y gwnaethom wthio amdanynt. Rydym hefyd wedi mynd i'r afael â phopeth o ddiwygio addysg a chymorth iechyd meddwl mewn addysg uwch i lwybrau ôl-16, lefelau presenoldeb ac aflonyddu rhywiol gan gyfoedion, ymhlith nifer o bethau eraill.
Daeth y Dirprwy Lywydd (David Rees) i’r Gadair.
The Deputy Presiding Officer (David Rees) took the Chair.
It's been an absolute honour to be part of this committee and even more so to chair it since May 2024. I want to thank all Members who've been part of it over this term. But more than anything, I want to say 'thank you' to everyone outside this Chamber who has contributed, whether that's through written evidence, speaking to us on visits, taking part in engagement sessions, or giving evidence in person. You are the foundation of everything we do. Your time, your honesty and your experiences shaped our work, and we are incredibly grateful.
I will now move on to our final report, which we are debating today: 'Teacher recruitment and retention'. This stemmed directly from our scrutiny of the Welsh Language and Education (Wales) Bill. It was clear from our legislative scrutiny that we needed to look at recruitment and retention issues more broadly. Thank you to my fellow committee members, as well as the organisations, current teachers, ex-teachers and school leaders who took time out from their very busy day jobs to contribute to our inquiry. Again, it's your lived experience that has helped shape our recommendations.
You may have seen in the press over the weekend calls from headteachers that recruitment and retention should be a top priority. It is a real and pressing issue, and we know how important it is. Children only get one chance at school: one chance to give them the building blocks for the rest of their lives, one chance to spark the interest that the child didn’t know they had, and in some instances, one chance to show that child that they matter.
Before coming into politics, I spent most of my working life in schools. I loved it. But I also know the challenges—the issues that can grind down even the most dedicated professional. And these challenges have expanded and grown since I was last in a classroom.
Teaching has a perception issue. We don’t want to shy away from the very real challenges teachers face, but we also didn’t want to talk teaching down or play into negative portrayals. Teaching changes lives in a very direct and significant way, and not just as a one-off, but every day, week, month and year. How many other jobs or careers do this in such a sustained way?
The true highlight of this inquiry was when we asked people why they went into teaching or why they’ve stayed. Faces lit up, enthusiasm bubbled over. I wish—I really wish—we could capture that positivity about teaching and share it across Wales so that we can engage and enthuse the next generation of teachers. It certainly resonated with me, and reminded me of my happiest times in the classroom. Everyone needs to play their role in celebrating the amazing work teachers do day in and day out.
While our inquiry was focused on teachers, I want to be very clear that a school and a school's workforce is not just its teachers—it’s the teaching assistants who work so closely with them in the classroom, it’s the caretakers who ensure that the building is working, it’s the office staff who make sure everything is organised, it’s the catering staff making sure everyone is fed, it’s the cleaners making sure that our schools are clean and safe places for everyone, it’s the pastoral support workers who support children and families. But our inquiry was focused on teachers and, therefore, the rest of my comments will maintain this focus.
We made 16 recommendations in total. All of them were accepted by the Welsh Government. I would like to thank the Cabinet Secretary for her positive engagement with our work. During our scrutiny session, it was obvious that the Cabinet Secretary accepted the challenges facing the teaching profession and did not shy away from them. We hope these positive sentiments will now translate into changes that can be felt by current teachers, but also encourage more people to go into teaching in the first place.
As can be seen in the Welsh Government response, a lot of emphasis has been placed on the strategic education workforce plan. This was published last week. It was good to see that our report has informed the evidence base for this plan. There is much in it that chimes with our findings and our evidence. Although, and this may not be surprising, I think the plan could benefit from clearer timelines, milestones and outcomes to help the next Senedd and stakeholders to hold the Government to account on its delivery and impact. In some places, it will be difficult to assess whether the Government or other key stakeholders have delivered on specific actions. I’d welcome the Cabinet Secretary’s views on how she envisages delivery and impact being monitored.
The five key themes in the plan very much mirror the issues that were raised with us. Particularly, I am pleased that one of the key themes is addressing workload issues. Workload is one of the biggest factors driving out dedicated teachers. It also makes the profession less attractive to potential new teachers. We all know that schools have faced immense levels of change over recent years, some the result of policy changes such as the new curriculum and ALN reforms, others due to factors outside of everybody’s control, such as the pandemic. It’s created a perfect storm, driving up workload.
Alongside this, society, local authorities, Government, parents, all of us, expect schools to do so much more than they once did. Whilst schools can do so much, we have to be realistic about the level to which they can solve the wider ills of society. Schools need to be able to focus on their primary purpose.
We heard that the work of the workload co-ordination group, while important, has been focused at school-leader level. There has not yet been an impact in individual classrooms. Please can the Cabinet Secretary outline how she envisages that the actions in the workforce plan will directly address classroom teachers’ workload, and by when would she want to see teachers noticing a reduction in workload?
I have already touched on the perception challenges teaching faces and how this can impact on the numbers entering training. We simply don’t have enough new entrants into teaching. These challenges are really acute for some secondary subjects and in some schools.
Once a teacher joins the profession, we need to ensure there is support so they can build and develop during the first, early, critical years of teaching. Our report highlighted concerns that there is insufficient support and development opportunities. It is therefore welcome that the workforce plan has an action for the development and delivery of a structured early career pathway to support teachers both during their training but also in the first few years of their career.
I also welcome the action in the plan for more opportunities for secondary teachers to enhance their subject knowledge. This is particularly important where, in many schools, we have teachers teaching outside of their own subject specialism. We heard that this can have a direct impact on the quality of the teaching and learning offered, and can also affect the subject choices of learners. This can then become a vicious cycle, with not enough learners taking subjects such as physics, chemistry or modern foreign languages to GCSE, A-level or degree. This then reduces the number of potential future teachers, and the whole cycle starts again.
In conclusion, I welcome the Welsh Government’s response to our report, and the workforce plan. I hope that any future Welsh Government takes this issue seriously, and builds on the workforce plan to ensure that every child in Wales has access to high-quality teaching and learning. Diolch.
Mae wedi bod yn fraint enfawr cael bod yn rhan o'r pwyllgor hwn a hyd yn oed yn fwy felly i'w gadeirio ers mis Mai 2024. Hoffwn ddiolch i'r holl Aelodau sydd wedi bod yn rhan ohono dros y tymor hwn. Ond yn fwy na dim, rwyf am ddiolch i bawb y tu allan i'r Siambr hon sydd wedi cyfrannu, boed hynny drwy dystiolaeth ysgrifenedig, siarad â ni ar ymweliadau, cymryd rhan mewn sesiynau ymgysylltu, neu roi tystiolaeth yn bersonol. Chi yw sylfaen popeth a wnawn. Mae eich amser, eich gonestrwydd a'ch profiadau wedi siapio ein gwaith, ac rydym yn hynod ddiolchgar.
Fe symudaf ymlaen nawr at ein hadroddiad terfynol, yr ydym yn ei drafod heddiw: 'Recriwtio a chadw athrawon'. Deilliodd yn uniongyrchol o'n gwaith craffu ar Fil y Gymraeg ac Addysg (Cymru). Roedd yn amlwg o'n gwaith craffu deddfwriaethol fod angen inni edrych ar faterion recriwtio a chadw yn ehangach. Diolch i fy nghyd-aelodau o'r pwyllgor, yn ogystal â'r sefydliadau, athrawon presennol, cyn-athrawon ac arweinwyr ysgolion a roddodd amser o'u swyddi dyddiol prysur iawn i gyfrannu at ein hymchwiliad. Unwaith eto, eich profiad bywyd chi sydd wedi helpu i roi siâp i'n hargymhellion.
Efallai eich bod wedi gweld galwadau gan benaethiaid yn y wasg dros y penwythnos yn dweud y dylai recriwtio a chadw athrawon fod yn brif flaenoriaeth. Mae'n fater real a dybryd, ac rydym yn gwybod pa mor bwysig ydyw. Un cyfle y mae plant yn ei gael yn yr ysgol: un cyfle i roi'r blociau adeiladu iddynt ar gyfer gweddill eu bywydau, un cyfle i ennyn diddordeb nad oedd y plentyn yn gwybod ei fod ganddynt, ac mewn rhai achosion, un cyfle i ddangos i blentyn eu bod yn bwysig.
Cyn troi at wleidyddiaeth, treuliais y rhan fwyaf o fy mywyd gwaith mewn ysgolion. Roeddwn wrth fy modd. Ond rwy'n gwybod am yr heriau hefyd—y problemau sy'n gallu mynd yn drech na'r gweithiwr proffesiynol mwyaf ymroddedig hyd yn oed. Ac mae'r heriau hyn wedi ehangu a chynyddu ers i mi fod mewn ystafell ddosbarth.
Mae yna broblem canfyddiad yn gysylltiedig ag addysgu. Nid ydym am osgoi'r heriau real iawn y mae athrawon yn eu hwynebu, ond nid oeddem eisiau lladd ar addysgu chwaith neu hybu portreadau negyddol. Mae addysgu'n newid bywydau mewn ffordd uniongyrchol ac arwyddocaol iawn, ac nid yn achlysurol yn unig, ond bob dydd, wythnos, mis a blwyddyn. Faint o swyddi neu yrfaoedd eraill sy'n gwneud hyn mewn ffordd mor gynaledig?
Gwir uchafbwynt yr ymchwiliad hwn oedd pan wnaethom ofyn i bobl pam eu bod wedi mynd i'r byd addysg neu pam eu bod wedi aros. Gwelsom wynebau'n goleuo, brwdfrydedd yn berwi. Hoffwn yn fawr pe baem yn gallu costrelu'r positifrwydd hwnnw am addysgu a'i rannu ledled Cymru er mwyn i ni allu ennyn diddordeb a brwdfrydedd y genhedlaeth nesaf o athrawon. Roedd yn sicr yn fy atgoffa o fy adegau hapusaf i yn yr ystafell ddosbarth. Mae angen i bawb chwarae eu rôl yn dathlu'r gwaith anhygoel y mae athrawon yn ei wneud o ddydd i ddydd.
Er bod ein hymchwiliad wedi canolbwyntio ar athrawon, rwyf am fod yn glir iawn nad ei hathrawon yn unig sy'n creu ysgol a gweithlu ysgol—mae'n cynnwys y cynorthwywyr addysgu sy'n gweithio mor agos gyda nhw yn yr ystafell ddosbarth, y gofalwyr sy'n sicrhau bod yr adeilad yn gweithio, staff y swyddfa sy'n gwneud yn siŵr bod popeth yn drefnus, y staff arlwyo sy'n gwneud yn siŵr fod pawb yn cael eu bwydo, y glanhawyr sy'n gwneud yn siŵr fod ein hysgolion yn lleoedd glân a diogel i bawb, y gweithwyr cymorth bugeiliol sy'n cefnogi plant a theuluoedd. Ond roedd ein hymchwiliad yn canolbwyntio ar athrawon ac felly, bydd gweddill fy sylwadau'n cadw'r ffocws hwn.
Fe wnaethom gyfanswm o 16 argymhelliad. Derbyniwyd pob un ohonynt gan Lywodraeth Cymru. Hoffwn ddiolch i Ysgrifennydd y Cabinet am ei diddordeb cadarnhaol yn ein gwaith. Yn ystod ein sesiwn graffu, roedd hi'n amlwg fod Ysgrifennydd y Cabinet yn derbyn yr heriau sy'n wynebu'r proffesiwn addysgu ac nad oedd yn cilio rhagddynt. Rydym yn gobeithio y bydd y teimladau cadarnhaol hyn yn trosi'n newidiadau y gellir eu teimlo gan athrawon presennol, ond hefyd yn annog mwy o bobl i fynd i mewn i'r byd addysg yn y lle cyntaf.
Fel y gwelir yn ymateb Llywodraeth Cymru, mae llawer o bwyslais wedi'i roi ar gynllun strategol y gweithlu addysg. Cyhoeddwyd hwn yr wythnos diwethaf. Roedd yn dda gweld bod ein hadroddiad wedi llywio'r sylfaen dystiolaeth ar gyfer y cynllun hwn. Mae llawer ynddo sy'n cyd-fynd â'n canfyddiadau a'n tystiolaeth. Er hynny, ac efallai nad yw hyn yn syndod, rwy'n credu y gallai'r cynllun elwa o amserlenni, cerrig milltir a chanlyniadau cliriach i helpu'r Senedd nesaf a rhanddeiliaid i ddwyn y Llywodraeth i gyfrif am ei gyflawniad a'i effaith. Mewn rhai mannau, bydd yn anodd asesu a yw'r Llywodraeth neu randdeiliaid allweddol eraill wedi cyflawni camau penodol. Buaswn yn croesawu barn Ysgrifennydd y Cabinet ar sut y mae hi'n rhagweld y bydd cyflawniad ac effaith yn cael eu monitro.
Mae'r pum thema allweddol yn y cynllun yn adlewyrchu'r materion a gafodd eu dwyn i'n sylw. Yn fwyaf arbennig, rwy'n falch fod un o'r themâu allweddol yn mynd i'r afael â materion llwyth gwaith. Llwyth gwaith yw un o'r ffactorau mwyaf sy'n gwneud i athrawon ymroddedig adael y proffesiwn. Mae hefyd yn gwneud y proffesiwn yn llai deniadol i athrawon newydd posib. Rydym i gyd yn gwybod bod ysgolion wedi wynebu lefelau aruthrol o newid dros y blynyddoedd diwethaf, rhai o ganlyniad i newidiadau polisi fel y cwricwlwm newydd a diwygiadau ADY, eraill oherwydd ffactorau y tu allan i reolaeth pawb, fel y pandemig. Mae wedi creu storm berffaith, gan gynyddu llwyth gwaith.
Ochr yn ochr â hyn, mae cymdeithas, awdurdodau lleol, y Llywodraeth, rhieni, pob un ohonom, yn disgwyl i ysgolion wneud cymaint mwy nag yr arferent ei wneud o'r blaen. Er bod ysgolion yn gallu gwneud cymaint, rhaid inni fod yn realistig ynglŷn ag i ba raddau y gallant ddatrys problemau ehangach cymdeithas. Mae angen i ysgolion allu canolbwyntio ar eu prif bwrpas.
Clywsom fod gwaith y grŵp cydlynu llwyth gwaith, er ei fod yn bwysig, wedi canolbwyntio ar lefel arweinwyr ysgol. Nid oes effaith wedi bod eto ar ystafelloedd dosbarth unigol. A all Ysgrifennydd y Cabinet amlinellu sut y mae'n rhagweld y bydd y camau gweithredu yn y cynllun ar gyfer y gweithlu'n mynd i'r afael yn uniongyrchol â llwyth gwaith athrawon dosbarth, ac erbyn pryd y byddai hi eisiau gweld athrawon yn sylwi ar ostyngiad yn eu llwyth gwaith?
Rwyf eisoes wedi cyffwrdd â'r heriau canfyddiad y mae addysgu yn eu hwynebu a sut y gall hyn effeithio ar y niferoedd sy'n hyfforddi. Nid oes gennym ddigon o newydd-ddyfodiaid i addysgu. Mae'r heriau hyn yn wirioneddol acíwt ar gyfer rhai pynciau uwchradd ac mewn rhai ysgolion.
Pan fydd athro'n ymuno â'r proffesiwn, mae angen inni sicrhau bod cefnogaeth fel y gallant adeiladu a datblygu yn ystod y blynyddoedd cyntaf cynnar, allweddol o addysgu. Fe wnaeth ein hadroddiad dynnu sylw at bryderon nad oes digon o gefnogaeth a chyfleoedd datblygu. Felly, croesewir y ffaith bod cynllun y gweithlu yn cynnwys camau gweithredu ar gyfer datblygu a chyflawni llwybr gyrfa cynnar strwythuredig i gefnogi athrawon yn ystod eu hyfforddiant ond hefyd yn ystod blynyddoedd cyntaf eu gyrfa.
Rwyf hefyd yn croesawu'r cam gweithredu yn y cynllun ar gyfer mwy o gyfleoedd i athrawon uwchradd wella eu gwybodaeth pwnc. Mae hyn yn arbennig o bwysig lle mae gennym athrawon mewn llawer o ysgolion yn addysgu y tu allan i'w harbenigedd pwnc eu hunain. Clywsom y gall hyn gael effaith uniongyrchol ar ansawdd yr addysgu a'r dysgu a gynigir, a gall effeithio hefyd ar ddewisiadau pwnc dysgwyr. Gall hyn wedyn ddod yn gylch dieflig, heb ddigon o ddysgwyr yn dewis astudio pynciau fel ffiseg, cemeg neu ieithoedd tramor modern i lefel TGAU, Safon Uwch neu radd. Mae hyn wedyn yn lleihau nifer yr athrawon posib yn y dyfodol, ac mae'r cylch cyfan yn dechrau eto.
I gloi, rwy'n croesawu ymateb Llywodraeth Cymru i'n hadroddiad, a chynllun y gweithlu. Rwy'n gobeithio y bydd unrhyw Lywodraeth Cymru yn y dyfodol o ddifrif ynghylch y mater hwn, ac yn adeiladu ar gynllun y gweithlu i sicrhau bod gan bob plentyn yng Nghymru fynediad at addysgu a dysgu o ansawdd uchel. Diolch.
I'd like to thank the Chair, members of the committee, the clerks of the committee and also all of the witnesses for their hard work on a detailed and robust report, with a complicated and wide-ranging number of issues. I'd like to touch upon a few areas, if I may, that I find particularly important to teacher recruitment and also retention. Whilst I, alongside other committee members, thank the Cabinet Secretary for accepting all of the committee's recommendations, there are a few questions today that I'd like to have answered, please.
First, and most importantly, the committee found that there are significant difficulties in attracting students into initial teacher education courses. Whilst I recognise, Cabinet Secretary, that you're awaiting your own Government's evaluation on 2026 ITE, I am concerned that these problems, and indeed problems in recruitment for certain subjects, are going to be exacerbated by the closure of courses by certain Welsh universities. For example, in evidence from the Welsh Local Government Association to the committee, we heard that repeated shortages in technology and maths teachers in north Wales could be linked to fewer courses running at Bangor University. So, I'd like to know, Cabinet Secretary, how is your strategic work plan, aside from identifying priority subject areas, going to address the potential closure of valuable courses offered at ITE stage in the short term.
As a committee, we were particularly concerned about the severe shortage of specialist physics teachers in Wales. I find it particularly astonishing that the Institute of Physics gave evidence that Wales has fewer specialist physics teachers than there are secondary schools. I will pick up on further areas of concern from the Institute of Physics, Cabinet Secretary, but, in relation to ITE, what measures are your Government taking to raise the subject priority bursary to match England, and how are you exploring alternative ways of funding ITE in relation to physics courses? Will you also potentially introduce pre-ITE subject knowledge enhancement courses, so that non-physics graduates can train as specialists?
Furthermore, the committee found that one in five students studying PGCEs to become secondary school teachers dropped out in 2023-24, with most students leaving because of long hours, pressure and workload within the profession. So, how is your workforce plan, Cabinet Secretary, ensuring that more students stay within their PGCE course? I note that there are extensive overarching policies on workload within the workforce plan itself, which particularly address our concerns in recommendation 9, but how are you ensuring that this is reduced from day one to prevent good-quality secondary school teachers from dropping out at such an early stage?
Turning to recommendation 15 on the teacher workforce plan, I am pleased that you published your strategic workforce plan last week, and I echo the words of the Chair. I also note that supply teachers are also mentioned in your plan, and I am interested in point 4.14, on developing a new framework for supply agencies. Specifically, I understand that the Public Affairs and Public Administration Committee found that the Welsh Government charges a rebate fee to supply teacher agencies of 0.5 per cent, which, and I quote from the Welsh Government's response,
'generates approximately £500,000 per annum'.
End quote. So, Cabinet Secretary, do you agree that the current supply teacher agency agreement that your Government has is fit for purpose and is actually value for money as well? What other forms of booking system for supply teachers have you looked at as well?
Turning back to specialist areas, I am glad that you have admitted to severe shortages within the workforce plan. However, according to the Education and Workforce Council register data, nearly one in five maths teachers and nearly one in four English teachers were trained in a different subject. This is actually worse within sciences, as over half of chemistry teachers, and a staggering 56 per cent of teachers employed to teach physics, had not trained in these subjects. I note that the Institute of Physics has set out a number of areas for reform, which reflect the urgency of the position that we are in today. Therefore, Cabinet Secretary, I would like to know what steps you are taking to ensure that the policy recommendations for physics in the committee's report are not going to be lost, and that organisations that represent shortage subjects are actively involved and formally consulted on policy development on teacher recruitment, retention and training.
Finally, turning to recommendation 11, on behaviour management, I am again really genuinely pleased that the Welsh Government has accepted this. I do feel, however, that there hasn't been a recognition of the urgency within the issue itself and that you have left much of the work outstanding as we reach the conclusion of this Senedd. For example, you mentioned that the forums on mobile phones and exclusions and detentions are still concluding their work. Cabinet Secretary, I would really love for you to go out on a limb today, in the last session that we have, and ban mobile phones in classrooms, work with the UK Government to ban social media for the under-16s, and crack down on the rising number of exclusions. These would go down very, very well with the Welsh Conservatives, I can assure you.
Finally, Cabinet Secretary, we understand that Cardiff Council is indeed leading on weapons being carried in schools. I would really like to know when are these new Wales-wide resources going to be rolled out in schools across Wales. And are you supporting automatic expulsions for carrying a weapon? Because I do fear, and I know I have said this before, that, if we leave it too long, we'll have further weapons threats, such as those in Llanishen High School, Eastern High School, Whitchurch High School, Bassaleg School, and, sadly, further incidents such as in Milford Haven comprehensive, as we saw this year. Thank you very much.
Hoffwn ddiolch i'r Cadeirydd, aelodau'r pwyllgor, clercod y pwyllgor a hefyd yr holl dystion am eu gwaith caled ar adroddiad manwl a chadarn, gyda nifer gymhleth ac eang o faterion. Hoffwn grybwyll ychydig o feysydd, os caf, yr wyf yn eu hystyried yn arbennig o bwysig i recriwtio athrawon a chadw athrawon. Er fy mod, ochr yn ochr ag aelodau eraill y pwyllgor, yn diolch i Ysgrifennydd y Cabinet am dderbyn holl argymhellion y pwyllgor, mae yna ychydig o gwestiynau heddiw yr hoffwn ateb iddynt, os gwelwch yn dda.
Yn gyntaf, ac yn bwysicaf oll, canfu'r pwyllgor fod anawsterau sylweddol wrth ddenu myfyrwyr i gyrsiau addysg gychwynnol i athrawon. Er fy mod yn cydnabod, Ysgrifennydd y Cabinet, eich bod yn aros am werthusiad eich Llywodraeth eich hun ar addysg gychwynnol i athrawon 2026, rwy'n pryderu bod y problemau hyn, a phroblemau wrth recriwtio ar gyfer pynciau penodol yn wir, yn mynd i gael eu gwaethygu gan gau cyrsiau gan rai prifysgolion yng Nghymru. Er enghraifft, mewn tystiolaeth gan Gymdeithas Llywodraeth Leol Cymru i'r pwyllgor, clywsom y gallai fod cysylltiad rhwng y prinder mynych yn nifer yr athrawon technoleg a mathemateg yng ngogledd Cymru â llai o gyrsiau ym Mhrifysgol Bangor. Felly, hoffwn wybod, Ysgrifennydd y Cabinet, sut y mae eich cynllun gwaith strategol, ar wahân i nodi meysydd pwnc â blaenoriaeth, yn mynd i fynd i'r afael â'r posibilrwydd o gau cyrsiau gwerthfawr a gynigir ar y cam addysg gychwynnol i athrawon yn y tymor byr.
Fel pwyllgor, roeddem yn arbennig o bryderus am y prinder difrifol o athrawon ffiseg arbenigol yng Nghymru. Mae'n syndod mawr i mi fod y Sefydliad Ffiseg wedi rhoi tystiolaeth fod gan Gymru lai o athrawon ffiseg arbenigol nag a geir o ysgolion uwchradd. Byddaf yn nodi meysydd pellach o bryder gan y Sefydliad Ffiseg, Ysgrifennydd y Cabinet, ond mewn perthynas ag addysg gychwynnol i athrawon, pa fesurau y mae eich Llywodraeth yn eu rhoi ar waith i godi'r fwrsariaeth pwnc â blaenoriaeth i gyd-fynd â Lloegr, a sut ydych chi'n archwilio ffyrdd amgen o ariannu addysg gychwynnol i athrawon mewn perthynas â chyrsiau ffiseg? A fyddwch chi hefyd o bosib yn cyflwyno cyrsiau gwella gwybodaeth pwnc cyn addysg gychwynnol i athrawon, fel y gall graddedigion nad ydynt wedi graddio mewn ffiseg hyfforddi fel arbenigwyr?
Ar ben hynny, canfu'r pwyllgor fod un o bob pump o fyfyrwyr sy'n astudio TAR i ddod yn athrawon uwchradd wedi gadael yn 2023-24, gyda'r mwyafrif o fyfyrwyr yn gadael oherwydd oriau hir, pwysau a llwyth gwaith o fewn y proffesiwn. Felly, Ysgrifennydd y Cabinet, sut y mae eich cynllun gweithlu yn sicrhau bod mwy o fyfyrwyr yn aros ar eu cwrs TAR? Rwy'n nodi bod polisïau trosfwaol helaeth ar lwyth gwaith o fewn y cynllun gweithlu ei hun, sy'n mynd i'r afael yn arbennig â'n pryderon yn argymhelliad 9, ond sut ydych chi'n sicrhau bod hyn yn cael ei leihau o'r diwrnod cyntaf i atal athrawon uwchradd o ansawdd da rhag gadael y proffesiwn mor gynnar?
Gan droi at argymhelliad 15 ar y cynllun gweithlu athrawon, rwy'n falch eich bod wedi cyhoeddi eich cynllun strategol ar gyfer y gweithlu yr wythnos diwethaf, ac rwy'n adleisio geiriau'r Cadeirydd. Nodaf hefyd fod athrawon cyflenwi hefyd yn cael eu crybwyll yn eich cynllun, ac mae gennyf ddiddordeb ym mhwynt 4.14, ar ddatblygu fframwaith newydd ar gyfer asiantaethau cyflenwi. Yn benodol, deallaf fod y Pwyllgor Materion Cyhoeddus a Gweinyddiaeth Gyhoeddus wedi canfod bod Llywodraeth Cymru yn codi ffi ad-daliad o 0.5 y cant ar asiantaethau athrawon cyflenwi, sydd, ac rwy'n dyfynnu o ymateb Llywodraeth Cymru,
'yn cynhyrchu oddeutu £500,000 y flwyddyn'.
Felly, Ysgrifennydd y Cabinet, a ydych chi'n cytuno bod y cytundeb presennol ar gyfer asiantaethau athrawon cyflenwi sydd gan eich Llywodraeth yn addas i'r diben ac yn werth am arian mewn gwirionedd? Pa fathau eraill o systemau archebu athrawon cyflenwi rydych chi wedi edrych arnynt?
Gan droi'n ôl at feysydd arbenigol, rwy'n falch eich bod chi wedi cyfaddef yng nghynllun y gweithlu fod yna brinder difrifol. Fodd bynnag, yn ôl data cofrestr Cyngor y Gweithlu Addysg, cafodd bron i un o bob pump o athrawon mathemateg a bron i un o bob pedwar athro Saesneg eu hyfforddi mewn pwnc gwahanol. Mae hyn yn waeth yn y gwyddorau mewn gwirionedd, gan nad oedd dros hanner yr athrawon cemeg, a 56 y cant o'r athrawon sy'n cael eu cyflogi i addysgu ffiseg, wedi'u hyfforddi yn y pynciau hyn. Rwy'n nodi bod y Sefydliad Ffiseg wedi nodi nifer o feysydd i'w diwygio, sy'n adlewyrchu'r brys yn y sefyllfa yr ydym ynddi heddiw. Felly, Ysgrifennydd y Cabinet, hoffwn wybod pa gamau rydych chi'n eu cymryd i sicrhau nad yw'r argymhellion polisi ar gyfer ffiseg yn adroddiad y pwyllgor yn mynd i gael eu colli, a bod sefydliadau sy'n cynrychioli pynciau â phrinder yn cymryd rhan weithredol ac yr ymgynghorir â nhw'n ffurfiol ar ddatblygu polisi recriwtio, cadw a hyfforddi athrawon.
Yn olaf, gan droi at argymhelliad 11, ar reoli ymddygiad, rwy'n wirioneddol falch unwaith eto fod Llywodraeth Cymru wedi ei dderbyn. Rwy'n teimlo, fodd bynnag, na fu cydnabyddiaeth o'r brys ar y mater a'ch bod wedi gadael llawer o'r gwaith heb ei wneud wrth inni gyrraedd diwedd y Senedd hon. Er enghraifft, fe wnaethoch chi sôn bod y fforymau ar ffonau symudol a gwahardd o'r ysgol a chadw ar ôl ysgol yn dal i gwblhau eu gwaith. Ysgrifennydd y Cabinet, hoffwn yn fawr pe baech chi'n fodlon mentro heddiw, yn y sesiwn ddiwethaf sydd gennym, a gwahardd ffonau symudol mewn ystafelloedd dosbarth, gweithio gyda Llywodraeth y DU i wahardd cyfryngau cymdeithasol ar gyfer pobl dan 16 oed, a gostwng y nifer cynyddol o waharddiadau. Gallaf eich sicrhau y byddai'r pethau hyn yn cael croeso gan y Ceidwadwyr Cymreig.
Yn olaf, Ysgrifennydd y Cabinet, deallwn fod Cyngor Caerdydd yn arwain ar arfau sy'n cael eu cludo i mewn i ysgolion. Hoffwn wybod pryd y bydd yr adnoddau newydd hyn yn cael eu cyflwyno mewn ysgolion ledled Cymru. Ac ydych chi'n cefnogi gwaharddiadau awtomatig am gario arf? Rwy'n gwybod fy mod wedi dweud hyn o'r blaen, ond os ydym yn ei adael yn rhy hir, rwy'n ofni y gwelwn fwy o fygythiadau arfau, fel y rhai yn Ysgol Uwchradd Llanisien, Ysgol Uwchradd y Dwyrain, Ysgol Uwchradd yr Eglwys Newydd, Ysgol Basaleg, ac yn anffodus, digwyddiadau gwaeth, fel yr hyn a welsom eleni yn Aberdaugleddau. Diolch yn fawr.
Fe fyddwn i'n licio cofnodi wrth i ni ddod i ben â'r chweched Senedd yma fy niolch diffuant iawn i Gadeirydd a chyd-aelodau'r Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg a'r tîm clercio, a'r holl bobl sydd wedi cynnig tystiolaeth. Mae eich cydweithrediad parod chi wedi bod yn rhywbeth gwerthfawr iawn dros y blynyddoedd diwethaf. Mae wedi bod wir yn fraint cael bod yn aelod o'r pwyllgor.
Mae'r adroddiad ar recriwtio a chadw athrawon wedi amlygu nifer o ffactorau sydd wedi ac yn parhau i gyfrannu at ganfyddiad negyddol o'r proffesiwn. Mae'r rhain yn cynnwys baich gwaith anghynaliadwy, biwrocratiaeth di-angen, camymddygiad heriol gan ddisgyblion, ac athrawon yn gorfod delio ag achosion cynyddol o broblemau iechyd meddwl a phlant gydag anghenion dysgu ychwanegol. Ac er bod gyda ni weithlu ymroddedig a chydwybodol, mae’r heriau hyn yn rhoi pwysau annioddefol arnyn nhw.
Mae gan athrawon rôl allweddol i’w chwarae o ran siapio dyfodol ein pobl ifanc ymhell ar ôl iddyn nhw adael yr ystafell ddosbarth, ac yn wir yn gallu newid eu bywydau nhw. Maen nhw'n swyddi sy’n gallu rhoi boddhad mawr, ond, yn anffodus, mae cymaint â 25 y cant yn gadael y proffesiwn bob blwyddyn. Gan ystyried bod 75 y cant o’n hathrawon ni yn fenywod, mae nifer yn cyfaddef bod methu â chael y balans yna'n iawn rhwng gwaith a bywyd teuluol yn un o’r rhesymau maen nhw'n gadael dysgu, gyda nifer yn nodi eu bod yn gweithio rhwng 50 a 60 awr yr wythnos. Felly, byddwn i'n hoffi gofyn i'r Llywodraeth beth maen nhw'n bwriadu ei wneud er mwyn lleihau'r baich gwaith yma ar athrawon.
O ran recriwtio athrawon, yn arbennig i’r sector uwchradd, mae targedau’r Llywodraeth yn cael eu methu blwyddyn ar ôl blwyddyn. Mae’r ffigurau diweddaraf gafodd eu rhannu gyda’r pwyllgor yn dangos bod y Llywodraeth 56 y cant o dan y targed ar gyfer recriwtio i bynciau lle mae prinder, fel y gwyddorau, pynciau STEM, ieithoedd tramor ac, wrth gwrs, pynciau trwy gyfrwng y Gymraeg.
O ran cyrsiau hyfforddiant athrawon, mae prifysgolion yn Lloegr yn cynnig cymhellion ariannol hael iawn o’u cymharu â beth sydd ar gael yng Nghymru. Er enghraifft, mae bwrsarïau ar gyfer astudio rhai pynciau gwyddonol cymaint ag £14,000 yn uwch. Does dim syndod, felly, fod cymaint o’n pobl ifanc yn cael eu temtio i ddilyn cyrsiau yn Lloegr, a beth sydd yn digwydd wedyn yw eu bod nhw'n cael swyddi yno ac yn setlo yno, ac rŷn ni'n colli'r talent ifanc yma. Felly, eto, beth mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu ei wneud er mwyn newid y patrwm hwn? Mae Plaid Cymru wedi bod yn glir, os ŷn ni o ddifrif am recriwtio, mae’n rhaid inni gau’r bwlch a gwneud dysgu yng Nghymru yn fwy deniadol a chystadleuol.
Mae’r adroddiad hefyd yn argymell bod angen ystyried amodau gwaith mwy hyblyg er mwyn lleihau’r baich gwaith: pethau fel caniatáu i amser CPA ddigwydd bant o’r ysgol, oriau gwaith mwy hyblyg, mwy o hyfforddiant proffesiynol yn gyffredinol, ond yn arbennig ar sut i gefnogi plant gydag anghenion dysgu ychwanegol, a gwell canllawiau ar ddelio â chamymddygiad yn y dosbarth—pethau mae Plaid Cymru yn cytuno’n llwyr â nhw.
Mae'r adroddiad hefyd yn tynnu sylw at rôl lefel A wrth lunio'r gweithlu addysg yn y dyfodol. Mae ymchwil gan Brifysgolion Cymru yn dangos mai dim ond 33 y cant o bobl ifanc yng Nghymru sy'n astudio lefel A, o'i gymharu â 47 y cant yn Lloegr. Mae hynny'n wahaniaeth sylweddol, ac mae ganddo effaith uniongyrchol ar faint o bobl sy'n gallu symud ymlaen i fod yn athrawon. Mae hyn yn arbennig o amlwg o ran addysg cyfrwng Cymraeg. Mae Llywodraeth Cymru ei hun wedi cydnabod yr heriau o ran recriwtio athrawon cyfrwng Cymraeg, ac mae'r nifer isel o athrawon sy'n astudio'r Gymraeg fel pwnc ar gyfer lefel A yn ychwanegu at y pwysau hwnnw. Ac mae ymchwil yn dangos bod angen tua 400 o athrawon ychwanegol arnom ni bob blwyddyn os ŷn ni am gyrraedd targedau 'Cymraeg 2050'.
I gloi, felly, mae addysgu yn un o'r proffesiynau pwysicaf a mwyaf gwerth chweil. Mae athrawon yn newid bywydau pobl ifanc bob dydd, ond y realiti nawr yw bod athrawon yn wynebu llwyth gwaith sy’n eu gyrru nhw i’r eithaf ac yn eu gorfodi nhw i adael y proffesiwn, achos dydyn nhw ddim yn teimlo eu bod nhw’n cael eu gwerthfawrogi na’u parchu’n ddigonol. Felly, i gloi, oni bai ein bod ni'n newid pethau, bydd ein system addysg byth yn cyrraedd ei photensial llawn a byddwn ni'n gadael cenhedlaeth arall o blant i lawr. Diolch yn fawr iawn.
I would like to put on record, as we come towards the end of this sixth Senedd, my sincere thanks to the Chair and fellow members of the Children, Young People and Education Committee and the clerking team, and all of those who have given evidence. Their co-operation over the past few years has been very, very valuable. It's been a genuine privilege to be a member of the committee.
The report on the recruitment and retention of teachers has highlighted a number of factors that have contributed and continue to contribute to negative perceptions of the profession. These include unsustainable workloads, unnecessary bureaucracy, challenging pupil behaviour, and teachers having to deal with increasing cases of mental health issues and children with additional learning needs. And although we have a dedicated and conscientious workforce, these challenges place them under intolerable pressure.
Teachers have a vital role to play in shaping the future of our young people long after they have left the classroom, and, indeed, they can change their lives. It’s a role that can give great satisfaction, but, unfortunately, as many as 25 per cent of teachers leave the profession every year. Bearing in mind that 75 per cent of our teachers are women, a number of them report that being unable to strike the right balance between work and family life is one of the reasons that they leave the profession, with many noting that they work between 50 and 60 hours a week. So, I'd like to ask the Government what they intend to do to reduce this workload.
In terms of recruiting teachers, particularly to the secondary sector, Government targets have been missed year after year. The latest figures that were shared with the committee reveal that the Government is 56 per cent below the target for recruitment to subjects that have a lack of teachers, such as the sciences, STEM subjects, foreign languages and, of course, Welsh-medium education.
In terms of teacher training courses, universities in England offer very generous financial incentives compared to what is on offer in Wales. For example, bursaries for studying some science subjects are as much as £14,000 more. Little wonder, then, that many of our young people are being drawn to study courses in England, and what happens then, is, of course, that they find jobs there and settle there, and we lose this young talent. So, again, what does the Welsh Government intend to do to change that pattern? Plaid Cymru has been clear that, if we are serious about recruitment, we must close the gap and make teaching in Wales more attractive and competitive.
The report also recommends that we should consider more flexible working arrangements to lighten the workload: measures such as allocating time for continuing professional development away from school, more flexible working hours, more professional training in general, but in particular on how to support children with additional learning needs, and enhanced guidance on dealing with challenging behaviour in the classroom, and Plaid Cymru agrees with all of these measures.
The report also highlights the role played by A-levels in shaping the education workforce of the future. Research by Universities Wales shows that only 33 per cent of young people in Wales study A-levels, compared to 47 per cent in England. Now, that's a significant difference, and it has real implications in terms of the number of young people who are able to go on to teach. This issue is particularly pertinent when it comes to Welsh-medium education. The Welsh Government itself has acknowledged the challenges of recruiting Welsh-medium teachers, and the low number of teachers who study Welsh as a subject at A-level adds to these pressures. Research demonstrates that around 400 additional teachers are needed every year if we are to hit the 'Cymraeg 2050' target.
To conclude, therefore, teaching is one of the most important and most worthwhile professions. Teachers change young people’s lives every day, but the reality now is that teachers shoulder a workload that pushes them to the limit and that forces them to leave the profession, because they feel that they're not sufficiently appreciated and respected. So, to finish, unless we change the situation, our education system will never reach its full potential and we will let another generation of children down. Thank you.
I'd like to thank the Chair, fellow committee members, clerks and everyone who took part in this inquiry.
Teachers have asked if there could be more flexibility. It was once seen as a job that supported families and childcare, with school holidays off together, but all the added pressures of planning, assessments and all the extras that they now have to undertake can take up valuable time, including Sundays and evenings. Post COVID, they see jobs that offer more flexibility, working from home and shorter hours, so they're tempted to make that shift. They're often asked to become social workers as well, helping children with more complex needs.
We need to promote teaching jobs and value them, give them renewed respect. They are so important; they can inspire and change a child's life. And I welcome the Inspiring Teachers campaign that is being launched. Retraining, as well, and support are essential for teachers. I very often hear about how having a good headteacher who listens and can provide that flexibility makes all the difference.
There has been underfunding during austerity, and councils have had to make difficult decisions. We've tried to protect funding wherever we can, but funding does need to rise in line with need. I welcome the extra funding from the UK Labour Government for special educational needs, as they call them, and I hope the new Welsh Government that will be elected will ensure that it goes to additional learning needs. We have had petitions calling for the ring-fencing of education funding and ALN. I know that can't happen, it's the decision of local authorities, but we need to make sure that funding goes to them.
Teaching assistants are also incredibly valuable, and I welcome that Welsh Labour are looking to ensure that they will have all-year-round pay, should Welsh Labour get elected. I welcome the Welsh Government's education workforce plan. Thank you.
Hoffwn ddiolch i'r Cadeirydd, cyd-aelodau'r pwyllgor, y clercod a phawb a gymerodd ran yn yr ymchwiliad hwn.
Mae athrawon wedi gofyn am fwy o hyblygrwydd. Câi ei hystyried ar un adeg yn swydd a gefnogai deuluoedd a gofal plant, gyda gwyliau ysgol i ffwrdd gyda'i gilydd, ond gall holl bwysau ychwanegol cynllunio, asesiadau a'r holl bethau ychwanegol y mae'n rhaid iddynt eu cyflawni nawr lyncu amser gwerthfawr, gan gynnwys dyddiau Sul a chyda'r nos. Ar ôl COVID, maent yn gweld swyddi sy'n cynnig mwy o hyblygrwydd, gweithio gartref ac oriau byrrach, felly cânt eu temtio i newid. Yn aml gofynnir iddynt ddod yn weithwyr cymdeithasol hefyd, gan helpu plant ag anghenion mwy cymhleth.
Mae angen inni hyrwyddo swyddi addysgu a'u gwerthfawrogi, rhoi parch newydd iddynt. Maent mor bwysig; gallant ysbrydoli a newid bywyd plentyn. Ac rwy'n croesawu'r ymgyrch athrawon ysbrydoledig sy'n cael ei lansio. Mae ailhyfforddi hefyd, a chefnogaeth yn hanfodol i athrawon. Rwy'n aml iawn yn clywed sut y mae cael pennaeth da sy'n gwrando ac sy'n gallu darparu hyblygrwydd yn gwneud cymaint o wahaniaeth.
Cafwyd tanariannu yn ystod cyni, ac mae cynghorau wedi gorfod gwneud penderfyniadau anodd. Rydym wedi ceisio diogelu cyllid lle bynnag y gallwn, ond mae angen i'r cyllid godi'n unol â'r angen. Rwy'n croesawu'r cyllid ychwanegol gan Lywodraeth Lafur y DU ar gyfer anghenion addysgol arbennig, fel cânt eu galw, ac rwy'n gobeithio y bydd y Llywodraeth Cymru newydd a gaiff ei hethol yn sicrhau ei fod yn mynd at anghenion dysgu ychwanegol. Rydym wedi cael deisebau'n galw am neilltuo cyllid addysg ac ADY. Rwy'n gwybod na all hynny ddigwydd, mai penderfyniad awdurdodau lleol ydyw, ond mae angen inni wneud yn siŵr fod cyllid yn mynd iddynt.
Mae cynorthwywyr addysgu hefyd yn hynod werthfawr, ac rwy'n croesawu'r ffaith bod Llafur Cymru yn ceisio sicrhau y byddant yn cael cyflog drwy gydol y flwyddyn os caiff Llafur Cymru eu hethol. Rwy'n croesawu cynllun Llywodraeth Cymru ar gyfer y gweithlu addysg. Diolch.
I'm grateful for the report of the committee, which acknowledges a number of changes that education in Wales has undergone over the last few years and the impact that has had on dedicated teaching staff, and school staff in general, as Buffy Williams highlighted. It's not just the teaching staff, it's the whole school staff. The staff are tasked with delivering these changes against a backdrop of funding and budgetary pressures, ageing and unsuitable school buildings, in many cases, and children with challenging behaviour who need support, support that is often not there.
The report lists a number of pressures, some of which, with understanding, investment and restructure, are avoidable. The status quo, from my reading of the report, is contributing to poor well-being and a major reason why teachers are leaving the profession. Unsurprisingly, the teachers' unions don't disagree with the report. They mention in their response a crisis of morale, retention issues, lack of targeted support and school leaders burning out. That is our experience as Members when we talk to people from the teaching profession.
The narrative presented by the report addresses significant issues for the teaching profession, where teaching staff who started off their careers with the best intentions are being broken and careers ended. My office recently asked a number of schools about their well-being provision for teaching staff and what provision is in their school budget to provide such a provision. The answers I had, Cabinet Secretary, were 'none', with staff stating, 'Well, we tend to support each other.'
There is no provision within a budget for a school leader to offer well-being provision for school staff. Local authorities do offer a telephone service, a counselling service, but I think what that means is that at a time of crisis, when the teacher may feel at breaking point, all they can do, maybe, is talk to a faceless voice. I'd be interested to know how that compares with provision offered in other areas of the public sector, because as Buffy Williams reminded us in her opening, teachers and school staff undertake some of society's most important roles, not just that of a teacher or educator, but quite often a social worker, a confidant, a nurse or crowd control, to name but a few. Cabinet Secretary, you could list far more than that. They need structured welfare and well-being provision. Failing to budget for this, to value and truly support staff is, in my view, a false economy in the long run. So, Cabinet Secretary, I would urge you to work with all of the teaching unions to ensure that the wellness of our teaching staff is prioritised. Diolch yn fawr.
Rwy'n ddiolchgar am adroddiad y pwyllgor, sy'n cydnabod nifer o newidiadau y mae addysg yng Nghymru wedi'u gweld dros yr ychydig flynyddoedd diwethaf a'r effaith y mae hynny wedi'i chael ar staff addysgu ymroddedig, a staff ysgolion yn gyffredinol, fel y pwysleisiodd Buffy Williams. Nid oes a wnelo hyn â'r staff addysgu yn unig, ond holl staff yr ysgol. Mae'r staff wedi cael y dasg o gyflawni'r newidiadau hyn yn erbyn cefndir o bwysau cyllido a chyllidebol, adeiladau ysgol sy'n heneiddio, ac sy'n anaddas mewn llawer o achosion, a phlant ag ymddygiad heriol sydd angen cefnogaeth, cefnogaeth sy'n aml heb fod yno.
Mae'r adroddiad yn rhestru nifer o bethau sy'n achosi pwysau, ac mae rhai ohonynt, gyda dealltwriaeth, buddsoddiad ac ailstrwythuro, yn bethau y gellir eu hosgoi. Mae'r status quo, o'm darlleniad i o'r adroddiad, yn cyfrannu at lesiant gwael ac yn un o'r prif resymau pam fod athrawon yn gadael y proffesiwn. Nid yw'n syndod nad yw undebau'r athrawon yn anghytuno â'r adroddiad. Maent yn sôn yn eu hymateb am argyfwng morâl, problemau cadw athrawon, diffyg cefnogaeth wedi'i thargedu ac arweinwyr ysgolion yn diffygio. Dyna ein profiad ni fel Aelodau pan fyddwn yn siarad â phobl o'r proffesiwn addysgu.
Mae'r naratif a gyflwynir gan yr adroddiad yn mynd i'r afael â materion pwysig i'r proffesiwn addysgu, lle mae staff addysgu a ddechreuodd eu gyrfaoedd gyda'r bwriadau gorau yn colli eu hysbryd ac yn gadael eu gyrfaoedd. Yn ddiweddar, gofynnodd fy swyddfa i nifer o ysgolion am eu darpariaeth lesiant ar gyfer staff addysgu a pha ddarpariaeth sydd yn eu cyllideb ysgol i allu cynnig darpariaeth o'r fath. Yr atebion a gefais, Ysgrifennydd y Cabinet, oedd 'dim', gyda staff yn dweud, 'Wel, rydym yn tueddu i gefnogi ein gilydd.'
Nid oes darpariaeth o fewn cyllideb i arweinydd ysgol gynnig darpariaeth lesiant i staff ysgolion. Mae awdurdodau lleol yn cynnig gwasanaeth ffôn, gwasanaeth cwnsela, ond rwy’n credu mai'r hyn y mae hynny'n ei olygu yw, ar adeg o argyfwng, pan fo'r athro ar ben eu tennyn, mai'r cyfan y gallant ei wneud, efallai, yw siarad â llais diwyneb. Hoffwn wybod sut y mae hynny'n cymharu â'r ddarpariaeth a gynigir mewn meysydd eraill yn y sector cyhoeddus, oherwydd fel y gwnaeth Buffy Williams ein hatgoffa wrth agor, mae athrawon a staff ysgolion yn ymgymryd â rhai o rolau pwysicaf cymdeithas, nid yn unig rôl athro neu addysgwr, ond yn aml iawn, rôl gweithiwr cymdeithasol, cyfaill, nyrs neu reoli torfeydd, i enwi ond ychydig. Ysgrifennydd y Cabinet, gallech restru llawer mwy na hynny. Maent angen darpariaeth les a llesiant strwythuredig arnynt. Yn fy marn i, mae methu cyllidebu ar gyfer hyn, i werthfawrogi a chefnogi staff yn iawn yn economi ffug yn y tymor hir. Felly, Ysgrifennydd y Cabinet, rwy'n eich annog i weithio gyda'r holl undebau athrawon i sicrhau bod lles ein staff addysgu'n cael ei flaenoriaethu. Diolch yn fawr.
A galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg, Lynne Neagle.
And I call on the Cabinet Secretary for Education, Lynne Neagle.
Thank you, Dirprwy Lywydd, and I'm very grateful to the Children, Young People and Education Committee for their report. I'd like to thank the Chair and the committee members for their thorough analysis of the challenges we face in Wales and for engaging with a wide range of our key stakeholders. The findings present a clear picture: although our workforce remains deeply committed, pressures on the system are growing, and I'm very pleased that the Welsh Government is accepting all 16 recommendations.
Before addressing some of the details in the report and some of the comments of Members, I just wanted to refer to our strategic education workforce plan for schools, which was published last week. The plan provides a comprehensive, system-wide programme of action to strengthen and support our school workforce. It sets out a shared vision for a confident, resilient and well-supported profession, and goes beyond the recommendations made by the committee and indeed covers all the areas that have been raised in contributions today.
Over the last year, we've worked closely with our practitioners, trade unions, local authorities and a wide range of partners to develop the plan to ensure it reflects their views and priorities. It also draws on international evidence and best practice, and I am confident that the plan aligns with what high-performing systems are doing to elevate and sustain their teaching professions. And in response to the Chair's comments, the plan was always intended to be high level, to bring together all the work that we need to do in this space. That work will obviously be taken forward now by the next Government, but I am confident that we have all the plans in place to do that.
Turning then to the committee's report, the three recommendations related to initial teacher education reflect our current direction. We currently have accredited part-time and salaried routes into teaching alongside traditional routes, and we will review all routes into teaching to ensure they are viable, high quality and accessible.
On initial teacher education incentives, the evidence received by the committee reflected our views and our research that there isn't a simple solution. A full evaluation of ITE policy is under way, including whether costs deter potential teachers, and the evidence is currently mixed on the value of teaching incentives. There is a commitment in here to look at that, but a lot of the international evidence suggests it's things like well-being and tackling workload that make the difference in attracting people into the profession. The evaluation will report in summer 2026, but we've already started work to review the current requirement that 50 per cent of a secondary trainee's degree must be relevant to their teaching subject.
The report highlighted the acute pressures in Welsh-medium recruitment, and I've described to the committee in detail our work with partners to strengthen and expand this, and there is no one single solution to this. We invest around £4 million annually to develop the language skills of practitioners, including for the more than 1,500 teachers who could teach through Welsh but currently do not. The Welsh Government will now work with local authorities and partners to review the Welsh in education workforce plan to develop further actions that support the aims of the Welsh Language and Education (Wales) Act 2025.
Improving the perception of teaching is of course crucial, and Buffy Williams spoke about how we capture those inspirational stories of how much our teachers and school leaders enjoy what they're doing, and I've heard so many school leaders say to me that it is the best job in the world. And that's not to underestimate the challenges, but to recognise how fantastic and rewarding these jobs are for people in our schools. We recognise the need to do more on that. That's why, last week, we announced some new teaching ambassadors, who are very enthusiastic teachers who are going to go out there and help tell that story for us.
We've also accepted the committee's recommendation to provide clarity that teachers trained in England face no barriers to working here, and our new campaigns will promote the importance of having a practitioner workforce that reflects the diverse communities they serve, including teachers from black, Asian and minority ethnic backgrounds.
The committee rightly highlighted the value of opportunities for teachers and teaching assistants to develop their expertise, and we will be establishing clearer career pathways, as set out in the plan, including much stronger support in those first years in teaching, where we know we are most likely to lose our teachers if they are going to decide to go elsewhere. We'll also pursue recommendation 6 by promoting opportunities for practitioners to access sabbatical and secondment opportunities, to deepen subject knowledge, pursue research or contribute to national policy work.
Members have mentioned workload. That remains a really pressing concern, highlighted by the committee. Our strategic workload co-ordination group has already helped us streamline reporting requirements, embed workload assessments and agree national engagement principles, but I entirely recognise that leaders have been the main beneficiaries of that and that we’ve got more to do in terms of classroom teachers. The committee made recommendations on things like planning, preparation and assessment time, and several Members have raised issues around flexible working. Those issues are very challenging in teaching particularly, especially when we're in a situation where, in some schools, particularly in Welsh medium, it's a struggle to get, say, a Welsh-medium chemistry teacher to stand in front of a class, let alone look at that flexibility. But we are committed, as part of our plan, to doing that work.
Now, Natasha, you made some points about behaviour. I absolutely refute the notion that things have been left unfinished. I could stand here and talk for at least an hour about all the work that we are doing to tackle issues with behaviour in schools. [Interruption.] No, I know I can't. [Laughter.] And I think it would be the height of irresponsibility for me to just stand out here and go out on a limb, as you put it, and announce an immediate ban on mobile phones in schools. [Interruption.] No, no, no, they haven't actually. What they have done is said that—. That is not what they've done. And if you look at the guidance, there is no guidance that supports that at all. I am not prepared to stand here and say things. It's my role to support the profession in implementing policies, not to say things for soundbites. That is not how we work. We do things in Wales to support the profession, based on evidence.
I just, with your indulgence, wanted to respond to Rhys's points about well-being, which is incredibly important. We have a whole-school approach to mental health in Wales, and that is for our staff as well. We've got some excellent examples where school staff are really well supported. Neath Port Talbot is one, where their school counselling service also provides support and supervision for staff. We fund education support to help our staff, but I recognise we need to do more. I'd like to see those models of supervision and support in schools, and it's covered in our plan.
Just to conclude, Dirprwy Lywydd, I wanted to finish by placing on record my heartfelt thanks to all our staff working in schools—our school leaders, our teachers, our teaching assistants and everybody working in schools. It has been the privilege of my life to do this job, and their work in supporting our children and young people, their phenomenal commitment and determination has inspired me every single day. Diolch o galon.
Diolch, Ddirprwy Lywydd, ac rwy'n ddiolchgar iawn i'r Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg am eu hadroddiad. Hoffwn ddiolch i'r Cadeirydd ac Aelodau'r pwyllgor am eu dadansoddiad trylwyr o'r heriau sy'n ein hwynebu yng Nghymru ac am ymgysylltu ag ystod eang o'n rhanddeiliaid allweddol. Mae'r canfyddiadau'n cyflwyno darlun clir: er bod ein gweithlu yn parhau i fod wedi ymrwymo'n llwyr, mae'r pwysau ar y system yn cynyddu, ac rwy'n falch iawn fod Llywodraeth Cymru’n derbyn pob un o'r 16 argymhelliad.
Cyn mynd i'r afael â rhai o'r manylion yn yr adroddiad a rhai o sylwadau'r Aelodau, roeddwn eisiau cyfeirio at ein cynllun strategol ar gyfer y gweithlu addysg mewn ysgolion, a gyhoeddwyd yr wythnos diwethaf. Mae'r cynllun yn darparu rhaglen weithredu gynhwysfawr ar gyfer y system gyfan i gryfhau a chefnogi ein gweithlu ysgolion. Mae'n nodi gweledigaeth gyffredin ar gyfer proffesiwn hyderus a gwydn wedi'i gefnogi'n dda, ac yn mynd y tu hwnt i'r argymhellion a wnaed gan y pwyllgor, ac yn wir, yn cwmpasu'r holl feysydd a godwyd yn y cyfraniadau heddiw.
Dros y flwyddyn ddiwethaf, rydym wedi gweithio'n agos gyda'n haddysgwyr, undebau llafur, awdurdodau lleol ac ystod eang o bartneriaid i ddatblygu'r cynllun i sicrhau ei fod yn adlewyrchu eu safbwyntiau a'u blaenoriaethau. Mae hefyd yn pwyso ar arferion gorau a thystiolaeth ryngwladol, ac rwy'n hyderus fod y cynllun yn cyd-fynd â'r hyn y mae systemau sy'n perfformio ar lefel uchel yn ei wneud i ddyrchafu a chynnal eu proffesiynau addysgu. Ac mewn ymateb i sylwadau'r Cadeirydd, y bwriad bob amser oedd i'r cynllun fod yn gynllun lefel uchel, i ddod ynghyd â'r holl waith y mae angen inni ei wneud yn y maes hwn. Yn amlwg, y Llywodraeth nesaf fydd yn bwrw ymlaen â'r gwaith hwnnw nawr, ond rwy'n hyderus fod gennym yr holl gynlluniau ar waith i wneud hynny.
Gan droi felly at adroddiad y pwyllgor, mae'r tri argymhelliad sy'n ymwneud ag addysg gychwynnol i athrawon yn adlewyrchu ein cyfeiriad presennol. Ar hyn o bryd, mae gennym lwybrau rhan-amser a chyflogedig achrededig i mewn i addysgu ochr yn ochr â llwybrau traddodiadol, a byddwn yn adolygu pob llwybr i mewn i addysgu i sicrhau eu bod yn hyfyw, o ansawdd uchel ac yn hygyrch.
Ar gymelliadau addysg gychwynnol i athrawon, roedd y dystiolaeth a gafodd y pwyllgor yn adlewyrchu ein safbwyntiau a'n hymchwil nad oes un ateb syml. Mae gwerthusiad llawn o bolisi addysg gychwynnol i athrawon ar y gweill, gan gynnwys pa un a yw costau'n datgymell darpar athrawon, ac mae'r dystiolaeth yn gymysg ar hyn o bryd ynghylch gwerth cymelliadau addysgu. Mae ymrwymiad yma i edrych ar hynny, ond mae llawer o'r dystiolaeth ryngwladol yn awgrymu mai pethau fel llesiant a mynd i'r afael â llwyth gwaith sy'n gwneud y gwahaniaeth wrth ddenu pobl i'r proffesiwn. Bydd y gwerthusiad yn adrodd yn haf 2026, ond rydym eisoes wedi dechrau gweithio ar adolygu'r gofyniad presennol fod yn rhaid i 50 y cant o radd hyfforddai uwchradd fod yn berthnasol i'w pwnc addysgu.
Tynnodd yr adroddiad sylw at y pwysau difrifol mewn recriwtio cyfrwng Cymraeg, ac rwyf wedi disgrifio i'r pwyllgor yn fanwl ein gwaith gyda phartneriaid i gryfhau ac ehangu hyn, ac nid un ateb sydd i hyn. Rydym yn buddsoddi oddeutu £4 miliwn y flwyddyn i ddatblygu sgiliau iaith addysgwyr, gan gynnwys ar gyfer y mwy na 1,500 o athrawon a allai addysgu drwy'r Gymraeg ond nad ydynt yn gwneud hynny ar hyn o bryd. Bydd Llywodraeth Cymru nawr yn gweithio gydag awdurdodau lleol a phartneriaid i adolygu cynllun y gweithlu Cymraeg mewn addysg i ddatblygu camau gweithredu pellach sy'n cefnogi amcanion Deddf y Gymraeg ac Addysg (Cymru) 2025.
Mae gwella'r canfyddiad o addysgu yn hanfodol wrth gwrs, a soniodd Buffy Williams ynglŷn â sut rydym yn nodi'r straeon ysbrydoledig ynghylch cymaint y mae ein hathrawon ac arweinwyr ysgolion yn mwynhau'r hyn a wnânt, ac rwyf wedi clywed cymaint o arweinwyr ysgolion yn dweud wrthyf mai dyma'r swydd orau yn y byd. Ac nid tanbrisio'r heriau yw'r bwriad, ond cydnabod pa mor wych a gwerth chweil yw'r swyddi hyn i bobl yn ein hysgolion. Rydym yn cydnabod yr angen i wneud mwy ar hynny. Dyna pam, yr wythnos diwethaf, y gwnaethom gyhoeddi llysgenhadon addysgu newydd, sy'n athrawon brwdfrydig iawn a fydd yn mynd allan ac yn helpu i adrodd y stori honno ar ein rhan.
Rydym hefyd wedi derbyn argymhelliad y pwyllgor i egluro nad oes unrhyw rwystrau i athrawon sydd wedi'u hyfforddi yn Lloegr rhag gweithio yma, a bydd ein hymgyrchoedd newydd yn hyrwyddo pwysigrwydd cael gweithlu o addysgwyr sy'n adlewyrchu'r cymunedau amrywiol y maent yn eu gwasanaethu, gan gynnwys athrawon o gefndiroedd du, Asiaidd ac ethnig leiafrifol.
Tynnodd y pwyllgor sylw, yn gywir ddigon, at werth cyfleoedd i athrawon a chynorthwywyr addysgu ddatblygu eu harbenigedd, a byddwn yn sefydlu llwybrau gyrfa cliriach, fel y mae'r cynllun yn eu nodi, gan gynnwys cefnogaeth gryfach o lawer yn y blynyddoedd cyntaf o addysgu, lle gwyddom ein bod yn fwyaf tebygol o golli ein hathrawon os ydynt yn penderfynu mynd i rywle arall. Byddwn hefyd yn mynd ar drywydd argymhelliad 6 drwy hyrwyddo cyfleoedd i addysgwyr gael mynediad at gyfleoedd sabothol a secondiadau, i ddyfnhau gwybodaeth am bynciau, gwneud ymchwil neu gyfrannu at waith polisi cenedlaethol.
Mae Aelodau wedi sôn am lwyth gwaith. Mae hynny'n parhau i fod yn bryder dybryd iawn, a amlygwyd gan y pwyllgor. Mae ein grŵp strategol ar gydlynu llwyth gwaith eisoes wedi ein helpu i symleiddio gofynion adrodd, ymgorffori asesiadau llwyth gwaith a chytuno ar egwyddorion ymgysylltu cenedlaethol, ond rwy'n llwyr gydnabod mai arweinwyr sydd wedi elwa fwyaf o hynny a bod gennym fwy i'w wneud o ran athrawon ystafelloedd dosbarth. Gwnaeth y pwyllgor argymhellion ar bethau fel amser cynllunio, paratoi ac asesu, ac mae sawl Aelod wedi codi materion ynghylch gweithio hyblyg. Mae'r materion hynny'n heriol iawn mewn addysgu yn arbennig, yn enwedig pan fyddwn mewn sefyllfa lle mae'n anodd mewn rhai ysgolion, yn enwedig mewn ysgolion cyfrwng Cymraeg, cael athro cemeg cyfrwng Cymraeg, dyweder, i sefyll o flaen dosbarth, heb sôn am edrych ar yr hyblygrwydd hwnnw. Ond rydym wedi ymrwymo i wneud y gwaith hwnnw yn rhan o'n cynllun.
Nawr, Natasha, fe wnaethoch chi rai pwyntiau am ymddygiad. Rwy'n gwrthod yn llwyr y syniad fod pethau wedi'u gadael heb eu gorffen. Gallwn sefyll yma a siarad am o leiaf awr am yr holl waith a wnawn ar fynd i'r afael â phroblemau ymddygiad mewn ysgolion. [Torri ar draws.] Na, rwy'n gwybod na allaf wneud hynny. [Chwerthin.] Ac rwy'n credu y byddai'n anghyfrifol imi sefyll yma a mentro, fel y dywedwch, a chyhoeddi gwaharddiad ar unwaith ar ffonau symudol mewn ysgolion. [Torri ar draws.] Na, na, na, nid ydynt wedi gwneud hynny mewn gwirionedd. Yr hyn y maent wedi'i wneud yw dweud bod—. Nid dyna a wnaethant. Ac os edrychwch ar y canllawiau, nid oes unrhyw ganllawiau sy'n cefnogi hynny o gwbl. Nid wyf yn barod i sefyll yma a dweud pethau. Fy rôl i yw cefnogi'r proffesiwn i weithredu polisïau, nid adrodd sloganau. Nid dyna sut rydym yn gweithio. Rydym yn gwneud pethau yng Nghymru i gefnogi'r proffesiwn, yn seiliedig ar dystiolaeth.
Os maddeuwch i mi, roeddwn eisiau ymateb i bwyntiau Rhys am lesiant, sy'n hynod bwysig. Mae gennym ddull ysgol gyfan o ymdrin ag iechyd meddwl yng Nghymru, ac mae hynny ar gyfer ein staff hefyd. Mae gennym enghreifftiau rhagorol lle mae staff ysgolion yn cael eu cefnogi'n dda iawn. Mae Castell-nedd Port Talbot yn un ohonynt, lle mae eu gwasanaeth cwnsela ysgolion hefyd yn darparu cefnogaeth a goruchwyliaeth i staff. Rydym yn ariannu cymorth addysg i helpu ein staff, ond rwy'n cydnabod bod angen inni wneud mwy. Hoffwn weld y modelau goruchwyliaeth a chymorth mewn ysgolion, ac mae wedi'i gynnwys yn ein cynllun.
I gloi, Ddirprwy Lywydd, roeddwn eisiau gorffen drwy gofnodi fy niolch i'r holl staff sy'n gweithio yn ein hysgolion—arweinwyr ein hysgolion, ein hathrawon, ein cynorthwywyr addysgu a phawb sy'n gweithio mewn ysgolion. Braint fwyaf fy mywyd fu gwneud y swydd hon, ac mae eu gwaith yn cefnogi ein plant a'n pobl ifanc, eu hymrwymiad a'u penderfyniad rhyfeddol wedi fy ysbrydoli bob dydd. Diolch o galon.
Galwaf ar Buffy Williams i ymateb i'r ddadl.
I call on Buffy Williams to reply to the debate.
I feel quite emotional now. Thank you to everyone who has contributed today. As we can see from the range of comments, the challenges facing teacher recruitment and retention are wide-ranging and complex. There is no single solution that will solve them immediately. It will take sustained and focused action over a number of years.
In my own comments, I only focused on a small number of issues. I could have talked about particular challenges facing Welsh-medium schools, rural schools or faith schools. I could have talked about the particular challenges faced by school leaders. I could have talked about how we ensure the teaching workforce represents all the communities it serves. I could have talked about the impact that these issues have on learners or the wider education workforce, or on the delivery of key educational reforms. So, I am pleased that some of these issues have been touched on by colleagues.
I have heard a clear commitment across the Senedd today to retackle this issue. I hope that it is a priority for the next Senedd. The education sector is at a critical junction. Delivering on the ambitions and aims we all share for schools in Wales is reliant on having a well-supported, stable and valued workforce, making sure we have the right number of teachers in the right schools with the right skills.
Natasha mentioned the shortage of teachers in the sciences. We've heard that time and time again, especially in the Welsh-medium schools. That was a huge worry for the committee. Cefin talked about the work-life balance. This is an issue we were very concerned about: teachers working late into the night, over weekends. Again, work-life balance was a struggle, and teachers do that because they are dedicated and committed to the pupils that are in their classrooms and that they feel responsible for.
Carolyn touched on how important it is for children to have that important role model—I’m pleased that the Cabinet Secretary also touched on that—that all-important person that our young people need to inspire them and that they aspire to be. I think that we need to be doing more of that in our schools, and I think that is something that came through loud and clear in our evidence.
Rhys spoke about the well-being of our staff. This was a worry for the committee and is something that must be taken very seriously—from senior management teams to the local authority and the Welsh Government. I'm really pleased that the Cabinet Secretary responded to this directly with Rhys.
Dirprwy Lywydd, I'd like to thank all Members for their contributions today. Again, I thank all Members, stakeholders and members of the public who have contributed to our committee's work over the last five years. I'd also like to pay tribute to our amazing clerking team, who have been a huge support to me over the last year, and for the last five years. I believe I'm the only original member of the Children, Young People and Education Committee. Sometimes I think Members got quite frustrated because it was only me who had worked on particular reports, and then having to relay all that has been quite a challenge, Cefin, I think, hasn't it? But it's been an absolute privilege, and to work with the clerking team has been fantastic. Again, being involved with this committee and being Chair more recently has been one of the highlights of my time in the Senedd. I'd like to thank everybody again for their time and patience. Diolch.
Rwy'n teimlo'n eithaf emosiynol nawr. Diolch i bawb sydd wedi cyfrannu heddiw. Fel y gallwn weld o'r amrywiaeth o sylwadau, mae'r heriau o ran recriwtio a chadw athrawon yn eang ac yn gymhleth. Nid oes un ateb syml a fydd yn eu datrys ar unwaith. Bydd yn galw am gamau gweithredu parhaus a phenodol dros nifer o flynyddoedd.
Yn fy sylwadau fy hun, dim ond ar nifer fach o faterion y canolbwyntiais. Gallwn fod wedi sôn am yr heriau penodol sy'n wynebu ysgolion cyfrwng Cymraeg, ysgolion gwledig neu ysgolion ffydd. Gallwn fod wedi sôn am yr heriau penodol sy'n wynebu arweinwyr ysgolion. Gallwn fod wedi sôn ynglŷn â sut rydym yn sicrhau bod y gweithlu addysgu'n cynrychioli'r holl gymunedau y mae'n eu gwasanaethu. Gallwn fod wedi sôn am yr effaith y mae'r materion hyn yn ei chael ar ddysgwyr neu'r gweithlu addysg ehangach, neu ar gyflawni diwygiadau addysgol allweddol. Felly, rwy'n falch fod rhai o'r materion hyn wedi cael eu crybwyll gan fy nghyd-Aelodau.
Rwyf wedi clywed ymrwymiad clir ar draws y Senedd heddiw i fynd i'r afael eto â'r mater hwn. Rwy'n gobeithio y bydd yn flaenoriaeth ar gyfer y Senedd nesaf. Mae'r sector addysg ar groesffordd hollbwysig. Mae cyflawni'r uchelgeisiau a'r nodau a rennir gan bob un ohonom ar gyfer ysgolion Cymru yn dibynnu ar gael gweithlu sefydlog, wedi ei gefnogi'n dda ac sy'n cael ei werthfawrogi, gan sicrhau bod gennym y nifer cywir o athrawon yn yr ysgolion cywir gyda'r sgiliau cywir.
Soniodd Natasha am brinder athrawon yn y gwyddorau. Rydym wedi clywed hynny dro ar ôl tro, yn enwedig yn yr ysgolion cyfrwng Cymraeg. Roedd hynny'n bryder mawr i'r pwyllgor. Soniodd Cefin am y cydbwysedd rhwng bywyd a gwaith. Mae hwn yn fater roeddem yn bryderus iawn yn ei gylch: athrawon yn gweithio'n hwyr yn y nos, ar benwythnosau. Unwaith eto, roedd cydbwysedd rhwng bywyd a gwaith yn frwydr, ac mae athrawon yn gwneud hynny am eu bod yn ymroddedig ac wedi ymrwymo i'r disgyblion sydd yn eu hystafelloedd dosbarth ac y maent yn teimlo'n gyfrifol amdanynt.
Crybwyllodd Carolyn pa mor bwysig yw hi i blant gael model rôl pwysig—rwy'n falch fod Ysgrifennydd y Cabinet hefyd wedi cyffwrdd â hynny—yr unigolyn hollbwysig sydd ei angen ar ein pobl ifanc i'w hysbrydoli ac y maent am fod yn debyg iddynt. Rwy'n credu bod angen inni wneud mwy o hynny yn ein hysgolion, ac rwy'n credu bod hynny'n rhywbeth a ddaeth yn amlwg yn ein tystiolaeth.
Soniodd Rhys am lesiant ein staff. Roedd hyn yn bryder i'r pwyllgor ac mae'n rhywbeth y mae'n rhaid bod o ddifrif yn ei gylch—o dimau uwch-reolwyr i'r awdurdod lleol a Llywodraeth Cymru. Rwy'n falch iawn fod Ysgrifennydd y Cabinet wedi ymateb i hyn yn uniongyrchol gyda Rhys.
Ddirprwy Lywydd, hoffwn ddiolch i'r holl Aelodau am eu cyfraniadau heddiw. Unwaith eto, diolch i'r holl Aelodau, rhanddeiliaid ac aelodau'r cyhoedd sydd wedi cyfrannu at waith ein pwyllgor dros y pum mlynedd diwethaf. Hoffwn dalu teyrnged hefyd i'n tîm clercio anhygoel, sydd wedi bod o gymorth enfawr i mi dros y flwyddyn ddiwethaf, ac am y pum mlynedd diwethaf. Rwy'n credu mai fi yw'r unig aelod gwreiddiol o'r Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg. Weithiau, rwy'n credu bod yr Aelodau wedi teimlo'n eithaf rhwystredig am mai dim ond fi oedd wedi gweithio ar adroddiadau penodol, ac mae gorfod trosglwyddo'r holl wybodaeth honno wedi bod yn dipyn o her, onid yw, Cefin? Ond mae wedi bod yn fraint enfawr, ac mae gweithio gyda'r tîm clercio wedi bod yn wych. Unwaith eto, mae bod yn rhan o'r pwyllgor hwn a bod yn Gadeirydd yn fwy diweddar wedi bod yn un o uchafbwyntiau fy amser yn y Senedd. Hoffwn ddiolch i bawb eto am eu hamser a'u hamynedd. Diolch.
Y cwestiwn yw: a ddylid nodi adroddiad y pwyllgor? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu?
The proposal is to note the committee's report. Does any Member object?
Da iawn, Buffy.
Well done, Buffy.
You're not objecting, are you? You are simply—[Laughter.]
Nid ydych chi'n gwrthwynebu, ydych chi? Rydych chi'n—[Chwerthin.]
Felly, derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
The motion is therefore agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Eitem 5 yw'r ddadl ar adroddiad y Pwyllgor Diwylliant, Cyfathrebu, y Gymraeg, Chwaraeon a Chysylltiadau Rhyngwladol, 'Cymraeg i bawb?' Galwaf ar Gadeirydd y pwyllgor i wneud y cynnig. Delyth Jewell.
Item 5 is a debate on the Culture, Communications, Welsh Language, Sport and International Relations Committee, 'Cymraeg for all?' I call on the Chair of the committee to move the motion. Delyth Jewell.
Cynnig NDM9234 Delyth Jewell
Cynnig bod y Senedd:
Yn nodi adroddiad y Pwyllgor Diwylliant, Cyfathrebu, y Gymraeg, Chwaraeon, a Chysylltiadau Rhyngwladol: ‘Cymraeg i bawb?’ a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 4 Chwefror 2026.
Motion NDM9234 Delyth Jewell
To propose that the Senedd:
Notes the report of the Culture, Communications, Welsh Language, Sport, and International Relations Committee: ‘Cymraeg for all?’ which was laid in the Table Office on 4 February 2026.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
Diolch, Ddirprwy Lywydd. Ar y cychwyn, hoffwn i ddiolch i dîm y pwyllgor, rhai ohonyn nhw sydd gyda ni yn y galeri heddiw, am eu gwaith ar yr ymchwiliad hwn, ond hefyd pob ymchwiliad yn ystod y Senedd yma. Ar gyfer yr ymchwiliad yma yn arbennig, dwi'n diolch i Osian Bowyer, ond hefyd buaswn i'n hoffi diolch i'r tîm clercio, Richard a Haidee, i Lowri, i Catrin, i Manon ac i bawb sydd wedi bod yn rhan wych o'n tîm. Mae'n fraint cael siarad am y tro olaf yn ystod tymor y Senedd hwn i agor y ddadl ar 'Cymraeg i bawb?', sef ymchwiliad ein pwyllgor i sut y gallwn gynyddu'r defnydd o'r Gymraeg ar draws cymunedau â dwysedd is o siaradwyr Cymraeg.
Thank you, Dirprwy Lywydd. At the outset, I would like to thank the committee team, some of whom are joining us in the gallery, for their work on this inquiry, but also every inquiry during this Senedd term. For this particular inquiry, I thank Osian Bowyer, but I'd also like to thank the clerking team, Richard and Haidee, Lowri, Catrin, Manon, and everyone who has been an excellent part of this team. It's a privilege to speak for the final time in this Senedd term to open the debate on 'Cymraeg for all?', which is our committee's inquiry looking at how we can increase the use of the Welsh language across communities with a lower density of Welsh speakers.
Dechreuon ni'r gwaith hwn gyda chwestiwn syml: sut allwn ni sicrhau bod y Gymraeg yn perthyn i bawb mewn gwirionedd? Aethon ni ati i geisio deall teithiau iaith pobl drwy gyfrwng y Gymraeg, y pwyntiau mynediad sy'n denu pobl i mewn, a'r rhwystrau sy'n parhau i'w dal yn ôl. Dwi'n ddiolchgar iawn i bawb a roddodd yn hael o'u hamser, oherwydd dyw polisi iaith byth yn rhywbeth haniaethol—mae'n ymwneud â phobl a pherthyn. Hoffwn hefyd nodi adroddiad diweddar y Comisiwn Cymunedau Cymraeg ar gymunedau â dwysedd canolig ac is o siaradwyr Cymraeg. Bydd eu canfyddiadau nhw yn helpu i lywio camau nesaf y broses weithredu, ochr yn ochr â’n hargymhellion ni ac, wrth gwrs, ymateb y Llywodraeth.
Hoffwn i groesawu'n fawr yr ymateb adeiladol gan Lywodraeth Cymru i'n hadroddiad. Maen nhw wedi derbyn llawer o'n hargymhellion ni yn gyfan gwbl, wedi derbyn eraill mewn egwyddor, ac wedi nodi camau gweithredu sydd eisoes ar y gweill.
Gadewch i mi ddechrau gyda gwyliau a gwaddol. Roedd y dystiolaeth yn bendant: mae gwyliau yn chwarae rhan bwysig wrth normaleiddio'r Gymraeg a gallant fod yn sbardun i newid ymddygiad ymhell ar ôl i'r babell olaf gael ei thynnu i lawr. Ond mae'r momentwm hwnnw'n fregus heb gamau bwriadol i gynllunio’r gwaddol. Dyna pam y gwnaethon ni argymell fframwaith gwaddol strategol clir fel nad yw'r momentwm yn pylu, ond yn parhau i fwrw gwreiddiau mewn ysgolion, gweithleoedd a chymunedau. Rwy'n falch bod y Llywodraeth wedi derbyn yr argymhelliad hwn.
Gwnaethon ni hefyd alw am gronfa bwrpasol i helpu'r mentrau iaith a phartneriaid lleol i sicrhau'r gwaddol hwnnw yn y flwyddyn gyntaf ar ôl i’r Eisteddfod ymweld ag ardal benodol. A gwnaethon ni argymell hefyd y dylai'r Llywodraeth sicrhau mynediad am ddim neu gost isel i Eisteddfod yr Urdd a'r Eisteddfod Genedlaethol ar gyfer aelwydydd incwm isel.
Edrychodd ein hymchwiliad ar y dyfodol digidol hefyd. Cytunodd tystion fod Cymru wedi bod ar flaen y gad o ran datblygu technoleg iaith Gymraeg, ond rhaid i bolisi fod yn hyblyg ac yn adweithiol. Pwysodd y pwyllgor am ddata agored cryfach a thrwyddedau agored, ac am gael gwared ar rwystrau diangen sy'n atal rhannu data mewn ffordd gyfrifol er mwyn datgloi technoleg iaith Gymraeg. Gwnaethon ni argymell y dylid symud o fodelau cyllido blynyddol i fodelau cyllido amlflwyddyn ar gyfer technoleg iaith Gymraeg er mwyn caniatáu i sefydliadau, fel Canolfan Bedwyr ac eraill, gynllunio ar draws blynyddoedd ariannol. Rwy'n falch o nodi bod y Llywodraeth wedi cadarnhau newid i gyllido dros gyfnodau o hyd at dair blynedd o fis Ebrill ymlaen.
Roedd cryfhau'r defnydd o'r iaith ar lawr gwlad yn llinyn arall yn ein gwaith. Gwnaethon ni alw am gymorth wedi'i dargedu i helpu sefydliadau cymunedol a chlybiau chwaraeon i greu cyfleoedd newydd yn y Gymraeg. Mae'r Llywodraeth wedi derbyn hyn mewn egwyddor. Byddwn yn annog ffocws parhaus ar grantiau bach sy'n helpu clybiau a grwpiau cymunedol i fabwysiadu ethos dwyieithog, gan wneud y Gymraeg yn weladwy, yn glywadwy ac yn arferol, canys mae chwaraeon yn gyfaill pwerus yn hyn oll. Mae ymchwil yn dangos bod plant a phobl ifanc yn fwyaf tebygol o ddefnyddio'r Gymraeg gyda hyfforddwyr a chyfoedion yn ystod gweithgareddau chwaraeon—normaleiddio’r iaith ym mywyd bob dydd, dyna ydy'r peth.
Mae mannau gwaith yn faes arall. Gwnaethon ni argymell canolbwyntio ar gynyddu defnydd o’r Gymraeg yn y gweithle, gan gynnwys yn y sector preifat, ac alinio â'r fframwaith CEFR a gyflwynwyd o dan Ddeddf y Gymraeg ac Addysg (Cymru) 2025. Mae ymateb y Llywodraeth yn ymrwymo i gynnwys targedau ar gyfer defnyddio’r Gymraeg yn y gweithle ac yn gymdeithasol yn y strategaeth genedlaethol, yn ogystal â chael canllawiau cliriach i sectorau gwaith, a chydgysylltu darpariaeth Cymraeg Gwaith â’r fframwaith CEFR newydd. Dirprwy Lywydd, dyma rai o’n hargymhellion.
Mae'r ymadrodd neu'r cwestiwn 'Cymraeg i bawb?' yn her, ond mae e hefyd yn wahoddiad. Yr her yw mynd i’r afael â’r rhwystrau ystyfnig—daearyddol, ariannol, diwylliannol a digidol—rheini sy'n dal i gyfyngu ar ddefnydd o’r Gymraeg. Y gwahoddiad yw adeiladu, gyda'n gilydd, y rhwydweithiau a'r ymdeimlad o berthyn sy'n gwneud i'r iaith deimlo fel cartref. Mae ein hargymhellion yn cynnig camau ymarferol ar gyfer y gwaith hwnnw. Rwy'n cymeradwyo'r adroddiad hwn i'r Senedd, ac rwy'n edrych ymlaen at glywed sylwadau Aelodau.
We began this work with a simple question: how can we ensure that the Welsh language truly belongs to everyone? We set out to understand people's language journey through the medium of Welsh, the access points that draw people in, and the barriers that continue to hold them back. We were grateful to everyone who gave of their time, because language policy is never something that's abstract—it's related to people and to a sense of belonging. I'd also like to note the recent report of the Commission for Welsh-speaking Communities on communities with medium and lower density of Welsh speakers. Their findings will inform the next phase of delivery, alongside our recommendations and, of course, the Government's response.
I'd like to warmly welcome the Welsh Government's constructive response to our report. They've accepted many of the recommendations outright, they've accepted others in principle, and have set out actions that are already under way.
Let's begin with festivals and legacy. The evidence was emphatic. Festivals play a distinctive and important role in normalising the Welsh language. They can catalyse behaviour change long after the last tent is taken down. But that momentum is fragile without intentional legacy planning. And that's why we recommended a clear strategic legacy framework, so that the momentum is not lost, but that it continues to grow roots in schools, workplaces and communities. I'm pleased that the Government has accepted this recommendation.
We also called for a dedicated fund to assist the mentrau iaith and local partners to lock in that legacy in the first year after the Eisteddfod visits a particular area. We also recommended the Government should ensure free or low-cost access to the Urdd and the National Eisteddfod for low-income households.
The inquiry looked at the digital future too. Witnesses agreed that Wales has been ahead of the curve in the development of Welsh language technology, but policy must be flexible and reactive. The committee pressed for stronger open data and open licences, and for removing unnecessary barriers that prevent data sharing in a responsible manner to unlock Welsh language technology. We recommended that we should move from annual funding models to multi-year funding models for Welsh language technology, to allow institutions, like Canolfan Bedwyr and others, to plan across financial years. I'm pleased to note that the Government has confirmed a shift to funding over periods of up to three years, from April onwards.
Strengthening grass-roots use of the Welsh language was another important thread of our work. We called for targeted support to help community organisations and sports clubs to create new Welsh language opportunities, and the Government accepted this in principle. I would encourage a continued focus on small grants that assist clubs and community groups to adopt a bilingual ethos, making the Welsh language visible, audible and normal, because Welsh sport is a powerful ally in all of that. Research shows that children and young people are more likely to use the Welsh language with coaches and contemporaries during sporting activities. It's about normalising the Welsh language in everyday life.
Workplaces are another frontier. We recommended focusing on increasing the use of Welsh at work, including in the private sector, and aligning with the CEFR framework introduced under the Welsh Language and Education (Wales) Act 2025. The Government's response commits to targets for workplace and social use in the national strategy, alongside clearer guidance for workplace sectors and alignment between Cymraeg Gwaith provision and the new CEFR framework. Dirprwy Lywydd, these are some of our recommendations.
The phrase or the question 'Cymraeg for all?' poses a challenge, but it also extends an invitation. The challenge is to confront the stubborn barriers—geographical, financial, cultural and digital—that continue to limit and restrict Welsh language use. The invitation is to build, together, the networks of belonging that make the language feel like home. Our recommendations offer practical tools for that work. I commend this report to the Senedd, and I look forward to hearing the comments of my fellow Members.
I'm grateful for the opportunity to contribute to this debate this afternoon. I want to begin by placing on record my sincere thanks to all the members of the culture committee for their work throughout this Senedd term, despite me only being on it for the last 12 months or so. It's been a pleasure to sit on the committee alongside everyone. I would also like to thank the committee clerks, whose expertise and dedication often go unseen but are absolutely fundamental to the quality of scrutiny in this place. I pay particular tribute to the Chair, Delyth Jewell, for her thoughtful and considered leadership in bringing forward this important piece of work.
'Cymraeg i bawb?' is, in my view, both a realistic and ambitious report. It does not shy away from the scale of the challenge before us as a nation, but neither does it lose sight of what is possible if the right choices are made. I'm pleased to say that I agree wholeheartedly with the committee's recommendations, particularly the central premise that if we are to achieve the ambition of 1 million Welsh speakers by 2050, we must look beyond the classroom. That is not to diminish the importance of education—far from it. Our schools and our teachers play a vital role in introducing young people to the language. But we must also be honest that the school setting for the learning of the language does not always foster a lifelong love of the language for all people. For some, it opens doors to rich cultural and linguistic heritage. For others, it can unfortunately have the opposite effect and discourage further engagement.
Language cannot simply be taught. It must be lived, it must be experienced—in the workplace, in our communities, in our cultural life, and in everyday interactions. We must also recognise at the outset that what we are trying to achieve is inherently difficult. The preservation and the promotion of any minority language is an uphill struggle for governments across the world. It requires sustained effort and long-term thinking, and it must seek to change culture.
In the modern era, that challenge is even more pronounced. As the report rightly identifies, the dominance of global languages, particularly online, creates significant barriers. The digital world is overwhelmingly English-speaking, and that inevitably shapes habits and preferences, particularly among younger people. But the benefits can also be brought through things like AI, which the report rightly recognises.
The report also focuses on festivals and cultural infrastructure. It is clear that events such as the National Eisteddfod and the Urdd are not ends within themselves, but catalysts to learning the language. Recommendations 1 and 2 make a simple but important point: if we do not plan properly for what happens after major festivals and fund that follow-up work, the benefits will quickly fade. A clear legacy plan, backed by targeted funding for mentrau iaith in areas with fewer Welsh speakers, would help make sure the impact lasts.
Recommendation 3 is about fairness, making sure that people can attend events for free or at a low cost, ensuring that the Welsh language truly belongs to everyone, regardless of income. For many people in communities with a low density of Welsh speakers, Welsh-language festivals and cultural events like the Eisteddfod can appear on the surface like very middle-class environments and not inclusive.
The report also recommends that we properly measure what works, as too often decisions are made without strong evidence. Better research, especially in areas with fewer Welsh speakers, will help improve future policy. More broadly, the report recognises that technology needs the right support to succeed, investment in skills, better promotion of Welsh language content, and rules that keep pace with new developments, as things have moved on greatly from just Welsh language broadcasting.
At a community level, recommendation 7 rightly focuses on grass-roots activity, supporting local groups and sports clubs, especially in areas where Welsh is less widely spoken, which is key to making the language part of everyday life. Taken together, these recommendations mark a shift in approach to actively increasing its use every day, which is vital to reaching the goal of 1 million Welsh speakers by 2050, a goal shared by most parties in this Chamber.
This report provides a clear and practical road map for the next Welsh Government to inform how best to achieve that goal, which will hopefully see much better progress than what we have seen on this front over the past decade.
Just as a footnote to my contribution, given that this is probably my last contribution to the sixth Senedd, I would just like to thank everyone and wish everybody all the best for the future, whatever that might bring. Thank you.
Rwy'n ddiolchgar am y cyfle i gyfrannu at y ddadl hon y prynhawn yma. Hoffwn ddechrau drwy gofnodi fy niolch diffuant i holl Aelodau'r pwyllgor diwylliant am eu gwaith drwy gydol tymor y Senedd hon, er mai dim ond am y 12 mis diwethaf y bûm arno. Mae wedi bod yn bleser bod yn aelod o'r pwyllgor ochr yn ochr â phawb. Hoffwn ddiolch hefyd i glercod y pwyllgor, y mae eu harbenigedd a'u hymroddiad yn aml heb ei weld ond yn gwbl hanfodol i ansawdd y craffu yn y lle hwn. Rwy'n talu teyrnged arbennig i'r Cadeirydd, Delyth Jewell, am ei harweinyddiaeth feddylgar ac ystyriol wrth gyflwyno'r gwaith pwysig hwn.
Yn fy marn i, mae 'Cymraeg i Bawb?' yn adroddiad realistig ac uchelgeisiol. Nid yw'n osgoi maint yr her sydd o'n blaenau fel cenedl, ond nid yw'n colli golwg ar yr hyn sy'n bosib os gwneir y dewisiadau cywir. Rwy'n falch o ddweud fy mod yn cytuno'n llwyr ag argymhellion y pwyllgor, yn enwedig y rhagdybiaeth ganolog, os ydym am gyflawni'r uchelgais o 1 filiwn o siaradwyr Cymraeg erbyn 2050, fod yn rhaid inni edrych y tu hwnt i'r ystafell ddosbarth. Nid yw hynny'n lleihau pwysigrwydd addysg—ymhell o fod. Mae ein hysgolion a'n hathrawon yn chwarae rhan hanfodol yn cyflwyno'r iaith i bobl ifanc. Ond mae’n rhaid inni fod yn onest hefyd nad yw'r ysgol fel lleoliad ar gyfer dysgu'r iaith bob amser yn meithrin cariad gydol oes at yr iaith i bawb. I rai, mae'n agor drysau i dreftadaeth ddiwylliannol ac ieithyddol gyfoethog. I eraill, yn anffodus, gall gael effaith i'r gwrthwyneb a datgymell diddordeb pellach.
Nid rhywbeth i'w dysgu'n unig yw iaith. Rhaid ei byw, rhaid ei phrofi—yn y gweithle, yn ein cymunedau, yn ein bywyd diwylliannol, ac mewn sgyrsiau bob dydd. Rhaid i ni gydnabod o'r cychwyn cyntaf hefyd fod yr hyn y ceisiwn ei gyflawni yn anodd yn ei hanfod. Mae cadw a hyrwyddo unrhyw iaith leiafrifol yn frwydr anodd i lywodraethau ledled y byd. Mae'n galw am ymdrech barhaus a meddwl hirdymor, ac mae’n rhaid ymdrechu i newid diwylliant.
Yn yr oes fodern, mae'r her honno hyd yn oed yn fwy amlwg. Fel y mae'r adroddiad yn ei nodi'n gywir ddigon, mae goruchafiaeth ieithoedd byd-eang, yn enwedig ar-lein, yn creu rhwystrau sylweddol. Mae'r byd digidol yn Saesneg ei iaith i raddau helaeth iawn, ac mae hynny'n anochel yn siapio arferion a dewisiadau, yn enwedig ymhlith pobl iau. Ond gellir sicrhau'r manteision hefyd drwy bethau fel deallusrwydd artiffisial, ac mae'r adroddiad yn cydnabod hynny'n gywir ddigon.
Mae'r adroddiad hefyd yn canolbwyntio ar wyliau a seilwaith diwylliannol. Mae'n amlwg nad yw digwyddiadau fel yr Eisteddfod Genedlaethol ac Eisteddfod yr Urdd yn ddibenion ynddynt eu hunain, ond yn hytrach yn gatalyddion i ddysgu'r iaith. Mae argymhellion 1 a 2 yn gwneud pwynt syml ond pwysig: os na fyddwn yn cynllunio'n iawn ar gyfer yr hyn sy'n digwydd ar ôl gwyliau mawr ac yn ariannu'r gwaith dilynol hwnnw, bydd y manteision yn pylu'n gyflym. Byddai cynllun etifeddiaeth clir, wedi'i gefnogi gan gyllid wedi'i dargedu ar gyfer mentrau iaith mewn ardaloedd â llai o siaradwyr Cymraeg, yn helpu i sicrhau bod yr effaith yn para.
Mae a wnelo argymhelliad 3 â thegwch, a sicrhau y gall pobl fynychu digwyddiadau am ddim neu am bris isel, gan sicrhau bod y Gymraeg yn perthyn i bawb, beth bynnag y bo'u hincwm. I lawer o bobl mewn cymunedau â dwysedd isel o siaradwyr Cymraeg, gall gwyliau a digwyddiadau diwylliannol Cymraeg fel yr Eisteddfod edrych ar yr wyneb fel amgylcheddau dosbarth canol iawn ac nid yn lleoedd cynhwysol.
Mae'r adroddiad hefyd yn argymell ein bod yn mesur yn iawn beth sy'n gweithio, gan fod penderfyniadau'n cael eu gwneud yn rhy aml heb dystiolaeth gref. Bydd gwaith ymchwil gwell, yn enwedig mewn ardaloedd â llai o siaradwyr Cymraeg, yn helpu i wella polisi yn y dyfodol. Yn fwy cyffredinol, mae'r adroddiad yn cydnabod bod angen y gefnogaeth gywir ar dechnoleg i lwyddo, buddsoddiad mewn sgiliau, hyrwyddo cynnwys Cymraeg yn well, a rheolau sy'n cyd-fynd â datblygiadau newydd, gan fod pethau wedi symud ymlaen yn sylweddol o ddarlledu Cymraeg yn unig.
Ar lefel gymunedol, mae argymhelliad 7 yn canolbwyntio’n gywir ddigon ar weithgarwch ar lawr gwlad, gan gefnogi grwpiau lleol a chlybiau chwaraeon, yn enwedig mewn ardaloedd lle mae’r Gymraeg yn cael ei siarad gan lai o bobl, sy’n allweddol i wneud yr iaith yn rhan o fywyd bob dydd. At ei gilydd, mae’r argymhellion hyn yn nodi newid yn y dull o fynd ati'n weithredol i gynyddu ei defnydd bob dydd, sy’n hanfodol i gyrraedd y nod o 1 filiwn o siaradwyr Cymraeg erbyn 2050, nod a rennir gan y rhan fwyaf o’r pleidiau yn y Siambr hon.
Mae'r adroddiad hwn yn darparu cynllun clir ac ymarferol i Lywodraeth nesaf Cymru er mwyn llywio'r ffordd orau o gyflawni'r nod hwnnw, a fydd, gobeithio, yn arwain at gynnydd llawer gwell na'r hyn a welwyd yn y maes hwn dros y degawd diwethaf.
Fel troednodyn i fy nghyfraniad, o ystyried mai dyma fy nghyfraniad olaf i'r chweched Senedd yn ôl pob tebyg, hoffwn ddiolch i bawb a dymuno'r gorau i bawb ar gyfer y dyfodol, beth bynnag a ddaw. Diolch.
Alun Davies.
Alun Davies.
Rwy'n ddiolchgar i chi. Ac rwy’n ddiolchgar hefyd i ti, Delyth, am dy arweinyddiaeth dros y pum mlynedd dŷn ni wedi bod ar y pwyllgor gyda'n gilydd. Dwi wedi mwynhau dy gwmni a dwi wedi mwynhau dy arweinyddiaeth hefyd, a dwi'n credu ei bod hi'n bwysig nodi hynny, a hefyd nodi gwaith staff a secretariat y pwyllgor. Dŷn ni wedi bod yn lwcus iawn gyda'r staff dŷn ni wedi gweithio gyda nhw dros y blynyddoedd diwethaf. A dwi'n credu bod pob un ohonom ni ar draws y Siambr yn ddiolchgar iawn iddyn nhw am y gwaith maen nhw'n ei wneud.
A dwi'n ddiolchgar i ti hefyd, Delyth, am dy gyflwyniad di. Roeddet ti'n dweud, fel rhan o dy gyflwyniad di, fod y targed o filiwn o siaradwyr yn her, ond hefyd yn wahoddiad. Dyna'r tro cyntaf i fi feddwl amdano fe fel gwahoddiad. Her oedd e pan oeddem ni'n trafod y polisi, a her i ni yn y Llywodraeth, a her i Gymru. Ond wnaethon ni ddim ystyried y peth fel gwahoddiad, a dwi'n falch dy fod ti wedi newid, os dŷch chi'n licio, y ffordd dŷn ni wedi ysgrifennu a gosod y targed fel gwahoddiad. Dwi'n credu bod hynny'n beth pwysig i ni. Achos yr her dŷn ni'n ei rhannu—. A dwi'n credu mai un peth sydd wedi bod yn bwysig yn ystod, bron, y deng mlynedd ers inni osod y targed o filiwn o siaradwyr yw'r ffaith fod y targed wedi uno pobl. Mae wedi uno pobl. A dwi'n ddiolchgar iawn am gyfraniadau Gareth Davies yn hyn i gyd.
Fel mae'r pwyllgor wedi newid dros y blynyddoedd, dyw'r cydbwysedd ddim wedi newid, a dyw'r cytundeb ar faterion iaith ddim wedi newid. Efallai bydd hynny'n newid ar ôl yr etholiad, ond ar hyn o bryd, mae gennym ni gonsensws ar draws y Siambr yma ar ddyfodol y Gymraeg. [Torri ar draws.] Wel, mae gennym ni gonsensws. Ac rwy'n credu ei fod e'n bwysig, oherwydd dŷn ni eisiau newid nid jest faint o bobl sy'n siarad Cymraeg, ond mae hynny'n meddwl ein bod ni'n newid Cymru. Dŷn ni'n newid y fath o wlad yr ydym ni. Dŷn ni'n newid y fath o genedl dŷn ni'n mynd i fod. Mae hyn yn mynd i fod yn hollbwysig i ni. Ac mae hynny'n meddwl bod yn rhaid inni herio nid jest y Llywodraeth, ond herio ninnau hefyd.
Roeddwn i wedi gweld bod pobl wedi cyhoeddi faint o Gymraeg mae pob un ohonom ni wedi bod yn siarad yn ystod y pum mlynedd diwethaf, a llongyfarchiadau i Siân Gwenllian, wrth gwrs, sy'n tsiampion y Gymraeg yn y Siambr yma. Mae wedi siarad mwy o Gymraeg na dim un ohonom ni. Ac mae'n her i fi i ddefnyddio fy Nghymraeg yn fwy fan hyn. Ac fel dŷn ni'n herio ein hunain, dwi'n credu bod yn rhaid inni herio'r Llywodraeth hefyd a newid y ffordd y mae'r Llywodraeth yn meddwl amboutu'r Gymraeg ac yn gweithredu dros y Gymraeg. A dwi'n credu ein bod ni wedi gweld y Llywodraeth yn ymateb i'r her.
Ac fel dwi wedi diolch i ti, Delyth, dwi eisiau diolch i ti hefyd, Mark. Fel Gweinidog, rwyt ti wedi arwain y broses fwyaf cyrhaeddol o ddeddfu dwi'n gallu cofio ar ran y Gymraeg. Dwi'n credu bod y Mesur dŷch chi wedi ei gyflwyno, ac sydd nawr yn Ddeddf gwlad, yn mynd i gael mwy o impact ar ddyfodol y Gymraeg na bron unrhyw beth dwi wedi gweld yn fy mywyd i. A dwi'n credu bod hynny'n hollbwysig. Achos trwy osod fframwaith ar gyfer addysg y dyfodol, dŷn ni'n gosod fframwaith i greu siaradwyr newydd. A dwi'n credu bod hynny'n hollbwysig.
Mae'r Ddeddf yma'n bwysig hefyd achos dŷn ni hefyd yn defnyddio'r gyfraith i newid y diwylliant, a newid y diwylliant mewn ysgolion Saesneg hefyd, fel bod y Gymraeg yn cael ei chyflwyno i bobl. Ymunais â Lynne Neagle fis yn ôl yn Nhredegar. Un o'r pethau dwi wedi mwynhau'r mwyaf ers i fi fod yn Aelod yma yw mynd i Dredegar ac agor ysgol Gymraeg newydd yn Nhredegar. Daeth fy mam-gu i Dredegar i fyw ganrif yn ôl erbyn hyn, ac, wrth gwrs, doedd hi ddim yn siarad unrhyw Saesneg achos roedd hi wedi cael ei geni ym Mhenparcau yn Aberystwyth. Ac yn ysgolion Tredegar ar y pryd, roedd rhaid defnyddio'r Saesneg. A nawr mae'r olwyn wedi'i throi. Mae plant nawr yn cael eu hannog i ddefnyddio'r Gymraeg, i ddeall y Gymraeg hefyd ac i ddysgu'r Gymraeg.
Felly, mae gennym ni flaenoriaethau newydd. Mae gennym ni flaenoriaeth i sicrhau dyfodol cymunedau ble mae'r Gymraeg yn cael ei siarad, a diolch yn fawr i Simon Brooks am y gwaith mae e wedi bod yn ei wneud yn y fan yna. Mae gennym ni'r flaenoriaeth mewn addysg, ac mae gennym ni fframwaith newydd ar gyfer addysg, ac mae hynny yn meddwl bod yn rhaid inni newid y ffordd dŷn ni'n defnyddio'r Gymraeg. Y defnydd ydy'r peth pwysig, dwi'n meddwl—y defnydd o'r Gymraeg—newid ambell waith o'r Saesneg i'r Gymraeg, defnyddio'r Gymraeg fel y mae hi, a defnyddio'r Gymraeg pob man dŷn ni'n gallu. Ac os ydyn ni'n gwneud hynny, mi fyddwn ni fel Senedd wedi newid mwy amboutu dyfodol ein cenedl na bron unrhyw beth arall dŷn ni wedi ei wneud wrth inni fod yn eistedd yma.
I'm grateful to you. And I'm also grateful to you, Delyth, for your leadership over the five years that we've spent on the committee together. I've enjoyed your company and I've enjoyed your leadership too, and I think it's important that we put that on record, and also to note the work of the committee's staff and secretariat. We have been extremely fortunate with the staff that we've worked with over recent years. And I think that each and every one of us across the Chamber is very grateful to them for the work that they do.
And I'm also grateful to you, Delyth, for your words of introduction. You said, as part of your opening remarks, that the target of a million Welsh speakers is a challenge, but also an invitation. That's the first time that I've thought of it as an invitation. It was a challenge when we were discussing the policy initially and it was a challenge for us in Government and for Wales more generally. But we didn't consider it to be an invitation to, and I'm pleased that you have changed the narrative around the target and described it as an invitation. I think that's important for us. Because the challenge that we share—. And I do think that one thing that has been important over the almost 10 years since we set the target of a million Welsh speakers is the fact that the target has united people. It has united people. And I'm very grateful for the contributions of Gareth Davies in all of this.
As the committee has changed over the years, the balance hasn't changed, and neither has the agreement on linguistic issues. Now, that may change after the election, but at the moment, we do have a consensus across the Chamber on the future of the Welsh language. [Interruption.] Well, we do have consensus. And I do think it's important, because we want to change not just the numbers of people speaking Welsh, but that means that we would change Wales. We will change the kind of country that we are. We will change the nation that we develop into. This will be crucially important for us. And that means that we do have to challenge not just the Government, but ourselves too.
I saw that it's been published how much Welsh each of us has spoken over the past five years, and congratulations to Siân Gwenllian, who's the champion of the Welsh language in this Chamber. She's spoken more Welsh than any of us. And it's a challenge for me to use my Welsh more in this Chamber. And as we challenge ourselves, I do think that we also have to challenge the Government and change the Government's thinking around the Welsh language and ensure that it does act in favour of the language. And I think we have seen the Government responding to that challenge.
And as I thanked you, Delyth, I also want to thank you too, Mark. As Cabinet Secretary, you have led the process in terms of the most far-reaching legislation in relation to the Welsh language that we've ever seen. I think that the Bill that you introduced, which is now an Act, will have more impact on the future of the Welsh language than almost anything that I have seen during my lifetime. And I think that that's crucially important. Because by putting in place a framework for future education, we establish a framework that will create new Welsh speakers. And I think that's crucially important.
This legislation is also important because we are using Welsh law to change culture, and we are changing the culture in English-medium schools too, so that the Welsh language is introduced to people. I joined Lynne Neagle a month ago in Tredegar, and one of the things that I've enjoyed most since becoming a Member here is to go to Tredegar and to open a new Welsh-medium school there. Now, my grandmother went to Tredegar to live a century ago now, and, of course, she didn't speak any English at that point because she had been born in Penparcau in Aberystwyth. And in the schools in Tredegar at the time, English was the only language that was used. And now the tide has turned and children are now being encouraged to use the Welsh language, to understand the Welsh language and to learn the Welsh language.
So, we do have new priorities. We have a priority to ensure the future of communities where the Welsh language is spoken, and I'd like to thank Simon Brooks for the work that he's done in that area. We have the priority in education, and we also have a new framework within education, and that means that we do have to change the way we use the Welsh language. Usage is the most important thing—it's use of the Welsh language—changing from English to Welsh at times, using the Welsh language as it is and where it is, and using the Welsh language at every possible opportunity. And if we do that, we as a Senedd will have done more to change the future of our nation than anything that we have done while we've been sitting in this place.
Un o'r pethau sydd wedi fy nharo i yn yr wythnosau diwethaf yma ydy faint o adroddiadau sydd wedi cael eu cyhoeddi o ran y Gymraeg, a hyd yn oed yr wythnos yma, fel y cyfeiriwyd ati eisoes, dŷn ni wedi gweld yr ail ran i'r Comisiwn Cymunedau Cymraeg yn cael ei chyhoeddi. Dŷn ni hefyd wedi gweld yr adroddiad blynyddol, adroddiad pum mlynedd y comisiynydd. Mae yna nifer fawr o adroddiadau wedi bod, ond mae yna gysondeb yn y neges honno sydd hefyd yn cael ei chyfleu yng ngwaith y pwyllgor hwn a'r adroddiad hwn. Dwi'n meddwl mai un o'r pethau y dylem ni i gyd fod yn falch o'i weld, yn enwedig ni fel pwyllgor ar ôl ein gwaith craffu, ydy'r cysondeb hwnnw o ran y cytundeb o'r hyn sydd angen i'r Llywodraeth nesaf ei wneud i fynd â'r Gymraeg yn ei blaen.
Mi oedd Alun Davies yn cyfeirio o ran defnydd, ac mae hwnnw yn dod drosodd yn glir yn ein hadroddiad ni heddiw, ac ymhob adroddiad: sut ydym ni'n mynd i'r afael â'r her honno? Roedd Comisiynydd y Gymraeg hefyd yn pwysleisio, fel y Comisiwn Cymunedau Cymraeg, o ran pwysigrwydd addysg, ond hefyd o ran creu gweithleoedd Cymraeg. Felly, dŷn ni'n gwybod yr hyn sydd angen digwydd, ac mae gennym ni nifer fawr o argymhellion a datrysiadau. Mae yna 31 o argymhellion yn ail ran y Comisiwn Cymunedau Cymraeg. Felly, gan gymryd y rheini efo'r rhai cyntaf, mae lot fawr o bethau mae angen i'r Llywodraeth nesaf fynd i'r afael â nhw.
Ond dwi'n meddwl mai un o'r pethau mae'n rhaid inni sicrhau ydy ein bod ni i gyd yn gytûn mai nad ar hap mae achub iaith neu sicrhau parhad iaith. Dwi'n meddwl ei fod o'n adrodd cyfrolau bod y ddau Aelod Reform ddim yn y Siambr hon, a'r hyn dŷn ni hefyd wedi ei glywed gan Reform o ran yr iaith: cael gwared ar Gomisiynydd y Gymraeg, cael gwared ar dargedau. Beth y mae pob un o'r adroddiadau yma'n dangos i ni ydy pwysigrwydd deddfu, pwysigrwydd targedau a phwysigrwydd buddsoddi, neu fel arall—. Os ydych chi'n ystyried, mae gennym ni gytundeb trawsbleidiol fan hy, mae gennym ni strategaeth uchelgeisiol 'Cymraeg 2050', ond hyd yn oed efo hynny i gyd, dŷn ni'n dal yn gytûn bod mwy angen ei wneud, oherwydd ein bod ni'n gweld nad ydy'r Gymraeg mewn sefyllfa unigryw fan hyn; mae'n rhaid inni i gyd gofio bod pob iaith leiafrifol ledled y byd dan fygythiad. Ac mewn nifer o wledydd, maen nhw'n edrych at Gymru ac yn edmygu'r hyn dŷn ni'n ei wneud ac eisiau dysgu gennym ni.
Mi allem ni fod yn hunanfodlon iawn fan hyn, a gallem ni ddweud, 'Mae gennym ni'r strategaeth yma, mae gennym ni bopeth. Mae yna rai pethau gwych yn digwydd a "Dewch i'r Eisteddfod Genedlaethol am wythnos, ac mi welwch chi pa mor wych ydy diwylliant Cymraeg ac ati", neu, "Dewch i Eisteddfod yr Urdd a chwaraeon yr Urdd".' Ond mae yna un peth dwi'n gobeithio dŷn ni i gyd yn gallu cytuno arno fo: dŷn ni ddim yn fodlon setlo ar hynny. Mae yna fwy i'w wneud, a dyna'r neges dwi'n gobeithio y gallwn ni heddiw roi i'r seithfed Senedd: mae'n rhaid cael y targedau, mae'n rhaid cael deddfu ac mae'n rhaid cael buddsoddiad. Oherwydd heb hynny, fyddwn ni ddim yn gweld nid dim ond y targedau yn cael eu cyrraedd, ond bod yna gyfle i bawb ddod yn siaradwyr Cymraeg hyderus.
Dŷn ni'n aml yn dweud bod y Gymraeg yn perthyn i bawb. Efallai ei bod hi'n perthyn, ond yr hyn wnaeth sylwadau Nigel Farage ddangos i ni yr wythnos diwethaf ydy bod pobl Cymru yn malio am y Gymraeg, os ydyn nhw'n ei siarad hi neu beidio, ac ni fyddan nhw'n caniatáu i neb sarhau'r iaith. Efallai fod yna ormod o bobl wedi colli'r cyfle i gael y Gymraeg am amryw o resymau dros y degawdau diwethaf yma. Efallai fod yna blant yn dal yn cael eu geni heddiw lle dydy'r Gymraeg ddim yn cael ei rhoddi iddyn nhw mewn ffordd hawdd, a bod yn rhaid dal i frwydro am wasanaethau, hyd yn oed gyda chomisiynydd, hyd yn oed gyda deddfu. Ond yr hyn sy'n sicr ydy: mae'r Gymraeg yn perthyn i bawb os bydd y Llywodraeth hefyd yn cefnogi hynny.
Felly, dwi yn mawr obeithio, wrth inni adlewyrchu ar waith y pwyllgor hwn, ein bod ni i gyd yn gallu cytuno bod mwy i'w wneud—mwy o lawer i'w wneud—a bod angen rŵan gweithredu. Mae'n ddiwedd ar jest slogans a bodloni ar yr hyn sydd wedi bod. Mae'n amser am fwy o weithredu. Felly, yr hyn y byddwn ni yn gofyn i'r Ysgrifennydd Cabinet wrth adlewyrchu, efallai—. Yn amlwg, dŷn ni heb gael amser i drafod nifer o adroddiadau pwysig dros ben. Beth ydych chi'n eu gweld fel y camau nesaf ac angenrheidiol? Rydyn ni'n colli tir o ran pobl ifanc, yn sicr. Mae yna berygl ar YouTube, ar TikTok—pa bynnag blatfform maen nhw eisiau i'r defnydd yna fod—ein bod ni yn colli tir, felly mae angen brys hefyd.
Mi hoffwn i gymryd y cyfle, i gloi, os caf i—ac mae'n ddrwg gen i, Dirprwy Lywydd—i ddiolch i Gadeirydd y pwyllgor am ei harweiniad hi. Diolch i'r clercod a'r tîm ymchwil, ond diolch hefyd i bawb sy'n gweithio'n ddiflino ledled Cymru i gadw'r Gymraeg fel iaith i bawb, ac sydd yn gwneud gwyrthiau, weithiau ar gyllidebau bach dros ben. Diolch.
One of the things that struck me during the past few weeks is how many reports have been published in terms of the Welsh language, and even this week, as previously mentioned, we've seen the second part of the report of the Commission for Welsh-speaking Communities being published. We've seen the annual report, the five-year report of the commissioner. There are a number of reports that have been published, but there's a consistent message in those reports that's also conveyed in the work of this committee and in this report too. I think that one of the things that we should all be very pleased to see, particularly us as a committee after our scrutiny work, is that consistency in terms of the agreement and consensus about what the next Government needs to do to take the Welsh language forward.
Alun Davies referred to the use of the Welsh language, and that comes through clearly in our report today, and also in every report: how are we going to tackle that challenge? The Welsh Language Commissioner also emphasised, as did the Commission for Welsh-speaking Communities, the importance of education, but also in terms of creating Welsh-speaking workplaces. So, we know what needs to happen, and we have a number of recommendations and solutions. There are 31 recommendations in the second part of the Commission for Welsh-speaking Communities. So, by taking those alongside the first set, there are a great many things that the next Government will need to tackle.
But I think that one of the things that we have to ensure is that all of us are agreed that a language isn't saved by accident or the continuity of a language is ensured. I think it speaks volumes that the two Reform Members aren't in the Chamber for this debate, and what we've heard from Reform about the language: getting rid of the Welsh Language Commissioner, getting rid of targets. What every one of these reports shows us is the importance of legislation, the importance of targets and the importance of investment, otherwise—. If you consider that we have a cross-party agreement, cross-party consensus, and we have an ambitious strategy, 'Cymraeg 2050'—even with all of those things, we are still agreed that there is more to do, because we see that Welsh isn't in a unique position here; we all have to remember that every minority language worldwide is under threat. And in a number of nations, they are looking to Wales and they admire what we're doing. They want to learn from us.
We could be very self-satisfied here, and we could say, 'We have this strategy, we have everything in place. There are some excellent things happening, so "Come to the National Eisteddfod for a week and you'll see how wonderful Welsh culture is", or, "Come to the Urdd Eisteddfod and Urdd sporting events".' But there's one thing that I hope all of us can agree on: we're not willing to settle. There is more to do, and that's the message I hope that we can today pass on to the seventh Senedd, namely that we have to have these targets, we have to have legislation and we have to have investment. Because without those things, we won't see not just these targets being reached, but that there is an opportunity for everyone to become confident Welsh speakers.
We often say that the Welsh language belongs to everyone. Perhaps it does belong to everyone, but what Nigel Farage's comments last week showed is that the Welsh people care about the Welsh language, whether they speak it or not, and they won't allow anyone to insult the language. Perhaps too many people have lost out on the opportunity to acquire the Welsh language for various reasons over the past few decades. Perhaps there are children being born today where the Welsh language isn't being given to them in an accessible manner, and that there is still a need to battle for services, even with the Welsh Language Commissioner, even with legislation. But what we can be sure of is that the Welsh language will indeed belong to everyone if the Government supports that.
So, I very much hope that we reflect on the work of this committee, that all of us can agree that there is more to do—a great deal more to do—and that we now need to take action. It's the end of just slogans and being content with what has been done. It's time for more action. So, what I would ask to the Cabinet Secretary, in reflecting, perhaps—. Clearly, we haven't had an opportunity to discuss many of these important reports. What do you see as the next necessary steps that need to be taken? We are losing ground in terms of young people, certainly. There is a risk on YouTube, on TikTok—whatever platform they might want to use—that we are losing ground, so there is a need for urgent action.
I would like to take the opportunity, just to conclude—I apologise, Dirprwy Lywydd—to thank the Chair of the committee for her leadership. I thank the clerks and the research team, but also thanks to everyone who works tirelessly across Wales to keep the Welsh language as a language for everyone, and who sometimes work miracles on very small budgets. Thank you.
Wrth ystyried i ba raddau y mae digwyddiadau diwylliannol fel eisteddfodau, gwyliau Cymraeg, o ran yr impact maen nhw'n eu cael ar yr iaith Gymraeg, yn enwedig mewn iaith lle mae yna lai o siaradwyr—. Es i nôl i feddwl am enghraifft dda yn ddiweddar, sef yr Eisteddfod Genedlaethol ym Mhontypridd. Pa well ffordd, efallai, i ddechrau'r cyfraniad yma na mynd i edrych ar gywydd croeso yr Eisteddfod honno gan Aneirin Karadog? Dyma ddiwedd y cywydd croeso hwnnw:
'Meiddio a wna'n cymoedd ni / ddod â dawn yn ddadeni. / Iawn, byt! Nawr, cer obeutu / Â biwt o iaith i bob tŷ.'
Dyna beth rŷn ni'n ceisio ei wneud fan hyn, yntefe? Dyna beth yw ein gobaith ni fan hyn. Dyna beth rŷn ni'n moyn ei weld yng Nghymru, eto fel dywedodd y Aneirin Karadog:
'Ein hiaith a'i hegni'n drwch, / Ein hiaith ym mhob tŷ'.
Ond sut mae cyflawni'r fath ddadeni—dadeni mewn ardaloedd dwysedd canolig neu isel o siaradwyr? Sut mae modd cryfhau'r iaith mewn ardaloedd fel Pontypridd, man geni ein hanthem genedlaethol a'r man lle ysgrifennwyd 'O bydded i'r heniaith barhau'?
Dwi'n ddiolchgar iawn am waith arbenigol Simon Brooks. Dwi'n dymuno'n dda iddo, a dwi'n gobeithio, yn y Senedd nesaf, y bydd modd edrych yn fwy manwl ar ei adroddiadau pwysig ef. Dwi'n credu bod y lle yma yn enghraifft o arfer da. Mae wedi bod braf y tymor yma gweld cynifer o Aelodau yn cyfrannu yn Gymraeg, yn cyfrannu am y tro cyntaf yn Gymraeg, a gweld eu hyder yn cynyddu o gyfraniad i gyfraniad. Hefyd, mae'r un peth yn wir ynglŷn â staff Comisiwn y Senedd a staff ein swyddfeydd ni. Mae'r cynigion mae’r lle yma yn eu rhoi i bobl ddysgu ac i ymarfer eu Cymraeg yn arfer da dwi'n credu y byddai modd ei drosglwyddo i fannau eraill.
Fel y dywedodd Dr Ruth Kircher, mae gwneud yr iaith yn hwyliog ac yn hwyl yn bwysig. Mae Alun Davies wedi dweud hyn droeon, bod hynny wedi bod yn rhan bwysig iddo fe yn dysgu'r Gymraeg, bod yr iaith wedi bod yn beth hwyliog, cymdeithasol iddo ef. Yn fy swyddfa i, mae yna lot o hwyl yn cael ei wneud yn y gwahaniaeth rhwng iaith Gymraeg sir Conwy ac iaith Gymraeg Caerdydd. Ond yn y bôn, ar ôl ystyried neu gysidro'r her, mae ffyrdd i ni 'efo' neu 'gyda' ein gilydd i 'hala' neu 'roi' yr anrheg o hyder i bawb.
Wrth gwrs, mae Dr Robert Talbot yn iawn. Does dim modd dyfeisio hwyl—mae'n rhaid iddo ddigwydd yn ddigymell, ond gallwn ni helpu. Mae digwyddiadau a gwyliau diwylliannol lle mae pobl yn cael eu trochi yn yr iaith yn hollbwysig. Ond mae hefyd angen creu mwy o ofodau dwyieithog, yn enwedig mewn ardaloedd â llai o siaradwyr. Gallwn gefnogi trefnu'r digwyddiadau a gwyliau i fabwysiadu ethos dwyieithog.
Rhaid inni ddysgu o dystiolaeth gan Amgueddfa Cymru, y mentrau iaith a Chomisiynydd y Gymraeg fod mynediad am ddim neu gost isel yn ehangu lefelau cyfranogiad, yn lliniaru rhwystrau economaidd-gymdeithasol ac yn atgyfnerthu'r egwyddor bod y Gymraeg mewn gwirionedd yn fwy na jest slogan i bawb—ei bod hi mewn gwirionedd ar gael i bawb.
I'r Gymraeg ffynnu, mae'n rhaid iddi fod yn addas i'n bywyd modern. Roedd Heledd Fychan yn sôn am y dechnoleg ddiweddaraf. Mae hon yn broblem i'r iaith Gymraeg, problem rŷm ni wedi siarad o'r blaen amdani, Ysgrifennydd y Cabinet. Mae’n anodd ffeindio apiau yn y Gymraeg, ac wrth inni ystyried yr hwyl, yr aspect hwyl, mae dim ond 9 y cant o’r apiau Cymraeg sydd yn gemau. Mae fy mhlant i yn chwarae gemau ar eu tablets yn Saesneg. Fel dywedodd yr ymgyrchydd a'r arbenigwr technoleg Carl Morris, does dim digon o hwyl mewn technoleg yn y Gymraeg. Rŷn ni’n gwybod bod plant yn chwarae ar eu Xbox, Playstation a Nintendo, ond yn Saesneg mae’r rhain, gwaetha’r modd. Ac ar ôl brwydro cymaint i sicrhau sieciau yn y Gymraeg, mae chip and pin ac apiau bancio yn dal yn uniaith Saesneg.
Cytunaf 100 y cant gyda barn y pwyllgor bod yn rhaid blaenoriaethu gweithgareddau lleol—chwaraeon, cerddoriaeth, hamdden—sy’n adlewyrchu’r hyn mae pobl ifanc eisiau ei wneud. Llwyddodd fy nhad a’i dîm i osod esiampl wych o hwn yng Nghaerdydd trwy sefydlu Clwb Ifor Bach, lle mae nifer ohonom ni wedi ymlacio, canu, dawnsio a chymdeithasu yn Gymraeg. Dwi’n credu roedd arweinydd Plaid Cymru yn bownser yng Nghlwb Ifor Bach back in the day, clwb lle mae llawer ohonom ni wedi cael hwyl, clwb lle mae llawer o bobl wedi cwrdd â’u partneriaid ac yna wedi magu plant trwy gyfrwng y Gymraeg. Dyna wnaeth yr Ifor Bach gwreiddiol yn yr ail ganrif ar ddeg, dyna wnaeth fy nhad a’i gyfeillion yn y ganrif ddiwethaf, a dyna beth mae Aneirin Karadog yn ein hannog i’w wneud nawr:
'Â chorn gwlad codwn adain, / dathlwn a gwaeddwn uwch gwain / y cledd, ynghyd â’r heddwch, / y daw’r iaith a’i hegni’n drwch.’
Ie, yn drwch dros Gymru gyfan. Diolch yn fawr.
In thinking about to what extent cultural events such as eisteddfodau and Welsh language festivals, if we think about the impact that they have on the Welsh language, particularly in those areas where there are fewer speakers, I went back to thinking about a very good recent example, namely the National Eisteddfod in Pontypridd. What better way to begin than by looking at the ode of welcome to that Eisteddfod by Aneirin Karadog? This is the final stanza of that ode of welcome:
'Our valleys venture / to turn talent into renaissance. / All right, byt! Now, get to it / And take this biwt of a language far and wide.'
That's exactly what most of us are trying to do here. That's what our aspiration is. That's what we want to see in Wales. As Aneurin Karadog said:
'Our language re-energised, / Our language in every home.'
But how will we achieve such a renaissance—a renaissance in those medium or low-density areas? How can we strengthen the language in areas such as Pontypridd, the birthplace of our national anthem, where 'O bydded i'r heniaith barhau' was written?
I'm very grateful for the expert work of Simon Brooks. I wish him well, and I hope, in the next Senedd, there will be an opportunity to look in greater detail at his important reports. I believe that this place is an example of good practice too. It's been wonderful this term to see so many Members contributing in Welsh, contributing for the first time in Welsh, and seeing their confidence growing as a result. The same is also true of the Commission staff and our own support staff. The offer that this place makes for people to learn Welsh and to practice their Welsh is good practice that I think could be shared in other places too.
As Dr Ruth Kircher said, making the language fun is important. Alun Davies has mentioned this time and time again, that that's been an important part of his language journey, namely that the Welsh language was fun and sociable for him. In my office, there is much fun to be had in comparing the Welsh of Conwy with the Welsh of Cardiff. But at heart, having considered the challenge together, there are ways for us, be that 'hefo' or 'gyda' ein gilydd, to give the gift of confidence to everyone in the language.
Of course, Dr Robert Talbot is right that one cannot conjure fun from nothing. It must happen spontaneously, but we can help it along. Cultural events and festivals where people are immersed in the language are crucial, but we also need to create more bilingual entities, particularly in those areas with fewer Welsh speakers. We can support the organisers of events and festivals to adopt that bilingual ethos.
We must learn from evidence from Amgueddfa Cymru, the mentrau iaith and the Welsh Language Commissioner that free or low-cost access to events increases participation levels, helps to overcome socio-economic barriers and reinforces the principle that the Welsh language does truly belong to everyone, rather than that just being a slogan.
For the Welsh language to prosper, it has to be relevant to modern life. Heledd Fychan talked about the latest technology. This is a problem for the Welsh language. It's a problem that we've talked about before, Cabinet Secretary. It's difficult to find or access Welsh language apps, and when we think about this aspect of fun, only 9 per cent of Welsh language apps are games. My children play games on their tablets through the medium of English. As the campaigner and technology expert Carl Morris said, there isn't enough fun to be had in Welsh-medium technology. We know that children play on their Xboxes, their Playstations and Nintendos, but they do so through the medium of English, unfortunately. And after battling to secure cheque books in Welsh, chip and pin and banking apps are now in English only.
I agree 100 per cent with the committee's view that we should prioritise local activities—sports, music, leisure activities—that reflect young people's interests. My father and his team succeeded in setting an excellent example here in Cardiff by establishing Clwb Ifor Bach, a venue where many of us have relaxed, sung, danced or socialised through the medium of Welsh. I think that the leader of Plaid Cymru was a bouncer in Clwb Ifor Bach back in the day, a club where many of us have had a lot of fun, where many people have met their partners and then have gone on to raise their children through the medium of Welsh. That's what the original Ifor Bach did in the twelfth century, that's what my father and his friends did in the last century, and this is what Aneirin Karadog encourages us to do now:
'As a nation's fanfare takes flight, / To celebrate and declare above the land, / The sword, and then the peace, / Our language re-energised.'
Yes, re-energised throughout the whole of Wales. Thank you.
Diolch i’r pwyllgor a’r staff am yr adroddiad pwysig yma. Fel yr Aelod o’r Senedd dros Ddwyrain Casnewydd ers blynyddoedd, mae’n dda iawn gweld yr iaith Gymraeg yn tyfu dros yr amser hwn yng Nghasnewydd. Dwi’n croesawu ffocws yr adroddiad ar yr iaith ledled Cymru, yn enwedig mewn ardaloedd fel Casnewydd, lle dydy’r iaith ddim yn gryf. Mae llawer o waith yn digwydd yn y ddinas trwy’r awdurdod lleol a menter iaith, er enghraifft, a bydd yn grêt i groesawu’r Urdd i Gasnewydd yn 2027. Dwi’n gobeithio y bydd y Llywodraeth Cymru nesaf yn parhau i adeiladu’r iaith Gymraeg yng Nghasnewydd a ledled Cymru. Diolch yn fawr.
Thank you to the committee and the staff for this important report. As the Senedd Member for Newport East for a number of years, it's good to see the Welsh language growing and having grown over these years in Newport. I welcome the report's focus on the Welsh language throughout Wales, particularly in areas like Newport, where the language isn't particularly strong. There is a great deal of work happening in the city through the local authority and the menter iaith, for example, and it will be great to welcome the Urdd to Newport in 2027. I hope that the next Welsh Government will continue to develop the Welsh language in Newport and throughout Wales. Thank you very much.
Galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a'r Gymraeg, Mark Drakeford.
I call on the Cabinet Secretary for Finance and Welsh Language, Mark Drakeford.
Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd, a hoffwn i ddechrau, wrth gwrs, drwy ddiolch i’r pwyllgor am ei waith ar yr adroddiad ‘Cymraeg i bawb?’ Mae’r dystiolaeth rydych chi wedi’i chasglu, a’r dadansoddiad rydych chi wedi’i gyflwyno, yn werthfawr inni at y dyfodol.
Mae adroddiad y pwyllgor, Dirprwy Lywydd, fel rŷn ni wedi clywed, yn ychwanegu at becyn o waith newydd y mis yma sy’n dangos y ffordd ymlaen: adroddiad pum mlynedd Comisiynydd y Gymraeg, ac adroddiad terfynol ail gam Comisiwn Cymunedau Cymraeg. Gyda’i gilydd, mae’r tri yn pwyntio at gasgliadau cyffredin, a dyma ble dwi’n meddwl, fel roedd Heledd Fychan yn gofyn, gallwn ni weld y camau nesaf yn dod mas o’r negeseuon cyffredin yn yr adroddiadau yna.
Mae’r casgliadau cyffredin yn gynnwys bod yr her fwyaf i’r Gymraeg yw sicrhau ein bod ni’n gallu ei defnyddio o ddydd i ddydd ym mhob rhan o Gymru trwy greu'r amodau a gofodau cywir yn ein bywydau bob dydd, yn y gwaith, gydag ein teuluoedd ac yn ein hamser rhydd.
Dirprwy Lywydd, argymhelliad cyntaf adroddiad y pwyllgor yw cytuno ar fframwaith i lywio cynllunio gwaddol fel bod effaith gwyliau Cymraeg cenedlaethol a rhanbarthol allweddol yn cael eu troi'n rhywbeth mwy parhaus yn y blynyddoedd sy’n dilyn. Rwy’n falch o gadarnhau'r wythnos diwethaf ein bod ni wedi cyhoeddi fframwaith strategol sy'n cryfhau a chydlynu'r gwaith o sicrhau gwaddol parhaol i'r Eisteddfod Genedlaethol, gan ddod ag amrywiaeth o bartneriaid at ei gilydd, a diolch yn fawr i'r pwyllgor am arwain ar y syniad hwnnw. Mae'r fframwaith hwnnw'n adlewyrchu'r ffaith bod y gwaith yn dechrau ymhell cyn yr ŵyl ac yn parhau ymhell ar ôl y digwyddiad, gan adael gwaddol ar gyfer ein hiaith mewn meysydd fel addysg, y gymuned, yr economi ac arloesi digidol. Mae'r fframwaith yn gosod strwythurau clir ar lefel leol a chenedlaethol a sicrhau ein bod ni'n rhannu arfer da o flwyddyn i flwyddyn. Rydw i'n gweld hwn yn mynd law yn llaw â'r cynllunio strategol hirdymor sy'n cael ei ddisgrifio gan y pwyllgor.
Thank you very much, Dirprwy Lywydd, and I'd like to start, of course, by thanking the committee for its work on the report ‘Cymraeg for all?’ The evidence that you have gathered, and the analysis that you have provided, are valuable to us for the future.
The committee's report, Dirprwy Lywydd, as we've already heard, does add to a whole host of reports published this month that show the way forward: the five-year report of the Welsh Language Commissioner, and the final report of the second phase of the Commission for Welsh-speaking Communities. Now, taken together, all three point to common conclusions, and, as Heledd Fychan asked, this is where I think that we can see the next steps emerging from the shared themes of these reports.
The shared conclusions include that the greatest challenge to the Welsh language is to ensure that we can use the language on a day-to-day basis in all parts of Wales by creating the appropriate conditions and spaces in our daily lives, in work, with our families and in our leisure time.
Dirprwy Lywydd, the first recommendation in the committee's report is to agree a framework to plan for legacies for national Welsh festivals, as well as key regional festivals, so that they are made into something more permanent in the years after those events. I'm pleased to have confirmed last week that we have published a strategic framework that strengthens and co-ordinates the work of ensuring an ongoing legacy for the National Eisteddfod, bringing a variety of partners together, and I would like to thank the committee for leading on that idea. That framework reflects the fact that the work starts way before the festival and continues for a long time after the festival, leaving a real legacy for our language in areas such as education, the community, the economy and digital innovation. The framework puts in place clear structures at a local and national level and ensures that we do share good practice from year to year. I see this as something that goes hand in hand with the long-term strategic planning that is described by the committee.
Mae'r pwyllgor hefyd yn pwysleisio pwysigrwydd sicrhau ein bod ni i gyd â mynediad at y Gymraeg, yn enwedig mewn ardaloedd dwysedd canolig ac is. Rydw i wedi sôn ein bod ni, ddydd Llun yma, wedi derbyn adroddiad terfynol ail gam y Comisiwn Cymunedau Cymraeg, sy'n mynd i'r afael â hyn yn union, ac, fel mae'r Aelodau eraill wedi'i ddweud, dwi mor ddiolchgar i aelodau'r comisiwn, i'r Athro Elin Gruffydd Jones a Dr Simon Brooks, am eu gwaith dros gyfnod y Senedd hon i gyd.
Mae pwyslais adroddiad y comisiwn ar y Gymraeg fel iaith sy'n perthyn i ni i gyd, ym mhob rhan o Gymru, ym mhob cymuned, yn neges gref a phwysig. Mae'n neges rydw i'n ei chefnogi'n llwyr. Ynghyd â'i ffocws ar roi sylw i'r iaith mewn cynnwys digidol, mae pwyslais y comisiwn ar greu gofodau lleol lle gallwn ni ddefnyddio'r iaith yn naturiol yn adleisio llawer o argymhellion y pwyllgor—argymhellion mae'r Llywodraeth wedi gallu eu derbyn. Mae'r rhain yn cynnwys argymhelliad 3, ar fynediad i wyliau mawr, argymhelliad 7, mewn perthynas â mentrau yn y gymuned, ac argymhellion 5 a 6, sy'n ymwneud â thechnolegau newydd a'r Gymraeg. Felly, mae pwyslais y pwyllgor ar bwysigrwydd creu cyfleoedd ymarferol, perthnasol a chynhwysol i ddefnyddio'r Gymraeg mewn llefydd bob dydd yn amlwg yn cyd-fynd â ffocws y comisiwn ar greu gofodau sy'n ei gwneud hi'n haws i bobl ddefnyddio eu Cymraeg.
Dirprwy Lywydd, mae'r pwyllgor yn cydnabod bod Cymru mewn sefyllfa gref o ran gofodau digidol a thechnolegol—nid trwy ddamwain, ond oherwydd gwaith paratoi'r Llywodraeth dros nifer o flynyddoedd. Rydym ni'n parhau i weithio gyda phartneriaid ar draws Cymru a thu hwnt ar dechnoleg fel ffordd o'i gwneud hi'n haws i bobl ddefnyddio eu Cymraeg, ar ddefnyddio technoleg i sicrhau mynediad at y Gymraeg ac yn cryfhau sut mae'r Gymraeg yn gweithio o fewn deallusrwydd artiffisial. Mae hyn yn cynnwys gweithio'n gyfrifol gyda data agored, cefnogi arloesi a sicrhau bod sefydliadau a datblygwyr yn gallu cynllunio'n hirdymor.
Dirprwy Lywydd, un thema olaf i uno'r tri adroddiad rydw i wedi cyfeirio atyn nhw y prynhawn yma yw pwysigrwydd y gweithlu fel ffocws i'r iaith. Daw hyder drwy ddefnydd, ac mae cynyddu'r defnydd o'r Gymraeg yn y gweithlu yn gyfle arbennig o bwysig i sicrhau ein bod ni'n cyflawni teitl adroddiad y pwyllgor, 'Cymraeg i bawb?'
I gloi, Dirprwy Llywydd, hoffwn ailadrodd fy niolch i'r pwyllgor am yr adroddiad hwn a hefyd i'r comisiynydd am ei hadroddiad hi. Hoffwn i hefyd ddiolch i'r Comisiwn Cymunedau Cymraeg am baratoi adroddiad manwl, o sylwedd. Rwy'n edrych ymlaen at ei ddarllen yn ofalus, ac, fel yr oedd Rhys ab Owen yn dweud, bydd cyfleon i'r Senedd nesaf edrych yn fanwl i mewn i'r mwy na 100 o bosibiliadau mae'r ddau adroddiad yn dangos i ni.
Mae'r adroddiadau hyn i gyd yn her adeiladol i Lywodraeth nesaf Cymru barhau â'r gwaith i adfywio'n hiaith ni a sicrhau ein bod ni i gyd yn gallu defnyddio, rhannu ac ymfalchïo yn y Gymraeg. Yn gryno, mae hwn yn cadarnhau bod y Gymraeg yn perthyn i ni i gyd, ac, fel yr oedd Alun Davies yn dweud, felly hefyd yn gyfrifoldeb i ni i gyd am ei dyfodol. Diolch yn fawr.
The committee has also emphasised the importance of ensuring that we all have access to the Welsh language, particularly in medium and low-density areas. I have mentioned that, this Monday, we received the final report of the second phase of the Commission for Welsh-speaking Communities, which addresses this very issue, and, as other Members have already said, I am extremely grateful to the members of the commission, to Professor Elin Gruffydd Jones and Dr Simon Brooks, for their work over the period of this whole Senedd term.
The emphasis of the commission on the Welsh language as something that belongs to us all, in all parts of Wales and in all communities, is a strong and important message. It is a message that I fully support and endorse. Along with its focus on addressing the Welsh language in digital contexts, the commission's emphasis on creating local spaces where we can use the language naturally echoes many of the committee's recommendations—recommendations that the Government has been able to accept. These include recommendation 3, on access to major festivals, recommendation 7, in relation to community initiatives, and recommendations 5 and 6, which relate to new technologies and the Welsh language. So, the committee's emphasis on the importance of creating practical opportunities that are relevant and inclusive in terms of using the Welsh language in everyday spaces obviously accords with the commission's focus on creating spaces that make it easier for people to use their Welsh language skills.
Dirprwy Lywydd, the committee has recognised that Wales is in a strong position in terms of digital and technological spaces, and that hasn't happened by accident, but because of the preparatory work done by Government over a number of years. We continue to work with partners across Wales and beyond on technology as a means of making it easier for people to use their Welsh language skills, and on using technology to ensure access to the language and on strengthening how the Welsh language works within artificial intelligence. This includes working responsibly with open data, supporting innovation and ensuring that organisations and developers can plan for the long term.
Dirprwy Lywydd, one final theme that brings together the three reports that I've mentioned this afternoon is the importance of the workforce as a focus for the Welsh language. Confidence comes through usage, and increasing the use of the Welsh language in the workplace provides an important opportunity to ensure that we deliver on the committee report's title, 'Cymraeg for all?'
Now, to conclude, Dirprwy Lywydd, I would like to repeat my thanks to the committee for this report and to the commissioner for her report. I would also like to thank the Commission for Welsh-speaking Communities for preparing a detailed and significant report. I look forward to reading it in detail, and, as Rhys ab Owen mentioned, there will be opportunities for the next Senedd to look in detail at the more than 100 possibilities outlined in these reports.
Now, all of these reports pose a constructive challenge for the next Welsh Government to continue with the work of regenerating our language and ensuring that we can all use, share and take pride in the Welsh language. Succinctly, this confirms that the Welsh language does belong to us all, and, as Alun Davies said, so does the responsibility placed upon us all for its future. Thank you very much.
Dwi'n galw ar Delyth Jewell i ymateb i'r ddadl.
I call on Delyth Jewell to reply to the debate.
Diolch, Dirprwy Lywydd. Wel, diolch yn fawr iawn i bob Aelod sydd wedi cymryd rhan yn y ddadl. I ddechrau, diolch i Gareth am dy sylwadau. Mae Gareth wedi ein gadael, ond diolch i Gareth am ei sylwadau ac am y ffaith ei fod e wedi diolch i dîm y pwyllgor.
Thank you, Dirprwy Lywydd. And thank you very much to every Member who has contributed to this debate. To begin with, thank you to Gareth for your comments. Gareth has left us, but I thank him for his comments and the fact that he thanked the committee team.
This report, as Gareth set out, does indeed set out what is possible. Reaching that target of a million speakers will require thought, activity and creativity, and, as Gareth said, language cannot simply be taught; it must be lived.
Mae'r adroddiad hwn, fel y nododd Gareth, yn nodi'r hyn sy'n bosib. Bydd cyrraedd y targed o filiwn o siaradwyr yn galw am feddwl, gweithgarwch a chreadigrwydd, ac fel y dywedodd Gareth, nid rhywbeth i'w dysgu'n unig yw iaith; mae'n rhaid ei byw.
Wel, geiriau gwir, y rheini. Mae hyn wedi bod yn faes lle mae cymaint o dir cyffredin wedi bod rhwng Aelodau. Roedd hwnna'n rhywbeth roedd Alun wedi sôn amdano hefyd, ond mae'r tir yna'n dod yn fwyfwy anwastad oddi tanom ni; mae'n rhaid inni sicrhau dyw hyn ddim yn cael ei golli. A diolch i ti, Alun; rwyf i wedi mwynhau dy gwmni di hefyd. Diolch am dy garedigrwydd a diolch am roi dy ddiolch di hefyd ar y record i'r staff, y staff pwyllgor ffantastig rŷn ni wedi gweithio gyda nhw.
Ie, her a gwahoddiad ydy'r targed. Mae consensws ar hyn o bryd, ond mae yna rwyg yn hynny. Roedd un o'n beirdd wedi sôn am 'rhwyg yn y fforest ddi-ffenestr'; mae yna rwyg y mae'n rhaid inni fod yn ymwybodol iawn ohono. Ac roedd Alun wedi sôn am fel mae fframweithiau ond yn ddefnyddiol os ydyn nhw'n arwain at newidiadau mewn bywyd go iawn. Defnydd o'r Gymraeg—dyna sy'n bwysig; defnyddiwch eich Cymraeg fel y mae hi, gorfoleddwch yn eich Cymraeg amherffaith berffaith, plîs. Mae'n rhaid inni gofio ein hanes, o le y daethom, a gorfoleddu yn y ffaith bod gennym ni'r cyfle yma nawr. Diolch hefyd i Alun ac i Rhys am ddiolch i Simon Brooks; dŷn ni i gyd yn anfon ein dymuniadau gorau iawn ato.
Soniodd Heledd am y cyd-destun ehangach a'r cysondeb yn yr argymhellion sy'n cael eu gwneud. Roeddwn i'n hoffi'n fawr iawn y ffaith roedd Heledd yn dweud nid ar hap mae achub iaith. Ac ie, yr eliffant sydd wedi bod yn yr ystafell, fel dywed y Sais, yw'r ffaith bod lleisiau yn ein gwleidyddiaeth sydd yn tanseilio'r targedau, sydd yn tanseilio'r angen am fuddsoddiad. Mae'r Gymraeg yn wleidyddol. Mae ein hanes wedi dangos hynny. Mae hyn wedi cael ei brofi tro ar ôl tro. Mae'n rhaid i ni fel gwleidyddion sicrhau ei dyfodol. Ac ie, Heledd, yn wir, mae angen inni weld diwedd ar sloganau'n unig a bodloni gyda fel y mae pethau. Diolch yn fawr iawn i ti am hynny.
A diolch, Rhys, am ddyfynnu'r cywydd gan Aneirin Karadog, 'Ein hiaith ym mhob tŷ'. Wel, da i gael y gynghanedd yn ein Siambr ar ddiwrnod olaf ein Senedd bresennol. Diolch, Rhys, am gael y gynghanedd ar y record. Ie, mae wedi codi calon i weld a chlywed mwyfwy o Aelodau'n cyfrannu yn y Gymraeg yn y Senedd. Mae hwnna'n dangos eto bod yn rhaid i'r iaith fod yn fyw, yn ei holl amherffeithrwydd perffaith. Rwy'n hoffi'n fawr iawn y ddelwedd honno o'r Gymraeg fel anrheg. Ie, trysor yw'r Gymraeg, ond trysor bob dydd, i'w rhyfeddu trwy ei defnydd yn hwylus. Diolch i ti, Rhys, a diolch i dy dad hefyd am bopeth roedd e wedi'i wneud.
A gwych i'ch clywed chi'n siarad Cymraeg, John. Mae lot fawr iawn i'w ddathlu mewn llefydd fel Casnewydd, a bydd yr Eisteddfod yn gyfle gwych. Wel, dyna i ni i gyd wahoddiad arall: mae'n rhaid i ni fynd i Gasnewydd i glywed mwy o'r iaith. Ond mae e wedi bod yn ffantastig i'ch clywed chi yn defnyddio'r Gymraeg mor berffaith. Diolch yn fawr iawn, John.
A diolch i chi, Ysgrifennydd Cabinet, am eich cyfraniad. Dwi ddim dim ond yn golygu eich cyfraniad y prynhawn yma yn y Siambr; eich cyfraniad ehangach dwi'n ei olygu hefyd. Diolch, Mark.
Ac, oes, mae yna gasgliadau cyffredin ar draws nifer o adroddiadau, yr her a'r gwahoddiad eto yw sicrhau bod gofodau a chyfleoedd ar gael i ddefnyddio'r Gymraeg. Mynediad ydy'r meistr, boed hynny'n ganolfannau hamdden neu'n wefannau ac apiau. Ac, oeddwn, roeddwn i'n hoffi fel oedd yr Ysgrifennydd Cabinet wedi dweud hyn: 'Daw hyder drwy ddefnydd'. Wel, ie yn wir, ac mae nifer o Aelodau sydd yn y Siambr heddiw yn brawf o hynny. Rhaid, fel oedd e'n dweud, i ni ymfalchïo yn ein hiaith.
Dirprwy Lywydd, hoffwn i ar y diwedd bwysleisio, unwaith eto, tri pheth sydd eu hangen. Yn gyntaf, sicrhau gwaddol â phwrpas. Mae yna gonsensws am yr angen am hynny, i wyliau fod yn sbardunau yn hytrach nac yn ddiweddglo. Yn ail, technoleg sy'n gwasanaethu pobl. Yn olaf, dylai'r Gymraeg fod yn iaith bob dydd yn y lleoedd lle mae pobl yn byw ac yn gweithio. Ar draws y tri phwynt, mae yna thema gyffredin, sef hyder, hyder sy'n deillio o groeso, o fforddiadwyedd, perthnasedd a gwybod nad prawf yw'r Gymraeg, ond eto mae hi'n wahoddiad. Mae'r Gymraeg yn perthyn i ni i gyd. Boed i ni greu Cymru a chymdeithas sy'n ddathliad o hynny. Gobaith fo'r meistr. Diolch i chi i gyd.
Well, those are very true words. This has been an area where there has been so much common ground between Members. This is something that Alun also mentioned, but that ground is becoming increasingly unstable beneath our feet; we need to ensure that this isn't lost. And thank you, Alun; I've enjoyed your company too. Thank you for your kindness, and thanks also for putting on the record your thanks to the staff, the excellent committee staff that we've worked with.
Yes, the target is a challenge and an invitation. There is consensus at the moment, but there is a division there. As one of our poets said, 'a rupture in a windowless forest'; there is a division that we must be aware of. And Alun mentioned that frameworks are only useful if they lead to changes in real life. Use of the Welsh language—that's what's important; use your Welsh as it is, take pride in your imperfect perfect Welsh, please. We must remember our history, from where we came, and take pride and revel in the fact that we have this opportunity now. Thanks also to Alun and Rhys for thanking Simon Brooks; we all send him our very best wishes.
Heledd mentioned the wider context and the consistency in the recommendations that were made. I very much like the fact that Heledd said that a language isn't saved by accident. And yes, the elephant that has been in the room is the fact that there are voices in our politics that undermine the targets, undermine the need for investment. The Welsh language is political. Our history has demonstrated that. This has been demonstrated time and time again. We as politicians need to ensure its future. And yes, Heledd, indeed, we need to see an end to slogans alone and being satisfied with the status quo. Thank you for saying that.
And thank you to Rhys for quoting the ode from Aneirin Karadog, 'Ein hiaith ym mhob tŷ'. It's excellent to have cynghanedd on the final day of our Senedd. Thank you for that ode, for that cynghanedd. And it has lifted our spirits to hear more and more Members contributing through the medium of Welsh in the Senedd. It demonstrates again that the language has to be a living language, in all of its perfect imperfection. I like very much that image of the Welsh language as a gift. Yes, it's a treasure, but it's an everyday treasure, to be marvelled at in its use. And I thank you, Rhys, and I thank your father too for everything that he did.
It's wonderful to hear you speaking Welsh, John. There is a great deal to celebrate in places like Newport, and the Eisteddfod will be an excellent opportunity. And that's another invitation, all of us have to go to Newport to hear more of the Welsh language. But it's been fantastic to hear you using the language so perfectly. Thank you, John.
And thank you, Cabinet Secretary, for your contribution. I don't just mean your contribution this afternoon in the Chamber, but your wider contribution too. Thank you, Mark.
And, yes, there are common conclusions across a number of reports, the challenge and the invitation, again, are to ensure that there are spaces and opportunities to use the Welsh language. Access is master here, whether that is leisure centres or websites and apps. And, yes, I liked how the Cabinet Secretary said this: 'Confidence comes through usage'. And, yes indeed, a number of Members in the Chamber today are testament to that. We have to take pride in our language, as the Cabinet Secretary said.
Dirprwy Lywydd, at the end, I'd like to emphasise, once again, those three things that we need. The first, to ensure legacy with purpose. There is consensus about the need for that, for festivals to be springboards rather than end points. Secondly, technology that serves people. Finally, Welsh should be an everyday language in the places where people live and work. Across the three points, there is a common thread, namely confidence, confidence born of welcome, of affordability, of relevance and the knowledge that Welsh isn't a test, but, again, an invitation. The Welsh language belongs to every one of us. Let us create a Wales and a society that's a celebration of that. Let hope be the master. Thank you very much.
Y cwestiwn yw: a ddylid nodi adroddiad y pwyllgor? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
The proposal is to note the committee's report. Does any Member object? No. The motion is therefore agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.
A gan mai dyna'r ddadl olaf o'r chweched Senedd ar adroddiadau pwyllgor, hoffwn gofnodi diolch y Senedd i'r holl staff a oedd yn ymwneud â gwaith y pwyllgorau.
And as that was the final debate in the sixth Senedd on committee reports, I would like to put on record the Senedd's thanks to all the staff involved with the work of the committees.
Their commitment, enthusiasm and professionalism are exceptional, which provides Members with the support needed to undertake their work. So, thank you once again to all staff on all committee work. [Applause.]
Mae eu hymrwymiad, eu brwdfrydedd a'u proffesiynoldeb yn eithriadol, gan ddarparu'r gefnogaeth sydd ei hangen ar yr Aelodau i ymgymryd â'u gwaith. Felly, diolch unwaith eto i'r holl staff ar holl waith y pwyllgorau. [Cymeradwyaeth.]
Detholwyd y gwelliannau canlynol: gwelliant 1 yn enw Jane Hutt, gwelliant 2 yn enw Heledd Fychan, gwelliant 3 yn enwau James Evans a Laura Anne Jones, a gwelliant 4 yn enw Russell George. Os derbynnir gwelliant 1, caiff gwelliannau 2 a 3 eu dad-ddethol. Os derbynnir gwelliant 2, caiff gwelliant 3 ei ddad-dethol.
The following amendments have been selected: amendment 1 in the name of Jane Hutt, amendment 2 in the name of Heledd Fychan, amendment 3 in the names of James Evans and Laura Anne Jones, and amendment 4 in the name of Russell George. If amendment 1 is agreed, amendments 2 and 3 will be deselected. If amendment 2 is agreed, amendment 3 will be deselected.
Eitem 6 heddiw yw dadl y Ceidwadwyr Cymreig ar Lywodraeth Cymru. Galwaf ar Samuel Kurtz i wneud y cynnig.
Item 6 this afternoon is the Welsh Conservatives' debate on the Welsh Government. I call on Samuel Kurtz to move the motion.
Cynnig NDM9235 Paul Davies
Cynnig bod y Senedd:
1. Yn credu bod 27 mlynedd o Lywodraethau Llafur Cymru, wedi'u cefnogi gan Blaid Cymru a'r Democratiaid Rhyddfrydol, wedi methu â gwella bywydau pobl Cymru, ac mai dim ond y Ceidwadwyr Cymreig sydd â chynllun credadwy i drwsio Cymru a chael Cymru'n gweithio.
Motion NDM9235 Paul Davies
To propose that the Senedd:
1. Believes that 27 years of Welsh Labour Governments, propped up by Plaid Cymru and the Liberal Democrats, have failed to improve the lives of the people of Wales, and that only the Welsh Conservatives have a credible plan to fix Wales and get Wales working.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
Diolch, Dirprwy Lywydd, a 'co ni off, dadl ddiwethaf y chweched Senedd.
Thank you, Dirprwy Lywydd, and here we go, the last debate in the sixth Senedd.
Today, we debate a simple question. After 27 years of a Welsh Labour Government, supported time and time again by Plaid Cymru and the Liberal Democrats, are the people of Wales better off? Because if Government is to be judged by outcomes, not intentions, then actually the answer is clear, the Government has failed. That is why we propose this motion, that only the Welsh Conservatives have a credible plan to get Wales working again.
Let us start with what is totally clear. Despite numerous changes of leadership and nearly three decades in power, Labour has run out of excuses. They've had the time, they've had the funding, and they've certainly had the opportunity. What they've not delivered is results. Instead, what have we seen? Projects promised, expensive studies undertaken and then abandoned, such as the M4 relief road. A health service under relentless pressure, staffed by hard-working front-line staff, but failed by a political leadership that makes many promises, but is unable to achieve much-needed change. Businesses, farmers, pubs, post offices struggling to survive under rising costs, and an economy that continues to lag behind every other nation and region of the United Kingdom. After 27 years, Wales should not be trailing, it should be thriving.
Take the economy. Wales today has the lowest employment rate in Great Britain. Economic inactivity is the highest in Great Britain, and wages are the lowest—on average, £4,100 less than the UK average. That's not just a statistic, Dirprwy Lywydd, it's a reality felt in every community: lower living standards, fewer opportunities and diminished prospects for the next generation. Lower wages mean less money being spent and businesses struggling to make ends meet, and why? Because Labour's high-tax, anti-growth agenda has stifled enterprise, punished ambition and made it harder for businesses to create jobs and prosperity. This message was heard loud and clear when Paul Davies and I held a joint business rates surgery with close to 150 businesses, struggling under the weight of increasing business rates here in Wales.
Heddiw, rydym yn trafod cwestiwn syml. Ar ôl 27 mlynedd o Lywodraeth Lafur Cymru, wedi ei chynnal dro ar ôl tro gan Blaid Cymru a'r Democratiaid Rhyddfrydol, a yw pobl Cymru yn well eu byd? Oherwydd os yw'r Llywodraeth i'w barnu yn ôl canlyniadau, nid bwriadau, mae'r ateb yn glir mewn gwirionedd, mae'r Llywodraeth wedi methu. Dyna pam ein bod yn cyflwyno'r cynnig hwn, mai dim ond y Ceidwadwyr Cymreig sydd â chynllun credadwy i gael Cymru i weithio eto.
Gadewch inni ddechrau gyda'r hyn sy'n hollol glir. Er gwaethaf nifer o newidiadau yn yr arweinyddiaeth a bron i dri degawd mewn grym, mae Llafur wedi rhedeg allan o esgusodion. Maent wedi cael amser, maent wedi cael cyllid, ac maent yn sicr wedi cael cyfle. Yr hyn nad ydynt wedi'i gyflawni yw canlyniadau. Yn hytrach, beth a welsom? Prosiectau'n cael eu haddo, astudiaethau drud yn cael eu cynnal, a'r prosiectau'n cael eu gadael, fel ffordd liniaru'r M4. Gwasanaeth iechyd o dan bwysau di-baid, wedi'i staffio gan staff rheng flaen gweithgar, ond yn cael cam gan arweinyddiaeth wleidyddol sy'n gwneud llawer o addewidion, ond nad yw'n gallu cyflawni newid mawr ei angen. Busnesau, ffermwyr, tafarndai, swyddfeydd post sy'n brwydro i oroesi o dan gostau cynyddol, ac economi sy'n parhau i lusgo ar ôl pob gwlad a rhanbarth arall yn y Deyrnas Unedig. Ar ôl 27 mlynedd, ni ddylai Cymru fod ar ei hôl hi, dylai fod yn ffynnu.
Cymerwch yr economi. Cymru heddiw sydd â'r gyfradd gyflogaeth isaf ym Mhrydain. Ei hanweithgarwch economaidd yw'r uchaf ym Mhrydain, a'i chyflogau yw'r isaf—ar gyfartaledd, £4,100 yn llai na chyfartaledd y DU. Nid ystadegyn yn unig yw hwnnw, Ddirprwy Lywydd, ond realiti sy'n cael ei deimlo ym mhob cymuned: safonau byw is, llai o gyfleoedd a llai o ragolygon ar gyfer y genhedlaeth nesaf. Mae cyflogau is yn golygu llai o arian yn cael ei wario a busnesau'n cael trafferth cael dau ben llinyn ynghyd, a pham? Oherwydd bod agenda treth uchel, gwrth-dwf Llafur wedi mygu menter, cosbi uchelgais a'i gwneud hi'n anos i fusnesau greu swyddi a ffyniant. Clywyd y neges hon yn uchel ac yn glir pan gynhaliodd Paul Davies a minnau gymhorthfa ardrethi busnes ar y cyd gyda bron i 150 o fusnesau a oedd yn cael trafferth o dan bwysau ardrethi busnes cynyddol yma yng Nghymru.
Let's now turn to education. Wales has the worst Programme for International Student Assessment rating in the United Kingdom. I'll repeat that: the worst. Despite receiving more funding per head than England, Labour is spending less per pupil and delivering worse outcomes. Despite the hard work of teaching staff, too many young people are leaving school without the basic skills that they need to succeed. Failed teaching techniques such as phonics were persisted with for too long before being quietly dropped after being exposed. Attendance among the most vulnerable pupils is falling and the Government has no answers to address this. Classroom disruption is rising with record assaults on teachers and soaring exclusions.
Education is the foundation of opportunity, but under Labour, with the support of Plaid Cymru and the Lib Dems, that foundation is cracking. And with power slipping from their grasp, a hail Mary pass in Pembrokeshire, a completely unfunded pledge to rebuild Milford Haven school, a pledge plucked out of thin air and which the community can see right through, as nothing more than an empty electoral promise that this Government will not be around to deliver.
And then the NHS: the figures are stark. There are over 700,000 patient pathways, equivalent to nearly one in four people in Wales. More than 5,000 people are waiting over two years for treatment, compared to just 200 in England. And I hate comparing Wales to England as a Welshman, and a proud Welshman, but the statistics are stark that this Government has let Wales down. Nearly 10,000 patients waited over 12 hours in emergency departments in a single month and cancer treatment targets are being missed time and time again. Targets set, missed. Tragically, nearly 40,000 people have died while waiting since the last Senedd election.
And again, in their desperation, this Labour Government is marching the communities of west Wales back up the hill of a brand new hospital. And guess what? This is yet again an unfunded commitment, not based in reality, but on trying to help a First Minister retain her seat. The people of Pembrokeshire, Ceredigion and Carmarthenshire can see through these desperate attempts. This is not just a system under pressure; it is a system that does not work. It is a system failing patients and it is costing lives, and Labour leave a legacy of every single one of Wales's health boards in some level of intervention.
In rural Wales, the picture, Dirprwy Lywydd, is just as bleak. Farmers being squeezed by poorly designed schemes, broken promises and damaging policies like the family farm tax from their Labour family in London. The sustainable farming scheme rushed through, leaving farmers with little time to adapt. Indeed, announcements are still being made as to what the final scheme looks like. Support payments have been slashed. Regulations like nitrate vulnerable zones are being imposed on a one-size-fits-all approach that ignores the reality of agriculture and rural Wales.
I'm not even touched on the harm and anguish caused by bovine TB and the Welsh Government's failure to eradicate this devastating disease that causes immense harm to farmers, their livestock and their livelihoods. Farmers have taken to protest to demonstrate the strength of their feeling, turning up outside this very Senedd in record numbers, yet the Welsh Government refuse to budge. This is not partnership with farmers; it is a policy being done to them, not with them. It reflects the we-know-best attitude that has become a trademark of this Labour Government.
Plaid's fingerprints are all over these failures too, having backed Labour budget after Labour budget, keeping this Labour Government in power and allowing it to continue to damage Wales.
Dirprwy Lywydd, I'm proud to have stood here for five years as a Welsh Conservative, the party that I was elected to represent, and I am proud of my contributions in defending rural Wales, standing up for local health services and advocating for our important energy, tourism and hospitality sectors, and all the job and wealth creators across Wales. And I'm proud to go into this election as a Welsh Conservative, a party with a plan, with experienced, dedicated politicians, a party with a pro-growth and pro-enterprise approach to the economy, a party with a plan to cut energy costs and support businesses, with a commitment to improve the NHS and reduce waiting times, with a focus on raising standards in education, and a party that will always show steadfast support for farmers and rural communities.
This election is a choice: a choice between continuing down the same road that has left Wales lagging behind, thanks to the policies of Labour, Plaid Cymru and the Lib Dems; the chaos of Reform, filled with self-serving politicians, led by a snake-oil salesman who attacks Wales, attacks the Welsh language and lives in the pocket of Donald Trump; or the choice to get Wales working with the Welsh Conservatives. Dirprwy Lywydd, one final time, I urge Members to support the Welsh Conservatives' motion this evening. Diolch yn fawr.
Gadewch i ni droi at addysg nawr. Cymru sydd â'r sgôr Rhaglen Ryngwladol Asesu Myfyrwyr waethaf yn y Deyrnas Unedig. Fe ailadroddaf hynny: y gwaethaf. Er eu bod yn cael mwy o gyllid y pen na Lloegr, mae Llafur yn gwario llai fesul disgybl ac yn cyflawni canlyniadau gwaeth. Er gwaethaf gwaith caled staff addysgu, mae gormod o bobl ifanc yn gadael yr ysgol heb y sgiliau sylfaenol sydd eu hangen arnynt i lwyddo. Fe wnaeth technegau addysgu aflwyddiannus fel ffoneg barhau am lawer gormod o amser cyn cael eu hanghofio yn ddistaw bach ar ôl i'r gwir ddod yn hysbys. Mae lefelau presenoldeb ymhlith y disgyblion mwyaf agored i niwed yn gostwng ac nid oes gan y Llywodraeth atebion i fynd i'r afael â hyn. Mae aflonyddwch yn yr ystafell ddosbarth yn cynyddu gyda nifer fwy nag erioed o ymosodiadau ar athrawon a nifer y gwaharddiadau wedi codi i'r entrychion.
Addysg yw sylfaen cyfle, ond o dan Lafur, gyda chefnogaeth Plaid Cymru a'r Democratiaid Rhyddfrydol, mae'r sylfaen honno'n cracio. A chyda phŵer yn llithro o'u gafael, un ymdrech olaf anobeithiol yn sir Benfro, addewid heb ei gyllido i ailadeiladu ysgol Aberdaugleddau, addewid wedi'i gonsurio o ddim ac y gall y gymuned weld drwyddo fel dim mwy nag addewid etholiadol gwag na fydd y Llywodraeth hon o gwmpas i'w gyflawni.
Ac yna'r GIG: mae'r ffigurau'n llwm. Ceir dros 700,000 o lwybrau cleifion, sy'n cyfateb i bron un o bob pedwar o bobl yng Nghymru. Mae mwy na 5,000 o bobl yn aros dros ddwy flynedd am driniaeth, o'i gymharu â dim ond 200 yn Lloegr. Ac rwy'n casáu cymharu Cymru â Lloegr fel Cymro, a Chymro balch, ond mae'r ystadegau'n dangos yn amlwg fod y Llywodraeth hon wedi gwneud cam â Chymru. Roedd bron 10,000 o gleifion wedi aros dros 12 awr mewn adrannau brys mewn un mis ac mae targedau triniaeth canser yn cael eu methu dro ar ôl tro. Targedau'n cael eu gosod, a'u methu. Yn drasig, mae bron i 40,000 o bobl wedi marw wrth aros ers etholiad diwethaf y Senedd.
Ac eto, yn eu hanobaith, mae'r Llywodraeth Lafur hon yn gorymdeithio cymunedau gorllewin Cymru yn ôl i fyny bryn ysbyty newydd sbon. A dyfalwch beth? Mae hwn unwaith eto yn ymrwymiad heb ei ariannu, nid yn seiliedig ar realiti, ond ar geisio helpu Prif Weinidog i gadw ei sedd. Gall pobl sir Benfro, Ceredigion a sir Gaerfyrddin weld drwy'r ymdrechion anobeithiol hyn. Nid system dan bwysau yn unig yw hon; mae'n system nad yw'n gweithio. Mae'n system sy'n siomi cleifion ac mae'n costio mewn bywydau, a'r hyn y mae Llafur yn ei adael ar eu holau yw pob un o fyrddau iechyd Cymru yn destun rhyw lefel neu'i gilydd o ymyrraeth.
Yng nghefn gwlad Cymru, mae'r darlun yr un mor llwm, Ddirprwy Lywydd. Ffermwyr yn cael eu gwasgu gan gynlluniau wedi'u cynllunio'n wael, addewidion wedi'u torri a pholisïau niweidiol fel y dreth fferm deuluol gan eu teulu Llafur yn Llundain. Cafodd y cynllun ffermio cynaliadwy ei ruthro drwodd, gan adael ffermwyr heb fawr o amser i addasu. Yn wir, mae cyhoeddiadau'n dal i gael eu gwneud ynglŷn â sut olwg fydd ar y cynllun terfynol. Mae taliadau cymorth wedi cael eu torri. Mae rheoliadau fel parthau perygl nitradau'n cael eu gosod ar ffurf un dull i bawb sy'n anwybyddu realiti amaethyddiaeth a'r Gymru wledig.
Nid wyf wedi cyffwrdd â'r niwed a'r gofid a achosir gan TB mewn gwartheg a methiant Llywodraeth Cymru i ddileu'r clefyd dinistriol hwn sy'n achosi niwed enfawr i ffermwyr, eu da byw a'u bywoliaeth. Mae ffermwyr wedi troi at brotestio i ddangos cryfder eu teimlad, gan ddod i'r tu allan i'r Senedd hon mewn niferoedd mwy nag erioed, ond mae Llywodraeth Cymru'n gwrthod symud. Nid partneriaeth â ffermwyr yw hyn, ond polisi sy'n cael ei wneud iddynt, nid gyda nhw. Mae'n adlewyrchu'r ymagwedd ni-sy'n-gwybod-orau sydd wedi dod i nodweddu'r Llywodraeth Lafur hon.
Mae olion bysedd Plaid Cymru dros y methiannau hyn hefyd, ar ôl cefnogi cyllideb Lafur ar ôl cyllideb Lafur, gan gadw'r Llywodraeth Lafur hon mewn grym a chaniatáu iddi barhau i niweidio Cymru.
Ddirprwy Lywydd, rwy'n falch o fod wedi sefyll yma am bum mlynedd fel Ceidwadwr Cymreig, y blaid y cefais fy ethol i'w chynrychioli, ac rwy'n falch o'm cyfraniadau i amddiffyn y Gymru wledig, i sefyll dros wasanaethau iechyd lleol ac i eirioli dros ein sectorau ynni, twristiaeth a lletygarwch pwysig, a'r holl rai sy'n creu swyddi a chyfoeth ledled Cymru. Ac rwy'n falch o fynd i mewn i'r etholiad hwn fel Ceidwadwr Cymreig, plaid sydd â chynllun, a gwleidyddion profiadol, ymroddedig, plaid y mae ei hagwedd tuag at yr economi o blaid twf ac o blaid menter, plaid sydd â chynllun i dorri costau ynni a chefnogi busnesau, gydag ymrwymiad i wella'r GIG a lleihau amseroedd aros, gyda ffocws ar godi safonau mewn addysg, a phlaid a fydd bob amser yn dangos cefnogaeth gadarn i ffermwyr a chymunedau gwledig.
Mae'r etholiad hwn yn ddewis: dewis rhwng parhau ar hyd yr un ffordd sydd wedi gadael Cymru'n llusgo ar ôl, diolch i bolisïau Llafur, Plaid Cymru a'r Democratiaid Rhyddfrydol; anhrefn Reform, sy'n llawn o wleidyddion hunanlesol, dan arweiniad gwerthwr oel nadroedd sy'n ymosod ar Gymru, yn ymosod ar y Gymraeg ac yn byw ym mhoced Donald Trump; neu'r dewis i gael Cymru i weithio gyda'r Ceidwadwyr Cymreig. Ddirprwy Lywydd, un tro olaf, rwy'n annog yr Aelodau i gefnogi cynnig y Ceidwadwyr Cymreig heno. Diolch yn fawr.
Rwyf wedi dethol y pedwar gwelliant i'r cynnig. Os derbynnir gwelliant 1, caiff gwelliannau 2 a 3 eu dad-ddethol. Os derbynnir gwelliant 2, caiff gwelliant 3 ei ddad-ddethol. Galwaf ar y Prif Weinidog i gynnig yn ffurfiol welliant 1 yn enw Jane Hutt.
I have selected the four amendments to the motion. If amendment 1 is agreed, amendments 2 and 3 will be deselected. If amendment 2 is agreed, amendment 3 will be deselected. I call on the First Minister to move formally amendment 1, tabled in the name of Jane Hutt.
Gwelliant 1—Jane Hutt
Dileu popeth a rhoi yn ei le:
Cynnig bod y Senedd:
1. Yn cefnogi record Llywodraeth Lafur Cymru o gyflawni dros bobl Cymru, gan gynnwys:
a) y lleihad mwyaf, a mwyaf parhaus, ar gofnod yn y rhestr aros gyffredinol a'r gostyngiad cyflymaf ar gofnod mewn arosiadau dwy flynedd;
b) bron i £4 biliwn wedi’i fuddsoddi mewn adeiladau ysgolion a cholegau newydd ym mhob rhan o Gymru;
c) creu neu ddiogelu mwy na 50,000 o swyddi yn y sector preifat y tymor hwn;
d) cyflawni gwelliannau o ran ffyrdd, trawsnewid y fflyd rheilffyrdd, a chyfraith newydd sy'n dod â gwasanaethau bysiau yn ôl o dan reolaeth gyhoeddus;
e) y cyflenwad parhaus uchaf o dai cymdeithasol mewn bron i ddau ddegawd;
f) Cymru'n parhau i fod yn ail yn y byd o ran ailgylchu, i fyny o bump y cant yn cael ei ailgylchu ar ddechrau datganoli i dros 68 y cant heddiw;
g) dros £7 biliwn wedi'i fuddsoddi i gadw arian ym mhocedi pobl; a
h) y buddsoddiad mwyaf mewn gwasanaethau cyhoeddus yn hanes datganoli, drwy'r Gyllideb Derfynol ar gyfer 2026-27.
Amendment 1—Jane Hutt
Delete all and replace with:
To propose that the Senedd:
1. Supports the Welsh Labour Government’s record of delivering for the people of Wales, including:
a) the largest and most sustained reduction in the overall waiting list on record and the fastest fall in two-year waits on record;
b) almost £4 billion invested in new school and college buildings in every part of Wales;
c) creating or safeguarding more than 50,000 private sector jobs this term;
d) delivering improvement in roads, transformation of the rail fleet, and a new law bringing bus services back under public control;
e) the highest sustained delivery of social housing in nearly two decades;
f) Wales continuing to be ranked second in the world for recycling, up from five per cent recycling at the start of devolution to over 68 per cent today;
g) over £7 billion invested to keep money in people’s pockets; and
h) the biggest investment in public services in the history of devolution, through the Final Budget for 2026-27.
Cynigiwyd gwelliant 1.
Amendment 1 moved.
Yn ffurfiol.
Formally.
Galwaf ar Rhun ap Iorwerth i gynnig gwelliant 2, a gyflwynwyd yn enw Heledd Fychan.
I call on Rhun ap Iorwerth to move amendment 2, tabled in the name of Heledd Fychan.
Gwelliant 2—Heledd Fychan
Dileu popeth a rhoi yn ei le:
1. Yn credu bod 27 mlynedd o Brif Weinidogion Llafur yng Nghymru, yn ogystal â Llywodraethau Ceidwadol a Llafur y DU wedi methu â gwella bywydau pobl Cymru.
2. Yn credu ymhellach na fydd pleidiau nad yw eu ffocws ar Gymru'n unig, ac nad ydynt wedi'u lleoli yng Nghymru, fyth yn blaenoriaethu buddiannau pobl Cymru, ac mai dim ond Plaid Cymru sydd â chynllun cyflawn a chredadwy i sicrhau’r arweinyddiaeth newydd y mae Cymru ei hangen.
Amendment 2—Heledd Fychan
Delete all and replace with:
1. Believes that 27 years of Labour First Ministers of Wales, as well as successive Conservative and Labour UK Governments, have failed to improve the lives of the people of Wales.
2. Further believes that parties not solely focused on Wales, or based in Wales, will never prioritise the interests of the people of Wales, and that only Plaid Cymru has a comprehensive and credible plan to deliver the new leadership Wales needs.
Cynigiwyd gwelliant 2.
Amendment 2 moved.
Diolch yn fawr iawn, Dirprwy Lywydd. It is—I will give the Conservatives this—a bold motion. The number of people considering that the Conservatives are the answer to the problems Wales has, they're few and far between. The notion that a party that broke everything it touched in 14 years of Government at Westminster can now somehow magically fix Wales is so preposterous that very, very few can take it seriously.
We all know that during this Senedd term the current Conservative group leader has been a passionate and tenacious species champion for the red squirrel. It is estimated that only around 1,500 red squirrels remain in the wild in Wales. But if yesterday's poll is to be believed, that's 1,499 more red squirrels than there will be Conservative Senedd Members after the election. And that one Member will be the current Member for Clwyd West. Perhaps in the next Senedd, someone should ask the red squirrels to champion the endangered species of the Conservatives. But on a positive note at least, the poll does suggest that the squirrels perhaps will get to keep their champion in Darren Millar.
Parties that have consigned themselves to political oblivion and who have seen more defections from their ranks than they have credible policies will never be the answer to the challenges that the next Government will undoubtedly face.
Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Mae'n—fe roddaf hyn i'r Ceidwadwyr—mae'n gynnig beiddgar. Mae nifer y bobl sy'n ystyried mai'r Ceidwadwyr yw'r ateb i'r problemau sydd gan Gymru yn fach iawn. Mae'r syniad bod plaid a dorrodd bopeth a gyffyrddodd ag ef mewn 14 mlynedd o Lywodraeth yn San Steffan bellach yn gallu trwsio Cymru drwy ryw ryfedd wyrth mor chwerthinllyd fel mai ychydig iawn o bobl sy'n gallu bod o ddifrif yn ei gylch.
Gwyddom i gyd fod arweinydd presennol y grŵp Ceidwadol wedi bod yn hyrwyddwr rhywogaeth angerddol a dygn dros y wiwer goch yn ystod y tymor seneddol hwn. Amcangyfrifir mai dim ond tua 1,500 o wiwerod coch sydd ar ôl yn y gwyllt yng Nghymru. Ond os credir yr arolwg ddoe, mae'n 1,499 yn fwy o wiwerod coch nag a welir o Aelodau Ceidwadol o'r Senedd ar ôl yr etholiad. A'r un Aelod hwnnw fydd yr Aelod presennol ar gyfer Gorllewin Clwyd. Yn y Senedd nesaf, efallai y dylai rhywun ofyn i'r gwiwerod coch hyrwyddo rhywogaeth mewn perygl y Ceidwadwyr. Ond ar nodyn cadarnhaol o leiaf, mae'r arolwg yn awgrymu y bydd y gwiwerod yn cael cadw eu hyrwyddwr yn Darren Millar.
Ni fydd pleidiau sydd wedi bwrw eu hunain i ebargofiant gwleidyddol ac sydd wedi gweld mwy o bobl yn troi cefn ar eu rhengoedd nag sydd ganddynt o bolisïau credadwy byth yn ateb i'r heriau y bydd y Llywodraeth nesaf yn anochel yn eu hwynebu.
Llywydd, mae'r heriau hynny, wrth gwrs, yn niferus iawn ac mi fydd angen Llywodraeth sydd yn glir iawn ei hamcanion ac yn ddigyfaddawd yn ei huchelgais er mwyn sicrhau cynnydd ar draws yr ystod yna o feysydd sydd o fewn cymhwysedd Llywodraeth Cymru. Mae pobl Cymru yn caledu eu barn, dwi'n credu, am waddol 27 mlynedd o Lywodraethau Llafur: gwasanaeth iechyd sy'n profi amodau annerbyniol o heriol i staff a chleifion; safonau addysg sy'n cymharu'n anffafriol â bron pob gwlad Ewropeaidd, yn sicr y gwledydd Ewropeaidd cyfatebol; economi sy'n ystyfnig o ddi-symud.
Llywydd, those challenges, of course, are very numerous and we will need a Government that is very clear in its objectives and is uncompromising in its ambition in order to ensure progress across that range of areas within the competence of the Welsh Government. The people of Wales's views are hardening, I think, in terms of the legacy of 27 years of Labour Governments: a health service that is experiencing unacceptably challenging conditions for patients and staff; education standards that compare unfavourably with almost every European nation, certainly the corresponding nations; an economy that is stubbornly unmoving.
I agree with the First Minister's assessment that the people of Wales want a new chapter, but it's clear they don't want Labour to be the author of that next chapter. The Senedd election in just over six weeks' time comes down to two parties now offering two very different futures for Wales. It's Plaid Cymru's offer of a more hopeful, fairer, more ambitious Wales, or it’s Reform’s Trump-inspired politics of division and chaos, which would set us back decades. Where Plaid Cymru is serious about positively impacting the lives of the people of Wales, Reform offer the same uncosted, unserious programmes as the Tories. And as for the candidates, or lack of candidates, isn't it deeply undemocratic that the party standing in an election that takes place in 43 days' time has yet to announce a list of candidates? 'What are they hiding?' is the question that the people of Wales are asking today.
I firmly believe that Wales can usher in a new era next month, one defined by hope, by confidence and the leadership our nation deserves. After more than a quarter of a century under the same leadership, the people of Wales are ready for change, ready for leadership that listens, that unites and delivers. And no matter what your view is on the wider constitutional question—[Interruption.] Very briefly, as I'm coming to an end.
Rwy'n cytuno ag asesiad y Prif Weinidog fod pobl Cymru eisiau pennod newydd, ond mae'n amlwg nad ydynt eisiau i Lafur fod yn awdur y bennod nesaf honno. Mae etholiad y Senedd ymhen ychydig dros chwe wythnos yn ras rhwng dwy blaid bellach sy'n cynnig dau ddyfodol gwahanol iawn i Gymru. Cynnig Plaid Cymru o Gymru fwy gobeithiol, decach, fwy uchelgeisiol, neu wleidyddiaeth ymrannol ac anhrefnus Reform a ysbrydolwyd gan Trump, a fyddai'n ein bwrw'n ôl ddegawdau. Lle mae Plaid Cymru o ddifrif am gael effaith gadarnhaol ar fywydau pobl Cymru, mae Reform yn cynnig yr un rhaglenni heb eu costio, a'r un mor annifrifol â'r Torïaid. Ac am yr ymgeiswyr, neu ddiffyg ymgeiswyr, onid yw'n hynod annemocrataidd fod y blaid sy'n sefyll mewn etholiad sy'n digwydd ymhen 43 diwrnod eto i gyhoeddi rhestr o ymgeiswyr? 'Beth y maent yn ei guddio?' yw'r cwestiwn y mae pobl Cymru yn ei ofyn heddiw.
Rwy'n credu'n gryf y gall Cymru droi'r ddalen ar gyfnod newydd fis nesaf, un a ddiffinnir gan obaith, gan hyder a'r arweinyddiaeth y mae ein cenedl yn ei haeddu. Ar ôl mwy na chwarter canrif o dan yr un arweinyddiaeth, mae pobl Cymru'n barod am newid, yn barod am arweinyddiaeth sy'n gwrando, yn uno ac yn cyflawni. A beth bynnag yw eich barn ynghylch y cwestiwn cyfansoddiadol ehangach—[Torri ar draws.] Yn fyr iawn, gan fy mod yn dod i ben.
Have you or have you not propped up this Labour Government over the past 27 years?
A ydych chi wedi cynnal y Llywodraeth Lafur hon dros y 27 mlynedd diwethaf ai peidio?
Plaid Cymru has successfully used our influence in this Senedd. The Conservatives, over 27 years, have achieved precisely nothing. Nothing has been achieved from the election of a single Conservative Senedd Member when you look back over the last 27 years, and it's no wonder that people will decide not to bring any more Conservative Members back to this Senedd in the election in May.
No matter what your view is of the wider constitutional question, the people of Wales are ready for a Government that stands up to a Westminster system that too often treats our nation as an afterthought. The Conservative motion is born of a typical negative, vacuous approach, which has defined that party's attitude in this Senedd from its infancy: no influence and no-hopers. Oppose the motion today and vote for the Plaid Cymru amendment, which represents a break from the past and gives you a glimpse of the future.
Mae Plaid Cymru wedi llwyddo i ddefnyddio ein dylanwad yn y Senedd hon. Nid yw'r Ceidwadwyr, dros 27 mlynedd, wedi cyflawni dim byd o gwbl. Nid oes unrhyw beth wedi'i gyflawni o ethol unrhyw Aelod Ceidwadol o'r Senedd pan edrychwch yn ôl dros y 27 mlynedd diwethaf, ac nid yw'n syndod y bydd pobl yn penderfynu peidio â dod â mwy o Aelodau Ceidwadol yn ôl i'r Senedd hon yn yr etholiad ym mis Mai.
Beth bynnag yw eich barn am y cwestiwn cyfansoddiadol ehangach, mae pobl Cymru'n barod am Lywodraeth sy'n codi llais yn erbyn system San Steffan sy'n rhy aml yn trin ein cenedl fel ôl-ystyriaeth. Mae'r cynnig Ceidwadol yn deillio o ymagwedd negyddol, wag nodweddiadol, sydd wedi diffinio agwedd y blaid honno yn y Senedd hon ers ei dyddiau cynharaf: dim dylanwad a dim gobaith. Gwrthwynebwch y cynnig heddiw a phleidleisiwch dros welliant Plaid Cymru, sy'n troi cefn ar y gorffennol ac yn rhoi cipolwg i chi ar y dyfodol.
I know this is the last debate of this Senedd before the election, but I would like to hear the contributions. I would ask, therefore, that Members shouldn't have to shout to be heard. I ask all Members to think carefully during their time in the Chamber.
Rwy'n gwybod mai hon yw dadl olaf y Senedd hon cyn yr etholiad, ond hoffwn glywed y cyfraniadau. Rwy'n gofyn, felly, i'r Aelodau allu siarad heb orfod gweiddi i gael eu clywed. Gofynnaf i bob Aelod feddwl yn ofalus yn ystod eu hamser yn y Siambr.
Galwaf ar James Evans i gynnig gwelliant 3, a gyflwynwyd yn ei enw ei hun.
I call on James Evans to move amendment 3, tabled in his own name.
Gwelliant 3—James Evans, Laura Anne Jones
Dileu popeth a rhoi yn ei le:
1. Yn credu bod 27 mlynedd o Lywodraethau Llafur Cymru a gefnogwyd gan Blaid Cymru a'r Democratiaid Rhyddfrydol wedi bod yn fethiant i bobl Cymru.
2. Yn cydnabod mai dim ond Reform UK sydd â chynllun credadwy i roi pobl Cymru yn gyntaf.
Amendment 3—James Evans, Laura Anne Jones
Delete all and replace with:
1. Believes that 27 years of Plaid Cymru and Liberal Democrat-supported Welsh Labour Governments have failed the people of Wales.
2. Recognises that only Reform UK have a credible plan to put Welsh people first.
Cynigiwyd gwelliant 3.
Amendment 3 moved.
Diolch, Deputy Presiding Officer. I move the amendment tabled in my name. I think we need to start this debate with a bit of honesty. Twenty-seven years is a long time in Government—[Interruption.] Calm down, I've only just started getting going. Twenty-seven years is a long time in Government. Twenty-seven years in power without real change isn't a sign of success. It's a warning sign. We've seen it in other countries. The longer one party stays in charge, the less incentive there is to fix what isn't working. It's long enough that you can't keep pointing backwards, and it's long enough that people quite rightly expect real tangible improvements in their lives.
The motion from the Conservatives says that the Welsh Labour Government has failed Wales, and I agree with that, but I've tabled our amendment because it's important we're clear about where the responsibility lies. This hasn't just been Labour on its own. Time and time again, it's been Labour sustained in power by Plaid Cymru, and at times the Liberal Democrats—different labels, same direction, same outcomes. And when you look at those outcomes, I don't think many people outside this Chamber would say things are where they should be.
Let me turn to the Government amendment, because it sets out a very long list of achievements. We hear about waiting lists coming down, billions invested in schools, jobs created, infrastructure improvements, housing delivery, and it even talks about recycling rates. I'm not going to stand here and say none of this has happened. Of course there has been spending. Of course there have been programmes. But the real question is whether people feel those improvements in their day-to-day lives.
Take the NHS, because that's what people raise with me more than anything—
Diolch, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n cynnig y gwelliant a gyflwynwyd yn fy enw i. Rwy'n credu bod angen inni ddechrau'r ddadl hon gydag ychydig o onestrwydd. Mae 27 mlynedd yn amser hir mewn Llywodraeth—[Torri ar draws.] Peidiwch â chynhyrfu, newydd ddechrau wyf i. Mae 27 mlynedd yn amser hir mewn Llywodraeth. Nid yw 27 mlynedd mewn grym heb newid go iawn yn arwydd o lwyddiant. Mae'n arwydd rhybudd. Rydym wedi ei weld mewn gwledydd eraill. Po hiraf y mae un blaid yn aros mewn grym, y lleiaf o gymhelliant sydd yna i drwsio'r hyn nad yw'n gweithio. Mae'n ddigon hir fel na allwch barhau i bwyntio tuag yn ôl, ac mae'n ddigon hir fel bod pobl yn ddisgwyl gwelliannau diriaethol go iawn yn eu bywydau, a hynny'n briodol ddigon.
Mae'r cynnig gan y Ceidwadwyr yn dweud bod Llywodraeth Lafur Cymru wedi gwneud cam â Chymru, ac rwy'n cytuno â hynny, ond rwyf wedi cyflwyno ein gwelliant am ei bod yn bwysig ein bod ni'n glir ynglŷn â ble mae'r cyfrifoldeb. Nid Llafur ar eu pen eu hunain yn unig yw hyn. Dro ar ôl tro, mae Llafur wedi cael eu cynnal mewn grym gan Blaid Cymru, a'r Democratiaid Rhyddfrydol ar adegau— labeli gwahanol, yr un cyfeiriad, yr un canlyniadau. A phan edrychwch ar y canlyniadau hynny, nid wyf yn credu y byddai llawer o bobl y tu allan i'r Siambr hon yn dweud bod pethau lle dylent fod.
Gadewch i mi droi at welliant y Llywodraeth, oherwydd mae'n nodi rhestr hir iawn o gyflawniadau. Clywn am restrau aros yn lleihau, biliynau wedi'u buddsoddi mewn ysgolion, swyddi wedi'u creu, gwelliannau seilwaith, darparu tai, ac mae hyd yn oed yn sôn am gyfraddau ailgylchu. Nid wyf yn mynd i sefyll yma a dweud nad oes dim o hyn wedi digwydd. Wrth gwrs bod gwario wedi bod. Wrth gwrs bod rhaglenni wedi bod. Ond y cwestiwn go iawn yw a yw pobl yn teimlo'r gwelliannau hynny yn eu bywydau bob dydd.
Cymerwch y GIG, oherwydd dyna beth y mae pobl yn ei godi gyda mi yn fwy na dim —
Will you take an intervention?
A wnewch chi dderbyn ymyriad?
I will take an intervention, Joyce, definitely, from you.
Fe wnaf dderbyn ymyriad gennych chi, Joyce, yn bendant.
You said 'take the NHS'—isn't that exactly what you intend to do, to take the NHS out of the public sector and into private hands, and people can't actually afford it? So, 'take the NHS' is exactly what you intend to do.
Fe wnaethoch chi ddweud 'cymerwch y GIG'—onid dyna'n union beth rydych chi'n bwriadu ei wneud, tynnu'r GIG allan o'r sector cyhoeddus ac i ddwylo preifat, fel na all pobl ei fforddio mewn gwirionedd? Felly, 'cymryd y GIG' yw'r hyn y bwriadwch chi ei wneud.
I'll make the point again that Reform UK is not going to privatise the NHS. It will remain free at the point of delivery, and we have committed to that. [Interruption.] Janet, let me make some progress and I'll come back to you, I promise.
Yes, there have been some reductions in waiting times, but the overall picture is still one that's under real strain. Too many people are still waiting far too long. Too many people are stuck in A&E departments. Too many are struggling to access GP appointments.
On education, yes, new shiny buildings are welcome, but new buildings do not automatically mean better outcomes. Parents want to know their children are getting support. They need the standards to improve and the opportunities for children when they leave school. And what do we see here in Wales? None of that.
On jobs, figures about jobs created and safeguarded are always quoted by this Government, but that doesn't reflect the reality in many parts of Wales. People are still struggling with low wages, limited opportunities, and young people leaving Cymru because they can't see a future locally.
On transport, we hear about transformation, but people are still sitting on delayed trains—I've heard that enough times in this Chamber from Janet Finch-Saunders—or relying on limited rural bus services, when we won't recognise any other community transport. Bringing buses back into public control only matters if the service actually improves for the people using it.
On housing, yes, numbers are quoted, but we still have people who cannot get on the housing ladder, and communities where local people feel priced out. That's not what real Government is about. Real Government is about delivery, and this Government has failed to deliver for 27 years.
Turning to Plaid Cymru, they present themselves as an alternative, but let's be absolutely clear what Plaid Cymru stand for: they are a party whose central aim is to rip Wales out of the United Kingdom. They are, at their core, a separatist party, and we should be honest about the consequences for Wales. Yes, Janet.
Fe wnaf y pwynt eto nad yw Reform UK yn mynd i breifateiddio'r GIG. Bydd yn parhau i fod am ddim yn y man darparu, ac rydym wedi ymrwymo i hynny. [Torri ar draws.] Janet, gadewch imi wneud rhywfaint o gynnydd ac fe ddof yn ôl atoch chi, rwy'n addo.
Do, cafwyd rhai gostyngiadau mewn amseroedd aros, ond mae'r darlun cyffredinol yn dal i fod o dan bwysau go iawn. Mae gormod o bobl yn dal i aros yn llawer rhy hir. Mae gormod o bobl yn sownd mewn adrannau damweiniau ac achosion brys. Mae gormod o bobl yn cael trafferth cael mynediad at apwyntiadau meddygon teulu.
Ar addysg, oes, mae croeso i adeiladau newydd sbon, ond nid yw adeiladau newydd yn awtomatig yn golygu canlyniadau gwell. Mae rhieni eisiau gwybod bod eu plant yn cael cefnogaeth. Maent angen i'r safonau wella a'r cyfleoedd i blant pan fyddant yn gadael yr ysgol. A beth a welwn yma yng Nghymru? Dim o hynny.
Ar swyddi, mae'r Llywodraeth hon bob amser yn dyfynnu ffigurau am swyddi a gafodd eu creu a'u diogelu, ond nid yw hynny'n adlewyrchu'r realiti mewn sawl rhan o Gymru. Mae pobl yn dal i'w chael hi'n anodd ar gyflogau isel, cyfleoedd cyfyngedig, a phobl ifanc yn gadael Cymru am na allant weld dyfodol yn lleol.
Ar drafnidiaeth, clywn am drawsnewid, ond mae pobl yn dal i eistedd ar drenau hwyr—rwyf wedi clywed hynny ddigon o weithiau yn y Siambr hon gan Janet Finch-Saunders—neu'n dibynnu ar wasanaethau bws gwledig cyfyngedig, pan na fyddwn yn cydnabod unrhyw drafnidiaeth gymunedol arall. Nid yw dod â bysiau'n ôl i reolaeth gyhoeddus ond yn bwysig os yw'r gwasanaeth yn gwella i'r bobl sy'n ei ddefnyddio.
Ar dai, mae'r rhifau'n cael eu dyfynnu, ond mae gennym bobl o hyd yn methu cael troed ar yr ysgol dai, a chymunedau lle mae pobl leol yn teimlo eu bod wedi'u prisio allan o'r farchnad. Nid dyna beth y mae Llywodraeth go iawn yn ei olygu. Mae Llywodraeth go iawn yn golygu cyflawni, ac mae'r Llywodraeth hon wedi methu cyflawni ers 27 mlynedd.
Gan droi at Blaid Cymru, maent yn galw eu hunain yn ddewis arall, ond gadewch inni fod yn hollol glir dros beth y mae Plaid Cymru yn sefyll: eu nod canolog fel plaid yw rhwygo Cymru allan o'r Deyrnas Unedig. Maent yn eu hanfod yn blaid ymwahanol, a dylem fod yn onest am y canlyniadau i Gymru. Iawn, Janet.
Did you or did you not state, in public, on a reel I believe, that Reform were terrible, Reform would privatise the health service? Now do I ask your mother, or can I ask you: was that your twin brother, or was that you?
A wnaethoch chi ddatgan yn gyhoeddus, ar ffilm rwy'n credu, bod Reform yn ofnadwy, y byddai Refrom yn preifateiddio'r gwasanaeth iechyd? Nawr a wnaf i ofyn i'ch mam, neu a gaf i ofyn i chi: ai eich efaill oedd hwnnw, neu ai chi wnaeth hynny?
Well, Janet, I'll be honest, I'm not quite sure if I've got a twin brother. You'll have to ask my mother that. But as I said to Tom Giffard, a wise person can change their mind, a fool doesn't know how to, and I'm afraid that's why the Conservatives are going to be an irrelevance after May.
Plaid Cymru's central aim is to rip Wales out of the United Kingdom. Independent analysis has shown that Wales would lose £20 billion a year in public finances if we were to leave the United Kingdom. At a time when our NHS is under pressure, when public services are stretched, and when families are already feeling the squeeze, the idea of deliberately walking out of the United Kingdom is absolutely reckless.
Plaid Cymru have helped sustain this Government they now criticise. They have backed them, they've kept them in power, and they supported all their policies. You cannot prop up a system for years and then turn around and claim to be the clean break—[Interruption.]
Wel, Janet, fe fyddaf yn onest, nid wyf yn hollol siŵr a oes gennyf efaill. Bydd yn rhaid i chi ofyn i fy mam. Ond fel y dywedais wrth Tom Giffard, gall person doeth newid eu meddwl, nid yw ffŵl yn gwybod sut i wneud hynny, ac rwy'n ofni mai dyna pam y mae'r Ceidwadwyr yn mynd i fod yn amherthnasol ar ôl mis Mai.
Nod canolog Plaid Cymru yw rhwygo Cymru allan o'r Deyrnas Unedig. Mae dadansoddiad annibynnol wedi dangos y byddai Cymru'n colli £20 biliwn y flwyddyn mewn cyllid cyhoeddus pe baem yn gadael y Deyrnas Unedig. Ar adeg pan fo'r GIG dan bwysau, pan fo gwasanaethau cyhoeddus yn teimlo straen, a phan fo teuluoedd eisoes yn teimlo'r wasgfa, mae'r syniad o gerdded allan o'r Deyrnas Unedig yn fwriadol yn hollol fyrbwyll.
Mae Plaid Cymru wedi helpu i gynnal y Llywodraeth hon y maent yn ei beirniadu erbyn hyn. Maent wedi eu cefnogi, maent wedi eu cadw mewn grym, ac maent wedi cefnogi eu holl bolisïau. Ni allwch gynnal system am flynyddoedd ac yna honni mai chi yw'r newid—[Torri ar draws.]
No, he's got no time.
Na, nid oes ganddo amser.
I'm out of time, Llyr. I would have taken it otherwise.
Nid oes gennyf amser, Llyr. Buaswn wedi ei dderbyn fel arall.
He has to finish now.
Rhaid iddo ddod i ben nawr.
The people of Wales want change. It's clear on the doorsteps they want change. The change is not Plaid Cymru. The people of Wales need Reform. After 7 May, if they vote for it, they're going to get Reform.
Mae pobl Cymru eisiau newid. Mae'n amlwg ar garreg y drws eu bod eisiau newid. Nid Plaid Cymru yw'r newid. Mae angen Reform ar bobl Cymru. Ar ôl 7 Mai, os byddant yn pleidleisio dros hynny, fe gânt Reform.
Galwaf ar Russell George i gynnig gwelliant 4, a gyflwynwyd yn ei enw ei hun.
I call on Russell George to move amendment 4, tabled in his own name.
Gwelliant 4—Russell George
Ychwanegu fel pwyntiau newydd ar ddiwedd y cynnig:
Yn gresynu bod Llywodraeth Cymru wedi methu ag ymyrryd ym mhenderfyniad Cyd-bwyllgor Comisiynu GIG Cymru i fabwysiadu argymhellion y Gwasanaeth Casglu a Throsglwyddo Meddygol Brys, a oedd yn cynnwys cau canolfannau ambiwlans awyr yn y Trallwng a Chaernarfon yn barhaol.
Yn credu:
a) y dylai Llywodraeth nesaf Cymru ymyrryd i sicrhau bod canolfannau ambiwlans awyr yn parhau i fod yn weithredol yn y Trallwng a Chaernarfon;
b) y dylai byrddau iechyd Cymru ac ymddiriedolaethau iechyd Lloegr weithio'n agos gyda'i gilydd er budd cleifion, waeth ble maent yn byw;
c) ei bod yn anesgusodol i fyrddau iechyd Cymru ofyn i ddarparwyr iechyd yn Lloegr arafu'n fwriadol y broses o ddarparu triniaeth i gleifion, er bod gan y darparwyr hynny yn Lloegr ddigon o gapasiti;
d) bod y Llywodraeth bresennol wedi methu trigolion Powys drwy beidio ag ariannu Bwrdd Iechyd Addysgu Powys i lefel sy'n ei alluogi i brynu capasiti gofal iechyd yn Lloegr yn unol â thargedau amseroedd aros Lloegr; ac
e) y dylai llywodraeth nesaf Cymru sicrhau na ddylai unrhyw fwrdd iechyd yng Nghymru gael ei ganiatáu i ofyn i ddarparwyr yn Lloegr ohirio triniaeth y GIG ar gyfer cleifion o Gymru.
Amendment 4—Russell George
Add as new points at end of motion:
Regrets that the Welsh Government failed to intervene in the NHS Wales Joint Commissioning Committee’s decision to adopt recommendations from the Emergency Medical Retrieval and Transfer Service, which included the permanent closure of air ambulance bases in Welshpool and Caernarfon.
Believes that:
a) the next Welsh Government should intervene to ensure that air ambulance bases remain operational in Welshpool and Caernarfon;
b) Welsh health boards and English heath trusts should work closely together for the benefit of patients, regardless of where they live;
c) it is indefensible for Welsh health boards to ask health providers in England to deliberately slow down the delivery of treatment for patients, despite those English providers having sufficient capacity;
d) the current Government has failed the residents of Powys by not funding Powys Teaching Health Board to a level that enables it to purchase healthcare capacity in England in line with English waiting time targets; and
e) the next Welsh Government should ensure that no Welsh Health Board should be permitted to request that providers in England deliberately delay NHS treatment for Welsh patients.
Cynigiwyd gwelliant 4.
Amendment 4 moved.
Diolch, Dirprwy Lywydd. I move the amendment in my name. In short, my amendment seeks to do two things: to protect the Welshpool and Caernarfon air ambulance bases, and stop Welsh patients being treated as second-class citizens in English hospitals. My amendment is not asking this Government to do anything—it's had its chance and failed. My amendment is seeking to bind the next Welsh Government to acting where this one has not.
I'll speak to each part of my amendment, and I'll address the issues around Wales air ambulance bases first. The Wales air ambulance service is world class, delivered by highly skilled teams. They deliver some of the best life-saving services in the world. They can deliver blood transfusions and undertake emergency operations at the scene of an incident, before flying a patient directly into specialist care. People across mid and north Wales weren't just concerned—they were astonished when proposals came forward to close these two important bases. And yet earlier this year, the Welsh NHS Joint Commissioning Committee agreed to press ahead, with both these bases set to close.
Rural Wales is already at a disadvantage. There is no district general hospital in Powys. There are poor transport links and longer journey times into emergency care. So rapid emergency responses is not just a luxury, it is absolutely essential. A single base for mid and north Wales is just not a reality when you consider the geography and weather conditions. But it's not too late to act. Both bases remain open and operational. No planning permission has been agreed for a new site. And to make it clear, this is not just an issue for the Wales Air Ambulance Charity; the air ambulance service is delivered in a partnership between the charity and NHS Wales. NHS Wales commissions that service, and the charity has said it will always abide by the decision of that committee.
While some have tried to say, 'This is a matter of judicial review, that's been completed', the judicial review, of course, looked at the decision-making process, not the decision and the rights and wrongs of that decision. The committee that made the decision is, of course, accountable to the Welsh Government. Welsh Government Ministers could have and should have intervened, and a future Welsh Government Minister still can. If nothing changes, lives will be put at risk because there will be dozens of communities across mid and north Wales that will receive increased response times. Lives will be put at risk, and the next Welsh Government can still prevent that from happening.
The second part of my amendment refers to cross-border care. Patients should be treated on need, not postcode, but Powys patients are being forced to wait longer, even when English hospitals have the capacity to treat them sooner. That's not just wrong, that's indefensible. The First Minister has agreed that is unacceptable, but the Welsh Government hasn't done anything to prevent this from happening. The Welsh Government's response is, in short, that funding is tied to the much slower Welsh waiting times, meaning Powys patients wait longer than English patients, even when being treated in the same hospitals by the same clinicians.
Labour talk about fairness, but this is a two-tiered system. It stems from a failure to properly fund Powys Teaching Health Board. Powys Teaching Health Board say, and I quote them, that they made the decision as they had to live within the financial expectations set by the Welsh Government. People are fed up of the ping-ponging between the health board and the Welsh Government. People in my constituency are waiting years in pain, while just a few miles up the road, people are seen much, much quicker for their treatment. People want action from the Government, and not excuses. All seven health boards should be funded fairly. That is not the case at the moment. No health board should ever be allowed to request delays to patient care in the way that I've outlined.
I don't expect Labour Members to support my amendment today, but I do ask the Welsh Conservatives, Reform, the Liberal Democrats and Plaid Cymru: please support my amendment today. One of you will form the next Welsh Government, or a combination of you, and the people of my constituency and Powys want to know what your positions are on this really important issue.
Diolch, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n cynnig y gwelliant yn fy enw i. Yn fyr, mae fy ngwelliant yn ceisio gwneud dau beth: diogelu canolfannau ambiwlans awyr y Trallwng a Chaernarfon, ac atal cleifion o Gymru rhag cael eu trin fel dinasyddion eilradd yn ysbytai Lloegr. Nid yw fy ngwelliant yn gofyn i'r Llywodraeth hon wneud unrhyw beth—mae wedi cael ei chyfle ac wedi methu. Mae fy ngwelliant yn ceisio rhwymo Llywodraeth nesaf Cymru i weithredu lle nad yw'r un hon wedi gwneud hynny.
Fe siaradaf am bob rhan o fy ngwelliant, ac fe af i'r afael â'r materion sy'n gysylltiedig â chanolfannau ambiwlans awyr Cymru yn gyntaf. Mae ambiwlans awyr Cymru yn wasanaeth o'r radd flaenaf, wedi'i ddarparu gan dimau medrus iawn. Maent yn darparu rhai o'r gwasanaethau achub bywyd gorau yn y byd. Gallant gyflwyno trallwysiadau gwaed a chyflawni llawdriniaethau brys yn lleoliad digwyddiad, cyn hedfan claf yn uniongyrchol i ofal arbenigol. Roedd pobl ar draws canolbarth a gogledd Cymru'n bryderus iawn ac yn synnu pan gyflwynwyd cynigion i gau'r ddwy ganolfan bwysig. Ac eto yn gynharach eleni, cytunodd Cyd-bwyllgor Comisiynu GIG Cymru i fwrw ymlaen, gyda bwriad i gau'r ddwy ganolfan.
Mae'r Gymru wledig eisoes dan anfantais. Nid oes ysbyty cyffredinol dosbarth ym Mhowys. Mae cysylltiadau trafnidiaeth gwael ac amseroedd teithio hirach i ofal brys. Felly nid moethusrwydd yn unig yw ymatebion brys cyflym, maent yn gwbl hanfodol. Nid yw un ganolfan ar gyfer canolbarth a gogledd Cymru yn ddigon da pan ystyriwch y daearyddiaeth a'r amodau tywydd. Ond nid yw'n rhy hwyr i weithredu. Mae'r ddwy ganolfan yn parhau i fod ar agor ac yn weithredol. Nid oes caniatâd cynllunio wedi'i gytuno ar gyfer safle newydd. Ac i fod yn glir, nid mater i Elusen Ambiwlans Awyr Cymru yn unig yw hwn; mae'r gwasanaeth ambiwlans awyr yn cael ei ddarparu mewn partneriaeth rhwng yr elusen a GIG Cymru. GIG Cymru sy'n comisiynu'r gwasanaeth, ac mae'r elusen wedi dweud y bydd bob amser yn cydymffurfio â phenderfyniad y pwyllgor hwnnw.
Er bod rhai wedi ceisio dweud, 'Mae hwn yn fater i adolygiad barnwrol, sydd wedi'i gwblhau', roedd yr adolygiad barnwrol, wrth gwrs, yn edrych ar y broses o wneud penderfyniadau, nid y penderfyniad a pha mor gyfiawn neu fel arall yw'r penderfyniad. Mae'r pwyllgor a wnaeth y penderfyniad yn atebol i Lywodraeth Cymru. Gallai Gweinidogion Llywodraeth Cymru fod wedi ymyrryd ac fe ddylent fod wedi ymyrryd, a gall Gweinidog Llywodraeth Cymru yn y dyfodol wneud hynny o hyd. Os nad oes unrhyw beth yn newid, bydd bywydau'n cael eu rhoi mewn perygl gan y bydd dwsinau o gymunedau ar draws canolbarth a gogledd Cymru yn wynebu amseroedd ymateb hirach. Bydd bywydau'n cael eu rhoi mewn perygl, a gall Llywodraeth nesaf Cymru atal hynny rhag digwydd o hyd.
Mae ail ran fy ngwelliant yn cyfeirio at ofal trawsffiniol. Dylai cleifion gael eu trin yn seiliedig ar angen, nid cod post, ond mae cleifion Powys yn cael eu gorfodi i aros yn hirach, hyd yn oed pan fydd ysbytai Lloegr yn gallu eu trin yn gynt. Mae hynny'n anghywir, mae hynny'n anamddiffynadwy. Mae'r Prif Weinidog wedi cytuno bod hynny'n annerbyniol, ond nid yw Llywodraeth Cymru wedi gwneud unrhyw beth i atal hyn rhag digwydd. Ymateb Llywodraeth Cymru yn fyr yw bod cyllid yn gysylltiedig ag amseroedd aros llawer arafach Cymru, sy'n golygu bod cleifion Powys yn aros yn hirach na chleifion o Loegr, hyd yn oed pan fyddant yn cael eu trin yn yr un ysbytai gan yr un clinigwyr.
Mae Llafur yn siarad am degwch, ond mae hon yn system ddwy haen. Mae'n deillio o fethiant i ariannu Bwrdd Iechyd Addysgu Powys yn briodol. Mae Bwrdd Iechyd Addysgu Powys yn dweud, ac rwy'n eu dyfynnu, eu bod wedi gwneud y penderfyniad am fod yn rhaid iddynt fyw o fewn y disgwyliadau ariannol a osodwyd gan Lywodraeth Cymru. Mae pobl wedi cael llond bol ar y bwrw bai yn ôl ac ymlaen rhwng y bwrdd iechyd a Llywodraeth Cymru. Mae pobl yn fy etholaeth yn aros blynyddoedd mewn poen, er bod pobl ychydig filltiroedd i lawr y ffordd yn cael eu gweld yn llawer iawn cyflymach ar gyfer eu triniaeth. Mae pobl eisiau i'r Llywodraeth weithredu, nid hel esgusodion. Dylai pob un o'r saith bwrdd iechyd gael eu hariannu'n deg. Nid yw hynny'n wir ar hyn o bryd. Ni ddylai unrhyw fwrdd iechyd byth gael ei ganiatáu i ofyn am oedi gofal cleifion yn y ffordd a nodais.
Nid wyf yn disgwyl i Aelodau Llafur gefnogi fy ngwelliant heddiw, ond gofynnaf i'r Ceidwadwyr Cymreig, Reform, y Democratiaid Rhyddfrydol a Phlaid Cymru: cefnogwch fy ngwelliant heddiw. Bydd un ohonoch yn ffurfio Llywodraeth nesaf Cymru, neu gyfuniad ohonoch, ac mae pobl fy etholaeth a Phowys eisiau gwybod beth yw eich safbwyntiau ar y mater pwysig hwn.
The Welsh Government protected people from the devastating harms of 14 years of UK Government austerity and cuts to welfare. When the Conservative UK Government increased the age of bus passes to 67, the Welsh Government kept them at 60. Free prescriptions, free hospital parking, breakfast clubs, which helped with childcare as well as feeding hungry children, followed by free school meals.
The Welsh Government created the all-Wales coastal path, linking people to the wonderful outdoors. It created 4,000 local places for nature, growing food, with 20,000 volunteers involved, transforming their lives physically and mentally. It has cared about the environment with thousands of pollinator sites, community orchards and therapeutic gardens for mental health and well-being.
Clement Attlee saw access to decent housing and nature as part of the national health service, developing national parks, and I'm backing this Government's drive for a new national park for Wales. Under this Welsh Government, we have become world-leading recyclers, bringing businesses to Wales for their valuable collected commodity, opening up repair and reuse cafes, and soon we will be rolling out that deposit-return scheme to help stop littering. When fuel prices rose significantly, the Welsh Government stepped in with fuel vouchers through the discretionary assistance fund and fuel banks.
In terms of building strong communities, you can see facilities that have had funding from the Welsh Government, such as the Willow initiative in Rhyl, the community shop in Llandyrnog, the Buttermarket in Denbigh, Holywell football club and the new golf club in Rhyl. There are new schools, creating a better learning environment, and new energy-efficient social homes for rent, as well as the existing ones that have been retrofitted to bring bills down and improve health outcomes.
During austerity, Welsh Government stepped in time and time again to protect those foundational services and jobs that are needed to grow our economy, keep us safe and educated. It's been such a relief to have a change of UK Government, just 20 months ago, one that believes in public services. So, this Welsh Labour Government can, again, not just try and hold back Tory devastation, but invest and bring down waiting lists, invest in our highway infrastructure. I was so pleased to pass that last budget, which invested in our public services. One that the Welsh Conservatives voted against.
And it's not just our public service jobs that the Conservatives tried to take away, it was also other sectors. One of the first calls I had was to save jobs at RAF Valley. Rishi Sunak wanted to remove Babcock contracts from there and give them back to his own Yorkshire constituency. But we fought back, working with Unite, and ensured that a new contract was given to Valley for disassembling the Hawk jets for spares and repairs. The second call was to ensure the engineering unit at Rhyl college went ahead. Rhyl is classed as at risk of flooding. The Welsh Government ensured that funding for the build was secured while planning was resolved. The Welsh Government invested £100 million in flood defences, with the most recent £60 million Rhyl project recently completed, with the additional welcome bonus of a play area on the front, because Welsh Labour-run councils and Governments know that those community facilities matter.
I delivered a petition to the Senedd titled 'Buses for people not profit', and I was so pleased that this Welsh Government and Senedd passed the Bus Services (Wales) Bill, re-regulating services in Wales so that buses will be based on need—in rural areas as well, not just those profitable urban ones. Again, the Welsh Conservatives voted against it.
I am proud that this Welsh Government has invested £800 million in the railway network, delivering new carriages and services, which is growing passenger numbers and satisfaction. It has invested in Transport for Wales, which will be delivering a truly integrated transport service. We need to see continued investment, which will happen under a Welsh Labour Government.
While the UK Conservative Tory Government delivered Eat Out to Help Out under COVID and wasted billions on failed personal protective equipment and tracking and tracing, Welsh Government worked with local authorities who had the expertise in tracking and tracing. Welsh Government took a considered approach.
And this Welsh Government cares about animal welfare, working with animal welfare organisations with their expertise, investing in Animal Licensing Wales, banning glue traps and snares, introducing closed-circuit television in slaughterhouses, banning trail hunting on National Trust land, introducing Lucy's law, banning greyhound racing, which sees dogs as commodity and wastage, and not mass culling badgers, choosing instead to have more accurate testing, using biosecurity and following the scientific evidence. Badgers have lived here for thousands of years. They are part of our landscape, our ecosystems, enriching habitats.
Welsh Government has legislated to see the reintroduction of beavers and added them to its list of protected species. I looked to the species champion there. We have invested in the Nature Networks fund, in peatland restoration and in seagrass as nature-based solutions to flooding and climate change. I am so proud that this Welsh Government leads the way in animal welfare, in the environment, in people, in communities and society.
Mae Llywodraeth Cymru wedi diogelu pobl rhag niwed dinistriol 14 mlynedd o gyni Llywodraeth y DU a thoriadau i les. Pan gododd Llywodraeth Geidwadol y DU oedran tocynnau bws i 67, fe wnaeth Llywodraeth Cymru eu cadw ar 60. Presgripsiynau am ddim, parcio am ddim mewn ysbytai, clybiau brecwast, a helpodd gyda gofal plant yn ogystal â bwydo plant llwglyd, a phrydau ysgol am ddim wedyn.
Creodd Llywodraeth Cymru lwybr arfordirol Cymru gyfan, sy'n cysylltu pobl â'r awyr agored hyfryd. Creodd 4,000 o leoedd lleol ar gyfer natur, a thyfu bwyd, gyda 20,000 o wirfoddolwyr yn cymryd rhan, gan drawsnewid eu bywydau'n gorfforol ac yn feddyliol. Mae wedi gofalu am yr amgylchedd gyda miloedd o safleoedd pryfed peillio, perllannau cymunedol a gerddi therapiwtig ar gyfer iechyd meddwl a llesiant.
Gwelai Clement Attlee fynediad at dai gweddus a natur fel rhan o'r gwasanaeth iechyd gwladol, a datblygu parciau cenedlaethol, ac rwy'n cefnogi ymgyrch y Llywodraeth hon dros barc cenedlaethol newydd i Gymru. O dan y Llywodraeth hon yng Nghymru, rydym wedi dod yn ailgylchwyr sy'n arwain y byd, gan ddod â busnesau i Gymru am eu nwyddau casgledig gwerthfawr, ac agor caffis atgyweirio ac ailddefnyddio, a chyn bo hir byddwn yn cyflwyno'r cynllun dychwelyd ernes i helpu i roi'r gorau i daflu sbwriel. Pan gododd prisiau tanwydd yn sylweddol, camodd Llywodraeth Cymru i mewn gyda thalebau tanwydd drwy'r gronfa cymorth dewisol a banciau tanwydd.
Ar adeiladu cymunedau cryf, gallwch weld cyfleusterau sydd wedi cael cyllid gan Lywodraeth Cymru, fel menter Willow yn y Rhyl, y siop gymunedol yn Llandyrnog, y Farchnad Fenyn yn Ninbych, clwb pêl-droed Treffynnon a'r clwb golff newydd yn y Rhyl. Mae yna ysgolion newydd sy'n creu amgylchedd dysgu gwell, a chartrefi cymdeithasol newydd i'w rhentu sy'n defnyddio ynni'n effeithlon, yn ogystal â'r rhai presennol sydd wedi'u hôl-osod i ostwng biliau a gwella canlyniadau iechyd.
Yn ystod cyni, camodd Llywodraeth Cymru i mewn dro ar ôl tro i ddiogelu'r gwasanaethau sylfaenol a'r swyddi sydd eu hangen i dyfu ein heconomi, i'n cadw'n ddiogel ac wedi ein haddysgu. Mae wedi bod yn gymaint o ryddhad cael Llywodraeth newydd yn y DU gwta 20 mis yn ôl, un sy'n credu mewn gwasanaethau cyhoeddus. Felly, gall y Llywodraeth Lafur hon yng Nghymru, unwaith eto, nid yn unig geisio atal dinistr y Torïaid, ond buddsoddi a dod â rhestrau aros i lawr, buddsoddi yn ein seilwaith priffyrdd. Roeddwn mor falch o basio'r gyllideb ddiwethaf honno, a fuddsoddodd yn ein gwasanaethau cyhoeddus. Un y pleidleisiodd y Ceidwadwyr Cymreig yn ei herbyn.
Ac nid dim ond ein swyddi gwasanaeth cyhoeddus y ceisiodd y Ceidwadwyr eu diddymu, ond sectorau eraill hefyd. Un o'r galwadau cyntaf a gefais oedd i achub swyddi yn RAF y Fali. Roedd Rishi Sunak eisiau cael gwared ar gontractau Babcock oddi yno a'u dychwelyd i'w etholaeth ei hun yn swydd Efrog. Ond fe wnaethom ymladd yn ôl, gan weithio gydag Unite, a sicrhau bod contract newydd yn cael ei roi i'r Fali ar gyfer datgymalu'r jetiau Hawk ar gyfer deunydd sbâr ac atgyweiriadau. Yr ail alwad oedd sicrhau bod yr uned beirianneg yng ngholeg y Rhyl yn mynd yn ei blaen. Caiff Rhyl ei gategoreiddio fel man sy'n wynebu risg o lifogydd. Sicrhaodd Llywodraeth Cymru fod cyllid ar gyfer yr adeilad yn cael ei ddiogelu tra bod y materion cynllunio'n cael eu datrys. Buddsoddodd Llywodraeth Cymru £100 miliwn mewn amddiffynfeydd rhag llifogydd, gyda'r prosiect diweddaraf gwerth £60 miliwn yn y Rhyl wedi'i gwblhau'n ddiweddar, a'r bonws ychwanegol sydd i'w groesawu o ardal chwarae yn y blaen, am fod cynghorau a llywodraethau Llafur Cymru yn gwybod bod y cyfleusterau cymunedol hynny'n bwysig.
Fe wneuthum gyflwyno deiseb i'r Senedd o'r enw 'Bysiau i bobl nid er elw', ac roeddwn mor falch fod Llywodraeth Cymru a'r Senedd wedi pasio'r Bil Gwasanaethau Bysiau (Cymru), gan ailreoleiddio gwasanaethau yng Nghymru fel y bydd bysiau'n seiliedig ar angen—mewn ardaloedd gwledig hefyd, nid rhai trefol proffidiol yn unig. Unwaith eto, pleidleisiodd y Ceidwadwyr Cymreig yn ei erbyn.
Rwy'n falch fod y Llywodraeth hon wedi buddsoddi £800 miliwn yn y rhwydwaith rheilffyrdd, gan ddarparu trenau a gwasanaethau newydd, sy'n cynyddu nifer y teithwyr a lefel y boddhad. Mae wedi buddsoddi yn Trafnidiaeth Cymru, a fydd yn darparu gwasanaeth trafnidiaeth gwirioneddol integredig. Mae angen inni weld buddsoddiad parhaus, a fydd yn digwydd o dan Lywodraeth Lafur Cymru.
Tra bo Llywodraeth Geidwadol y DU wedi cyflwyno Estyn Llaw drwy Fwyta Allan o dan COVID ac wedi gwastraffu biliynau ar gyfarpar diogelu personol a thracio ac olrhain aflwyddiannus, gweithiodd Llywodraeth Cymru gydag awdurdodau lleol a oedd â'r arbenigedd mewn tracio ac olrhain. Mabwysiadodd Llywodraeth Cymru ymagwedd ystyriol.
Ac mae'r Llywodraeth hon yng Nghymru yn malio am les anifeiliaid, gan weithio gyda sefydliadau lles anifeiliaid gyda'u harbenigedd, buddsoddi yng nghynllun Trwyddedu Anifeiliaid Cymru, gwahardd trapiau glud a maglau, cyflwyno teledu cylch cyfyng mewn lladd-dai, gwahardd hela trywydd ar dir yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, cyflwyno cyfraith Lucy, gwahardd rasio milgwn, sy'n gweld cŵn fel nwyddau a gwastraff, a pheidio â difa moch daear ar raddfa fawr, gan ddewis cael profion mwy cywir yn lle hynny, a defnyddio bioddiogelwch a dilyn y dystiolaeth wyddonol. Mae moch daear wedi byw yma ers miloedd o flynyddoedd. Maent yn rhan o'n tirwedd, ein hecosystemau, gan gyfoethogi cynefinoedd.
Mae Llywodraeth Cymru wedi deddfu o blaid ailgyflwyno afancod a'u hychwanegu at ei rhestr y rhywogaethau a warchodir. Rwy'n edrych ar hyrwyddwr y rhywogaeth yno. Rydym wedi buddsoddi yn y gronfa Rhwydweithiau Natur, mewn adfer mawndir ac mewn morwellt fel atebion ar sail natur i lifogydd a newid hinsawdd. Rwy'n falch iawn fod y Llywodraeth hon yn arwain y ffordd gyda lles anifeiliaid, yr amgylchedd, pobl, cymunedau a'r gymdeithas.
In just a few weeks' time, the people of Wales will face a choice in what is going to be an incredibly important Senedd election. The choice is clear. It's either four more years of continued failure by Labour and their nationalist chums in Plaid Cymru, or it's the much-needed change with the Welsh Conservatives. The Welsh Conservatives stand ready to reverse the decline and damage of Labour and Plaid that they have inflicted over our country over the past 27 years. It's not going to be an easy task, but it's a task that we're ready to take head on. Under Darren Millar's leadership, the Welsh Conservatives have a clear, ambitious and credible plan to fix Wales. We are the only alternative to the socialists and the nationalists.
Reform UK are doing their best to try and show themselves as a breath of fresh air, but the reality couldn't be more different. Their Welsh leader is still apparently confused between Blackwood and Bath, they are lacking candidates and are clearly struggling to come up with their own policies. Does that sound like a Government-in-waiting to you? Because it certainly doesn't sound like one to me.
Whilst the list of Labour's never-ending failures is as long as my arm and then some, I want to focus on our education. I appreciate my colleague Sam Kurtz touched upon these, but it's just a snapshot of what Labour and Plaid Cymru have done to our education system over the past 27 years. We have here in Wales—. Wales is sitting at the bottom of international rankings when it comes to education: the worst educational outcomes, 20 per cent of children leaving primary school functionally illiterate, a huge underfunding of schools, despite the Government receiving 20 per cent more per head in funding than over the border, record levels of physical assaults on teachers, a tripling of fixed-term exclusions, attendance still worryingly low, poor maths standards, a teacher recruitment and retention crisis, money-wasting on bizarre projects such as creating an anti-racist virtual world, whatever that is, frozen chicken from countries like China being served up in canteens at the expense of our own farmers, a literacy plan in tatters, university applications continuing to drop, A-level participation rates down, tuition fees rising to cover Labour's national insurance hikes, and a failure to expand degree apprenticeships. Sadly, Deputy Presiding Officer, the list goes on and on and on.
Thankfully, my Welsh Conservative colleagues and I have a plan to turn our education system around, and I must stress that the current situation is not at all a reflection of our hard-working teachers and school staff. It is down to successive Labour Governments propped up by Plaid. Labour have failed our children and school staff, and if Plaid Cymru form a Government, things will continue to go from bad to worse. A Welsh Conservative Government will drive up standards in both academic and vocational qualifications and address poor behaviour in our schools. We will be looking to increase funding for schools, making higher and further education more accessible and attractive, as well as providing incentives for young people to stay in Wales, contribute to our economy and reach their full potential.
Turning away from education for a moment, I want to look at what Labour has done in my patch. My constituents in Newport and Islwyn have been clobbered by successive Labour Governments and Labour-controlled city councils. Change simply cannot come soon enough for them. In Newport and Islwyn—let me give you a bit of another snapshot—thanks to Labour, we have sky-high NHS waiting lists, leaving my constituents languishing in pain, residents having more cash squeezed out of them, rising council tax bills with a service decline, fly-tipping out of control, with Newport dubbed the fly-tipping capital of Wales—[Interruption.] Of course I will.
Ymhen ychydig wythnosau yn unig, bydd pobl Cymru’n wynebu dewis mewn etholiad Senedd hynod bwysig. Mae'r dewis yn glir. Naill ai pedair blynedd arall o fethiant parhaus gan Lafur a'u ffrindiau cenedlaetholgar ym Mhlaid Cymru, neu newid taer ei angen gyda'r Ceidwadwyr Cymreig. Mae'r Ceidwadwyr Cymreig yn barod i wrthdroi'r dirywiad a'r niwed y mae Llafur a Phlaid Cymru wedi'i wneud i'n gwlad dros y 27 mlynedd diwethaf. Nid yw'n mynd i fod yn dasg hawdd, ond mae'n dasg yr ydym yn barod i fynd i'r afael â hi. O dan arweinyddiaeth Darren Millar, mae gan y Ceidwadwyr Cymreig gynllun clir, uchelgeisiol a chredadwy i drwsio Cymru. Ni yw'r unig ddewis arall yn lle'r sosialwyr a'r cenedlaetholwyr.
Mae Reform UK yn gwneud eu gorau i geisio dangos eu bod yn chwa o awyr iach, ond mae'r realiti'n gwbl wahanol. Ymddengys bod eu harweinydd yng Nghymru yn dal i fod wedi drysu rhwng Coed-duon a Chaerfaddon, maent yn brin o ymgeiswyr ac yn amlwg yn ei chael hi'n anodd llunio eu polisïau eu hunain. A yw hynny'n swnio fel darpar Lywodraeth i chi? Oherwydd yn sicr, nid yw'n swnio fel un i mi.
Er bod y rhestr o fethiannau diddiwedd Llafur mor hir â fy mraich a mwy, hoffwn ganolbwyntio ar ein haddysg. Rwy'n derbyn bod fy nghyd-Aelod Sam Kurtz wedi sôn am hyn, ond nid yw'n ddim ond blas o'r hyn y mae Llafur a Phlaid Cymru wedi'i wneud i'n system addysg dros y 27 mlynedd diwethaf. Mae gennym ni yma yng Nghymru—. Mae Cymru ar waelod y rhestrau rhyngwladol o ran addysg: y canlyniadau addysgol gwaethaf, 20 y cant o blant yn gadael yr ysgol gynradd yn weithredol anllythrennog, ysgolion wedi'u tanariannu'n ddifrifol, er bod y Llywodraeth yn cael 20 y cant yn fwy y pen mewn cyllid na'r ochr arall i'r ffin, y lefelau uchaf erioed o ymosodiadau corfforol ar athrawon, y nifer o ddisgyblion sy'n cael eu gwahardd am gyfnod penodol wedi treblu, lefelau presenoldeb yn isel iawn o hyd, safonau mathemateg gwael, argyfwng recriwtio a chadw athrawon, arian yn cael ei wastraffu ar brosiectau gwirion fel creu byd rhithwir gwrth-hiliol, beth bynnag yw hynny, cyw iâr wedi'i rewi o wledydd fel Tsieina yn cael ei weini mewn ffreuturiau ar draul ein ffermwyr ein hunain, cynllun llythrennedd yn rhacs, ceisiadau i brifysgolion yn parhau i ostwng, cyfraddau cyfranogiad Safon Uwch i lawr, ffioedd dysgu'n codi i dalu am godiadau yswiriant gwladol Llafur, a methiant i ehangu gradd-brentisiaethau. Yn anffodus, Ddirprwy Lywydd, mae'r rhestr yn mynd ymlaen ac ymlaen ac ymlaen.
Diolch byth, mae gan fy nghyd-Aelodau yn y Ceidwadwyr Cymreig a minnau gynllun i drawsnewid ein system addysg, ac mae’n rhaid imi bwysleisio nad yw'r sefyllfa bresennol yn adlewyrchiad o gwbl o'n hathrawon a'n staff ysgol gweithgar. Mae'n ganlyniad i Lywodraethau Llafur olynol a gynhaliwyd gan Blaid Cymru. Mae Llafur wedi gwneud cam â'n plant a'n staff ysgolion, ac os bydd Plaid Cymru’n ffurfio Llywodraeth, bydd pethau'n parhau i fynd o ddrwg i waeth. Bydd Llywodraeth Geidwadol yng Nghymru’n codi safonau mewn cymwysterau academaidd a galwedigaethol ac yn mynd i'r afael ag ymddygiad gwael yn ein hysgolion. Byddwn yn anelu at gynyddu cyllid ar gyfer ysgolion, gan wneud addysg uwch ac addysg bellach yn fwy hygyrch a deniadol, yn ogystal â darparu cymelliadau i bobl ifanc aros yng Nghymru, cyfrannu at ein heconomi a chyrraedd eu potensial llawn.
Gan droi oddi wrth addysg am eiliad, hoffwn edrych ar yr hyn y mae Llafur wedi'i wneud yn fy ardal i. Mae fy etholwyr yng Nghasnewydd ac Islwyn wedi cael eu llorio gan Lywodraethau Llafur olynol a chynghorau dinas dan reolaeth Lafur. Ni all newid ddod yn ddigon buan iddynt. Yng Nghasnewydd ac Islwyn—gadewch imi roi cipolwg arall i chi—diolch i Lafur, mae gennym restrau aros GIG hir iawn, gan adael fy etholwyr yn dioddef mewn poen, mwy o arian yn cael ei wasgu allan o drigolion, biliau'r dreth gyngor yn codi gyda dirywiad mewn gwasanaethau, tipio anghyfreithlon allan o reolaeth, a Chasnewydd yn cael ei galw'n brifddinas tipio anghyfreithlon Cymru—[Torri ar draws.] Wrth gwrs.
Thank you so much for taking the intervention. You were with me and a number of other colleagues across the Chamber at a meeting with Aneurin Bevan, where they spoke about the big decrease in waiting lists. Did you not think to raise these concerns at that point?
Diolch yn fawr iawn am dderbyn yr ymyriad. Roeddech chi gyda mi a nifer o gyd-Aelodau eraill ar draws y Siambr mewn cyfarfod gyda bwrdd Aneurin Bevan, lle buont yn sôn am y gostyngiad mawr mewn rhestrau aros. Onid oeddech chi'n credu y dylech godi'r pryderon hyn bryd hynny?
I'm referring to issues across the board, but with regard to a hospital visit that we did, I'm appreciative that Aneurin Bevan have actually taken my suggestion on board, which I said in 2021, of expanding the A&E department, which they've done, and people are thankful for it, and I hope that their success continues.
But coming back to the failures, let's talk about those and focus on those. We have huge potholes popping up on our streets, posing a danger to road users, which are not being repaired properly, Deputy Presiding Officer. I have ridiculous cycle lanes being installed across the city. I have Old Green roundabout being ripped out and replaced with traffic lights, a move that has caused unbelievable chaos. Our city centre is crying out for regeneration and a little bit of TLC. I have seen a failure to build an M4 relief road, leading to regular congestion and traffic problems across the area. We've seen barmy 20 mph speed limits in place that really don't need to have them, and I have crime and anti-social behaviour that is simply out of control. Not only that—we have spoken about the A&E just a second ago, but let me talk about the A&E services at the Royal Gwent, which have been stripped out and relocated to the Grange, something that I have been campaigning to reverse. Put simply: Labour and Plaid have failed Newport and Islwyn and continue to let my constituents down. That must change, and that will only change when we have a Welsh Conservative Government returned here in May.
The people of Wales have a chance to say, 'Enough is enough' on 7 May and kick Labour out of office, stop Plaid from pushing ahead with the dangerous independence plans, and prevent impending chaos, which would unfold if Reform got their hands anywhere near the levers of power. Deputy Presiding Officer, please be under no doubt the Welsh Conservative Government, under the leadership of Darren Millar, will waste no time in fixing Wales and getting this country working again.
Rwy'n cyfeirio at broblemau ar draws y bwrdd iechyd, ond o ran ein hymweliad â'r ysbyty, rwy'n gwerthfawrogi bod bwrdd Aneurin Bevan wedi derbyn fy awgrym, a wneuthum yn 2021, i ehangu'r adran ddamweiniau ac achosion brys, rhywbeth y maent wedi'i wneud, ac mae pobl yn ddiolchgar am hynny, ac rwy'n gobeithio y bydd eu llwyddiant yn parhau.
Ond gan ddychwelyd at y methiannau, gadewch inni sôn amdanynt a chanolbwyntio ar y rheini. Mae gennym dyllau enfawr yn ein strydoedd, yn creu perygl i ddefnyddwyr ffyrdd, tyllau nad ydynt yn cael eu hatgyweirio'n iawn, Ddirprwy Lywydd. Mae gennyf lonydd beicio gwarthus yn cael eu gosod ar draws y ddinas. Mae gennyf gylchfan Old Green yn cael ei rhwygo allan a goleuadau traffig yn dod yn eu lle, cam sydd wedi achosi anhrefn anghredadwy. Mae canol ein dinas yn crefu am adfywio a rhywfaint o ofal. Rwyf wedi gweld methiant i adeiladu ffordd liniaru'r M4, gan arwain at dagfeydd a phroblemau traffig rheolaidd ar draws yr ardal. Rydym wedi gweld terfynau cyflymder 20 mya gwirion lle nad oes eu hangen, ac mae troseddu ac ymddygiad gwrthgymdeithasol allan o reolaeth yn llwyr. Nid yn unig hynny—rydym newydd sôn am yr adran ddamweiniau ac achosion brys, ond gadewch imi sôn am y gwasanaethau damweiniau ac achosion brys yn Ysbyty Brenhinol Gwent, sydd wedi'u symud i ysbyty'r Faenor, rhywbeth yr wyf wedi bod yn ymgyrchu i'w wrthdroi. Yn syml: mae Llafur a Phlaid Cymru wedi methu ar ran Casnewydd ac Islwyn ac yn parhau i fethu ar ran fy etholwyr. Mae'n rhaid i hynny newid, a dim ond pan fydd gennym Lywodraeth Geidwadol yng Nghymru yma ym mis Mai y bydd hynny'n newid.
Mae gan bobl Cymru gyfle i ddweud, 'Digon yw digon' ar 7 Mai a chicio Llafur allan o rym, atal Plaid Cymru rhag bwrw ymlaen â'r cynlluniau annibyniaeth peryglus, ac atal yr anhrefn a fyddai'n datblygu pe bai Reform yn cael eu dwylo'n agos at awenau grym. Ddirprwy Lywydd, nid oes unrhyw amheuaeth na fyddai Llywodraeth Geidwadol yng Nghymru, o dan arweinyddiaeth Darren Millar, yn gwastraffu unrhyw amser yn trwsio Cymru a chael y wlad hon i weithio eto.
Gan mai hwn fydd fy nghyfraniad olaf yn y chweched Senedd, a gaf i gymryd y cyfle i ddiolch i chi, Ddirprwy Lywydd, am eich arweiniad yma yn y Siambr—yn gytbwys ac yn deg bob tro?
As this will be my final contribution to the sixth Senedd, may I take this opportunity to thank you, Deputy Presiding Officer, for your leadership here in the Chamber—a balanced and fair leadership every time?
I want to address the substance of Russell George's amendment before us, because, unlike the motion it seeks to amend, there are issues here that matter to the people I represent.
Regarding the future of the air ambulance bases in Welshpool and Dinas Dinlle, I share the deep concerns that so many communities feel that the process has reached this point. I continue to have serious concerns that rural and isolated communities could lose out under proposals to centralise provision. In my constituency, communities like Llwyngwril or Aberdaron are not just dots on a map, they are places where geography, distance and terrain are very real barriers to timely emergency care. We're told that an as-yet undefined advanced rapid response vehicle will bridge that gap, but more than two years on, we're still none the clearer as to what that actually means in practice. We don't know what this service will look like, who will staff it, whether paramedics, advanced practitioners or others, or where those vehicles will be based. Yet this is the very service meant to ensure that rural communities don't lose out. In effect, it acknowledges the real risk created by centralisation if that mitigation is not in place. That's why clarity is essential. Without clear, credible plans, people are being asked to place their trust in something that remains undefined.
Hoffwn fynd i'r afael â sylwedd gwelliant Russell George sydd ger ein bron, oherwydd yn wahanol i'r cynnig y mae'n ceisio ei ddiwygio, mae materion yma sy'n bwysig i'r bobl rwy'n eu cynrychioli.
O ran dyfodol y canolfannau ambiwlans awyr yn y Trallwng a Dinas Dinlle, rwy'n rhannu pryderon dwfn cynifer o gymunedau fod y broses wedi cyrraedd y pwynt hwn. Rwy'n parhau i fod â phryderon difrifol y gallai cymunedau gwledig ac ynysig fod ar eu colled o dan gynigion i ganoli darpariaeth. Yn fy etholaeth i, nid dotiau ar fap yn unig yw cymunedau fel Llwyngwril neu Aberdaron, maent yn lleoedd lle mae daearyddiaeth, pellter a thirwedd yn rhwystrau go iawn i ofal brys amserol. Dywedir wrthym y bydd cerbyd ymateb cyflym heb ei ddiffinio hyd yma yn pontio'r bwlch hwnnw, ond fwy na dwy flynedd yn ddiweddarach, nid ydym fawr callach ynglŷn â beth y mae hynny'n ei olygu mewn gwirionedd. Nid ydym yn gwybod sut olwg fydd ar y gwasanaeth hwn, pwy fydd yn ei staffio, boed yn barafeddygon, uwch-ymarferwyr neu eraill, neu ble fydd y cerbydau hynny wedi'u lleoli. Eto, dyma'r union wasanaeth sydd i fod i sicrhau nad yw cymunedau gwledig ar eu colled. I bob pwrpas, mae'n cydnabod y risg wirioneddol a achosir gan ganoli os nad yw'r mesurau lliniaru hynny ar waith. Dyna pam y mae eglurder yn hanfodol. Heb gynlluniau clir a chredadwy, gofynnir i bobl roi eu hyder mewn rhywbeth sy'n parhau i fod heb ei ddiffinio.
Will you take an intervention?
A wnewch chi dderbyn ymyriad?
Yes.
Gwnaf.
Thank you. I agree with everything you've said as well, Mabon. Would you also agree that, during the consultation process, we were constantly told that no base would close until these rapid response vehicles were in place? And that commitment hasn't, unfortunately, been forthcoming from the joint commissioning committee or the Welsh Government.
Diolch. Rwy'n cytuno â phopeth rydych chi wedi'i ddweud hefyd, Mabon. A fyddech chi hefyd yn cytuno, yn y broses ymgynghori, ein bod wedi cael clywed dro ar ôl tro na fyddai unrhyw ganolfan yn cau tan y byddai'r cerbydau ymateb cyflym hyn ar waith? Ac nid yw'r ymrwymiad hwnnw, yn anffodus, wedi dod gan y cyd-bwyllgor comisiynu na Llywodraeth Cymru.
Yes, that is a real concern that I've touched on, and I'm concerned that we are starting to see things move from Dinas Dinlle as we speak. We're also told that a land ambulance will arrive first, but response times aren't what they should be. We're already seeing vehicles tied up outside hospitals for hours or travelling long distances across north Wales, leaving gaps in cover.
On point (b), regarding co-operation between Welsh health boards and the English trusts, I agree entirely. For constituents in Powys and along the border, healthcare doesn't stop at Offa's Dyke. Services must work seamlessly across that boundary. But it's deeply frustrating that, as I understand it, there has been no meaningful, structured engagement at a Government level to resolve these cross-border issues. That must change urgently.
On point (c), if Welsh patients are being deliberately delayed in accessing treatment in England where capacity exists, then that is clearly indefensible. Patients should be treated based on clinical need, not administrative boundaries. That requires urgent clarification and resolution.
And on point (d) I take a slightly different view. While additional resources are always needed, this issue can't be reduced simply to funding levels for Powys Teaching Health Board. The reality is that English trusts set their tariffs without meaningful input from Powys, leaving the health board with little leverage while remaining dependent on those providers. That isn't a partnership of equals. It's a system where one side sets the terms and the other must simply accept them. Alternatives exist, in theory, in north Wales or further south, but, in practice, they mean longer journeys, different systems and significant disruption for patients and clinicians alike. So, this isn't just about funding, it's about fairness, influence and the structure of cross-border commissioning.
And finally, on point (e), if Welsh health boards are being asked or feel compelled to request delays in treatment for Welsh patients, then that must be addressed without hesitation.
Dirprwy Lywydd, these are serious issues, but they deserve focused debate and action. They also deserve to be considered on their own merits, not appended to a motion whose primary purpose is political point scoring. Plaid Cymru will continue to stand up for rural communities, for fair access to healthcare and for patients on both sides of the border, and we'll do so by focusing on solutions.
Ydy, mae'n bryder gwirioneddol, ac rwy’n poeni ein bod yn dechrau gweld pethau'n symud o Ddinas Dinlle wrth inni siarad. Dywedir wrthym hefyd y bydd ambiwlans tir yn cyrraedd yn gyntaf, ond nid yw'r amseroedd ymateb cystal ag y dylent fod. Rydym eisoes yn gweld cerbydau'n aros y tu allan i ysbytai am oriau neu'n teithio pellteroedd hir ar draws gogledd Cymru, gan adael bylchau yn y ddarpariaeth.
Ar bwynt (b), ynglŷn â chydweithredu rhwng byrddau iechyd Cymru ac ymddiriedolaethau iechyd Lloegr, rwy'n cytuno'n llwyr. I etholwyr ym Mhowys ac ar hyd y ffin, nid yw gofal iechyd yn dod i ben wrth Glawdd Offa. Rhaid i wasanaethau weithio'n ddi-dor ar draws y ffin honno. Ond mae'n rhwystredig iawn, yn ôl yr hyn a ddeallaf, na fu unrhyw ymgysylltu ystyrlon, strwythuredig ar lefel y Llywodraeth i ddatrys y materion trawsffiniol hyn. Rhaid i hynny newid ar frys.
Ar bwynt (c), os yw triniaeth cleifion o Gymru’n cael eu gohirio'n fwriadol yn Lloegr lle mae capasiti ar gael, yn amlwg ni ellir cyfiawnhau hynny. Dylid trin cleifion ar sail angen clinigol, nid ffiniau gweinyddol. Mae hynny'n galw am eglurhad a datrysiad ar frys.
Ac ar bwynt (d), mae gennyf safbwynt ychydig yn wahanol. Er bod angen adnoddau ychwanegol bob amser, ni ellir lleihau'r mater i lefelau ariannu ar gyfer Bwrdd Iechyd Addysgu Powys yn unig. Y gwir amdani yw bod ymddiriedolaethau Lloegr yn gosod eu tariffau heb fewnbwn ystyrlon gan Bowys, sy'n gadael y bwrdd iechyd heb fawr o ddylanwad ac yn dal i fod yn ddibynnol ar y darparwyr hynny. Nid partneriaeth gyfartal yw hynny. Mae'n system lle mae un ochr yn gosod y telerau ac mae’n rhaid i'r llall eu derbyn. Mae dewisiadau eraill yn bodoli, yn ddamcaniaethol, yn y gogledd neu ymhellach i'r de, ond yn ymarferol, maent yn golygu teithiau hirach, systemau gwahanol a tharfu sylweddol ar gleifion a chlinigwyr fel ei gilydd. Felly, nid oes a wnelo hyn â chyllid yn unig, mae a wnelo â thegwch, dylanwad a strwythur comisiynu trawsffiniol.
Ac yn olaf, ar bwynt (e), os gofynnir i fyrddau iechyd Cymru neu os ydynt yn teimlo rheidrwydd i ofyn am oedi triniaeth i gleifion Cymru, rhaid mynd i'r afael â hynny ar unwaith.
Ddirprwy Lywydd, mae'r rhain yn faterion difrifol, ond maent yn haeddu trafodaeth a gweithredu penodol. Maent hefyd yn haeddu cael eu hystyried yn ôl eu rhinweddau eu hunain, nid eu hatodi ar gynnig a fwriadwyd yn bennaf i sgorio pwyntiau gwleidyddol. Bydd Plaid Cymru’n parhau i sefyll o blaid cymunedau gwledig, o blaid mynediad teg at ofal iechyd ac o blaid cleifion ar y ddwy ochr i'r ffin, ac fe wnawn hynny drwy ganolbwyntio ar atebion.
Will you take an intervention?
A wnewch chi dderbyn ymyriad?
Diolch. Just finishing, sorry, Russ.
Diolch. Rwy'n gorffen, mae’n ddrwg gennyf, Russ.
For 27 years, the people of Wales have been promised better by Welsh Labour, and for 27 years they've been let down. Nowhere is that failure more stark, more personal, more painful than in the running of our NHS. Because this isn't just about statistics or targets, it's about people. It's about the person lying on their living room floor, waiting for too long for an ambulance that should have been there when they needed it most. It's about patients treated in corridors because there simply aren't enough beds. It's about families sitting for hours, sometimes days, in A&E departments that have been described, not by politicians, but by patients themselves, as war zones. And this week, we saw yet another damning indictment, with nearly 1,000 deaths linked to long waits in emergency departments.
Now, that is not just a failure of management, it's a national embarrassment. And let's be clear: this is not a partisan point. Clinicians are saying it. Patients are saying it. The evidence is overwhelming. Our NHS in Wales is under unsustainable pressure, and it's Welsh Labour's record that has led us here. So, when the First Minister stands up and says, 'We know waiting times have been too long'—too long? After 27 years, that is not just an understatement, it is an admission of failure. And what we hear time and again from this Government is self-congratulation dressed up as progress. They boast about reducing waiting lists, but it was on their watch that those waiting lists reached record highs in the first place. They point to staffing numbers, but speak to any doctor, any nurse, any GP, and they will tell you the same thing: they are overstretched, undervalued and working in a system that is not meeting demand. This is the reality of Labour's NHS in Wales.
And yet we also have to be honest about others in this Chamber. Plaid Cymru cannot wash their hands of this record. They have propped up Labour time and again, enabled this Government, supported its budgets and owned its failures. They are not the alternative; they are part of the problem. And as for Reform, well, they have no original ideas. They will lack professionalism, experience and credibility to deliver. They are—[Interruption.] Yes, certainly, Mabon.
Am 27 mlynedd, mae Llafur Cymru wedi addo gwell i bobl Cymru, ac am 27 mlynedd, maent wedi cael eu siomi. Nid yw'r methiant hwnnw i'w weld yn fwy llym, yn fwy personol, yn fwy poenus yn unman nag yn y ffordd y caiff ein GIG ei redeg. Oherwydd mae hyn yn ymwneud â mwy nag ystadegau na thargedau'n unig, mae a wnelo â phobl. Mae a wnelo â'r unigolyn sy'n gorwedd ar lawr eu hystafell fyw, yn aros yn rhy hir am ambiwlans a ddylai fod wedi bod yno pan oeddent ei angen fwyaf. Mae a wnelo â chleifion sy'n cael eu trin mewn coridorau am nad oes digon o welyau. Mae a wnelo â theuluoedd yn eistedd am oriau, weithiau dyddiau, mewn adrannau damweiniau ac achosion brys sydd wedi cael eu disgrifio, nid gan wleidyddion ond gan gleifion eu hunain, fel parthau rhyfel. A'r wythnos hon, gwelsom feirniadaeth ddamniol arall, gyda bron i 1,000 o farwolaethau'n gysylltiedig ag arosiadau hir mewn adrannau brys.
Nawr, mae hynny nid yn unig yn fethiant o ran rheoli, mae'n warth cenedlaethol. A gadewch inni fod yn glir: nid pwynt pleidiol mo hwn. Mae clinigwyr yn dweud hyn. Mae cleifion yn ei ddweud. Mae'r dystiolaeth yn llethol. Mae ein GIG yng Nghymru o dan bwysau anghynaliadwy, a chyflawniad Llafur Cymru sydd wedi ein harwain yma. Felly, pan fydd y Prif Weinidog yn codi ac yn dweud, 'Fe wyddom fod amseroedd aros wedi bod yn rhy hir'—rhy hir? Ar ôl 27 mlynedd, nid yn unig fod hynny'n danddatganiad, mae'n gyfaddefiad o fethiant. A'r hyn a glywn dro ar ôl tro gan y Llywodraeth hon yw hunan-glod dan gochl cynnydd. Maent yn brolio am leihau rhestrau aros, ond o dan eu goruchwyliaeth nhw y cyrhaeddodd y rhestrau aros y lefelau uchaf erioed yn y lle cyntaf. Maent yn cyfeirio at niferoedd staffio, ond siaradwch ag unrhyw feddyg, unrhyw nyrs, unrhyw feddyg teulu, a byddant yn dweud yr un peth wrthych: maent o dan ormod o bwysau, ni chânt eu gwerthfawrogi'n ddigonol ac maent yn gweithio mewn system nad yw'n ateb y galw. Dyma realiti GIG Llafur yng Nghymru.
Ac eto, mae'n rhaid inni fod yn onest am eraill yn y Siambr hon hefyd. Ni all Plaid Cymru olchi eu dwylo o'r hanes hwn. Maent wedi cynnal Llafur dro ar ôl tro, wedi galluogi'r Llywodraeth hon, wedi cefnogi ei chyllidebau ac wedi perchnogi ei methiannau. Nid nhw yw'r dewis arall; maent yn rhan o'r broblem. Ac am Reform, wel, nid oes ganddynt unrhyw syniadau gwreiddiol. Byddant yn brin o broffesiynoldeb, profiad a hygrededd. Maent—[Torri ar draws.] Gwnaf, yn sicr, Mabon.
Can you just remind me: didn't you try to come to an agreement with the Government on the budget this year?
A allwch chi fy atgoffa: oni wnaethoch chi geisio dod i gytundeb â'r Llywodraeth ar y gyllideb eleni?
We certainly did, in a constructive way, but we didn't—[Interruption.] We didn't— [Interruption.] We didn't—[Interruption.] We didn't prop the Government up for 27 years.
Fe wnaethom, yn sicr, mewn ffordd adeiladol, ond ni wnaethom—[Torri ar draws.] Ni wnaethom—[Torri ar draws.] Ni wnaethom—[Torri ar draws.] Ni wnaethom gynnal y Llywodraeth am 27 mlynedd.
We didn't capitulate. We didn't capitulate, like you lot.
Ni wnaethom ildio. Ni wnaethom ildio, fel y gwnaethoch chi.
But as I was saying—. As I was saying—
Ond fel roeddwn i'n ei ddweud—. Fel roeddwn i'n ei ddweud—
We drive a hard bargain, not like you lot.
Rydym yn mynnu bargen galed, nid fel chi.
As I was saying, Reform, they are just opportunists. They're telling everyone what they want to hear. Even in their own ranks they've admitted it, calling their ideas populist and ineffective. Now, Wales deserves better than that. So, we have a plan, one that recognises the scale of the crisis left by Labour and matches it with action. We will declare a national health emergency, not for headlines, but to drive emergency and focus across Government. We will take immediate action—[Interruption.] Rhianon, of course.
Fel roeddwn i'n ei ddweud nid yw Reform yn ddim byd mwy nag oportiwnwyr. Maent yn dweud wrth bawb yr hyn y maent eisiau ei glywed. Hyd yn oed yn eu rhengoedd eu hunain, maent wedi cyfaddef hynny, gan alw eu syniadau'n boblyddol ac yn aneffeithiol. Nawr, mae Cymru'n haeddu gwell na hynny. Felly, mae gennym gynllun, un sy'n cydnabod maint yr argyfwng a adawyd gan Lafur ac sy'n nodi camau gweithredu. Byddwn yn datgan argyfwng iechyd cenedlaethol, nid i greu penawdau, ond i ennyn ymdeimlad o frys a ffocws ar draws y Llywodraeth. Byddwn yn cymryd camau ar unwaith—[Torri ar draws.] Rhianon, wrth gwrs.
Thank you very much. In regard to your last comments, do you accept any responsibility for the 15 years of literal cuts to the Welsh budget?
Diolch yn fawr. Ar eich sylwadau diwethaf, a ydych chi'n derbyn unrhyw gyfrifoldeb am y 15 mlynedd o doriadau llythrennol i gyllideb Cymru?
No. You've had 27 years of unhypothecated budget. You could have spent the money how you want. You made your choices. You chose not to spend it always in health. You spent it in a collection of other areas—your problem, you caused it.
So, we will take immediate action to cut those waiting times and clear the backlog that has been allowed to spiral out of control. We'll guarantee GP appointments within seven days so people can access care when they need it, not weeks later. We will invest in our workforce, because without doctors, nurses and specialists who feel valued and supported there is no NHS. And we will expand, reopening closed wards, delivering new minor injury units and establishing surgical hubs to get people treated faster and more effectively, all backed by real-terms funding increases and a relentless focus on ensuring that the money reaches the front line, where it's needed.
Because this is not abstract. For many people across Wales, this is quite literally the difference between life and death. After 27 years, Wales cannot afford more excuses, it cannot afford more complacency, and it certainly can't afford more of the same. It is time to change; time for accountability and time to build an NHS in Wales that is once again there for the people it serves, fit for the twenty-first century and worthy of the country we are proud to call home.
So, Dirprwy Lywydd, this Government's legacy is one of failure on so many levels, be that health, the economy, education and infrastructure, but the Welsh Conservatives can bring the real change that this country needs. Diolch.
Na. Rydych chi wedi cael 27 mlynedd o gyllideb heb ei neilltuo. Gallech fod wedi gwario'r arian fel y mynnoch. Fe wnaethoch eich dewisiadau. Fe ddewisoch chi beidio â'i wario bob amser ar iechyd. Fe wnaethoch ei wario mewn llu o feysydd eraill—eich problem chi, chi a'i hachosodd.
Felly, byddwn yn cymryd camau ar unwaith i leihau'r amseroedd aros hynny a mynd i'r afael â'r ôl-groniad sydd wedi cael ei ganiatáu i dyfu y tu hwnt i reolaeth. Byddwn yn gwarantu apwyntiadau meddyg teulu o fewn saith diwrnod fel y gall pobl gael mynediad at ofal pan fydd ei angen arnynt, nid wythnosau'n ddiweddarach. Byddwn yn buddsoddi yn ein gweithlu, oherwydd heb feddygon, nyrsys ac arbenigwyr sy'n teimlo'u bod yn cael eu gwerthfawrogi a'u cefnogi, nid oes GIG. A byddwn yn ehangu, gan ailagor wardiau sydd wedi cau, darparu unedau mân anafiadau newydd a sefydlu canolfannau llawfeddygol fel bod pobl yn cael eu trin yn gyflymach ac yn fwy effeithiol, a hynny oll wedi'i gefnogi gan gynnydd mewn cyllid termau real a ffocws di-baid ar sicrhau bod yr arian yn cyrraedd y rheng flaen, lle mae ei angen.
Oherwydd nid yw hyn yn haniaethol. I lawer o bobl ledled Cymru, dyma'r gwahaniaeth rhwng bywyd a marwolaeth yn llythrennol. Ar ôl 27 mlynedd, ni all Cymru fforddio rhagor o esgusodion, ni all fforddio rhagor o hunanfodlonrwydd, ac yn sicr, ni all fforddio mwy o'r un peth. Mae'n bryd newid; yn bryd cael atebolrwydd ac yn bryd adeiladu GIG yng Nghymru sydd unwaith eto yno i'r bobl y mae'n eu gwasanaethu, sy'n addas ar gyfer yr unfed ganrif ar hugain ac sy'n deilwng o'r wlad yr ydym yn falch o'i galw'n gartref.
Felly, Ddirprwy Lywydd, gwaddol o fethiant a adewir gan y Llywodraeth hon, a hynny ar gynifer o lefelau, boed ym maes iechyd, yr economi, addysg a seilwaith, ond gall y Ceidwadwyr Cymreig ddarparu'r newid gwirioneddol sydd ei angen ar y wlad hon. Diolch.
I have to say, Peter, the idea of a change of Welsh Conservatives strikes me as a bit of a nightmare. We know what a Conservative Government looks like. We've experienced Conservative Governments. And, you know, I listen to Sam Kurtz. I always enjoy listening to Sam Kurtz; it's a shame he won't win his election. And I listen to him—[Interruption.] I listen to him—[Interruption.] I listen to him saying that they were a pro-growth party, but we know the reality is that they're no-growth party, because we've seen that—no growth at all over a decade in the United Kingdom. We've seen people's real-term earnings decline under a Conservative Government. We've seen—. We've seen—. We've seen the Conservatives lose £30 billion—£30 billion—in an hour. In an hour. And what did you do? You cheered Liz Truss on. Every single one of you. You cheered on Liz Truss—[Interruption.] I haven't started on them yet; I'm still on you, mate. And what you did, what you did there, was one of the greatest acts of economic and fiscal incompetence that I've seen in the last 20 years, and then you come here to lecture us—to lecture us—on delivering change. Let me tell you: what we have done on this side of the Chamber over two decades has been to protect Wales, to fight for Wales, to stand up for Wales and to invest in the people, communities and places in Wales. And I've seen that investment in my own constituency.
I was proud to spend some time, as I mentioned already this afternoon, with Lynne Neagle last month, opening a new school, the new Glyncoed Primary School in Ebbw Vale, providing world-class facilities for some of the poorest children in this country, and then, an hour later, opening a new Ysgol Gymraeg Tredegar, investing not only in the future of our children, but the future of our culture and language as well. What we need is more of that. We don't need a Government led by somebody who thinks we're a foreigner. We don't need that, do we? And whatever this country requires and needs in the future, what we need is more investment in our people and more investment in our places.
I've seen the investment in the Heads of the Valleys. I've seen the investment building a new economic corridor across the Heads of Valleys, one of the poorest parts of this country, and it's only a Labour Government that invested in it. I remember—. And I know that Rhun has a selective memory on some of these things, but my first term here was with a coalition Government, of course, with the One Wales Government. It was a good Government, to be fair, but what happened was that the Heads of the Valleys roads was delayed, it was stopped, because Plaid Cymru had other priorities. They weren't investing in the Heads of the Valleys, they weren't investing in the people that I was sent here to represent. They're not investing in our people, and that's we saw then at that time.
What we've also seen has been investment in new facilities, new opportunities, and we've seen investment in new skills and opportunities for young people. It was great to see the HiVE open in Ebbw Vale last year, providing world-class engineering skills for people, new opportunities for people. That is another investment in our people, our communities, our country.
But we've got to move forward, and we can't always look backwards. What we've got to do, and I hope we will do—. And I'm speaking directly to you, First Minister, now. When you are returned here as First Minister on 8 May, let me say this—quoting Tony Blair, which I don't often do, I have to say—we're at our best when at our boldest, and I believe the new chapter you've spoken about requires bold action. It requires new ideas. It doesn't require comfort zones of repeating past speeches. It requires a new challenge, to look across the European mainland and European continent for ideas on how we can continue to invest in our country. I want to see us import ideas from countries like Iceland and Estonia. I want us to look beyond the waters. I want us to look beyond our borders. I want us to look for new ideas so that we can bring the best of the world to this country. And what I want us to be able to do is build a society in this place that is different to that we've seen in the past.
And let me say this as well: over the last few weeks and months, and perhaps years, we've seen a tide—we've seen a tide—of racism in our country, which has been driven by Reform. A tide of racism that has been driven by Reform: racism, prejudice, bigotry and division. Wales does not need that sort of future, and I don't believe that Wales wants that sort of future. I recognise the divisions across this Chamber, and it's right and proper that we exercise these differences—
Mae'n rhaid imi ddweud, Peter, mae'r syniad o newid i'r Ceidwadwyr Cymreig yn swnio fel tipyn o hunllef. Gwyddom sut olwg sydd ar Lywodraeth Geidwadol. Rydym wedi cael profiad o Lywodraethau Ceidwadol. Ac rwy'n gwrando ar Sam Kurtz. Rwyf bob amser yn mwynhau gwrando ar Sam Kurtz; mae'n drueni na fydd yn ennill ei etholiad. Ac rwy'n gwrando arno—[Torri ar draws.] Rwy'n gwrando arno—[Torri ar draws.] Rwy'n gwrando arno'n dweud eu bod yn blaid sydd o blaid twf, ond gwyddom mai'r realiti yw mai nhw yw plaid diffyg twf, oherwydd rydym wedi gweld hynny—dim twf o gwbl dros ddegawd yn y Deyrnas Unedig. Rydym wedi gweld enillion pobl yn dirywio mewn termau real o dan Lywodraeth Geidwadol. Rydym wedi gweld—. Rydym wedi gweld—. Rydym wedi gweld y Ceidwadwyr yn colli £30 biliwn—£30 biliwn—mewn awr. Mewn awr. A beth a wnaethoch chi? Fe wnaethoch chi gymeradwyo Liz Truss. Pob un ohonoch. Fe wnaethoch chi gymeradwyo Liz Truss—[Torri ar draws.] Nid wyf wedi dechrau arnynt hwy eto; rwy'n dal arnoch chi, gyfaill. Ac roedd yr hyn a wnaethoch, yr hyn a wnaethoch chi yno, yn un o'r enghreifftiau mwyaf o anallu economaidd a chyllidol a welais yn yr 20 mlynedd diwethaf, ac yna rydych chi'n dod yma i bregethu wrthym—i bregethu wrthym ni—am ddarparu newid. Gadewch imi ddweud wrthych: yr hyn a wnaethom ar yr ochr hon i'r Siambr dros ddau ddegawd yw diogelu Cymru, ymladd dros Gymru, sefyll o blaid Cymru a buddsoddi yn y bobl, y cymunedau a'r lleoedd yng Nghymru. Ac rwyf wedi gweld y buddsoddiad hwnnw yn fy etholaeth i.
Roeddwn yn falch o dreulio peth amser, fel rwyf eisoes wedi sôn y prynhawn yma, gyda Lynne Neagle y mis diwethaf, yn agor ysgol newydd, ysgol gynradd newydd Glyncoed yng Nglynebwy, ysgol sy'n darparu cyfleusterau o'r radd flaenaf i rai o'r plant tlotaf yn y wlad hon, ac yna, awr yn ddiweddarach, yn agor ysgol Gymraeg newydd Tredegar, gan fuddsoddi nid yn unig yn nyfodol ein plant, ond dyfodol ein diwylliant a'n hiaith hefyd. Yr hyn sydd ei angen arnom yw mwy o hynny. Nid oes angen Llywodraeth arnom sy'n cael ei harwain gan rywun sy'n credu ein bod yn estroniaid. Nid oes angen hynny arnom. A beth bynnag fydd ei angen ar y wlad hon yn y dyfodol, yr hyn sydd ei angen arnom ni yw mwy o fuddsoddi yn ein pobl a mwy o fuddsoddi yn ein lleoedd.
Rwyf wedi gweld y buddsoddiad ym Mlaenau'r Cymoedd. Rwyf wedi gweld y buddsoddiad yn adeiladu coridor economaidd newydd ar draws Blaenau'r Cymoedd, un o rannau tlotaf y wlad hon, a dim ond Llywodraeth Lafur a fuddsoddodd ynddo. Rwy’n cofio—. A gwn fod gan Rhun gof dethol ar rai o'r pethau hyn, ond roedd fy nhymor cyntaf yma gyda Llywodraeth glymblaid, wrth gwrs, gyda Llywodraeth Cymru'n Un. Roedd yn Llywodraeth dda, a bod yn deg, ond yr hyn a ddigwyddodd oedd bod ffordd Blaenau'r Cymoedd wedi cael ei hoedi, rhoddwyd stop arni, am fod blaenoriaethau eraill gan Blaid Cymru. Nid oeddent yn buddsoddi ym Mlaenau'r Cymoedd, nid oeddent yn buddsoddi yn y bobl y cefais fy anfon yma i'w cynrychioli. Nid ydynt yn buddsoddi yn ein pobl, a dyna a welsom bryd hynny.
Yr hyn a welsom hefyd yw buddsoddiad mewn cyfleusterau newydd, cyfleoedd newydd, ac rydym wedi gweld buddsoddiad mewn sgiliau a chyfleoedd newydd i bobl ifanc. Roedd yn wych gweld canolfan HiVE yn agor yng Nglynebwy y llynedd, gan ddarparu sgiliau peirianneg o'r radd flaenaf i bobl, cyfleoedd newydd i bobl. Mae hwnnw'n fuddsoddiad arall yn ein pobl, ein cymunedau, ein gwlad.
Ond mae'n rhaid inni symud ymlaen, ac ni allwn edrych yn ôl bob amser. Yr hyn y mae'n rhaid inni ei wneud, ac y gobeithiaf y byddwn yn ei wneud—. Ac rwy'n siarad yn uniongyrchol â chi, Brif Weinidog, nawr. Pan fyddwch yn dychwelyd yma fel Prif Weinidog ar 8 Mai, gadewch imi ddweud hyn—gan ddyfynnu Tony Blair, rhywbeth nad wyf yn ei wneud yn aml, mae'n rhaid imi ddweud—rydym ar ein gorau pan fyddwn ar ein mwyaf beiddgar, a chredaf fod y bennod newydd rydych chi wedi sôn amdani yn galw am weithredu beiddgar. Mae'n galw am syniadau newydd. Nid yw'n galw am gysur ailadrodd areithiau'r gorffennol. Mae'n galw am her newydd, i edrych ar draws tir mawr Ewrop a chyfandir Ewrop am syniadau ynglŷn â sut y gallwn barhau i fuddsoddi yn ein gwlad. Rwyf am ein gweld yn mewnforio syniadau o wledydd fel Gwlad yr Iâ ac Estonia. Rwyf am inni edrych y tu hwnt i'r dyfroedd. Rwyf am inni edrych y tu hwnt i'n ffiniau. Rwyf am inni chwilio am syniadau newydd fel y gallwn ddod â'r gorau o'r byd i'r wlad hon. A'r hyn rwyf am inni allu ei wneud yw adeiladu cymdeithas yn y lle hwn sy'n wahanol i'r hyn a welsom yn y gorffennol.
A gadewch imi ddweud hyn hefyd: dros yr ychydig wythnosau a'r misoedd diwethaf, ac efallai'r blynyddoedd diwethaf, rydym wedi gweld llanw—rydym wedi gweld llanw—o hiliaeth yn ein gwlad, wedi'i sbarduno gan Reform. Llanw o hiliaeth wedi'i sbarduno gan Reform: hiliaeth, rhagfarn, culni ac ymraniad. Nid oes angen y math hwnnw o ddyfodol ar Gymru, ac ni chredaf fod Cymru eisiau'r math hwnnw o ddyfodol. Rwy'n cydnabod y rhaniadau ar draws y Siambr hon, ac mae'n iawn ac yn briodol ein bod yn arfer y gwahaniaethau hyn—
Alun, you need to conclude now, please.
Alun, mae angen ichi ddirwyn i ben, os gwelwch yn dda.
—but, at the end of the day, we must all also stand for a common decency in our political and public discourse, and we must also stand against the sort of division that too many people want to import into this country.
—ond yn y pen draw, mae'n rhaid i bob un ohonom sefyll o blaid cwrteisi cyffredin yn ein trafodaethau gwleidyddol a chyhoeddus, ac mae’n rhaid inni sefyll hefyd yn erbyn y math o ymraniad y mae gormod o bobl eisiau ei fewnforio i'r wlad hon.
Well, here we are, the very last sitting of the sixth Senedd—the end of an era. And, of course, this naturally prompts us all to reminisce. Much has changed since I was first elected in 2011, and one thing's for certain: there's definitely more change to come in six weeks' time. But, as I look back, I realise that Labour has given Wales, to be fair, some consistency in one area, and that is failure. The Welsh Labour failings of the past 27 years are far too many to mention, and, in many ways, I don’t need to list them, because the people of Wales are living with and feeling the consequences of life under a Labour Government every single day. They feel the pain of being stuck on a Welsh NHS waiting list for life-saving treatment. They live with the worry of their children leaving school functionally illiterate. And they feel frustration over potentially having to leave the country they love, Wales, to secure better paid employment. And why? Why are we in this mess? Because of bad decision after bad decision, coupled with face-saving exercises and a refusal to admit where you've got it wrong. Time after time, this Welsh Labour Government has let the Welsh taxpayer foot the bill, pay for its mistakes, rather than hold up its hands to listen and then to rethink: £7.35 million of taxpayers' money wasted on the doomed Circuit of Wales; £172 million in Welsh Government loans and grants on a failing Cardiff Airport; £4.2 million on the hasty, ill-thought-out purchase of Gilestone Farm, which couldn't be used because of nesting ospreys. And I rather like ospreys, but—. Not to mention the £114 million on a desperately needed but cancelled M4 relief road.
Now, I'm not going to let Plaid Cymru off the hook, because, for most of this time, you've been holding their hands. Figures like these, though, multimillions of pounds wasted, and the disregard for hard-earned taxpayers' money should shock us all. But we've become so used to it, it no longer shocks us. First Minister, you said the other day that you've opened this hospital there, you've invested this there; you talk as though it's your money. And as the late dear Margaret Thatcher said, there is no such thing as Government money; it is taxpayers' money.
Right from the days of COVID, Welsh Labour has been hellbent on doing things differently for the sake of it, and it has cost our people the price, the COVID pandemic being one of the most depressing examples of this. And you can laugh and you can scoff about what Rishi Sunak did or didn't do, but he kept our country, the United Kingdom, going at a time of global crisis. Trying to set yourselves apart from the Conservative UK Government for no logical reason, and those actions cost lives to people in our nursing homes and people in our hospitals. You've refused a full independent Welsh COVID inquiry, denying answers to those poor families of the bereaved, and you squandered an opportunity to learn any valuable lessons. Far from learning lessons, the Welsh NHS now is in a worse state than ever. We're still reeling from this week's Royal College of Emergency Medicine report and the shock revelation that there are 18 deaths a week in Wales linked to 12-hour hospital waits. And one of my colleagues here said 40,000 people across Wales—that is no laughing matter.
And I'll tell you something now, and I won't be speaking on this now, will I, until after the election, hopefully, but it is fair to say that some of you are really, really wrong. You disrespect our electorate, you disrespect our residents, because you say things that, if you didn't have parliamentary privilege, you wouldn't get away with. I take no joy in saying that Welsh Labour's legacy will be one of destruction and failure. There are no winners when a Government fails, especially when they fail so catastrophically wrong for so long.
Wel, dyma ni, cyfarfod olaf un y chweched Senedd—diwedd cyfnod. Ac wrth gwrs, mae hyn yn naturiol yn ein hannog i hel atgofion. Mae llawer wedi newid ers imi gael fy ethol gyntaf yn 2011, ac mae un peth yn sicr: mae rhagor o newid i ddod ymhen chwe wythnos yn bendant. Ond wrth imi edrych yn ôl, rwy'n sylweddoli bod Llafur wedi rhoi rhywfaint o gysondeb i Gymru, a bod yn deg, mewn un maes, sef methiant. Mae methiannau Llafur Cymru yn y 27 mlynedd diwethaf yn llawer rhy niferus i'w crybwyll, ac mewn sawl ffordd, nid oes angen i mi eu rhestru, gan fod pobl Cymru’n byw gyda chanlyniadau bywyd o dan Lywodraeth Lafur bob dydd. Maent yn teimlo poen bod yn gaeth ar restr aros GIG Cymru am driniaeth achub bywyd. Maent yn byw gyda'r pryder y bydd eu plant yn gadael yr ysgol yn weithredol anllythrennog. Ac maent yn teimlo rhwystredigaeth oherwydd y posibilrwydd o orfod gadael y wlad y maent yn ei charu, Cymru, i gael cyflogaeth well. A pham? Pam ein bod yn y llanast hwn? Oherwydd un penderfyniad gwael ar ôl y llall, ynghyd ag ymarferion arbed wyneb a gwrthod cyfaddef pan fyddwch wedi gwneud camgymeriad. Dro ar ôl tro, mae'r Llywodraeth Lafur hon yng Nghymru wedi gadael i drethdalwyr Cymru dalu'r bil, talu am ei chamgymeriadau, yn hytrach na gwrando ac ailfeddwl: £7.35 miliwn o arian trethdalwyr wedi'i wastraffu ar drychineb Cylchffordd Cymru; £172 miliwn mewn benthyciadau a grantiau Llywodraeth Cymru ar faes awyr aflwyddiannus Caerdydd; y penderfyniad brysiog a gwael i wario £4.2 miliwn ar brynu Fferm Gilestone, safle na ellir ei ddefnyddio gan fod gweilch y pysgod yn nythu yno. Ac rwy'n hoff o weilch y pysgod, ond—. Heb sôn am y £114 miliwn ar ffordd liniaru'r M4, sydd ei hangen mor daer ond y rhoddwyd y gorau iddi.
Nawr, nid wyf am adael i Blaid Cymru ddianc yn ddigerydd, oherwydd am y rhan fwyaf o'r amser hwn, rydych chi wedi bod yn dal eu dwylo. Dylai ffigurau fel y rhain, fodd bynnag, miliynau o bunnoedd wedi'u gwastraffu, a'r difaterwch ynghylch arian trethdalwyr a enillwyd drwy waith caled synnu pob un ohonom. Ond rydym wedi dod mor gyfarwydd ag ef fel nad yw'n ein synnu mwyach. Brif Weinidog, fe ddywedoch chi y diwrnod o'r blaen eich bod wedi agor yr ysbyty hwn fan hyn, eich bod wedi buddsoddi hyn a'r llall fan draw; rydych chi'n siarad fel pe baech yn gwario eich arian eich hun. Ac fel y dywedodd y diweddar annwyl Margaret Thatcher, nid oes y fath beth ag arian y Llywodraeth; arian trethdalwyr ydyw.
O ddyddiau COVID ymlaen, mae Llafur Cymru wedi bod yn benderfynol o wneud pethau'n wahanol er mwyn gwneud pethau'n wahanol, ac mae hynny wedi costio i'n pobl, gyda phandemig COVID yn un o'r enghreifftiau mwyaf digalon o hyn. A gallwch chwerthin a gallwch wawdio’r hyn a wnaeth neu na wnaeth Rishi Sunak, ond fe gadwodd ein gwlad, y Deyrnas Unedig, i fynd yn ystod argyfwng byd-eang. Fe geisioch chi neilltuo eich hunain oddi wrth Lywodraeth Geidwadol y DU heb unrhyw reswm rhesymegol, ac mae'r camau hynny wedi costio mewn bywydau i bobl yn ein cartrefi nyrsio a phobl yn ein hysbytai. Rydych chi wedi gwrthod ymchwiliad COVID annibynnol llawn i Gymru, gan wadu atebion i deuluoedd y rheini sydd wedi colli eu bywydau, ac rydych chi wedi gwastraffu cyfle i ddysgu unrhyw wersi gwerthfawr. Ymhell o ddysgu gwersi, mae GIG Cymru bellach mewn cyflwr gwaeth nag erioed. Rydym yn dal yn gwegian yn sgil adroddiad y Coleg Brenhinol Meddygaeth Argyfwng yr wythnos hon a'r datguddiad syfrdanol fod 18 o farwolaethau yr wythnos yng Nghymru yn gysylltiedig ag arosiadau 12 awr mewn ysbytai. A dywedodd un o fy nghyd-Aelodau yma fod 40,000 o bobl wedi marw ledled Cymru—nid yw hynny'n destun chwerthin.
Ac fe ddywedaf rywbeth wrthych chi nawr, ac ni fyddaf yn siarad am hyn nawr tan ar ôl yr etholiad, gobeithio, ond mae'n deg dweud bod rhai ohonoch chi'n gwbl anghywir. Rydych chi'n amharchu ein hetholwyr, rydych chi'n amharchu ein trigolion, am eich bod chi'n dweud pethau na fyddech chi'n cael rhwydd hynt i'w dweud pe na bai gennych fraint seneddol. Nid wyf yn llawenhau wrth ddweud y bydd gwaddol Llafur Cymru’n un o ddinistr a methiant. Nid oes enillwyr pan fydd Llywodraeth yn methu, yn enwedig pan fyddant yn methu mor drychinebus am gymaint o amser.
Janet, you need to conclude now, please.
Janet, mae angen ichi ddirwyn i ben, os gwelwch yn dda.
Yes, I will do, and thank you—diolch.
I just hope and pray that the people will vote for the Welsh Conservatives. We've not had our hands on the tiller yet. I know we can. We will put Wales on the road to recovery. We will clean up the trail of destruction that Labour, Plaid Cymru and the Lib Dems have left behind. Diolch.
Iawn, fe wnaf, a diolch.
Rwy'n gobeithio ac yn gweddïo y bydd y bobl yn pleidleisio dros y Ceidwadwyr Cymreig. Nid ydym wedi cael ein dwylo ar y llyw eto. Gwn y gallwn wneud hynny. Byddwn yn rhoi Cymru ar y trywydd at adferiad. Byddwn yn glanhau'r llwybr o ddinistr y mae Llafur, Plaid Cymru a'r Democratiaid Rhyddfrydol wedi'i adael ar ôl. Diolch.
I haven't been here for 27 years, but I do know that what we've managed to do in the last 15 years is infinitely better than what has been achieved by Governments at the other end of the M4 to date. The UK Labour Government is now adapting our free breakfast schemes, which we have been serving our children since 2004. That is a compliment to what we are doing.
I'm afraid the Plaid amendment almost doesn't even comply with the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015. Surely, we have to be able to learn from other countries. We can't simply only have ideas coming out of something that is based in Wales, so I found it a rather depressing read.
I certainly feel that one of the proudest achievements in the fourth Senedd that I felt I helped to make was to help shape the well-being of future generations Act, crafted by Carl Sargeant. I'm unbelievably disappointed to read that instead of the legislation that is applauded across the world, including at the United Nations, the Tories now plan to abolish the well-being of future generations commissioner. Shocking. Shocking. As well as the Houses of Parliament in Westminster, who are all now talking about the future generations committee that they want to form.
Nid wyf wedi bod yma ers 27 mlynedd, ond rwy'n gwybod bod yr hyn y llwyddasom i'w wneud yn y 15 mlynedd diwethaf yn llawer iawn gwell na'r hyn sydd wedi'i gyflawni gan Lywodraethau ar ben arall yr M4 hyd yn hyn. Mae Llywodraeth Lafur y DU bellach yn addasu ein cynlluniau brecwast am ddim ni, y buom yn eu gweini i'n plant ers 2004. Mae hynny'n ganmoliaeth i'r hyn a wnawn.
Rwy'n ofni nad yw gwelliant Plaid Cymru'n cydymffurfio â Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015 hyd yn oed, bron iawn. Yn sicr, rhaid inni allu dysgu gan wledydd eraill. Ni allwn gael syniadau sydd ond yn dod allan o rywbeth sydd wedi'i leoli yng Nghymru, felly roeddwn i'n ei ystyried yn eithaf digalon.
Rwy'n sicr yn teimlo mai un o'r cyflawniadau mwyaf balch yn y bedwaredd Senedd y teimlwn fy mod wedi helpu i'w wneud oedd helpu i ffurfio Deddf llesiant cenedlaethau'r dyfodol, a luniwyd gan Carl Sargeant. Rwy'n anhygoel o siomedig o ddarllen bod y Torïaid bellach yn bwriadu diddymu comisiynydd llesiant cenedlaethau'r dyfodol yn hytrach na dathlu'r ddeddfwriaeth sy'n cael ei chymeradwyo ledled y byd, gan gynnwys yn y Cenhedloedd Unedig. Syfrdanol. Syfrdanol. Yn ogystal â Dau Dŷ'r Senedd yn San Steffan, sydd i gyd bellach yn siarad am y pwyllgor cenedlaethau'r dyfodol y maent eisiau ei ffurfio.
Could you name three achievements that have come from the role of the future generations commissioner and the commission itself?
A allwch chi enwi tri chyflawniad sydd wedi deillio o rôl comisiynydd cenedlaethau'r dyfodol a'r comisiwn ei hun?
Absolutely. The focus on food, the focus on well-being, that prosperity isn't just about money, the focus on communities. I think there's a whole wealth of things. But I'll continue, otherwise I'll run out of time.
One of the most important achievements of the Welsh Government in the fifth Senedd was suspending the right to buy in 2019, which has been a foundation stone of the investment in 20,000 new social homes for rent in this Senedd. It's something that I find extraordinary, that the current UK Government, over 20 months in power after being elected, still hasn't got round to doing, and I don't know quite how they think they're going to persuade local authorities and housing associations to build new social homes, as we have done in Wales, if they're instantly going to be snapped up by property speculators.
I think that it's also fantastic that we have prioritised net-zero timber-framed housing, which enables people to live in well-insulated homes with next-to-no heating bills. That's absolutely fantastic. Clearly we have an awful lot more work to do on that.
I think the Welsh curriculum is absolutely wonderful. It's streets ahead of anything that they're teaching in England, where instead of having to teach what is being dictated by Whitehall, they can shape the curriculum to the needs of the pupils in front of them. And I have seen that in action in several schools in the last few weeks, and it is really quite extraordinary.
In the sixth Senedd, I just want to pay tribute to Huw Irranca-Davies and Jane Hutt for the work that they have done to improve Wales's food security. I think the sustainable farming scheme is a sound foundation for the agriculture we need to meet the needs of our citizens as well as to trade with other nations. Continuing to rely on importing veg and fruit is a risky business, and that is highlighted every single day, as we do not know what the outcome of this war in the middle east is going to bring us. I think that the flowering of community food projects, based in churches, community centres and in schools that the Equality and Social Justice Committee has seen in our last inquiry, will help provide the resilience that communities may need if this war in the middle east is not to be resolved. So, I commend the Welsh Government for its work.
Yn bendant. Y ffocws ar fwyd, y ffocws ar lesiant, y ffaith bod ffyniant yn ymwneud â mwy nag arian yn unig, y ffocws ar gymunedau. Rwy'n credu bod yna gyfoeth o bethau. Ond fe wnaf barhau, fel arall byddaf yn brin o amser.
Un o gyflawniadau pwysicaf Llywodraeth Cymru yn y bumed Senedd oedd atal yr hawl i brynu yn 2019, sydd wedi bod yn garreg sylfaen i'r buddsoddiad mewn 20,000 o gartrefi cymdeithasol newydd i'w gosod ar rent yn y Senedd hon. Mae'n rhywbeth rwy'n ei ystyried yn rhyfeddol, nad yw Llywodraeth bresennol y DU, dros 20 mis mewn grym ar ôl cael ei hethol, yn dal heb lwyddo i'w wneud, ac nid wyf yn gwybod yn iawn sut y credant y gallant berswadio awdurdodau lleol a chymdeithasau tai i adeiladu cartrefi cymdeithasol newydd, fel y gwnaethom ni yng Nghymru, os ydynt yn mynd i gael eu bachu gan hapfasnachwyr eiddo ar unwaith.
Rwy'n credu ei bod hefyd yn wych ein bod wedi blaenoriaethu tai ffrâm bren sero net, sy'n galluogi pobl i fyw mewn cartrefi wedi'u hinswleiddio'n dda gyda'r nesaf peth i ddim biliau gwresogi. Mae hynny'n hollol wych. Yn amlwg mae gennym lawer mwy o waith i'w wneud ar hynny.
Rwy'n credu bod y cwricwlwm i Gymru'n hollol wych. Mae ymhell o flaen unrhyw beth y maent yn ei ddysgu yn Lloegr, lle maent yn gorfod addysgu'r hyn sy'n cael ei gyfarwyddo gan Whitehall, ond yma gallant siapio'r cwricwlwm i anghenion y disgyblion o'u blaenau. Ac rwyf wedi gweld hynny ar waith mewn sawl ysgol yn ystod yr wythnosau diwethaf, ac mae'n eithaf rhyfeddol mewn gwirionedd.
Yn y chweched Senedd, rwyf am dalu teyrnged i Huw Irranca-Davies a Jane Hutt am y gwaith a wnaethant ar wella diogeledd bwyd Cymru. Rwy'n credu bod y cynllun ffermio cynaliadwy yn sylfaen gadarn ar gyfer yr amaethyddiaeth sydd ei hangen arnom i ddiwallu anghenion ein dinasyddion yn ogystal ag i fasnachu â chenhedloedd eraill. Mae parhau i ddibynnu ar fewnforio llysiau a ffrwythau'n llawn o risg, ac mae hynny'n cael ei amlygu bob dydd, gan nad ydym yn gwybod beth a ddaw yn sgil y rhyfel yn y dwyrain canol. Rwy'n credu y bydd y ffordd y mae prosiectau bwyd cymunedol yn blodeuo, prosiectau sydd wedi'u lleoli mewn eglwysi, canolfannau cymunedol ac mewn ysgolion, fel y gwelodd y Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol yn ein hymchwiliad diwethaf, yn helpu i ddarparu'r gwydnwch y gallai fod ei angen ar gymunedau os nad yw'r rhyfel yn y dwyrain canol yn cael ei ddatrys. Felly, rwy'n canmol Llywodraeth Cymru am ei gwaith.
Daeth y Llywydd i’r Gadair.
The Llywydd took the Chair.
Y Prif Weinidog nawr i gyfrannu, Eluned Morgan.
The First Minister now to contribute, Eluned Morgan.
Diolch yn fawr, Llywydd. Dwi eisiau dechrau nid gydag ystadegau, nid gyda'n record, na hyd yn oed gyda'r Llywodraeth hon, ond gyda phobl Cymru, achos dyna lle ddylen ni ddechrau bob amser, a dyna lle mae'n gymwys inni orffen.
Thank you very much, Llywydd. I want to start not with statistics, not with our record or even with this Government, but with the people of Wales, because that is where we should always begin, and that is where it is appropriate for us to end.
I want to start today not with statistics, but with people: the families in the Valleys who needed a home; the patients in pain who'd waited too long; the young person in Wrexham who needed somebody to open a door; the unpaid carer in Bridgend, exhausted, who'd given everything and just needed someone to give something back; the child who sat down to a warm meal at school because we made sure that they could. Those aren't statistics, they're people. And everything we've done, every argument, every budget, every difficult decision was done with them, not just in our minds, but in our hearts. And when I became First Minister, I made a promise. This Government would not be judged by what it said; it would be judged by what it did. And we built a Government focused on one thing, on delivery.
It meant pace, urgency, a culture of accountability that ran from Cabinet right to the front line. But of course behind every decision we make, there are values that drive us. I came into politics for one reason, the belief that the circumstances of your birth should never determine the trajectory of your life. That was a lesson I learned growing up in that vicarage in Ely, and one I see just as clearly today in the tiny city of St David's where I live.
We came into this term facing the hardest circumstances any Welsh Government had ever faced: a pandemic that had pushed our NHS to its limits, contending with the fallout of Brexit and rising inflation, a cost-of-living crisis hitting families already stretched to breaking point, and a decade of Tory austerity draining our budgets. And I'd like to pause here and thank Rebecca Evans, who quietly and diligently served as a Government Minister for 12 years, her work as finance Secretary during the toughest years of the pandemic and austerity, and her work now as economic Secretary has demonstrated that this woman can turn her hand to anything. Thanks for all you've done for this nation, and we wish you well as you move on from this Chamber.
Our answer to the challenges we are facing was not a strategy document, it wasn't a consultation, it wasn't a vision statement; our answer was delivery—real, tangible, measurable change that people can see, they can feel and they can rely on, every day. And let me tell you what that's meant, not in the language of Government, but in the language of life. Better health has meant the largest and most sustained reduction in NHS waits on record, with waiting lists falling for eight months in a row, and we're on course to deliver 40,000 cataract operations this year. And I'd like to pay tribute to Jeremy Miles for his work in the toughest portfolio in Government, for his success in reducing waiting lists. Thanks for all you've done in serving the people of Wales over so many years, and I wish you very well as you move on to your new chapter.
And behind those numbers are real lives: the woman who can walk to the shops without pain, the man who can see his grandchildren's faces again, the family who finally got the call they've been waiting for. When it comes to more homes, that's meant hitting our target of 20,000 social homes with 3,643 homes delivered last year, the highest on record. Because homes are not a luxury, they're the foundation on which everything else depends, and you can see it across Wales: homes going up, keys handed over, families settling in; a child with somewhere to do their homework, a parent with somewhere safe to raise their family, a future that finally feels secure.
Better transport: our investment in rail has led to a satisfaction rate of 92 per cent. New trains, new services, important because good connections are not just about getting from A to B, it's about getting to work, to college, to opportunity. And then more jobs: that's meant over 50,000 opportunities directly supported by the Welsh Government in the private sector over the course of this Senedd term. That's not just a number on a spreadsheet; these are people in jobs being raised out of poverty, earning a living, building a life.
And, Llywydd, I want to speak about something else that will endure long after this term ends. Twenty-nine years ago, the people of Wales voted for devolution. They trusted us with a Parliament of our own. And in this Senedd term, we have made that Parliament deliver. We've passed 27 pieces of primary legislation—27 Welsh laws made here, for Wales and by Wales. That is what Welsh Labour does: we turn our values into action. Removing profit from the care of looked-after children, a cause championed by Mark, by Julie, by Jane and others, but driven through by Dawn Bowden, who has contended with one of the trickiest portfolios in Government. And I'd like to thank this adopted Bristolian Merthyr woman for all she has done in this and in other portfolios she held. Thank you, Dawn.
Some who want to govern Wales can't tell you what their flagship policies cost. They can't tell you what they would do with our NHS, our buses, our housing, only that they would do it differently and they would make a plan. Some would have you believe that you can cut taxes and strengthen public services at the same time. Some trade in division, some with easy answers to complex problems, pitting community against community. That's not leadership. That's not serious Government. This is not the time to take your foot off the pedal, because working with a UK Labour Government, we now have the chance to go further and faster with over £1.5 billion already unlocked for Wales and much more within reach.
Now, before I finish, I'd like to take this opportunity to thank all of you for what you have done to serve the people of Wales. Backbenchers who'll be leaving us, people like Jenny Rathbone and Mark Isherwood, who've fought the corner for their communities and have served as committee Chairs, I thank you for your years of service. I thank Julie James, Julie Morgan, John Griffiths, Mick Antoniw, Lesley Griffiths, Lee Waters, Joyce Watson. I hope those of you who are not standing again I've mentioned you all, except two I'd like to mention further.
The first is Jane Hutt, who has had the most remarkable career in this place. She must be a world record-breaker when it comes to serving on the frontbench and certainly the kind of resilience this woman has, the kind of energy she has. It's wonderful to see her family in the gallery this evening. Do you know what? You can have her back because we're exhausted. She has done a terrific job and you should be incredibly proud of her. And also, I want to mention Mark Drakeford, who has done incredible things for this nation. We are so grateful to you, Mark, for everything you've done for us, for the people of Wales and for the leadership you've shown at a time that was incredibly challenging.
I'd like to thank you, Presiding Officer. You have served 10 years in this very important role and I think you’ve done a pretty good job of keeping us in order. [Interruption.]
Rwyf am ddechrau heddiw nid gydag ystadegau, ond gyda phobl: y teuluoedd yn y Cymoedd a oedd angen cartref; y cleifion mewn poen a oedd wedi aros yn rhy hir; yr unigolyn ifanc yn Wrecsam a oedd angen rhywun i agor drws; y gofalwr di-dâl ym Mhen-y-bont ar Ogwr, a oedd wedi ymlâdd, wedi rhoi popeth a dim ond angen rhywun i roi rhywbeth yn ôl; y plentyn a eisteddodd i gael pryd o fwyd cynnes yn yr ysgol am ein bod ni wedi gwneud yn siŵr y gallai wneud hynny. Nid ystadegau yw'r rheini, ond pobl. Ac fe gafodd popeth a wnaethom, pob dadl, pob cyllideb, pob penderfyniad anodd, ei wneud gyda nhw, nid yn unig yn ein meddyliau, ond yn ein calonnau. A phan ddeuthum i'n Brif Weinidog, fe wneuthum addewid. Ni fyddai'r Llywodraeth hon yn cael ei barnu yn ôl yr hyn a ddywedodd; byddai'n cael ei barnu yn ôl yr hyn a wnaeth. Ac fe wnaethon ni adeiladu Llywodraeth a ffocysodd ar un peth, ar gyflawni.
Golygai hynny gyflymder, brys, diwylliant o atebolrwydd a oedd yn rhedeg o'r Cabinet i'r rheng flaen. Ond wrth gwrs y tu ôl i bob penderfyniad a wnawn, mae yna werthoedd sy'n ein gyrru. Deuthum i mewn i wleidyddiaeth am un rheswm, y gred na ddylai amgylchiadau eich geni byth bennu llwybr eich bywyd. Roedd honno'n wers a ddysgais wrth dyfu i fyny yn y ficerdy yn Nhrelái, ac un rwy'n ei gweld yr un mor glir heddiw yn ninas fechan Tyddewi lle rwy'n byw.
Fe ddaethom i mewn i'r tymor hwn yn wynebu'r amgylchiadau anoddaf yr oedd unrhyw Lywodraeth Cymru erioed wedi'u hwynebu: pandemig a oedd wedi gwthio ein GIG i'w derfynau, yn ymrafael â chanlyniadau Brexit a chwyddiant cynyddol, argyfwng costau byw yn taro teuluoedd a oedd eisoes bron â'u llethu'n llwyr, a degawd o gyni Torïaidd yn sugno ein cyllidebau. A hoffwn oedi yma a diolch i Rebecca Evans, a wasanaethodd yn dawel ac yn ddiwyd fel Gweinidog yn y Llywodraeth am 12 mlynedd, y mae ei gwaith fel Ysgrifennydd cyllid yn ystod blynyddoedd anoddaf y pandemig a chyni, a'i gwaith nawr fel Ysgrifennydd yr economi wedi dangos bod y fenyw hon yn gallu troi ei llaw at unrhyw beth. Diolch am bopeth a wnaethoch dros y wlad hon, ac rydym yn dymuno'n dda i chi wrth i chi symud ymlaen o'r Siambr hon.
Nid dogfen strategaeth oedd ein hateb i'r heriau wynebwn, nid ymgynghoriad, nid datganiad o weledigaeth; ein hateb oedd cyflawni—newid real, diriaethol, mesuradwy y gall pobl ei weld a'i deimlo ac y gallant ddibynnu arno, bob dydd. A gadewch imi ddweud wrthych beth y mae hynny wedi ei olygu, nid yn iaith y Llywodraeth, ond yn iaith bywyd. Mae iechyd gwell wedi golygu'r gostyngiad mwyaf a mwyaf parhaus yn amseroedd aros y GIG erioed, gyda rhestrau aros yn gostwng am wyth mis yn olynol, ac rydym ar y trywydd iawn i gyflwyno 40,000 o lawdriniaethau cataract eleni. A hoffwn dalu teyrnged i Jeremy Miles am ei waith yn y portffolio anoddaf yn y Llywodraeth, am ei lwyddiant yn lleihau rhestrau aros. Diolch am bopeth rydych chi wedi'i wneud yn gwasanaethu pobl Cymru dros gymaint o flynyddoedd, ac rwy'n dymuno'n dda iawn i chi wrth i chi symud ymlaen i'ch pennod newydd.
A'r tu ôl i'r niferoedd hynny mae bywydau go iawn: y fenyw sy'n gallu cerdded i'r siop heb boen, y dyn sy'n gallu gweld wynebau ei wyrion eto, y teulu sydd o'r diwedd wedi cael yr alwad y maent wedi bod yn aros amdani. O ran mwy o gartrefi, mae hynny'n golygu cyrraedd ein targed o 20,000 o gartrefi cymdeithasol gyda 3,643 o gartrefi wedi'u cyflenwi y llynedd, y nifer uchaf erioed. Oherwydd nid moethusrwydd yw cartrefi, nhw yw'r sylfaen y mae popeth arall yn dibynnu arno, a gallwch ei weld ledled Cymru: cartrefi'n mynd i fyny, allweddi'n cael eu trosglwyddo, teuluoedd yn setlo mewn; plentyn â rhywle i wneud eu gwaith cartref, rhiant â rhywle diogel i fagu eu teulu, dyfodol sy'n teimlo'n ddiogel o'r diwedd.
Gwell trafnidiaeth: mae ein buddsoddiad mewn rheilffyrdd wedi arwain at gyfradd foddhad o 92 y cant. Trenau newydd, gwasanaethau newydd, sy'n bwysig am fod cysylltiadau da yn golygu mwy na mynd o A i B yn unig, mae'n ymwneud â mynd i'r gwaith, i'r coleg, i gyfle. A mwy o swyddi: mae hynny wedi golygu dros 50,000 o gyfleoedd wedi'u cefnogi'n uniongyrchol gan Lywodraeth Cymru yn y sector preifat yn ystod tymor y Senedd hon. Nid rhif ar daenlen yn unig yw hwnnw; mae'r rhain yn bobl mewn swyddi yn cael eu codi allan o dlodi, yn ennill bywoliaeth, yn adeiladu bywyd.
A Lywydd, rwyf am siarad am rywbeth arall a fydd yn parhau ymhell ar ôl i'r tymor hwn ddod i ben. Naw mlynedd ar hugain yn ôl, pleidleisiodd pobl Cymru dros ddatganoli. Fe wnaethant ymddiried ynom â'n Senedd ein hunain. Ac yn y tymor seneddol hwn, rydym wedi gwneud i'r Senedd gyflawni. Rydym wedi pasio 27 darn o ddeddfwriaeth sylfaenol—27 o gyfreithiau Cymreig a wnaed yma, dros Gymru a chan Gymru. Dyna beth y mae Llafur Cymru yn ei wneud: rydym yn troi ein gwerthoedd yn weithredoedd. Dileu elw o ofal plant sy'n derbyn gofal, achos a hyrwyddwyd gan Mark, gan Julie, gan Jane ac eraill, ond a gafodd ei yrru drwodd gan Dawn Bowden, sydd wedi ymrafael ag un o'r portffolios mwyaf anodd yn y Llywodraeth. A hoffwn ddiolch i'r fenyw hon o Ferthyr a fabwysiadwyd o Fryste am bopeth y mae hi wedi'i wneud yn y portffolio hwn ac mewn portffolios eraill a fu ganddi. Diolch, Dawn.
Ni all rhai sydd eisiau llywodraethu Cymru ddweud wrthych beth y mae eu prif bolisïau'n ei gostio. Ni allant ddweud wrthych chi beth fyddent yn ei wneud gyda'n GIG, ein bysiau, ein tai, dim ond y byddent yn ei wneud yn wahanol ac y byddent yn llunio cynllun. Byddai rhai yn dweud wrthych y gallwch chi dorri trethi a chryfhau gwasanaethau cyhoeddus ar yr un pryd. Mae rhai'n masnachu mewn rhaniadau, rhai ag atebion hawdd i broblemau cymhleth, gan osod cymuned yn erbyn cymuned. Nid arweinyddiaeth yw hynny. Nid Llywodraeth ddifrifol yw hynny. Nid dyma'r amser i dynnu eich troed oddi ar y sbardun, oherwydd gan weithio gyda Llywodraeth Lafur y DU, mae gennym gyfle nawr i fynd ymhellach ac yn gyflymach gyda dros £1.5 biliwn eisoes wedi'i ddatgloi i Gymru a llawer mwy o fewn cyrraedd.
Nawr, cyn i mi orffen, hoffwn fanteisio ar y cyfle hwn i ddiolch i chi i gyd am yr hyn a wnaethoch i wasanaethu pobl Cymru. Aelodau o'r meinciau cefn a fydd yn ein gadael, pobl fel Jenny Rathbone a Mark Isherwood, sydd wedi brwydro dros eu cymunedau ac wedi gwasanaethu fel Cadeiryddion pwyllgorau, diolch i chi am eich blynyddoedd o wasanaeth. Diolch i Julie James, Julie Morgan, John Griffiths, Mick Antoniw, Lesley Griffiths, Lee Waters, Joyce Watson. Gobeithio fy mod wedi crybwyll y rhai hynny ohonoch nad ydych yn sefyll eto i gyd, ac eithrio dau yr hoffwn eu crybwyll ymhellach.
Y cyntaf yw Jane Hutt, sydd wedi cael yr yrfa fwyaf rhyfeddol yn y lle hwn. Rhaid mai hi sy'n dal y record byd am wasanaethu ar y fainc flaen ac yn sicr o ran y math o wydnwch sydd gan y fenyw hon, y math o egni sydd ganddi. Mae'n hyfryd gweld ei theulu yn yr oriel heno. Wyddoch chi beth? Gallwch ei chael hi'n ôl oherwydd rydym ni wedi ymlâdd. Mae hi wedi gwneud gwaith gwych a dylech fod yn hynod falch ohoni. A hefyd, rwyf am sôn am Mark Drakeford, sydd wedi gwneud pethau anhygoel i'r wlad hon. Rydym mor ddiolchgar i chi, Mark, am bopeth a wnaethoch drosom, dros bobl Cymru ac am yr arweinyddiaeth a ddangoswyd gennych ar adeg a oedd yn anhygoel o heriol.
Hoffwn ddiolch i chi, Lywydd. Rydych chi wedi gwasanaethu ers 10 mlynedd yn y rôl bwysig hon ac rwy'n credu eich bod wedi gwneud gwaith eithaf da yn cadw trefn arnom. [Torri ar draws.]
Thank you, Jack. [Laughter.]
Diolch, Jack. [Chwerthin.]
We're very grateful. We're very grateful for your leadership.
Rydym yn ddiolchgar iawn. Rydym yn ddiolchgar iawn am eich arweinyddiaeth.
Diolch ichi am bopeth rŷch chi wedi ei wneud yn eich rôl fel Llywydd. Mae wedi bod yn anrhydedd i fod yn rhan o'r Senedd yma. Rydyn ni'n ddiolchgar iawn am eich arweiniad chi.
Thank you for everything you have done in your role as Llywydd. It has been an honour to be a part of this Senedd, and we are extremely grateful to you for your leadership.
I also want to thank all of you for the hard work you all do in your communities—the countless hours, the long weekends, the heaps of abuse. So, why do we do it? We do it because we all care. We do it because we care. So, to every colleague in this Senedd, to every public servant, to every partner who has helped us to deliver this term, thank you. And to the people of Wales, thank you for your trust. I believe in the people of Wales, in their resilience, their warmth, their humour, their stubborn, magnificent refusal to accept that things cannot get better.
Rwyf hefyd eisiau diolch i chi i gyd am y gwaith caled y mae pawb ohonoch chi'n ei wneud yn eich cymunedau—yr oriau dirifedi, y penwythnosau hir, y llwyth o gamdriniaeth. Felly, pam rydym ni'n ei wneud? Rydym yn ei wneud am ein bod ni i gyd yn malio. Rydym yn ei wneud am ein bod ni'n malio. Felly, i bob cyd-Aelod yn y Senedd hon, i bob gwas cyhoeddus, i bob partner sydd wedi ein helpu i gyflawni'r tymor hwn, diolch. Ac i bobl Cymru, diolch am eich ymddiriedaeth. Rwy'n credu ym mhobl Cymru, yn eu gwydnwch, eu cynhesrwydd, eu hiwmor, eu gwrthodiad ystyfnig a gwych i dderbyn na all pethau wella.
Mae Cymru'n well oherwydd yr hyn rŷn ni wedi'i gyflawni.
Wales is a better place because of what we have done.
Wales is better for what we've achieved here. But we have a lot more to do, and let me be clear: we're not finished yet. Diolch yn fawr iawn, Llywydd.
Mae Cymru'n well oherwydd yr hyn rydym wedi'i gyflawni yma. Ond mae gennym lawer mwy i'w wneud, a gadewch imi fod yn glir: nid ydym wedi gorffen eto. Diolch yn fawr iawn, Lywydd.
In this debate, Darren Millar has the last word.
Yn y ddadl hon, Darren Millar sydd â'r gair olaf.
Diolch, Llywydd. Twenty-seven years of Welsh Labour rule. Yes, propped up by Plaid Cymru and the Liberal Democrats. And we all know what that record is: the longest NHS waiting lists in the United Kingdom; just this week, 1,000 people said to have died needlessly—that's the estimate, not from us, but from the Royal College of Emergency Medicine—last year alone; the worst education system in the UK; and the lowest wages. Along with higher council taxes, higher business rates, less free childcare than over the border, and, of course, those very irritating default 20 mph speed limits on roads that are frankly so full of potholes it's difficult to reach 20 mph on most roads, it is a record of failure by anybody's measure. And on top of this, of course, you've failed our farmers, you've failed rural Wales, you've certainly failed the people of Powys, who are treated like second-class citizens when they go to hospitals in England to receive their treatment.
I heard Carolyn Thomas talk about Rhyl. The Labour Government has failed the people of Rhyl. It didn't deliver that hospital that it promised to deliver. It should've been built by now. And it's still one of the most deprived parts of Wales after 20-odd years of Labour Government. The record really is appalling. And it's absolutely right that it's not just Labour's failure. It is the failure of Plaid Cymru too, and you must accept responsibility for that.
You kindly referenced my role as a species champion for an iconic Welsh species, the red squirrel. I quickly Googled the species for which you are the champion—the chough. How apt. I checked out a little bit of trivia about the chough, and I understand, very aptly, that its conservation status is 'green'. When it's agitated, it makes a right racket like a football rattle. And it has a very large red bill, which is exactly what you're going to leave the people of Wales, should you ever rip Wales from our precious United Kingdom.
My message to Plaid Cymru is very simple: you can't keep propping up a failing Labour Government, signing partnership agreements, entering co-operation agreements, having formal coalitions, voting for Labour budgets and Labour legislation, and then turning up on people's doorsteps at election time saying, 'We offer change', because nothing could be further from the truth. You're not a party offering change; you are the back end, at the moment, of a failing pantomime horse that is the Labour-Plaid duopoly that has been trotting around the pantomime stage for many years here in Wales. You're a party that represents more of the same, more continuity, more left-wing failure.
And Reform isn't the answer to Wales's ills either. As everybody in this Chamber will know, I am all for Damascene conversions. I really, really am. But James Evans converting from the Conservatives to Reform really does take the biscuit after some of the things that he has said about Reform, in this Chamber and outside of this Chamber too. That was a conversion I simply don't believe in, to be honest.
Reform can produce headlines, they can produce slick social media clips, but when you scratch beneath the surface, they are not a serious party. Let me tell you this: we do not need a party running Wales whose former leader is in prison for taking Russian bribes, and we certainly don't need insomniacs, conspiracy theorists and people who consider the Welsh language a foreign language in charge of our proud nation.
Llywydd, the people of Wales deserve much better than this. They deserve a Government that understands a very simple principle, and that is that if you support hard-working people by cutting income tax, you can grow the economy. If you support small businesses by reducing business rates, you can grow the economy. If you support home ownership by restoring the right to buy and scrapping stamp duty, you can grow the Welsh economy. And if you support families by extending free childcare to enable parents to get back to work, you grow the economy. We've said very clearly how we will do it. We've set out a clear plan for change, to transform this nation and unleash its opportunity. That's what our plan to fix Wales and get Wales working is all about.
Labour has had 27 years. Plaid has had its chance—it has complained about things that it could have changed if it delivered better budget deals and better legislation deals, and you've absolutely failed. Reform—I hope they never get the chance to ruin our nation. So the choice at the election is clear: more failure, risky Reform, or a safe pair of hands with the Welsh Conservatives to fix Wales and get our country working once again.
Diolch, Lywydd. Saith mlynedd ar hugain o reolaeth Lafur Cymru. Ie, wedi'i chefnogi gan Blaid Cymru a'r Democratiaid Rhyddfrydol. Ac rydym i gyd yn gwybod beth yw'r hyn a gyflawnwyd: y rhestrau aros GIG hiraf yn y Deyrnas Unedig; yr wythnos hon, dywedir bod 1,000 o bobl wedi marw'n ddiangen—dyna'r amcangyfrif, nid gennym ni, ond gan y Coleg Brenhinol Meddygaeth Argyfwng—y llynedd yn unig; y system addysg waethaf yn y DU; a'r cyflogau isaf. Ynghyd â threthi cyngor uwch, ardrethi busnes uwch, llai o ofal plant am ddim nag ar yr ochr arall i'r ffin, ac wrth gwrs, y terfynau cyflymder 20 mya diofyn rhwystredig hynny ar ffyrdd sydd mor llawn o dyllau nes ei bod hi'n anodd cyrraedd 20 mya ar y rhan fwyaf o ffyrdd, mae'n hanes o fethiant yn ôl mesur unrhyw un. Ac ar ben hyn, wrth gwrs, rydych chi wedi gwneud cam â'n ffermwyr, rydych chi wedi gwneud cam â chefn gwlad Cymru, rydych chi'n sicr wedi gwneud cam â phobl Powys, sy'n cael eu trin fel dinasyddion eilradd pan fyddant yn mynd i ysbytai yn Lloegr i gael eu triniaeth.
Clywais Carolyn Thomas yn siarad am y Rhyl. Mae'r Llywodraeth Lafur wedi gwneud cam â phobl y Rhyl. Ni wnaeth ddarparu'r ysbyty yr addawodd ei ddarparu. Dylai fod wedi cael ei adeiladu erbyn hyn. Ac mae'n dal i fod yn un o'r rhannau mwyaf difreintiedig o Gymru ar ôl 20 mlynedd o Lywodraeth Lafur. Mae'r hanes yn wirioneddol ofnadwy. Ac mae'n hollol wir nad methiant Llafur yn unig ydyw. Mae'n fethiant ar ran Plaid Cymru hefyd, ac mae'n rhaid ichi dderbyn cyfrifoldeb am hynny.
Fe wnaethoch chi gyfeirio'n garedig at fy rôl fel hyrwyddwr un o'r rhywogaethau eiconig Gymreig, y wiwer goch. Fe wneuthum chwiliad Google cyflym am y rhywogaeth rydych chi'n ei hyrwyddo—y frân goesgoch. Am addas. Fe wneuthum edrych ar ychydig o ffeithiau am y frân goesgoch, a deall, yn briodol iawn, fod ei statws cadwraeth yn 'wyrdd'. Pan fydd yn cynhyrfu, mae'n gwneud sŵn mawr tebyg i ratl bêl-droed. Ac mae ganddi big fawr goch—'bill' yn Saesneg—a dyna'n union fyddwch chi'n ei adael i bobl Cymru, pe baech chi byth yn rhwygo Cymru'n rhydd o'n Teyrnas Unedig werthfawr.
Mae fy neges i Blaid Cymru yn syml iawn: ni allwch barhau i gynnal Llywodraeth Lafur sy'n methu, llofnodi cytundebau partneriaeth, ymrwymo i gytundebau cydweithio, cael clymbleidiau ffurfiol, pleidleisio dros gyllidebau Llafur a deddfwriaeth Lafur, a glanio ar garreg y drws pobl adeg yr etholiad a dweud, 'Rydym ni'n cynnig newid', oherwydd ni allai unrhyw beth fod ymhellach o'r gwir. Nid ydych chi'n blaid sy'n cynnig newid; chi yw pen ôl, ar hyn o bryd, y ceffyl pantomeim aflwyddiannus, sef y deuopoli Llafur-Plaid Cymru sydd wedi bod yn trotian dros lwyfan y pantomeim ers blynyddoedd lawer yma yng Nghymru. Rydych chi'n blaid sy'n cynrychioli mwy o'r un peth, mwy o barhad, mwy o fethiant asgell chwith.
Ac nid Reform yw'r ateb i broblemau Cymru chwaith. Fel y bydd pawb yn y Siambr hon yn gwybod, rwy'n gyfan gwbl o blaid tröedigaethau ar y ffordd i Ddamascus. Yn bendant iawn. Ond mae'r ffordd y trodd James Evans oddi wrth y Ceidwadwyr ac at Reform yn anhygoel ar ôl rhai o'r pethau y mae wedi'u dweud am Reform, yn y Siambr hon a'r tu allan i'r Siambr hon hefyd. Roedd yn dröedigaeth nad wyf i'n credu ynddi, i fod yn onest.
Gall Reform gynhyrchu penawdau, gallant gynhyrchu clipiau cyfryngau cymdeithasol slic, ond pan fyddwch chi'n crafu o dan yr wyneb, nid ydynt yn blaid ddifrifol. Gadewch imi ddweud hyn: nid ydym angen plaid i redeg Cymru sydd â'i chyn-arweinydd yn y carchar am gymryd llwgrwobrwyon Rwsiaidd, ac yn sicr nid ydym angen anhunwyr, damcaniaethwyr cynllwyn a phobl sy'n ystyried y Gymraeg yn iaith dramor yn gyfrifol am ein cenedl falch.
Lywydd, mae pobl Cymru yn haeddu llawer gwell na hyn. Maent yn haeddu Llywodraeth sy'n deall egwyddor syml iawn, sef os ydych chi'n cefnogi pobl sy'n gweithio'n galed drwy dorri treth incwm, gallwch dyfu'r economi. Os ydych chi'n cefnogi busnesau bach drwy leihau ardrethi busnes, gallwch dyfu'r economi. Os ydych chi'n cefnogi perchnogaeth ar gartref drwy adfer yr hawl i brynu a dileu'r dreth stamp, gallwch dyfu economi Cymru. Ac os ydych chi'n cefnogi teuluoedd drwy ymestyn gofal plant am ddim i alluogi rhieni i fynd yn ôl i'r gwaith, rydych chi'n tyfu'r economi. Rydym wedi dweud yn glir iawn sut y byddwn ni'n ei wneud. Rydym wedi gosod cynllun clir ar gyfer newid, i drawsnewid y genedl hon a rhyddhau ei chyfle. Dyna yw ein cynllun i drwsio Cymru a chael Cymru i weithio.
Mae Llafur wedi cael 27 mlynedd. Mae Plaid Cymru wedi cael ei gyfle—mae wedi cwyno am bethau y gallai fod wedi eu newid pe bai wedi cyflawni cytundebau cyllidebol gwell a chytundebau deddfwriaethol gwell, ac rydych chi wedi methu'n llwyr. Reform—rwy'n gobeithio na fyddant byth yn cael cyfle i ddifetha ein cenedl. Felly mae'r dewis yn yr etholiad yn glir: mwy o fethiant, Reform peryglus, neu bâr diogel o ddwylo gyda'r Ceidwadwyr Cymreig i drwsio Cymru a chael ein gwlad i weithio unwaith eto.
Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig heb ei ddiwygio? A oes unrhyw un yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Oes, mae yna wrthwynebiad. Mi wnawn ni ohirio'r bleidlais tan y cyfnod pleidleisio.
The proposal is to agree the motion without amendment. Does any Member object? [Objection.] There is objection. Therefore, we'll defer voting until voting time.
Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.
Voting deferred until voting time.
Dwi wedi derbyn un cwestiwn amserol i'w gymryd cyn diwedd ein gwaith ni y prynhawn yma. Mae'r cwestiwn yma i Ysgrifennydd y Cabinet dros Lywodraeth Leol a Thai, ac i'w ofyn gan Adam Price.
I have accepted a further topical question to be taken before the end of our business this afternoon. It is to be asked to the Cabinet Secretary for Housing and Local Government, and will be asked by Adam Price.
1. Pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o Adolygiad Rycroft, a sut fydd yn sicrhau bod y cap newydd ar roddion a'r gwaharddiad ar roddion cryptoarian ledled y DU yn cael eu cymhwyso'n effeithiol yng Nghymru cyn etholiad 2026 y Senedd? TQ1459
1. What assessment has the Welsh Government made of the Rycroft Review, and how will it ensure the new UK wide donation cap and ban on cryptocurrency donations are applied effectively in Wales ahead of the 2026 Senedd election? TQ1459
Diolch, Adam. I welcome the Rycroft review and the UK Government's commitment to implement its recommendations on overseas electors and cryptocurrency donations, which will apply from today. A further legislative consent memorandum will be laid before the seventh Senedd, and a committee will have an opportunity to scrutinise all aspects of the Bill as amended before the Senedd votes on a motion to accept the proposals.
Diolch, Adam. Rwy'n croesawu adolygiad Rycroft ac ymrwymiad Llywodraeth y DU i weithredu ei argymhellion ar etholwyr tramor a rhoddion cryptoarian, a fydd yn gymwys o heddiw ymlaen. Bydd memorandwm cydsyniad deddfwriaethol arall yn cael ei osod gerbron y seithfed Senedd, a bydd pwyllgor yn cael cyfle i graffu ar bob agwedd ar y Bil fel y'i diwygiwyd cyn i'r Senedd bleidleisio ar gynnig i dderbyn y cynigion.
We in Plaid Cymru fully support a UK-wide cap on political donations and a ban on cryptocurrency donations, but we're deeply frustrated that the UK Government has acted so late that these vital changes cannot receive proper scrutiny, and no legislative motion can be considered before the Senedd is dissolved. Does the Cabinet Secretary agree that the UK Government should have acted sooner so that changes to Wales's electoral finance rules could have been properly scrutinised and properly consented to by this Senedd, not dropped on us during the very last Plenary before dissolution, with the 2026 election almost upon us?
In the light of recent scandals involving foreign influence and political donations—the Nathan Gill case linked to Russia and Reform UK, and the alleged China espionage case involving figures within Welsh Labour—will the Welsh Government now commit to a stronger, Wales-led approach to defending the integrity of our democracy, ensuring that these new donation caps and cryptocurrency bans are robustly enforced in Wales, and making unmistakably clear that Welsh elections will not be left exposed to foreign financial interference and political corruption?
Rydym ni ym Mhlaid Cymru'n cefnogi cap ledled y DU ar roddion gwleidyddol a gwaharddiad ar roddion cryptoarian, ond rydym yn rhwystredig iawn fod Llywodraeth y DU wedi gweithredu mor hwyr fel na all y newidiadau hanfodol hyn gael eu craffu'n briodol, ac fel na ellir ystyried unrhyw gynnig deddfwriaethol cyn i'r Senedd gael ei diddymu. A yw Ysgrifennydd y Cabinet yn cytuno y dylai Llywodraeth y DU fod wedi gweithredu'n gynt fel y gallai'r Senedd hon fod wedi craffu'n briodol ar newidiadau i reolau cyllid etholiadol Cymru, heb eu gollwng arnom yn ystod y Cyfarfod Llawn diwethaf cyn diddymu, gydag etholiad 2026 bron ar ein gwarthaf?
Yng ngoleuni'r sgandalau diweddar yn ymwneud â dylanwad tramor a rhoddion gwleidyddol—achos Nathan Gill sy'n gysylltiedig â Rwsia a Reform UK, a'r achos ysbïo Tsieineaidd honedig yn ymwneud â ffigyrau o fewn Llafur Cymru—a wnaiff Llywodraeth Cymru ymrwymo nawr i ddull cryfach, wedi'i arwain gan Gymru o ddiogelu uniondeb ein democratiaeth, gan sicrhau bod y capiau newydd hyn ar roddion a'r gwaharddiadau ar gryptoarian yn cael eu gorfodi'n gadarn yng Nghymru, a gwneud yn glir nad yw etholiadau Cymru yn cael eu gadael yn agored i ymyrraeth ariannol o dramor a llygredd gwleidyddol?
Diolch, Adam. Absolutely, this is a really significant move today by the UK Government, and this is about protecting our democracy from those who seek to undermine it. The UK Government will implement all 17 recommendations in full.
I think it's important to remember that this review was ordered by the UK Labour Government in the wake of the conviction of the former Reform leader in Wales, Nathan Gill, for accepting bribes from Russia-linked sources. Philip Rycroft says in his report that he was not pressing the panic button, but ringing the alarm bell about the risk of foreign interference in the UK political system. The rules will apply without fear or favour to Members of all parties, as did the bribery law that led to the jailing of the former Reform leader in Wales, Nathan Gill.
I understand the timing of this coming out. This is an important move, but as I said in the initial response, it'll be for the next Senedd to have that scrutiny. But I am really pleased that this is a retrospective move. I think it's really important that it is a retrospective move. It'll be ensuring that there will be an annual cap on donations from overseas electors of £100,000 and a ban on all cryptocurrency donations, which will prevent bad actors from using untraceable means of influencing elections.
Diolch, Adam. Yn hollol, mae hwn yn symudiad arwyddocaol iawn heddiw gan Lywodraeth y DU, ac mae'n ymwneud â diogelu ein democratiaeth rhag y rhai sy'n ceisio ei thanseilio. Bydd Llywodraeth y DU yn gweithredu pob un o'r 17 argymhelliad yn llawn.
Rwy'n credu ei bod yn bwysig cofio bod yr adolygiad hwn wedi'i orchymyn gan Lywodraeth Lafur y DU yn sgil euogfarn cyn-arweinydd Reform yng Nghymru, Nathan Gill, am dderbyn llwgrwobrwyon o ffynonellau'n gysylltiedig â Rwsia. Dywed Philip Rycroft yn ei adroddiad nad oedd yn pwyso'r botwm panig, ond yn canu'r gloch larwm am y risg o ymyrraeth dramor yn system wleidyddol y DU. Bydd y rheolau'n gymwys heb ofn na ffafr i Aelodau o bob plaid, fel yr oedd y gyfraith lwgrwobrwyo a arweiniodd at garcharu cyn-arweinydd Reform yng Nghymru, Nathan Gill.
Rwy'n deall amseriad rhyddhau hyn. Mae'n symudiad pwysig, ond fel y dywedais yn yr ymateb cychwynnol, mater i'r Senedd nesaf fydd gwneud y craffu hwnnw. Ond rwy'n falch iawn fod hwn yn symudiad ôl-weithredol. Rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn ei fod yn symudiad ôl-weithredol. Bydd yn sicrhau y bydd cap blynyddol o £100,000 ar roddion gan etholwyr tramor a gwaharddiad ar bob rhodd cryptoarian, a fydd yn atal gweithredwyr diegwyddor rhag defnyddio dulliau na ellir eu holrhain o ddylanwadu ar etholiadau.
I very much agree with the points that were raised by Adam Price, and I welcome the statement made by the Cabinet Secretary this afternoon. However, I do believe we do need stronger protections for our elections. We've seen that Reform is largely a foreign-funded political party, with £9 million from a single donor based in Thailand. I do not want the politics of this country to be bought by foreign billionaires. I do not want the political parties represented here to be in the pockets of foreign billionaires and dictators. I believe that we should be asking the UK Government immediately to take action to protect our democracy and the integrity of our elections. I do not believe there should be any place for foreign donations to political parties operating in the UK. I don't understand why we allow people who don't live here, who are not a part of our community, to donate up to £100,000. I don't understand that. I also don't understand why we don't put further protections in place to prevent social media purchasing of our public discourse. That is what we're seeing at the moment. I think we need far stronger regulations to protect the integrity of our democracy. I would very much welcome, Cabinet Secretary, if you could take matters further with the UK Government during recess to protect our elections.
Rwy'n cytuno'n fawr â'r pwyntiau a godwyd gan Adam Price, ac rwy'n croesawu'r datganiad a wnaed gan Ysgrifennydd y Cabinet y prynhawn yma. Fodd bynnag, rwy'n credu bod angen amddiffyniadau cryfach arnom ar gyfer ein hetholiadau. Rydym wedi gweld bod Reform yn blaid wleidyddol a ariennir o dramor i raddau helaeth, gyda £9 miliwn gan un rhoddwr yng Ngwlad Thai. Nid wyf am i wleidyddiaeth y wlad hon gael ei phrynu gan biliwnyddion tramor. Nid wyf am i'r pleidiau gwleidyddol a gynrychiolir yma fod ym mhocedi biliwnyddion ac unbeniaid tramor. Rwy'n credu y dylem ofyn i Lywodraeth y DU ar unwaith i weithredu i ddiogelu ein democratiaeth ac uniondeb ein hetholiadau. Nid wyf yn credu y dylai fod unrhyw le i roddion tramor i bleidiau gwleidyddol sy'n gweithredu yn y DU. Nid wyf yn deall pam ein bod ni'n caniatáu i bobl nad ydynt yn byw yma, nad ydynt yn rhan o'n cymuned, gyfrannu hyd at £100,000. Nid wyf yn deall hynny. Nid wyf yn deall chwaith pam nad ydym yn rhoi amddiffyniadau pellach ar waith i atal cyfryngau cymdeithasol rhag prynu ein disgwrs cyhoeddus. Dyna a welwn ar hyn o bryd. Rwy'n credu bod angen rheoliadau llawer cryfach arnom i warchod uniondeb ein democratiaeth. Ysgrifennydd y Cabinet, buaswn yn falch iawn pe gallech chi fynd â materion ymhellach gyda Llywodraeth y DU yn ystod y toriad i ddiogelu ein hetholiadau.
Diolch, Alun. Absolutely, I agree that this is about protecting our democracy from those who seek to undermine it. As I said, the UK Government will implement all 17 of the recommendations from that report in full. As I said, the retrospective aspect is really important. It's going to be in force from next Wednesday, and the Secretary of State has said that he's not prepared to allow any window of opportunity in which malign actors based overseas can funnel dark money into our politics. I'd like to think that is something that we can all agree on here.
Cryptocurrency does pose a particular threat for electoral integrity due to its capacity for anonymity. I do intend to speak with the Secretary of State, and I will keep Members updated as well through recess. I did meet with the Electoral Commission today. I meet with them regularly. One of the things that I talked to them about this morning was around the integrity of our elections. There is a lot of work going on in this, and there will be briefing out to all Senedd Members over the recess period as well.
Diolch, Alun. Yn hollol, rwy'n cytuno bod hyn yn ymwneud â diogelu ein democratiaeth rhag y rhai sy'n ceisio ei thanseilio. Fel y dywedais, bydd Llywodraeth y DU yn gweithredu pob un o'r 17 argymhellion o'r adroddiad hwnnw yn llawn. Fel y dywedais, mae'r agwedd ôl-weithredol yn bwysig iawn. Mae'n mynd i fod mewn grym o ddydd Mercher nesaf, ac mae'r Ysgrifennydd Gwladol wedi dweud nad yw'n barod i ganiatáu unrhyw ffenest o gyfle lle gall gweithredwyr maleisus sydd wedi'u lleoli dramor sianelu arian tywyll i mewn i'n gwleidyddiaeth. Hoffwn feddwl bod hynny'n rhywbeth y gallwn ni i gyd gytuno arno yma.
Mae cryptoarian yn fygythiad arbennig i uniondeb etholiadol oherwydd ei allu i fod yn anhysbys. Rwy'n bwriadu siarad â'r Ysgrifennydd Gwladol, a byddaf yn rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau hefyd drwy gydol y toriad. Fe gyfarfûm â'r Comisiwn Etholiadol heddiw. Rwy'n cyfarfod â nhw'n rheolaidd. Un o'r pethau y siaradais â nhw amdano y bore yma oedd uniondeb ein hetholiadau. Mae llawer o waith yn digwydd ar hyn, a bydd cyfarwyddyd yn mynd i holl Aelodau'r Senedd dros gyfnod y toriad hefyd.
Yn olaf, Jane Dodds.
Finally, Jane Dodds.
Diolch yn fawr iawn, Llywydd. You talked about protecting our electoral integrity, and this is definitely a significant step to stop influencing our politics, which, as you said, will happen from next Wednesday. It's a really positive move, and I'm pleased to see it being adopted immediately.
But, of course, another element of influence on our politics is the role of deliberate deception. As you know, a few of us have been pushing—and we're grateful to the Counsel General—for that to be in place for our elections going forward. That hasn't happened, for a number of reasons. But it seems a contradiction that we can adopt this measure immediately, and yet we cannot adopt another measure that ensures that people don't deliberately lie during our elections and after our elections, which has a very negative influence, not just on our democracy, but on the safety of people in this room. Because once lies are being told, then they start to generate other people joining in with that and actually putting people like us at risk, particularly women, because they start to generate a whole debate and a whole raft of people coming in on that. So, could I ask you, please, Cabinet member, what are the reasons why we can't adopt that particular move immediately, given that we're going to adopt the Rycroft review recommendations? Diolch yn fawr iawn.
Diolch yn fawr iawn, Lywydd. Fe wnaethoch chi siarad am warchod ein huniondeb etholiadol, ac mae hwn yn bendant yn gam arwyddocaol i roi'r gorau i ddylanwadu ar ein gwleidyddiaeth, a fydd, fel y dywedoch chi, yn digwydd o ddydd Mercher nesaf. Mae'n symudiad cadarnhaol iawn, ac rwy'n falch o'i weld yn cael ei fabwysiadu ar unwaith.
Ond wrth gwrs, elfen arall o ddylanwad ar ein gwleidyddiaeth yw rôl dichell fwriadol. Fel y gwyddoch, mae rhai ohonom wedi bod yn gwthio—ac rydym yn ddiolchgar i'r Cwnsler Cyffredinol—i hynny fod yn ei le ar gyfer ein hetholiadau yn y dyfodol. Nid yw hynny wedi digwydd, am nifer o resymau. Ond mae'n ymddangos yn anghyson ein bod yn gallu mabwysiadu'r mesur hwn ar unwaith, ac eto ni allwn fabwysiadu mesur arall sy'n sicrhau nad yw pobl yn dweud celwydd yn fwriadol yn ystod ein hetholiadau ac ar ôl ein hetholiadau, rhywbeth sy'n cael dylanwad negyddol iawn, nid yn unig ar ein democratiaeth, ond ar ddiogelwch pobl yn yr ystafell hon. Oherwydd pan fydd celwyddau'n cael eu dweud, maent yn dechrau gwneud i bobl eraill ymuno â hynny a rhoi pobl fel ni mewn perygl, yn enwedig menywod, oherwydd maent yn dechrau dadl fawr a llu o bobl yn dod i mewn ar hynny. Felly, a gaf ofyn i chi, os gwelwch yn dda, aelod o'r Cabinet, beth yw'r rhesymau pam na allwn fabwysiadu'r cam penodol hwnnw ar unwaith, o ystyried ein bod yn mynd i fabwysiadu argymhellion adolygiad Rycroft? Diolch yn fawr iawn.
Thank you, Jane. I know that this subject has been discussed a number of times through this Senedd, and I know my Cabinet colleague the Minister for Delivery and Counsel General has led that response. But, obviously, this isn't a criminal offence, this will be a ban on cryptocurrency, so there is a difference. And I just think that this is an important move by the UK Government. Obviously, as a Welsh Government, we have been speaking with the UK Government throughout this process as well. This is something that I think should be warmly welcomed by all, and I'm really pleased that the UK Government will implement all of the recommendations that have been put forward in the report.
Diolch, Jane. Rwy'n gwybod bod y pwnc hwn wedi cael ei drafod sawl gwaith drwy'r Senedd hon, ac rwy'n gwybod bod fy nghyd-aelod o'r Cabinet, y Gweinidog Cyflawni a'r Cwnsler Cyffredinol, wedi arwain yr ymateb hwnnw. Ond yn amlwg, nid yw hon yn drosedd, bydd yn waharddiad ar cryptoarian, felly mae gwahaniaeth. Ac rwy'n credu bod hwn yn symudiad pwysig gan Lywodraeth y DU. Yn amlwg, fel Llywodraeth Cymru, rydym wedi bod yn siarad â Llywodraeth y DU drwy gydol y broses hon hefyd. Mae hyn yn rhywbeth y credaf y dylid ei groesawu'n gynnes gan bawb, ac rwy'n falch iawn y bydd Llywodraeth y DU yn gweithredu'r holl argymhellion sydd wedi'u cyflwyno yn yr adroddiad.
Diolch yn fawr i'r Ysgrifennydd Cabinet.
I thank the Cabinet Secretary.
Yr eitem nesaf yw'r ddadl fer. Mark Isherwood sydd wedi bod yn llwyddiannus yn y balot ar gyfer y ddadl fer. Mark Isherwood.
The next item is the short debate. Mark Isherwood has been successful in the ballot for this short debate. Mark Isherwood.
Diolch, Llywydd. Having attended approximately 1,600 Plenary sessions since first being elected in 2003 as an Assembly Member, then as a Member of the Senedd, this is my final one. I look back at five terms and 23 sometimes fun, always frantic and frequently frustrating years in this role. By my reckoning, only six of the Members here in 2003 are still Members now, and half of us are retiring.
As I walk down the corridors of this Welsh Parliament, they're filled with imagined ghosts. When I arrived, which sometimes feels like yesterday and sometimes 100 years ago, I joined an Assembly that was still a single corporate body in law, but was already operating in large part as if the legal separation of power between Parliament and Government, which was to follow, had already happened. I established friendships across all the parties, although almost all of that early friendship group have since moved on or passed on. I also remember how Peter Law and John Marek put truth before diktat when they resigned the Labour whip.
Having previously worked in the building society sector, where I obtained professional banking qualifications, and having held several voluntary positions, including housing association board member and chair of school governors, I arrived here with a working knowledge and understanding of many of the issues affecting the people of Wales, including what was then a threatened, but avoidable housing crisis, including what was then a threatened, but avoidable economic crash, including the worryingly high levels of persistent poverty in our communities, including, from personal experience, the systemic barriers facing children with what we then called special educational needs, and including serious allegations relating to certain public bodies. Woe betide any principled whistleblower who dared tell the truth; a theme that has continued throughout my years as a Member here and remains prevalent in Labour Wales today. It was from 2003, not 2010, that I started highlighting these issues in the Chamber, in committee and cross-party groups, in the media and in my response to external inquiries.
At this point, I must thank my long-suffering staff, who are amongst the longest serving in the Senedd, for supporting me in the multiple shadow ministerial roles I've held, and for doing the heavy lifting on my ever-burgeoning case load. It has been a privilege to chair the Public Accounts and Public Administration Committee during this sixth Senedd and the legislation committee during the third Senedd term. And I thank the hard-working clerking teams and the members of those committees. It has been a privilege to chair purposeful cross-party groups on many often related social justice matters, past and present, over many years, including those on disability, on autism, on deaf issues, on neurological conditions, on hospices and palliative care, on funerals and bereavement, on fuel poverty and energy efficiency, on violence against women and children last term, and on north Wales. It has also been a privilege to be the Wales species champion for the magnificent, evocative and threatened curlew since 2016, working with Gylfinir Cymru/Curlew Wales to highlight the multiple and multispecies benefits that curlew recovery would bring.
Diolch, Lywydd. Ar ôl mynychu oddeutu 1,600 o sesiynau Cyfarfod Llawn ers cael fy ethol gyntaf yn 2003 fel Aelod Cynulliad, yna fel Aelod o'r Senedd, dyma fy un olaf. Rwy'n edrych yn ôl ar bum tymor a 23 o flynyddoedd a oedd weithiau'n hwyliog, bob amser yn eithriadol o brysur ac yn aml yn rhwystredig yn y rôl hon. Yn ôl fy nghyfrif i, dim ond chwech o'r Aelodau a oedd yma yn 2003 sy'n dal i fod yn Aelodau erbyn hyn, ac mae ein hanner yn ymddeol.
Wrth imi gerdded i lawr coridorau'r Senedd Gymreig hon, maent yn llawn o ysbrydion dychmygol. Pan gyrhaeddais, sydd weithiau'n teimlo fel ddoe ac weithiau'n 100 mlynedd yn ôl, ymunais â Chynulliad a oedd yn dal i fod yn un corff corfforaethol yn y gyfraith, ond a oedd eisoes yn gweithredu i raddau helaeth fel pe bai'r gwahaniad pwerau cyfreithiol rhwng y Senedd a'r Llywodraeth, a oedd i ddilyn, eisoes wedi digwydd. Gwneuthum gyfeillion ar draws yr holl bleidiau, er bod bron bob un o'r grŵp cynnar hwnnw o gyfeillion wedi symud ymlaen neu wedi ein gadael ers hynny. Rwy'n cofio hefyd sut y gwnaeth Peter Law a John Marek roi'r gwir o flaen dictad drwy ymwrthod â chwip Llafur.
Ar ôl gweithio yn y sector cymdeithasau adeiladu yn flaenorol, lle cefais gymwysterau bancio proffesiynol, ac ar ôl dal sawl swydd wirfoddol, gan gynnwys bod yn aelod o fwrdd cymdeithas dai a chadeirydd llywodraethwyr ysgol, cyrhaeddais yma gyda gwybodaeth a dealltwriaeth weithredol o lawer o'r materion sy'n effeithio ar bobl Cymru, gan gynnwys yr hyn a oedd ar y pryd yn fygythiad o argyfwng tai, ond un y gellid ei osgoi, gan gynnwys yr hyn a oedd ar y pryd yn fygythiad o chwalfa economaidd, ond un y gellid ei hosgoi, gan gynnwys y lefelau pryderus o uchel o dlodi parhaus yn ein cymunedau, gan gynnwys, o brofiad personol, y rhwystrau systemig sy'n wynebu plant â'r hyn a alwem bryd hynny'n anghenion addysgol arbennig, ac yn cynnwys honiadau difrifol yn ymwneud â chyrff cyhoeddus penodol. Gwae unrhyw chwythwr chwiban egwyddorol a feiddiai ddweud y gwir; thema sydd wedi parhau drwy gydol fy mlynyddoedd fel Aelod yma ac sy'n parhau i fod yn gyffredin yng Nghymru Llafur heddiw. O 2003 ymlaen, nid 2010, y dechreuais dynnu sylw at y materion hyn yn y Siambr, mewn pwyllgorau a grwpiau trawsbleidiol, yn y cyfryngau ac yn fy ymateb i ymholiadau allanol.
Ar y pwynt hwn, rhaid i mi ddiolch i fy staff amyneddgar, sydd ymhlith y rhai sydd wedi gwasanaethu hiraf yn y Senedd, am fy nghefnogi yn y rolau gweinidogol cysgodol lluosog rwyf wedi'u dal, ac am wneud y gwaith caled ar fy llwyth achosion a oedd yn cynyddu'n barhaus. Mae wedi bod yn fraint cadeirio'r Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus a Gweinyddiaeth Gyhoeddus yn ystod y chweched Senedd a'r pwyllgor deddfwriaeth yn ystod trydydd tymor y Senedd. A diolch i'r timau clercio gweithgar ac aelodau'r pwyllgorau hynny. Mae wedi bod yn fraint cadeirio grwpiau trawsbleidiol pwrpasol ar lawer o faterion cyfiawnder cymdeithasol a oedd yn aml yn gysylltiedig, ddoe a heddiw, dros nifer o flynyddoedd, gan gynnwys y rhai ar anabledd, ar awtistiaeth, ar faterion pobl fyddar, ar gyflyrau niwrolegol, ar hosbisau a gofal lliniarol, ar angladdau a phrofedigaeth, ar dlodi tanwydd ac effeithlonrwydd ynni, ar drais yn erbyn menywod a phlant y tymor diwethaf, ac ar ogledd Cymru. Mae hefyd wedi bod yn fraint bod yn hyrwyddwr rhywogaethau Cymru ers 2016 ar ran rhywogaeth odidog y gylfinir sydd dan fygythiad, gan weithio gyda Gylfinir Cymru i dynnu sylw at y manteision lluosog ac amlrywogaethol y byddai adferiad y gylfinir yn eu cynnig.
Behind the rhetoric about disability rights and the social model of disability, I continue to hear daily from and about disabled adults and children with neurodevelopmental conditions and people with life-limiting conditions who are still being blamed, bullied and labelled by senior public officials who refuse to do what is right in law and practice and continue to be allowed to get away with this. Behind all the legislation, strategies and plans, there remains a real need for inclusion, equity and understanding grounded in lived experience, so that people and their families can participate fully in their communities, thrive, experience happiness and have a genuine voice and control over their lives. This will require a wholly different approach from future Welsh Governments in practice as well as in word, recognising the people who know what is best for their communities are the people who live in them.
The Labour Welsh Government spent £0.5 billion on their scrapped Communities First programme to tackle poverty in the most deprived communities in Wales, but failed to do so. After they spent billions of structural funding intended to close the prosperity gap, Wales still had the lowest prosperity per head amongst the UK nations, with the lowest wages and highest proportion of low-paid jobs in Britain. The Industrial Communities Alliance's local authority members in Wales have now expressed deep concern that the UK Labour Government's proposed successor to the UK's shared prosperity fund, the local growth fund, will take a sledgehammer to services presently supported in Wales by the UK's shared prosperity fund.
Labour and Plaid Cymru Members sneered when I warned, 22 years ago, that Gordon Brown's borrowing would lead to a day of reckoning. They sneered when I said, 21 years ago, that the International Monetary Fund had warned that the UK banking system was more exposed to sub-prime debt than anywhere else in the world. They sneered when I said that the National Audit Office warned Gordon Brown's Treasury, three years before Northern Rock nearly went bust, that it needed to set up emergency plans to handle a banking crisis, but did nothing about it. They sneered when I said that the Financial Services Authority had reported political emphasis by the Blair-Brown UK Government on the need for them to be 'light touch' in their approach to bank regulation. Therefore, the architect of austerity, Gordon Brown, bequeathed an economy on the brink of collapse, with the highest level of debt in the G20 as a share of GDP, behind only Ireland and Greece in the EU, and the highest budget deficit in peacetime UK history. If you have a big deficit, the lenders own you and set the terms, and those high-deficit countries that rejected what we now call austerity got it in far greater measure.
Around 30 per cent of children in Wales are currently living in poverty, which Labour and Plaid Cymru have blamed on post-2010 Conservative UK Governments, dodging the reality that child poverty in Wales reached the highest level of any nation at 32 per cent before the credit crunch in 2008, when there were Labour Governments at both ends of the M4. In reality, 27 years of devolved socialism has left Wales with the highest poverty rates in the UK and the lowest employment and highest economic inactivity rates in Great Britain. In human terms, this means the anxiety of unopened letters, the calculation at the supermarket till, the pride swallowed when asking for help. This is a consistent record of abject failure.
Housing is key to community regeneration. However, Wales has an affordable and social housing supply crisis that did not exist when Labour came to power here in 1999. I campaigned with the sector from 2003 to prevent this, but Labour ignored the warnings until the damage was done, causing the housing and homelessness crisis in Wales. The UK Housing Review 2011/12 stated that, by 2010, the Labour and Plaid Cymru coalition Welsh Government had by far the lowest proportional level of housing expenditure of any of the four UK nations. Even last year, Wales was the only UK nation to see fewer new home registrations than in 2012, and this Labour Welsh Government now massages the figures to pretend that they are going to meet their woefully inadequate housing target.
Voluntary and community bodies are key to thriving Welsh communities, delivering essential services side by side with service professionals and service users, but economically illiterate Welsh Government budgets have starved them of resources, thereby generating far higher cost pressures for our overburdened hospitals and social services. You know who I'm talking about. In contrast, we want a Wales where the indispensable work of community groups and hubs is recognised, respected and supported. Because community action is not a nice-to-have but an intelligent investment in social and economic well-being.
Policing and justice are key to community safety, operating on an east-west basis across Wales. Most people in Wales live in or near regions straddling the border with England. However, with the Welsh Government controlling key services that support prevention and rehabilitation, Wales has the highest imprisonment rate in western Europe. Yet Welsh Labour and Plaid Cymru are calling for the devolution of policing and justice, quoting reports that fail to reference the established, deep-rooted joint working with neighbouring police forces across the invisible east-west crime and justice border with England. Because we prioritise community safety over ideology, the Welsh Conservatives will continue to oppose this.
Welsh Labour operates within the ideological straitjacket bequeathed by Marxism—yes, I studied it too—which has consistently prevented them from taking the action needed to fix Wales. Plaid Cymru have acted as Labour's pernicious props, through coalition, co-operation agreements or budget deals. They seek to divide the British people and destroy our United Kingdom, just as our enemies seek to destabilise the western democracies, betraying the true legacy of unity amongst the Britons, Cymry, across Britain, wrongly labelled 'foreigner' or 'invader', 'Wealas' or 'Welsh' by the Dark Ages invader. In reality, we are one.
And then we have Nigel 'Homer Simpson' Farage's temporary coalition of cowboys, con artists, conspiracy theorists, chancers, charlatans and the economically challenged. The last time Farage's gang formed a group in the Senedd, it blew apart within weeks and sabotaged effective scrutiny of the Welsh Government for five years.
However, let me finish on a positive note, by thanking—[Interruption.]—by thanking—[Interruption.] It is very frustrating to be leaving this place having dreams to tackle those issues and having faced these continuous barriers and refusal to understand and listen, or straitjacketed thinking. However, let me finish on a positive note, as I say, by thanking Members across the parties who have worked with me positively on many issues, including the cross-party groups, by thanking this Senedd for enabling my British Sign Language (Wales) Bill to become legislation and by thanking the people of north Wales for allowing me to serve them since 2003. It has been an honour to do so. [Applause.]
Y tu ôl i'r rhethreg am hawliau anabledd a'r model cymdeithasol o anabledd, rwy'n parhau i glywed bob dydd gan ac am oedolion anabl a phlant â chyflyrau niwroddatblygiadol a phobl â chyflyrau sy'n cyfyngu ar fywyd sy'n dal i gael eu beio, eu bwlio a'u labelu gan uwch swyddogion cyhoeddus sy'n gwrthod gwneud yr hyn sy'n iawn yn y gyfraith ac mewn ymarfer ac sy'n parhau i gael eu caniatáu i wneud hynny. Y tu ôl i'r holl ddeddfwriaeth, y strategaethau a'r cynlluniau, mae angen gwirioneddol am gynhwysiant, tegwch a dealltwriaeth wedi'i seilio ar brofiad bywyd, fel y gall pobl a'u teuluoedd gymryd rhan lawn yn eu cymunedau, ffynnu, profi hapusrwydd a chael llais a rheolaeth wirioneddol dros eu bywydau. Bydd hyn yn galw am ymagwedd hollol wahanol i Lywodraethau Cymru yn y dyfodol yn ymarferol yn ogystal â mewn geiriau, gan gydnabod mai'r bobl sy'n gwybod beth sydd orau i'w cymunedau yw'r bobl sy'n byw ynddynt.
Gwariodd Llywodraeth Lafur Cymru £0.5 biliwn ar eu rhaglen Cymunedau yn Gyntaf i fynd i'r afael â thlodi yn y cymunedau mwyaf difreintiedig yng Nghymru, ond methodd wneud hynny. Ar ôl iddynt wario biliynau o gyllid strwythurol i gau'r bwlch ffyniant, gan Gymru oedd y lefel ffyniant isaf y pen o bob un o wledydd y DU, gyda'r cyflogau isaf a'r gyfran uchaf o swyddi ar gyflog isel ym Mhrydain. Mae aelodau awdurdodau lleol y Gynghrair Cymunedau Diwydiannol yng Nghymru bellach wedi mynegi pryder mawr y bydd olynydd arfaethedig Llywodraeth Lafur y DU i gronfa ffyniant gyffredin y DU, sef y gronfa twf lleol, yn chwalu gwasanaethau a gefnogir yng Nghymru ar hyn o bryd gan gronfa ffyniant gyffredin y DU.
Fe wnaeth Aelodau Llafur a Phlaid Cymru wawdio pan rybuddiais, 22 mlynedd yn ôl, y byddai benthyca Gordon Brown yn arwain at ddydd o brysur bwyso. Fe wnaethant wawdio pan ddywedais, 21 mlynedd yn ôl, fod y Gronfa Ariannol Ryngwladol wedi rhybuddio bod system fancio'r DU yn fwy agored i ddyled eilaidd nag unrhyw le arall yn y byd. Fe wnaethant wawdio pan ddywedais fod y Swyddfa Archwilio Genedlaethol wedi rhybuddio Trysorlys Gordon Brown, dair blynedd cyn i Northern Rock fod yn agos iawn at fynd yn fethdalwr, fod angen iddo sefydlu cynlluniau brys i ymdrin ag argyfwng bancio, ond ni wnaeth unrhyw beth yn ei gylch. Fe wnaethant wawdio pan ddywedais fod yr Awdurdod Gwasanaethau Ariannol wedi adrodd ar bwyslais gwleidyddol gan Lywodraeth Blair-Brown yn y DU ar yr angen iddynt fod yn ysgafn yn eu dull o reoleiddio banciau. Felly, fe wnaeth pensaer cyni, Gordon Brown, adael economi ar fin chwalu, gyda'r lefel uchaf o ddyled yn y G20 fel cyfran o gynnyrch domestig gros, y tu ôl i Iwerddon a Gwlad Groeg yn unig yn yr UE, a'r diffyg cyllidebol uchaf yn hanes y DU mewn adeg o heddwch. Os oes gennych ddiffyg mawr, mae'r benthycwyr yn berchen arnoch chi ac yn gosod y telerau, ac fe wnaeth y gwledydd a oedd â lefel uchel o ddiffyg, a wrthododd yr hyn yr ydym yn ei alw bellach yn gyni, gael mesur llawer iawn mwy ohono.
Mae tua 30 y cant o blant yng Nghymru yn byw mewn tlodi ar hyn o bryd, ac mae Llafur a Phlaid Cymru wedi beio Llywodraethau Ceidwadol y DU ar ôl 2010 am hynny, gan osgoi'r realiti fod tlodi plant yng Nghymru wedi cyrraedd y lefel uchaf yn unrhyw un o'r gwledydd ar 32 y cant cyn y wasgfa gredyd yn 2008, pan oedd Llywodraethau Llafur mewn grym ar ddau ben yr M4. Mewn gwirionedd, mae 27 mlynedd o sosialaeth ddatganoledig wedi gadael Cymru â'r cyfraddau tlodi uchaf yn y DU a'r cyfraddau cyflogaeth isaf a'r cyfraddau anweithgarwch economaidd uchaf ym Mhrydain. Mewn termau dynol, golyga hyn y pryder am lythyrau heb eu hagor, y cyfrif yn yr archfarchnad, y llyncu balchder wrth ofyn am help. Dyma hanes cyson o fethiant pur.
Mae tai yn allweddol i adfywio cymunedol. Fodd bynnag, mae gan Gymru argyfwng cyflenwad tai fforddiadwy a chymdeithasol nad oedd yn bodoli pan ddaeth Llafur i rym yma yn 1999. Fe wneuthum ymgyrchu gyda'r sector o 2003 ymlaen i atal hyn, ond anwybyddodd Llafur y rhybuddion nes bod y niwed wedi ei wneud, gan achosi'r argyfwng tai a digartrefedd yng Nghymru. Nododd Adolygiad Tai y DU 2011/12 , fod gan glymblaid Llafur a Phlaid Cymru, erbyn 2010, y lefel gyfrannol isaf o bell ffordd o wariant ar dai o unrhyw un o'r pedair gwlad yn y DU. Hyd yn oed y llynedd, Cymru oedd yr unig wlad yn y DU i weld llai o gofrestriadau cartrefi newydd nag yn 2012, ac mae Llywodraeth Lafur Cymru bellach yn ystwytho'r ffigurau i esgus eu bod yn mynd i gyrraedd eu targed tai alaethus o annigonol.
Mae cyrff gwirfoddol a chymunedol yn allweddol i gymunedau Cymreig ffyniannus, gan ddarparu gwasanaethau hanfodol ochr yn ochr â gweithwyr proffesiynol a defnyddwyr gwasanaethau, ond mae cyllidebau economaidd anllythrennog Llywodraeth Cymru wedi eu llwgu o adnoddau, a thrwy hynny, wedi creu pwysau costau llawer uwch i'n hysbytai a'n gwasanaethau cymdeithasol sydd wedi'u gorlwytho. Rydych chi'n gwybod am bwy rwy'n siarad. Mewn cyferbyniad, rydym ni eisiau Cymru lle mae gwaith anhepgor grwpiau a hybiau cymunedol yn cael ei gydnabod, ei barchu a'i gefnogi. Oherwydd nid rhywbeth braf i'w gael yw gweithredu cymunedol ond buddsoddiad deallus mewn lles cymdeithasol ac economaidd.
Mae plismona a chyfiawnder yn allweddol i ddiogelwch cymunedol, gan weithredu ar sail dwyrain-gorllewin ledled Cymru. Mae'r rhan fwyaf o bobl yng Nghymru yn byw mewn neu gerllaw rhanbarthau sy'n cyffinio â Lloegr. Fodd bynnag, gyda Llywodraeth Cymru yn rheoli gwasanaethau allweddol sy'n cefnogi atal ac adsefydlu, Cymru sydd â'r gyfradd uchaf o garchariadau yng ngorllewin Ewrop. Ond mae Llafur Cymru a Phlaid Cymru yn galw am ddatganoli plismona a chyfiawnder, gan ddyfynnu o adroddiadau nad ydynt yn cyfeirio at y cydweithio sefydledig, dwfn gyda heddluoedd cyfagos ar draws ffin anweledig trosedd a chyfiawnder â Lloegr sy'n rhedeg o'r dwyrain i'r gorllewin. Am ein bod ni'n blaenoriaethu diogelwch cymunedol yn hytrach nag ideoleg, bydd y Ceidwadwyr Cymreig yn parhau i wrthwynebu hyn.
Mae Llafur Cymru yn gweithredu o fewn y gaethwasgod ideolegol a etifeddodd gan Farcsiaeth—do, fe wneuthum innau ei hastudio hefyd—sydd wedi eu hatal rhag cymryd y camau sydd eu hangen i drwsio Cymru. Mae Plaid Cymru wedi gweithredu fel cynhalwyr niweidiol Llafur, drwy glymblaid, cytundebau cydweithio neu gytundebau cyllidebol. Maent yn ceisio rhannu pobl Prydain a dinistrio ein Teyrnas Unedig, yn union fel y mae ein gelynion yn ceisio ansefydlogi democratiaethau'r gorllewin, gan fradychu'r gwir waddol o undod ymhlith y Brythoniaid, y Cymry, ar draws Prydain, a labelwyd yn anghywir yn 'estron' neu'n 'oresgynnwr', 'Wealas' neu 'Welsh' gan y goresgynnydd yn yr Oesoedd Tywyll. Mewn gwirionedd, un ydym.
Ac yna mae gennym gynghrair dros dro Nigel 'Homer Simpson' Farage o gowbois, twyllwyr, damcaniaethwyr cynllwyn, mentrwyr, siarlataniaid a'r rhai sy'n wynebu heriau economaidd. Y tro diwethaf i gang Farage ffurfio grŵp yn y Senedd, fe chwalodd o fewn wythnosau a thanseilio craffu effeithiol ar Lywodraeth Cymru am bum mlynedd.
Fodd bynnag, gadewch i mi orffen ar nodyn cadarnhaol, drwy ddiolch—[Torri ar draws.]—drwy ddiolch—[Torri ar draws.] Mae'n rhwystredig iawn gadael y lle hwn gyda breuddwydion i fynd i'r afael â'r materion hynny ac ar ôl wynebu'r rhwystrau parhaus hyn a gwrthodiad i ddeall a gwrando, neu feddwl mewn caethwasgod. Fodd bynnag, gadewch imi orffen ar nodyn cadarnhaol, fel y dywedaf, drwy ddiolch i'r Aelodau ar draws y pleidiau sydd wedi gweithio'n gadarnhaol gyda mi ar lawer o faterion, gan gynnwys y grwpiau trawsbleidiol, drwy ddiolch i'r Senedd hon am alluogi fy Mil Iaith Arwyddion Prydain (Cymru) i ddod yn ddeddfwriaeth a thrwy ddiolch i bobl gogledd Cymru am ganiatáu imi eu gwasanaethu ers 2003. Mae wedi bod yn anrhydedd cael gwneud hynny. [Cymeradwyaeth.]
The Commission is responding to this debate. I am giving the time over to Joyce Watson, a retiring Commissioner, to reflect on her time in this Senedd. Joyce Watson.
Mae'r Comisiwn yn ymateb i'r ddadl hon. Rwy'n rhoi'r amser i Joyce Watson, Comisiynydd sy'n ymddeol, i fyfyrio ar ei hamser hi yn y Senedd hon. Joyce Watson.
Diolch, Llywydd. I didn't expect to be elected in 2007, as No. 2 on the regional list, so to be stood here today is quite a bonus. It's been an unexpected journey, really. My father was a farm labourer from Llanbrynmair, joining the army to fight in the second world war. I grew up in Tywyn and Manorbier camp, one of eight children. My mother was a school caretaker and hotel cook. I left school at 15 and returned to education as a young single mum.
I never dreamed that, one day, I'd be elected to serve the people and the places that I know and I love so well. So, to do that for the past 19 years has been the honour of my life. I'm grateful to everyone who has put their trust in me—the party, the voters, my long-serving and loyal team, Commission staff and colleagues, the many people and organisations that I have had the pleasure to work with and campaign alongside, and my long-suffering family. You've all helped me to enjoy and fulfil this privileged role to the best of my ability.
My politics has and always will be instinctive, occasionally brusque, born of experience, moved by unfairness and motivated to help others flourish. I’m especially proud of my work on women's rights, from ending violence against women to promoting women in the construction industry to setting up the Senedd's women's caucus.
Representing Wales's most beautiful region—and I’m claiming that title—has inspired me to fight for our environment, proposing legislation to reduce surface water run-off, voting against a badger cull, and campaigning to improve water quality and also to reintroduce beavers. I've had a few run-ins, of course, but it has always been with good intentions, strong convictions and honest disagreement.
As a Commissioner, I've served this institution internally, and I've been honoured to represent it internationally too on the Commonwealth Parliamentary Association, the Commonwealth Women Parliamentarians, British-Irish Parliamentary Assembly, and the Council of Europe's Congress of Local and Regional Authorities, and there's clearly a common theme there: no short names are allowed. But also, as a Commissioner for equality and social justice in this Senedd for the last 10 years, I'm really, really pleased to have been supported by a team from the Commission that really pushes those agendas, and we have done an awful lot of work in terms of making this place that we work in—serving the people who are here—the very best that we can.
So, goodbyes are always difficult. I'll continue to cross paths with many of you in the future, if not swords, but they're important too. So, goodbye, and thank you. [Applause.]
Diolch, Lywydd. Nid oeddwn yn disgwyl cael fy ethol yn 2007, fel Rhif 2 ar y rhestr ranbarthol, felly mae cael sefyll yma heddiw yn dipyn o fonws. Mae wedi bod yn daith annisgwyl mewn gwirionedd. Roedd fy nhad yn labrwr fferm o Lanbrynmair, a ymunodd â'r fyddin i ymladd yn yr ail ryfel byd. Cefais fy magu yn Nhywyn a gwersyll Maenorbŷr, yn un o wyth o blant. Roedd fy mam yn ofalwr ysgol a chogydd gwesty. Gadawais yr ysgol yn 15 oed a dychwelyd i fyd addysg fel mam sengl ifanc.
Ni freuddwydiais erioed y byddwn i'n cael fy ethol i wasanaethu'r bobl a'r lleoedd rwy'n eu hadnabod ac yn eu caru cymaint. Felly, mae gwneud hynny am y 19 mlynedd diwethaf wedi bod yn anrhydedd fawr fy mywyd. Rwy'n ddiolchgar i bawb sydd wedi ymddiried ynof—y blaid, y pleidleiswyr, fy nhîm ffyddlon sydd wedi rhoi gwasanaeth maith, staff a chyd-Aelodau'r Comisiwn, y nifer o bobl a sefydliadau y cefais y pleser o weithio gyda nhw ac ymgyrchu ochr yn ochr â nhw, a fy nheulu amyneddgar. Rydych chi i gyd wedi fy helpu i fwynhau a chyflawni'r rôl freintiedig hon hyd eithaf fy ngallu.
Mae fy ngwleidyddiaeth wedi bod a bob amser yn mynd i fod yn reddfol, weithiau'n ddi-lol, wedi'i geni o brofiad, wedi'i hysgogi gan annhegwch ac wedi'i chymell i helpu eraill i ffynnu. Rwy'n arbennig o falch o fy ngwaith ar hawliau menywod, o roi diwedd ar drais yn erbyn menywod i hyrwyddo menywod yn y diwydiant adeiladu i sefydlu cawcws menywod y Senedd.
Mae cynrychioli rhanbarth harddaf Cymru—ac rwy'n hawlio'r teitl hwnnw—wedi fy ysbrydoli i ymladd dros ein hamgylchedd, gan gynnig deddfwriaeth i leihau dŵr ffo, pleidleisio yn erbyn difa moch daear, ac ymgyrchu i wella ansawdd dŵr a hefyd i ailgyflwyno afancod. Euthum benben ag ambell un wrth gwrs, ond mae bob amser wedi bod gyda bwriadau da, argyhoeddiadau cryf ac anghytundeb gonest.
Fel Comisiynydd, rwyf wedi gwasanaethu'r sefydliad hwn yn fewnol, ac rwyf wedi cael yr anrhydedd o'i gynrychioli'n rhyngwladol hefyd yng Nghymdeithas Seneddol y Gymanwlad, Seneddwragedd y Gymanwlad, y Cynulliad Seneddol Prydeinig-Gwyddelig, a Chyngres Awdurdodau Lleol a Rhanbarthol Cyngor Ewrop, ac mae'n amlwg fod thema gyffredin yno: ni chaniateir enwau byrion. Ond hefyd, fel Comisiynydd cydraddoldeb a chyfiawnder cymdeithasol yn y Senedd hon am y 10 mlynedd diwethaf, rwy'n falch iawn o fod wedi cael fy nghefnogi gan dîm o'r Comisiwn sy'n gwthio'r agendâu hynny mewn gwirionedd, ac rydym wedi gwneud llawer iawn o waith ar wneud y lle hwn y gweithiwn ynddo—yn gwasanaethu'r bobl sydd yma—y gorau y gallwn ei wneud.
Felly, mae ffarwelio bob amser yn anodd. Byddaf yn parhau i groesi llwybrau gyda llawer ohonoch yn y dyfodol, os nad cleddyfau, ond maent hwythau'n bwysig hefyd. Felly, hwyl fawr, a diolch. [Cymeradwyaeth.]
Diolch, Joyce.
Diolch, Joyce.
Eitem 9 sydd nesaf, datganiadau i gloi yw'r rhain. Mae pedwar Aelod yn cyfrannu fan hyn, pob un o Blaid Lafur, am resymau digon amlwg, a'r cyntaf ohonyn nhw fydd Julie Morgan.
Item 9 is next, the closing statements. There are four Members contributing in this item, all from the Labour Party, for obvious reasons, and the first will be Julie Morgan.
Diolch, Llywydd. I, like Joyce, have always been surprised that I actually ended up here, because having been a local councillor with Jane, Mark and Mick in South Glamorgan council, and then a Member of Parliament in Westminster for 13 years, I just never expected to be here, although I was deeply committed to devolution. It's always been a bit of a family affair, and this was where Rhodri wanted to be. So, for years, I was in Westminster when he was here, and then I came here after he left. So, we were never in the same elected place together, but we were both committed to the same principles of devolution and socialism.
I'd particularly like to use this opportunity to thank members of staff from all parties for all the support that helped me through the very difficult family times when I was an elected Member in my second term, and that was help and support from everybody, from all parties, and from members of staff, people who work in the catering service, the security services. I had a huge amount of support, so I'd like to really use this opportunity to thank you all for that, and diolch o galon.
I've seen the devolution legislative journey from the start to the present day. I was in the House of Commons Chamber when the first devolution Act went through, debated by a committee of the whole House. I moved the equality clause in March 1996, working in conjunction, behind the scenes, with Val Feld, former Member of this Senedd, and whose purple plaque is on the outside wall of the Senedd. This was then followed up in the House of Lords by Dafydd El. And we've all seen the powers grow and the distinctive policies that have marked out the Government of Wales.
It's been a rollercoaster, but we will be moving into the seventh Senedd with the number of Members fit for purpose and a Senedd firmly established in the psyche of the Welsh people. And over the last 27 years, power has been brought closer to the people, and I hope that there will be more powers to come. We're going forward with a proper Parliament, and I think that's a huge achievement.
One of the greatest privileges in the job has been to work with the citizens of Wales: the Gypsies and Travellers, the victims of the contaminated blood scandal, the Windrush elders, the women striving for equality and to have their say consistently, and all the many other groups and people that we've had all the privilege to work with in this Chamber.
I hope that the future Government will continue, particularly, the work to make children's rights a key part of the agenda, central to everything that the Government does, especially for those children that we are responsible for, care-experienced children, for whom we have a corporate responsibility. They are our children, and I hope that the next Government will be bold in its plans. Removing profit from the care system, piloting the universal basic income and making physical punishment of children illegal were all bold moves, but we need to do much more.
I'm very proud of what this Senedd has achieved. As I say, I feel I've had a stake in it right from the beginning. It's been amazing to be part of the growth of a new institution that puts the needs of the people of Wales at its heart, and I know that those who follow us will have the same commitment to do what is right for the people of Wales. So, I'm giving up being an elected politician, but I'm not giving up politics, as someone famously said, and I'd like to thank you all very much for your friendship and warmth. Diolch. [Applause.]
Diolch, Lywydd. Rwyf i, fel Joyce, bob amser wedi synnu fy mod wedi cyrraedd y fan hon, oherwydd ar ôl bod yn gynghorydd lleol gyda Jane, Mark a Mick yng nghyngor De Morgannwg, ac yna'n Aelod Seneddol yn San Steffan am 13 mlynedd, nid oeddwn yn disgwyl bod yma, er fy mod ymrwymedig iawn i ddatganoli. Mae bob amser wedi bod yn fater teuluol, a dyma lle roedd Rhodri eisiau bod. Felly, am flynyddoedd, roeddwn i yn San Steffan pan oedd ef yma, ac yna deuthum yma ar ôl iddo ef adael. Felly, nid oeddem yn yr un lle etholedig gyda'n gilydd byth, ond roedd y ddau ohonom yn ymrwymedig i egwyddorion datganoli a sosialaeth.
Hoffwn fanteisio ar y cyfle hwn yn arbennig i ddiolch i aelodau o staff o bob plaid am yr holl gefnogaeth a wnaeth fy helpu drwy'r adegau teuluol anodd iawn pan oeddwn yn Aelod etholedig yn fy ail dymor, ac roedd hwnnw'n help a chefnogaeth gan bawb, o bob plaid, a chan aelodau o staff, pobl sy'n gweithio yn y gwasanaeth arlwyo, y gwasanaethau diogelwch. Cefais lawer iawn o gefnogaeth, felly hoffwn ddefnyddio'r cyfle hwn i ddiolch i chi i gyd am hynny, a diolch o galon.
Rwyf wedi gweld taith ddeddfwriaethol datganoli o'r dechrau i'r presennol. Roeddwn yn Siambr Tŷ'r Cyffredin pan aeth y Ddeddf datganoli gyntaf drwodd, Deddf a drafodwyd gan bwyllgor o'r Tŷ cyfan. Cynigiais y cymal cydraddoldeb ym mis Mawrth 1996, gan weithio ar y cyd, y tu ôl i'r llenni, gyda Val Feld, cyn Aelod o'r Senedd hon, ac mae ei phlac porffor i'w weld ar wal allanol y Senedd. Dilynwyd hyn wedyn yn Nhŷ'r Arglwyddi gan Dafydd El. Ac rydym i gyd wedi gweld y pwerau'n tyfu a'r polisïau unigryw sydd wedi nodweddu Llywodraeth Cymru.
Mae wedi bod yn daith gynhyrfus, ond byddwn yn symud i'r seithfed Senedd gyda nifer addas i'r diben o Aelodau a Senedd sydd wedi'i sefydlu'n gadarn yn seice pobl Cymru. A thros y 27 mlynedd diwethaf, mae pŵer wedi dod yn agosach at y bobl, ac rwy'n gobeithio y bydd mwy o bwerau i ddod. Rydym yn bwrw ymlaen gyda Senedd go iawn, ac rwy'n credu bod hynny'n gyflawniad enfawr.
Un o'r breintiau mwyaf yn y swydd fu gweithio gyda dinasyddion Cymru: y Sipsiwn a'r Teithwyr, dioddefwyr y sgandal gwaed halogedig, hynafgwyr Windrush, y menywod sy'n ymdrechu i sicrhau cydraddoldeb ac i gael eu llais wedi'i glywed yn gyson, a'r holl grwpiau a phobl eraill y cawsom y fraint o weithio gyda nhw yn y Siambr hon.
Rwy'n gobeithio y bydd y Llywodraeth yn y dyfodol yn parhau, yn fwyaf arbennig, â'r gwaith o wneud hawliau plant yn rhan allweddol o'r agenda, yn ganolog i bopeth y mae'r Llywodraeth yn ei wneud, yn enwedig i'r plant hynny yr ydym yn gyfrifol amdanynt, plant sydd â phrofiad o ofal, y mae gennym gyfrifoldeb corfforaethol amdanynt. Ein plant ni ydynt, ac rwy'n gobeithio y bydd y Llywodraeth nesaf yn feiddgar yn ei chynlluniau. Roedd tynnu elw o'r system ofal, treialu'r incwm sylfaenol cyffredinol a gwneud cosbi plant yn gorfforol yn anghyfreithlon i gyd yn gamau beiddgar, ond mae angen inni wneud llawer mwy.
Rwy'n falch iawn o'r hyn y mae'r Senedd hon wedi'i gyflawni. Fel y dywedaf, rwy'n teimlo fy mod wedi cael cyfran ynddo o'r cychwyn cyntaf. Mae wedi bod yn anhygoel bod yn rhan o dwf sefydliad newydd sy'n rhoi anghenion pobl Cymru yn y canol, ac rwy'n gwybod y bydd gan y rhai sy'n ein dilyn yr un ymrwymiad i wneud yr hyn sy'n iawn i bobl Cymru. Felly, rwy'n rhoi'r gorau i fod yn wleidydd etholedig, ond nid wyf yn rhoi'r gorau i wleidyddiaeth, fel y dywedodd rhywun, a hoffwn ddiolch yn fawr iawn i chi i gyd am eich cyfeillgarwch a'ch cynhesrwydd. Diolch. [Cymeradwyaeth.]
Lesley Griffiths.
Lesley Griffiths.
Diolch, Llywydd, and thank you for allowing me the opportunity to make one final speech in the Siambr. Perhaps not surprisingly, this is a time for considerable personal reflection, and I've been thinking in particular about my first contribution here after my election back in 2007. On that occasion, I was called to ask a supplementary question to the First Minister, Rhodri Morgan, and it was question 15—a supplementary on question 15. I don't think that will happen again any time soon.
But what a privilege it has been to serve here for 19 years, representing the fantastic constituency of Wrexham. It was also a privilege to serve in the Welsh Government for over 14 years, and I'm proud to have worked on so many policies and new legislation that have helped to improve the lives of the people of Wales. One of my proudest moments was taking through the Food Hygiene Rating (Wales) Act 2013. Making it mandatory for food establishments to display their food hygiene rating was something I felt passionately about, having had a serious outbreak of E. coli in my constituency in 2008. It was one of our manifesto commitments in 2011 and something that really enjoyed cross-party support. And when I see those green stickers on windows and doors of food establishments across the country, especially those with a 5 rating, I always smile to myself.
I'm also proud that, as environment Minister, I declared a climate emergency on behalf of the Welsh Government in April 2019. Climate change is arguably the biggest threat to our world and to our future generations. There is no plan B, or planet B for that matter, and it is crucial that we all play our part in doing all we can to ensure the climate emergency remains at the top of the political agenda, despite the disingenuous utterings of those who really should know better.
Many of you will know that I love my food and drink, so being the Minister with responsibility for agriculture, fisheries and food and drink for eight years was a huge pleasure—maybe not for the waistline. But I fondly remember the many farm visits where the table creaked with stunning Welsh food and the biggest cakes.
However, representing the very special constituency of Wrexham, where I grew up, where I went to school, worked and raised my two daughters, has been one of the biggest privileges of my life. Wrexham is a city of many special people who want to make it a better place: the people who run our charities and community groups; the individuals who volunteer in the food bank, the hospice, the hospital and all the other places and organisations who help so many people; the inspirational women of Caia Park, who lift up other women to help them make and achieve so much. They all make Wrexham a better place with their care, kindness and hard work, and it's really been an honour to work with them all.
Of course, Wrexham now has a global focus, and I certainly can't take any credit for that. When two Hollywood actors bought my beloved Wrexham football club, one thing I didn't expect was the passionate and warm way in which they engage with the community and the boost it has undoubtedly given the city as a whole.
One of the most rewarding parts of my role over the past 19 years, and I know many of you will agree with this, has been visiting and revisiting the schools in my constituency. I have 32, and it has always been a pleasure to visit them all. I always saw it as a vital part of my job to talk to children and young people about politics and the wider civic society. I always enjoyed their questions, which often started with, 'So, how much do you earn?', followed by, 'Have you met anyone famous?' And I've been very fortunate to meet many truly inspirational people—Barack Obama, Jacinda Ardern and Julia Gillard to name but three. But the children were always far more impressed when I told them I'd met Gareth Bale or Sam Warburton. And of course, these days, I'm more often asked, 'Have you met Ryan and Rob?'
I really want to take this opportunity, Llywydd, to thank everyone who works in this building. In supporting us all as Members, they too are working and playing a valuable role on behalf of the people of Wales. There are too many people to list, but they all work tirelessly, and many are under-recognised for their contribution, but it is very much appreciated.
I will miss coming here. I will miss the people here who've been a part of my life for 19 years. I will miss the sisterhood. The strength of my female colleagues from across the Chamber is something I have learned from and I've leant on during the tough times. I'm not sure I'll miss the travel. As I always said to colleagues who complained to me, 'It's a long way up north', 'Yes, it's a long way, as it is from the north down to the south.'
I'm proud to have played a part in ensuring Senedd Cymru is now part of the fabric of modern Wales. I've enjoyed the collaborative way we often do our politics, believing it gives us better laws, better policies, and, importantly, better outcomes for the people that we serve. However, my biggest thank-you of all is to the people of Wrexham for electing me to represent them in this Parliament. Diolch yn fawr iawn. [Applause.]
Diolch, Lywydd, a diolch am roi cyfle i mi wneud un araith olaf yn y Siambr. Efallai nad yw'n syndod fod hon yn adeg ar gyfer cryn dipyn o fyfyrdod personol, ac rwyf wedi bod yn meddwl yn arbennig am fy nghyfraniad cyntaf yma ar ôl fy ethol yn ôl yn 2007. Ar yr achlysur hwnnw, cefais fy ngalw i ofyn cwestiwn atodol i'r Prif Weinidog, Rhodri Morgan, a chwestiwn 15 ydoedd—cwestiwn atodol i gwestiwn 15. Nid wyf yn credu y bydd hynny'n digwydd eto'n fuan.
Ond am fraint yw gwasanaethu yma ers 19 mlynedd, yn cynrychioli etholaeth wych Wrecsam. Roedd hefyd yn fraint gwasanaethu yn Llywodraeth Cymru am dros 14 mlynedd, ac rwy'n falch o fod wedi gweithio ar gymaint o bolisïau a deddfwriaeth newydd sydd wedi helpu i wella bywydau pobl Cymru. Un o'r pethau rwy'n fwyaf balch ohonynt oedd tywys Deddf Sgorio Hylendid Bwyd (Cymru) 2013 drwy'r lle hwn. Roedd ei gwneud hi'n orfodol i sefydliadau bwyd arddangos eu sgôr hylendid bwyd yn rhywbeth y teimlwn yn angerddol yn ei gylch, ar ôl cael achosion difrifol o E. coli yn fy etholaeth yn 2008. Roedd yn un o'n hymrwymiadau maniffesto yn 2011 ac yn rhywbeth a enynnodd gefnogaeth drawsbleidiol. A phan welaf y sticeri gwyrdd hynny ar ffenestri a drysau sefydliadau bwyd ledled y wlad, yn enwedig y rhai sydd â sgôr 5, rwyf bob amser yn gwenu'n dawel bach.
Rwyf hefyd yn falch fy mod i, fel Gweinidog yr amgylchedd, wedi datgan argyfwng hinsawdd ar ran Llywodraeth Cymru ym mis Ebrill 2019. Gellir dadlau mai newid hinsawdd yw'r bygythiad mwyaf i'n byd ac i genedlaethau'r dyfodol. Nid oes cynllun B, na phlaned B o ran hynny, ac mae'n hanfodol ein bod ni i gyd yn chwarae ein rhan drwy wneud popeth a allwn i sicrhau bod yr argyfwng hinsawdd yn parhau i fod ar frig yr agenda wleidyddol, er gwaethaf datganiadau anonest y rhai a ddylai wybod yn well.
Bydd llawer ohonoch yn gwybod fy mod yn caru bwyd a diod, felly roedd bod yn Weinidog gyda chyfrifoldeb am amaethyddiaeth, pysgodfeydd a bwyd a diod am wyth mlynedd yn bleser enfawr—er na fu'n llawer o help rhag ennill pwysau o bosib. Ond rwy'n cofio'r nifer o ymweliadau fferm lle roedd y bwrdd yn gwegian gan fwyd Cymreig anhygoel a chacennau enfawr.
Fodd bynnag, mae cynrychioli etholaeth arbennig Wrecsam, lle cefais fy magu, lle euthum i'r ysgol, a lle gweithiais a magu fy nwy ferch, wedi bod yn un o freintiau mwyaf fy mywyd. Mae Wrecsam yn ddinas o lawer o bobl arbennig sydd eisiau ei gwneud yn lle gwell: y bobl sy'n rhedeg ein helusennau a'n grwpiau cymunedol; yr unigolion sy'n gwirfoddoli yn y banc bwyd, yr hosbis, yr ysbyty a'r holl leoedd a sefydliadau eraill sy'n helpu cymaint o bobl; menywod ysbrydoledig Parc Caia, sy'n codi menywod eraill i'w helpu i wneud a chyflawni cymaint. Maent oll yn gwneud Wrecsam yn lle gwell gyda'u gofal, eu caredigrwydd a'u gwaith caled, ac mae wedi bod yn anrhydedd gweithio gyda nhw i gyd.
Wrth gwrs, mae ffocws byd-eang ar Wrecsam erbyn hyn, ac yn sicr ni allaf gymryd unrhyw glod am hynny. Pan brynodd dau actor Hollywood fy annwyl glwb pêl-droed Wrecsam, un peth nad oeddwn i'n ei ddisgwyl oedd y ffordd angerddol a chynnes y maent yn ymgysylltu â'r gymuned a'r hwb y mae'n sicr wedi'i roi i'r ddinas gyfan.
Un o'r rhannau mwyaf gwerth chweil o fy swydd dros y 19 mlynedd diwethaf, ac rwy'n gwybod y bydd llawer ohonoch yn cytuno â hyn, yw ymweld ac ailymweld â'r ysgolion yn fy etholaeth. Mae gennyf 32, ac mae bob amser wedi bod yn bleser ymweld â nhw i gyd. Roeddwn i bob amser yn ei weld yn rhan hanfodol o fy swydd i siarad â phlant a phobl ifanc am wleidyddiaeth a'r gymdeithas ddinesig ehangach. Roeddwn i bob amser yn mwynhau eu cwestiynau, a oedd yn aml yn dechrau gyda, 'Felly, faint ydych chi'n ei ennill?', ac yna, 'A ydych chi wedi cyfarfod ag unrhyw un enwog?' Ac rwyf wedi bod yn ffodus iawn i gyfarfod â llawer o bobl wirioneddol ysbrydoledig—Barack Obama, Jacinda Ardern a Julia Gillard i enwi dim ond tri. Ond roedd yn gwneud llawer mwy o argraff ar y plant bob amser pan fyddwn yn dweud wrthynt fy mod wedi cyfarfod â Gareth Bale neu Sam Warburton. Ac wrth gwrs, y dyddiau hyn, maent yn gofyn yn amlach na pheidio, 'A ydych chi wedi cyfarfod â Ryan a Rob?'
Rwyf am fanteisio ar y cyfle hwn, Lywydd, i ddiolch i bawb sy'n gweithio yn yr adeilad hwn. Wrth ein cefnogi ni i gyd fel Aelodau, maent hefyd yn gweithio ac yn chwarae rhan werthfawr ar ran pobl Cymru. Mae gormod o bobl i'w rhestru, ond maent i gyd yn gweithio'n ddiflino, ac mae llawer heb gael cydnabyddiaeth ddigonol am eu cyfraniad, ond mae'n cael ei werthfawrogi'n fawr.
Byddaf yn gweld colli dod yma. Byddaf yn gweld colli'r bobl yma sydd wedi bod yn rhan o fy mywyd ers 19 mlynedd. Byddaf yn gweld colli'r chwaeroliaeth. Mae cryfder fy nghyd-Aelodau benywaidd ym mhob rhan o'r Siambr yn rhywbeth rwyf wedi dysgu ohono ac wedi pwyso arno yn ystod yr adegau anodd. Nid wyf yn siŵr y byddaf yn gweld colli'r teithio. Fel y dywedwn bob amser wrth gyd-Aelodau a fyddai'n cwyno wrthyf, 'Mae'n ffordd bell i'r gogledd', 'Ydy, mae'n ffordd bell, fel y mae hi o'r gogledd i lawr i'r de.'
Rwy'n falch o fod wedi chwarae rhan yn sicrhau bod Senedd Cymru bellach yn rhan o wead y Gymru fodern. Rwyf wedi mwynhau'r ffordd gydweithredol rydym yn aml yn gwneud ein gwleidyddiaeth, gan gredu ei fod yn rhoi deddfau gwell i ni, polisïau gwell, ac yn bwysig, canlyniadau gwell i'r bobl a wasanaethwn. Fodd bynnag, mae fy niolch mwyaf oll i bobl Wrecsam am fy ethol i'w cynrychioli yn y Senedd hon. Diolch yn fawr iawn. [Cymeradwyaeth.]
You're all my favourites, but I have a particularly soft spot for the class of 1999, and John Griffiths is next.
Rydych chi i gyd yn ffefrynnau i mi, ond mae gennyf hoffter arbennig o ddosbarth 1999, a John Griffiths yw'r nesaf.
Diolch, Llywydd. Llywydd, some 29 years ago, I was happily working as a solicitor in Risca just outside Newport, having gone through the long slog of GCSEs, A-levels, law degree and law society finals as a mature student with a young family. I was fortunate to practise in a friendly Valleys legal aid firm rooted in local communities, and I could reflect on my journey from unemployment to a rewarding career. But I had joined the Labour Party at Cardiff University and become a Newport city councillor, and when the incoming Labour UK Government of 1997 announced early referendums on their devolution proposals, I was keen to get involved, given the prospect of redistributing power and opportunity to Wales and its left-of-centre politics.
I chaired Newport Says Yes. We campaigned hard and made significant progress, but, on the night of the count, it was put to me by a BBC interviewer that the 60:40 'no' vote in Newport, together with early results elsewhere, meant the dream of devolution in Wales had died for another generation. I replied that Newport had come a long way since 1979 and the referendum then, when it was over 7:1 against, and 60:40 this time suggested the general overall result was on a knife edge. Thankfully, the people of Wales decided to give devolution a chance, and, some 12 years later, voted decisively—including Newport—for full law-making powers, paving the way for our Senedd, a rich prize, a Parliament for Wales, fought for by generations of Welsh people.
So, Llywydd, it's a great privilege to have served in our Assembly and Senedd since the beginning, and to have been part of pulling power down to our country to deliver for our communities, and to have been a Minister for some 13 years in a number of portfolios, from creating the world's first older people's commissioner and opening the Wales coast path to putting the Active Travel (Wales) Act 2013 on the statute book, from working with our further education, skills and lifelong learning sectors, as skills Minister, to working with environmental, nature and animal welfare groups, as environment Minister, and with our culture and sports sectors in that portfolio. It was just so heartening to work with so many committed and resourceful organisations and individuals striving and achieving for our people.
Diolch, Lywydd. Lywydd, tua 29 mlynedd yn ôl, roeddwn i'n hapus yn gweithio fel cyfreithiwr yn Rhisga ychydig y tu allan i Gasnewydd, ar ôl mynd drwy gyfnod hir o arholiadau TGAU, Safon Uwch, gradd yn y gyfraith ac arholiadau terfynol cymdeithas y gyfraith fel myfyriwr aeddfed gyda theulu ifanc. Roeddwn i'n ffodus i weithio mewn cwmni cymorth cyfreithiol cyfeillgar yn y Cymoedd wedi'i wreiddio mewn cymunedau lleol, a gallwn fyfyrio ar fy nhaith o ddiweithdra i yrfa werth chweil. Ond roeddwn wedi ymuno â'r Blaid Lafur ym Mhrifysgol Caerdydd ac wedi dod yn gynghorydd dinas Casnewydd, a phan gyhoeddodd Llywodraeth Lafur y DU yn 1997 refferenda cynnar ar eu cynigion datganoli, roeddwn yn awyddus i gymryd rhan, wrth ystyried y posibilrwydd o ailddosbarthu grym a chyfleoedd i Gymru a'i gwleidyddiaeth i'r chwith o'r canol.
Fe wneuthum gadeirio Newport Says Yes. Fe wnaethom ymgyrchu'n galed a gwneud cynnydd sylweddol, ond ar noson y cyfrif, dywedodd cyfwelydd y BBC wrthyf fod y bleidlais 'na' o 60:40 yng Nghasnewydd, ynghyd â'r canlyniadau cynnar mewn mannau eraill, yn golygu bod y freuddwyd o ddatganoli yng Nghymru wedi marw am genhedlaeth arall. Atebais fod Casnewydd wedi dod yn bell ers 1979 a'r refferendwm bryd hynny, pan oedd dros 7:1 yn erbyn, a bod 60:40 y tro hwn yn awgrymu bod y canlyniad cyffredinol yn agos iawn. Diolch byth, penderfynodd pobl Cymru roi cyfle i ddatganoli, a thua 12 mlynedd yn ddiweddarach, fe bleidleisiodd yn bendant—gan gynnwys Casnewydd—dros bwerau deddfu llawn, gan baratoi'r ffordd ar gyfer ein Senedd, gwobr gyfoethog, Senedd i Gymru, y mae cenedlaethau o Gymry wedi ymladd drosti.
Felly, Lywydd, mae'n fraint fawr bod wedi gwasanaethu yn ein Cynulliad a'n Senedd ers y dechrau, a bod yn rhan o dynnu pŵer i lawr i'n gwlad i gyflawni ar gyfer ein cymunedau, ac i fod wedi bod yn Weinidog am tua 13 mlynedd mewn nifer o bortffolios, o greu comisiynydd pobl hŷn cyntaf y byd ac agor llwybr arfordir Cymru i roi Deddf Teithio Llesol (Cymru) 2013 ar y llyfr statud, o weithio gyda'n sectorau addysg bellach, sgiliau a dysgu gydol oes fel Gweinidog sgiliau, i weithio gyda grwpiau amgylcheddol, natur a lles anifeiliaid fel Gweinidog yr amgylchedd, a chyda'n sectorau diwylliant a chwaraeon yn y portffolio hwnnw. Roedd mor galonogol gweithio gyda chymaint o sefydliadau ac unigolion ymroddedig a dyfeisgar a oedd yn ymdrechu ac yn cyflawni dros ein pobl.
And then to be a committee Chair, the committees doing so much of the heavy lifting here in our Senedd, with the wonderful teams of clerks and researchers that support us, scrutinising and developing policy on equality, communities, housing and local government, working with all of those external players—the third sector, local government, business, our communities—inputting into those committees to make the work possible and meaningful; reporting, for example, on how better support for asylum seekers would help social cohesion and integration in Wales, and how our refugees should be better served and protected, including making our country a nation of sanctuary, and addressing the inequity suffered by our Gypsy Traveller communities, as well as tackling homelessness and building safety. And, Llywydd, chairing several cross-party groups, which again I think are extremely important to the way our Senedd works, that's been very rewarding in partnering with the third sector to link with communities to further important causes and achieve significant progress in policy areas.
Llywydd, I firmly believe Wales and the Senedd have come a long way since 1999, empowering our people with a stronger voice to address the particular needs and ambitions of our nation, opening up Wales to the world and the world to Wales, with our programme for Africa a particular highlight for me. A generation has grown up only knowing a devolved Wales, and one of the best parts of the job has been to welcome local schools to the Senedd and to visit those schools in the constituency. We have been at the forefront of representation of women, use of the Welsh language, modern technology, and delivering votes for 16-year-olds. Though, of course, there's always a way to go in working to make our Senedd more representative of all sections of our communities, including on social class, and there is always more to do to improve our public services and build our economy.
But I do believe we've done some very important things here. Our proportional voting system means that we've worked cross-party and shown that grown-up politics of discussion, negotiation, and agreement do work here in Wales. For me, being a Member of the Senedd has allowed me to play a part in building a Wales with more ability and capacity to run and shape its affairs, to decide its destiny in line with its own experience, values, beliefs and principles, and to campaign and work for the progressive left-of-centre politics that I believe has delivered and will deliver fairness and quality of life for everyone here in Wales.
Working for social justice, equality, and with the help of my wonderful office team, on particular projects such as a more active Newport and protection of the Gwent levels, I've just been hugely privileged to serve the people of Wales and represent Newport, the city in which I was born and brought up, for those 27 years. To see so many high-tech, high-quality jobs come to Newport, to see our steel industry protected for the future, and to see Newport become more recognisably Welsh, with the Welsh language growing very strongly.
Llywydd, I will miss front-line politics and the Senedd and all of the staff working here, as Lesley Griffiths mentioned. With just 60 Senedd Members, really, we're just like an extended family, I think, aren't we, with all the trials, tribulations, and sometimes tragedy that that brings. Of course, we have deeply held differences of opinion across the Chamber, but we also work collaboratively in committees, as I said, and elsewhere, and we forge friendships and respect across political divides.
So, now, Llywydd, I would just like to close by giving my best wishes for the future to all those standing down at this election, to all those who are standing and to all in the seventh Senedd.
Ac yna i fod yn Gadeirydd pwyllgor, y pwyllgorau sy'n gwneud cymaint o'r gwaith trwm yma yn ein Senedd, gyda'r timau gwych o glercod ac ymchwilwyr sy'n ein cefnogi, yn craffu a datblygu polisi ar gydraddoldeb, cymunedau, tai a llywodraeth leol, gan weithio gyda'r holl weithredwyr allanol hynny—y trydydd sector, llywodraeth leol, busnesau, ein cymunedau—yn rhoi i mewn i'r pwyllgorau hynny i wneud y gwaith yn bosib ac yn ystyrlon; gan adrodd, er enghraifft, ar sut y byddai gwell cymorth i geiswyr lloches yn helpu cydlyniant cymdeithasol ac integreiddio yng Nghymru, a sut y dylid gwasanaethu a diogelu ein ffoaduriaid yn well, gan gynnwys gwneud ein gwlad yn genedl noddfa, a mynd i'r afael â'r annhegwch a ddioddefir gan ein cymunedau Sipsiwn a Theithwyr, yn ogystal â mynd i'r afael â digartrefedd a diogelwch adeiladau. A Lywydd, mae cadeirio sawl grŵp trawsbleidiol, y credaf unwaith eto eu bod yn hynod bwysig i'r ffordd y mae ein Senedd yn gweithio, mae hynny wedi bod yn werth chweil wrth bartneru â'r trydydd sector i gysylltu â chymunedau i hyrwyddo achosion pwysig a chyflawni cynnydd sylweddol mewn meysydd polisi.
Lywydd, rwy'n credu'n gryf fod Cymru a'r Senedd wedi dod yn bell ers 1999, gan rymuso ein pobl â llais cryfach i fynd i'r afael ag anghenion ac uchelgeisiau penodol ein cenedl, agor Cymru i'r byd a'r byd i Gymru, gyda'n rhaglen o blaid Affrica yn uchafbwynt arbennig i mi. Mae cenhedlaeth wedi tyfu i fyny nad ydynt ond yn adnabod Cymru ddatganoledig, ac un o'r rhannau gorau o'r swydd yw croesawu ysgolion lleol i'r Senedd ac ymweld â'r ysgolion hynny yn yr etholaeth. Rydym wedi bod ar flaen y gad o ran cynrychiolaeth menywod, defnydd o'r Gymraeg, technoleg fodern, a darparu pleidleisiau i bobl ifanc 16 oed. Er, wrth gwrs, mae yna bob amser ffordd i fynd i weithio i wneud ein Senedd yn fwy cynrychioliadol o bob rhan o'n cymunedau, gan gynnwys ar ddosbarth cymdeithasol, ac mae bob amser mwy i'w wneud i wella ein gwasanaethau cyhoeddus ac adeiladu ein heconomi.
Ond rwy'n credu ein bod wedi gwneud rhai pethau pwysig iawn yma. Mae ein system bleidleisio gyfrannol yn golygu ein bod wedi gweithio'n drawsbleidiol ac wedi dangos bod gwleidyddiaeth aeddfed o drafodaeth, negodi a chytuno yn gweithio yma yng Nghymru. I mi, mae bod yn Aelod o'r Senedd wedi fy ngalluogi i chwarae rhan yn adeiladu Cymru sydd â mwy o allu a chapasiti i redeg a siapio ei materion, i benderfynu ar ei thynged yn unol â'i phrofiad, ei gwerthoedd, ei chredoau a'i hegwyddorion ei hun, ac i ymgyrchu a gweithio dros wleidyddiaeth flaengar i'r chwith o'r canol y credaf ei bod wedi darparu, ac y bydd yn darparu tegwch ac ansawdd bywyd i bawb yma yng Nghymru.
Gan weithio dros gyfiawnder cymdeithasol, cydraddoldeb, a chyda chymorth fy nhîm swyddfa gwych, ar brosiectau penodol fel Casnewydd fwy egnïol a diogelu gwastadeddau Gwent, cefais y fraint enfawr o wasanaethu pobl Cymru a chynrychioli Casnewydd, y ddinas lle cefais fy ngeni a fy magu ynddi, am y 27 mlynedd hynny, a gweld cymaint o swyddi uwch-dechnoleg o ansawdd uchel yn dod i Gasnewydd, gweld ein diwydiant dur yn cael ei ddiogelu ar gyfer y dyfodol, a gweld Casnewydd yn dod yn fwyfwy amlwg Gymreig, gyda'r Gymraeg yn tyfu'n gryf iawn.
Lywydd, byddaf yn gweld colli gwleidyddiaeth rheng flaen a'r Senedd a'r holl staff sy'n gweithio yma, fel y soniodd Lesley Griffiths. Gyda dim ond 60 o Aelodau o'r Senedd, rydym fel teulu estynedig, onid ydym, gyda'r holl dreialon, y trafferthion, a'r drasiedi weithiau sy'n dod gyda hynny. Wrth gwrs, mae ein barn yn wahanol iawn ar draws y Siambr, ond rydym hefyd yn cydweithio mewn pwyllgorau, fel y dywedais, ac mewn mannau eraill, ac rydym yn meithrin cyfeillgarwch a pharch ar draws y rhaniadau gwleidyddol.
Felly, nawr, Lywydd, hoffwn gloi drwy ddymuno'r gorau ar gyfer y dyfodol i bawb yma na fydd yn sefyll eto yn yr etholiad hwn, i bawb sy'n sefyll, ac i bawb yn y seithfed Senedd.
Pob lwc i chi i gyd. [Cymeradwyaeth.]
Good luck to you all. [Applause.]
The First Minister made reference to the length of service of Jane Hutt as a Government Minister. I've checked, and in the UK, there are only two Government Ministers who have served longer than Jane Hutt: Alfred Balfour for 28 years, Winston Churchill for 29 years, Jane Hutt for over 25 years. The floor is yours, Jane Hutt.
Cyfeiriodd y Prif Weinidog at hyd gwasanaeth Jane Hutt fel Gweinidog Llywodraeth. Rwyf wedi edrych, ac yn y DU, dim ond dau Weinidog Llywodraeth sydd wedi gwasanaethu'n hirach na Jane Hutt: Alfred Balfour am 28 mlynedd, Winston Churchill am 29 mlynedd, Jane Hutt am dros 25 mlynedd. Ewch amdani, Jane Hutt.
Diolch, Llywydd, a diolch i chi i gyd.
Thanks, Llywydd, and thanks to you all.
Thank you for giving me the opportunity just to say a very few words today at the end of the sixth Senedd as one of the class of 1999. And can I congratulate you on your 10 years of public service as our Llywydd? Llongyfarchiadau, Elin Jones. [Applause.]
I want to praise all my fellow Welsh Labour colleagues, those who are standing down, who've given so many years of public and political service as Ministers, First Ministers, Mark and Vaughan, Chairs of committees, Commissioners, backbenchers, all dedicated elected representatives serving our party and your constituencies. And as Chief Whip, can I thank my group? Thank you for bearing with me. Thank you for listening to me, not all the time, I have to say. Thank you for answering those texts when I say, 'Get back down here and vote.' I think our whips know the feeling and know the experience.
But no surprises, I want to say a few words about the way we've striven together to achieve those goals of a fairer, more equitable and inclusive Wales for this and future generations. My grandchildren were here earlier today, you might have heard a baby crying. They're not here with us now, but they're definitely hoping to see a bit more of their mamgu. And I know that we're all mindful of our responsibilities to our children and young people across Wales, and that's in line with our world-renowned well-being of future generations Act.
But I want to leave this Senedd knowing that the work we've undertaken over the past 25 years will carry on to make Wales the safest place to be a woman, to make Wales an anti-racist nation, to make Wales the most friendly nation for LGBTQ+ people, and a nation where disabled people's rights are respected and delivered. And with my passion for social justice, I couldn't be more fortunate to have been able to be Cabinet Secretary for Social Justice over these past few years, as well as obviously having other really major portfolios in health, education and finance.
We do have a long way to go to achieve those goals that I've laid out, that work that we've done over the past five, six years. We have a long way to go to achieve equality for women in Wales. But I think today's celebration of women who have served this Senedd, a cross-party Senedd gathering today, was a wonderful celebration and reflection of our representation and influence as women. And I do thank all of those across this Chamber who organised that event.
So many steps forward over the past two decades and more, but it does break my heart to have to say that violence against women is still a scourge on society. But we have the determination—and I do think that is widely expressed—the tools and levers to address this. We have Welsh laws, we have increasing budgets, we have strong partnerships, we have male allies, we have survivors' voices leading the way, and all of this is as a result of devolution.
Through the new Curriculum for Wales, we're embedding equity, diversity and inclusion, helping young people challenge stereotypes and embrace the diversity of their heritage. And we're so proud we have that commitment to make black history a key part of their learning, and that they're learning together to be ethical, informed citizens. I think we can be proud as a Welsh Labour Government and across this Chamber of the way we've protected children's rights, as we've heard from Julie Morgan today. I'd like to also say how important it has been that we've rolled out universal free school meals to primary school children to help tackle the scourge of child poverty.
And I want to say something about this: the Welsh Labour Government has worked with other parties over these six Senedd terms to achieve shared goals. Co-operation agreements, coalition—actually, we heard a bit about the coalition, and the way that Jocelyn Davies and I had worked and played a part in that, earlier on today. We've had fruitful budget negotiations that have strengthened devolution: more money for apprenticeships, the birth of the integrated care fund, and, more recently, increased investment in transport for young people, social care and childcare. I did value those negotiations that I took part in, and other colleagues have, as finance Minister and Trefnydd, because we see the outcomes that have made a difference to the people of Wales.
This way of working is a reflection of the way we have developed politics in Wales, and I do think it does go back to the 'Yes for Wales' campaign, because, Llywydd, many of us who are leaving the Senedd were 'Yes for Wales' campaigners, as John has said. We brought progressive, pro-devolution politicians and parties together to campaign for that landmark vote in 1997. And we've built on this tradition over the years. We've worked together to deliver many important outcomes for the people of Wales and now we look forward to delivering on the Senedd reform that we are embracing in the weeks ahead, leading up to 7 May.
So, finally, Llywydd, can I thank all 60 Members of this sixth Senedd for your many acts of kindness and compassion over the past five years? Think of what we've been through together, coming out of the pandemic and into a cost-of-living crisis, the way we have stood together at times of crisis, such as Putin's invasion of Ukraine, welcoming 8,000 Ukrainians into our nation of sanctuary, the times we've put party politics to one side and agreed what is right to do. What is right to do? The laws we've passed together, the policies we've taken forward from committee inquiries, the budgets we've strengthened. So, for those standing again and for those putting themselves forward for election, we wish you well. Strong, brave women and men reflecting the great strengths and wonderful diversity of Wales.
Diolch am roi cyfle i mi ddweud ychydig eiriau heddiw ar ddiwedd y chweched Senedd fel un o ddosbarth 1999. A gaf i eich llongyfarch ar eich 10 mlynedd o wasanaeth cyhoeddus fel ein Llywydd? Llongyfarchiadau, Elin Jones. [Cymeradwyaeth.]
Rwyf am ganmol fy holl gyd-Aelodau Llafur Cymru, y rhai na fydd yn sefyll, sydd wedi rhoi cymaint o flynyddoedd o wasanaeth cyhoeddus a gwleidyddol fel Gweinidogion, Prif Weinidogion, Mark a Vaughan, Cadeiryddion pwyllgorau, Comisiynwyr, meinciau cefn, pob cynrychiolydd etholedig ymroddedig sy'n gwasanaethu ein plaid a'ch etholaethau. Ac fel Prif Chwip, a gaf i ddiolch i'm grŵp? Diolch am aros gyda mi. Diolch am wrando arnaf, nid drwy'r amser, rhaid i mi ddweud. Diolch am ateb y negeseuon testun pan fyddaf yn dweud wrthych am ddod yn ôl i lawr i bleidleisio. Rwy'n credu bod ein chwipiau'n gwybod y teimlad ac yn gwybod am y profiad.
Ond nid yw'n syndod fy mod am ddweud ychydig eiriau am y ffordd yr ydym wedi ymdrechu gyda'n gilydd i gyflawni'r nod o Gymru decach, fwy cynhwysol i'r genhedlaeth hon a chenedlaethau'r dyfodol. Roedd fy wyrion yma yn gynharach heddiw, efallai eich bod wedi clywed babi'n crio. Nid ydynt yma gyda ni nawr, ond maent yn bendant yn gobeithio gweld ychydig mwy o'u mam-gu. Ac rwy'n gwybod ein bod ni i gyd yn ymwybodol o'n cyfrifoldebau i'n plant a'n pobl ifanc ledled Cymru, ac mae hynny'n unol â'n Deddf llesiant cenedlaethau'r dyfodol fyd-enwog.
Ond rwyf am adael y Senedd hon gan wybod y bydd y gwaith a wnaethom dros y 25 mlynedd diwethaf yn parhau i wneud Cymru'n lle mwyaf diogel i fod yn fenyw, i wneud Cymru yn genedl wrth-hiliol, i wneud Cymru'n genedl fwyaf cyfeillgar i bobl LHDTC+, ac yn genedl lle mae hawliau pobl anabl yn cael eu parchu a'u cyflawni. A chyda fy angerdd dros gyfiawnder cymdeithasol, ni allwn fod yn fwy ffodus i fod yn Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol dros y blynyddoedd diwethaf, yn ogystal â chael portffolios mawr eraill ym maes iechyd, addysg a chyllid wrth gwrs.
Mae gennym ffordd bell i fynd i gyflawni'r nodau a osodais, y gwaith a wnaethom dros y pum, chwe blynedd diwethaf. Mae gennym ffordd bell i fynd i sicrhau cydraddoldeb i fenywod yng Nghymru. Ond rwy'n credu bod y dathliad heddiw o'r menywod sydd wedi gwasanaethu'r Senedd hon, cyfarfod trawsbleidiol yn y Senedd heddiw, yn ddathliad gwych ac yn adlewyrchiad o'n cynrychiolaeth a'n dylanwad fel menywod. Ac rwy'n diolch i bawb ar draws y Siambr hon a drefnodd y digwyddiad hwnnw.
Cymaint o gamau ymlaen dros y ddau ddegawd diwethaf a mwy, ond mae'n torri fy nghalon i orfod dweud bod trais yn erbyn menywod yn dal i fod yn falltod ar gymdeithas. Ond mae gennym y penderfyniad—ac rwy'n credu bod hynny'n cael ei fynegi'n eang—yr offer a'r liferi i fynd i'r afael â hyn. Mae gennym gyfreithiau Cymreig, mae gennym gyllidebau cynyddol, mae gennym bartneriaethau cryf , mae gennym gynghreiriaid gwrywaidd, mae gennym leisiau goroeswyr yn arwain y ffordd, a hyn i gyd o ganlyniad i ddatganoli.
Drwy'r Cwricwlwm newydd i Gymru, rydym yn ymgorffori cydraddoldeb, amrywiaeth a chynhwysiant, gan helpu pobl ifanc i herio stereoteipiau a chofleidio amrywiaeth eu treftadaeth. Ac rydym mor falch fod gennym ymrwymiad i wneud hanes pobl dduon yn rhan allweddol o'u dysgu, a'u bod yn dysgu gyda'i gilydd i fod yn ddinasyddion moesegol, gwybodus. Rwy'n credu y gallwn fod yn falch fel Llywodraeth Lafur Cymru ac ar draws y Siambr hon o'r ffordd rydym wedi diogelu hawliau plant, fel y clywsom gan Julie Morgan heddiw. Hoffwn ddweud hefyd pa mor bwysig yw hi ein bod wedi cyflwyno prydau ysgol am ddim i blant cynradd i helpu i fynd i'r afael â malltod tlodi plant.
Ac rwyf am ddweud rhywbeth am hyn: mae Llywodraeth Lafur Cymru wedi gweithio gyda phleidiau eraill dros y chwe thymor yn y Senedd i gyflawni nodau cyffredin. Cytundebau cydweithio, clymblaid—clywsom ychydig am y glymblaid, a'r ffordd y gweithiodd Jocelyn Davies a minnau a chwarae rhan yn hynny, yn gynharach heddiw. Rydym wedi cael trafodaethau ffrwythlon ar y gyllideb sydd wedi cryfhau datganoli: mwy o arian ar gyfer prentisiaethau, geni'r gronfa gofal integredig, ac yn fwy diweddar, mwy o fuddsoddiad mewn trafnidiaeth i bobl ifanc, gofal cymdeithasol a gofal plant. Roeddwn i'n gwerthfawrogi'r trafodaethau y cymerais ran ynddynt fel Gweinidog cyllid a Threfnydd, fel y gwnaeth cyd-Aelodau eraill, oherwydd fe allwn weld y canlyniadau sydd wedi gwneud gwahaniaeth i bobl Cymru.
Mae'r ffordd hon o weithio yn adlewyrchiad o'r ffordd rydym wedi datblygu gwleidyddiaeth yng Nghymru, ac rwy'n credu ei fod yn mynd yn ôl i ymgyrch 'Ie dros Gymru', oherwydd, Lywydd, roedd llawer ohonom sy'n gadael y Senedd yn ymgyrchwyr 'Ie dros Gymru', fel y dywedodd John. Fe wnaethom ddod â gwleidyddion a phleidiau blaengar o blaid datganoli at ei gilydd i ymgyrchu dros y bleidlais nodedig honno yn 1997. Ac rydym wedi adeiladu ar y traddodiad hwn dros y blynyddoedd. Rydym wedi gweithio gyda'n gilydd i gyflawni llawer o ganlyniadau pwysig i bobl Cymru a nawr edrychwn ymlaen at gyflwyno'r diwygiadau i'r Senedd y byddwn yn eu croesawu yn yr wythnosau i ddod, yn arwain at 7 Mai.
Felly, yn olaf, Lywydd, a gaf i ddiolch i bob un o'r 60 Aelod o'r chweched Senedd hon am eich gweithredoedd niferus o garedigrwydd a thosturi dros y pum mlynedd diwethaf? Meddyliwch am yr hyn rydym wedi bod drwyddo gyda'n gilydd, gan ddod allan o'r pandemig ac i mewn i argyfwng costau byw, y ffordd rydym wedi sefyll gyda'n gilydd ar adegau o argyfwng, fel goresgyniad Putin o Wcráin, gan groesawu 8,000 o Wcreiniaid i'n cenedl noddfa, yr adegau rydym wedi rhoi gwleidyddiaeth plaid o'r neilltu ac wedi cytuno ar yr hyn sy'n iawn i'w wneud. Beth sy'n iawn i'w wneud? Y deddfau rydym wedi'u pasio gyda'n gilydd, y polisïau rydym wedi bwrw ymlaen â nhw o ymchwiliadau pwyllgorau, y cyllidebau rydym wedi'u cryfhau. Felly, i'r rhai sy'n sefyll eto ac i'r ymgeiswyr eraill yn yr etholiad, rydym yn dymuno'n dda i chi, fenywod a dynion cryf a dewr sy'n adlewyrchu cryfderau mawr ac amrywiaeth wych Cymru.
Pob lwc i chi i gyd, a diolch i chi i gyd. [Cymeradwyaeth.]
Good luck, all, and thank you. [Applause.]
Felly, dyma fy nghyfle i nawr ac fy ngeiriau olaf i fel Llywydd yn y chweched Senedd hon. Yn ôl cais rhyddid gwybodaeth diweddar, mae'n debyg fy mod i wedi siarad 80 y cant o'm amser i fel Llywydd yn Gymraeg.
So, this is my opportunity now and these are my last words as Llywydd in this sixth Senedd. According to a recent freedom of information request, it seems that I have spoken 80 per cent of my time as Llywydd in Welsh.
But my final words will be in English. Those times in this chair when I've been speaking English, it's mainly been used to tell some of you off, which means that I've probably spent 20 per cent of my time in this chair telling you off or telling you to hurry up. As Ann Jones worked out, my patience tended to run out if my blood sugar was too low, and she made sure I had a supply of walnuts to keep me going. I should have had them last night, I think, when Julie James and Joyce started to challenge my decision on a point of order.
That FOI I just mentioned also highlighted that David Rees has chaired 73 per cent of his time in Welsh. [Applause.] You'd expect me to chair mainly in Welsh, but I am more proud of David's record in chairing in Welsh. Diolch, David. David hasn't kept me in walnuts as Ann did, by the way, but I've been really grateful for the support and wise counsel that David has given me over the past five years in office. How could I have refused him today a topical question on steel in Port Talbot? It was always meant to be.
Looking back, what stands out for me over the last 10 years? Firstly, I was so proud of how the Senedd reacted to the COVID-19 pandemic. The agility to move scrutiny online quicker than probably any other Senedd in the world was impressive. The way the First Minister, Government Ministers, party leaders and spokespeople rose to meet the responsibility thrust on their shoulders, with a work ethic and a compassion, I'd say that couldn't have been done better by any other Parliament in the world.
In May 2020, at the peak of COVID, the Assembly, formally and by law, became the Senedd. It will probably be one of the most niche questions in a pub quiz in years to come: from where was the first meeting of the Senedd, the Welsh Parliament, chaired? And the answer will be my settee in Aberaeron.
Secondly, and this is probably my only message to my successor in May, whoever that may be: don't just do the job, but do something with the job. For me, that has been Senedd reform. There was always an inevitability to the case that there were too few Members in this place to exercise fully the roles of Government and scrutiny, and more would one day be needed. This sixth Senedd has taken the decision and laid the foundation for a Parliament of sufficient capacity to serve Wales for the rest of this century. The false back wall has come down, and for those 96 Members elected in May, and in Mays to come, there will quite literally be no place to hide, and the people of Wales will have rightly high expectations of all elected.
And thirdly, finally, in this last decade, our Senedd has run in parallel with three Youth Parliaments. And whilst I have been proud of the many contributions most of you have made in this Chamber, with a few exceptions—I'm not looking at anybody—I have been inspired by the honesty, integrity and hope of contributions by our youth parliamentarians. Sometimes I hear older politicians worry, even scaremonger, about the future of Wales and our communities. I say, 'Don't worry.' In chairing the Youth Parliament, I have had an insight into the future, and I predict that, for this Senedd and this country, for us, the best is yet to come.
As I conclude my last Plenary in the sixth Senedd, how do I wish to be remembered? I think it has been best captured by Natasha this lunchtime. It has been a real privilege to be this Senedd's speaker in a sneaker.
Ond bydd fy ngeiriau olaf yn Saesneg. Yr adegau hynny yn y gadair hon pan wyf wedi bod yn siarad Saesneg, mae wedi digwydd yn bennaf i ddweud y drefn wrth rai ohonoch, sy'n golygu fy mod i mae'n debyg wedi treulio 20 y cant o fy amser yn y gadair hon yn dweud y drefn wrthych neu'n dweud wrthych am frysio. Fel y darganfu Ann Jones, roedd fy amynedd yn tueddu i redeg yn brin os oedd fy siwgr gwaed yn rhy isel, a gwnaeth yn siŵr fod gennyf gyflenwad o gnau Ffrengig i fy nghynnal. Dylent fod gennyf neithiwr, rwy'n meddwl, pan ddechreuodd Julie James a Joyce herio fy mhenderfyniad ar bwynt o drefn.
Roedd y cais rhyddid gwybodaeth a grybwyllais nawr hefyd yn tynnu sylw at y ffaith bod David Rees wedi cadeirio 73 y cant o'i amser yn y Gymraeg. [Cymeradwyaeth.] Byddech chi'n disgwyl i mi gadeirio'n bennaf yn Gymraeg, ond rwy'n fwy balch o gyflawniad David yn cadeirio yn Gymraeg. Diolch, David. Nid yw David wedi fy nghynnal â chnau Ffrengig fel y gwnaeth Ann, gyda llaw, ond rwyf wedi bod yn ddiolchgar iawn am y gefnogaeth a'r cyngor doeth y mae David wedi'i roi i mi dros y pum mlynedd diwethaf yn y swydd. Sut y gallwn i fod wedi gwrthod cwestiwn amserol iddo heddiw ar ddur ym Mhort Talbot? Roedd rhaid ei gael.
Wrth edrych yn ôl, beth sy'n sefyll allan i mi dros y 10 mlynedd diwethaf? Yn gyntaf, roeddwn mor falch o'r ffordd yr ymatebodd y Senedd i bandemig COVID-19. Roedd yr ystwythder i symud craffu ar-lein yn gyflymach nag unrhyw Senedd arall yn y byd yn ôl pob tebyg, yn drawiadol. Y ffordd y cododd y Prif Weinidog, Gweinidogion y Llywodraeth, arweinwyr pleidiau a llefarwyr i ysgwyddo'r cyfrifoldeb a orfodwyd arnynt, gydag etheg gwaith a thosturi, buaswn yn dweud na allai hynny fod wedi cael ei wneud yn well gan unrhyw Senedd arall yn y byd.
Ym mis Mai 2020, ar anterth COVID, daeth y Cynulliad, yn ffurfiol ac yn ôl y gyfraith, yn Senedd. Mae'n debyg mai un o'r cwestiynau mwyaf arbenigol mewn cwis tafarn yn y blynyddoedd i ddod fydd: o ble y cadeiriwyd y cyfarfod cyntaf o Senedd Cymru? A'r ateb fydd o fy soffa i yn Aberaeron.
Yn ail, ac mae'n debyg mai hon yw fy unig neges i fy olynydd ym mis Mai, pwy bynnag fyddant: peidiwch â dim ond gwneud y swydd, gwnewch rywbeth gyda'r swydd. I mi, diwygio'r Senedd oedd hynny. Roedd yna deimlad anochel bob amser i'r ddadl fod rhy ychydig o Aelodau yn y lle hwn i arfer swyddogaethau Llywodraeth a chraffu llawn ac y byddai angen mwy ryw ddydd. Mae'r chweched Senedd hon wedi gwneud y penderfyniad ac wedi gosod y sylfaen ar gyfer Senedd sydd â digon o gapasiti i wasanaethu Cymru am weddill y ganrif hon. Mae'r wal gefn ffug wedi dod i lawr, ac i'r 96 Aelod a etholir ym mis Mai, ac mewn misoedd Mai i ddod, ni fydd lle i guddio, yn llythrennol, a bydd gan bobl Cymru ddisgwyliadau uchel iawn o bawb a etholir.
Ac yn drydydd, i orffen, yn y degawd olaf, mae ein Senedd wedi rhedeg ochr yn ochr â thair Senedd Ieuenctid. Ac er fy mod wedi bod yn falch o'r cyfraniadau niferus y mae'r rhan fwyaf ohonoch wedi'u gwneud yn y Siambr hon, gydag ychydig o eithriadau—nid wyf yn edrych ar unrhyw un—rwyf wedi cael fy ysbrydoli gan onestrwydd, uniondeb a gobaith cyfraniadau ein seneddwyr ifanc. Weithiau rwy'n clywed gwleidyddion hŷn yn poeni, yn codi bwganod hyd yn oed, am ddyfodol Cymru a'n cymunedau. Rwy'n dweud, 'Peidiwch â phoeni.' Wrth gadeirio'r Senedd Ieuenctid, rwyf wedi cael cipolwg ar y dyfodol, ac rwy'n rhagweld, i'r Senedd hon ac i'r wlad hon, i ni, fod y gorau eto i ddod.
Wrth i mi orffen fy Nghyfarfod Llawn diwethaf yn y chweched Senedd, sut ydw i'n dymuno cael fy nghofio? Rwy'n credu ei fod wedi cael ei gyfleu orau gan Natasha amser cinio. Mae wedi bod yn fraint wirioneddol i fod yn 'speaker in a sneaker' y Senedd hon.
Diolch i chi, gyd-Aelodau, am eich cydweithio parod. Diolch hefyd i'r staff sy'n ein cynorthwyo ni fel Aelodau, yn staff gwleidyddol a staff y Comisiwn a'r contractwyr hefyd. Mae pawb mor wych. Rŷn ni'n Aelodau ffodus iawn, a dwi wedi bod yn Llywydd ffodus iawn.
Thank you, fellow Members, for your willing collaboration. Thank you to the staff that support us as Members, our political staff and the Commission staff and the contractors too. Everyone is so wonderful. We are very fortunate Members, and I have been a very fortunate Llywydd.
We've got one more job to do, our day job.
Mae gennym un orchwyl arall i'w chyflawni, ein gorchwyl arferol.
Rŷn ni angen pleidleisio. Oni bai bod tri Aelod yn moyn i fi ganu'r gloch, byddwn ni'n symud yn syth i'r cyfnod pleidleisio. [Torri ar draws.]
We now need to vote. Unless three Members wish for the bell to be rung, we will proceed directly to voting time. [Interruption.]
Do you want me to ring the bell?
A ydych chi eisiau i mi ganu'r gloch?
My machine has frozen. I've been logged in for hours. It's not a last-minute thing; nothing is happening when I press the keyboard.
Mae fy mheiriant wedi rhewi. Rwyf wedi mewngofnodi ers oriau. Nid yw'n beth munud olaf; nid oes unrhyw beth yn digwydd pan fyddaf yn gwasgu'r bysellfwrdd.
Don't worry, I'll call you to vote, Lynne. Let's see how this vote goes, then.
Peidiwch â phoeni, fe'ch galwaf i bleidleisio, Lynne. Gadewch inni weld sut mae'r bleidlais hon yn mynd, felly.
Mae'r bleidlais y prynhawn yma, heno, ar eitem 6, dadl y Ceidwadwyr Cymreig ar Lywodraeth Cymru. Dwi'n galw am bleidlais ar y cynnig a gyflwynwyd yn enw Paul Davies. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 12, neb yn ymatal, 40 yn erbyn. Felly, mae'r cynnig yna wedi ei wrthod.
The votes this evening are on item 6, the Welsh Conservative debate on the Welsh Government. I call for a vote on the motion tabled in the name of Paul Davies. Open the vote. Close the vote. In favour 12, no abstentions, and 40 against. Therefore, the motion is not agreed.
Eitem 6. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig - Llywodraeth Cymru. Cynnig heb ei ddiwygio.: O blaid: 12, Yn erbyn: 40, Ymatal: 0
Gwrthodwyd y cynnig
Item 6. Welsh Conservatives Debate - The Welsh Government. Motion without amendment.: For: 12, Against: 40, Abstain: 0
Motion has been rejected
Gwelliant 1 sydd nesaf. Os derbynnir gwelliant 1, bydd gwelliannau 2 a 3 yn cael eu dad-ddethol. Gwelliant 1 yn enw Jane Hutt. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 24, neb yn ymatal, 29 yn erbyn. Felly, mae'r gwelliant yn cael ei wrthod.
Amendment 1 is next. If amendment 1 is agreed, amendments 2 and 3 will be deselected. I call for a vote on amendment 1 in the name of Jane Hutt. Open the vote. Close the vote. In favour 24, no abstentions, and 29 against. Therefore, the amendment is not agreed.
Eitem 6. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig - Llywodraeth Cymru. Gwelliant 1, a gyflwynwyd yn enw Jane Hutt.: O blaid: 24, Yn erbyn: 29, Ymatal: 0
Gwrthodwyd y gwelliant
Item 6. Welsh Conservatives Debate - The Welsh Government. Amendment 1, tabled in the name of Jane Hutt.: For: 24, Against: 29, Abstain: 0
Amendment has been rejected
Mae'r bleidlais nesaf ar welliant 2, a gyflwynwyd yn enw Heledd Fychan. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 12, neb yn ymatal, 42 yn erbyn. Ac felly, mae gwelliant 2 wedi ei wrthod.
The next vote is on amendment 2, tabled in the name of Heledd Fychan. Open the vote. Close the vote. In favour 12, no abstentions, and 42 against. And therefore, the amendment is not agreed.
Eitem 6. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig - Llywodraeth Cymru. Gwelliant 2, a gyflwynwyd yn enw Heledd Fychan.: O blaid: 12, Yn erbyn: 42, Ymatal: 0
Gwrthodwyd y gwelliant
Item 6. Welsh Conservatives Debate - The Welsh Government. Amendment 2, tabled in the name of Heledd Fychan.: For: 12, Against: 42, Abstain: 0
Amendment has been rejected
Gwelliant 3 sydd nesaf—gwelliant yn enw James Evans yw hwn. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid dau, neb yn ymatal, 52 yn erbyn. Ac mae'r gwelliant yna wedi ei wrthod.
Amendment 3 is next, tabled in the name of James Evans. Open the vote. Close the vote. In favour two, no abstentions, and 52 against. Therefore, the amendment is not agreed.
Eitem 6. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig - Llywodraeth Cymru. Gwelliant 3, a gyflwynwyd yn enw James Evans.: O blaid: 2, Yn erbyn: 52, Ymatal: 0
Gwrthodwyd y gwelliant
Item 6. Welsh Conservatives Debate - The Welsh Government. Amendment 3, tabled in the name of James Evans.: For: 2, Against: 52, Abstain: 0
Amendment has been rejected
At this point, I really could do with some of the walnuts that Ann Jones used to provide for me. [Laughter.]
Ar y pwynt hwn, gallwn wneud gyda rhai o'r cnau Ffrengig yr arferai Ann Jones eu darparu i mi. [Chwerthin.]
Mae'r bleidlais nesaf ar welliant 4, a gyflwynwyd yn enw Russell George. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 17, 12 yn ymatal, 26 yn erbyn. Felly, mae'r gwelliant yna wedi ei wrthod.
The next vote is on amendment 4, tabled in the name of Russell George. Open the vote. Close the vote. In favour 17, 12 abstentions, 26 against. Therefore, the amendment is not agreed.
Eitem 6. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig - Llywodraeth Cymru. Gwelliant 4, a gyflwynwyd yn enw Russell George.: O blaid: 17, Yn erbyn: 26, Ymatal: 12
Gwrthodwyd y gwelliant
Item 6. Welsh Conservatives Debate - The Welsh Government. Amendment 4, tabled in the name of Russell George.: For: 17, Against: 26, Abstain: 12
Amendment has been rejected
Sydd yn golygu bod dim byd wedi cael ei dderbyn.
Which means that nothing has been agreed.
After all that effort, nothing was agreed. [Laughter.]
Ar ôl yr holl ymdrech, ni dderbyniwyd unrhyw beth. [Chwerthin.]
Diolch yn fawr ichi i gyd. Pob dymuniad da i'r rhai ohonoch chi sy'n ymddeol, a phob dymuniad da i'r gweddill ohonoch chi sydd ar fin sefyll etholiad. Dyna ddiwedd ar ein gwaith ni.
Thank you all very much. I wish you all well, those of you who are retiring and the rest of you who are about to face election. That concludes our proceedings.
Daeth y cyfarfod i ben am 19:26.
The meeting ended at 19:26.