Y Cyfarfod Llawn

Plenary

15/05/2024

Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.

Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. 

1. Cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid, y Cyfansoddiad a Swyddfa’r Cabinet

Prynhawn da, bawb, a chroeso i'r Cyfarfod Llawn. Yr eitem gyntaf fydd y cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid, y Cyfansoddiad a Swyddfa’r Cabinet, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Mark Isherwood.

Diwygio'r Dreth Gyngor

1. Pa ystyriaeth y mae yr Ysgrifennydd Cabinet yn ei rhoi i ddiwygio'r dreth gyngor yng Nghymru? OQ61083

Ar ôl gwrando’n ofalus ar farn pobl drwy ein hymgynghoriad, roedd awydd clir am ddiwygiadau, ond wedi’u cyflwyno dros amserlen arafach. Byddaf yn cyflawni rhai gwelliannau i wneud y dreth gyngor yn decach y tymor hwn, ac yn parhau i ymgysylltu ar y diwygiadau strwythurol cywir ar gyfer 2028. Rwyf wedi cyhoeddi datganiad heddiw yn nodi'r cynlluniau.

Diolch. Wel, golyga'r rheol 182 diwrnod fod busnesau llety hunanddarpar lleol sefydledig, teilwng yn gorfod talu’r dreth gyngor, weithiau ar raddfa bremiwm. Pan gynigiwyd yr is-ddeddfwriaeth i gyflwyno’r trothwy hwn, rhybuddiodd y sector y byddai'n niweidio busnesau teilwng yng Nghymru ac yn niweidio ecosystem fregus yr economi ymwelwyr. Mae dros 1,500 o fusnesau hunanddarpar bellach wedi ymateb i arolwg newydd a gomisiynwyd gan Gynghrair Twristiaeth Cymru, UKHospitality Cymru a Chymdeithas Broffesiynol Hunanddarparwyr y DU. Dim ond 25 y cant a ddywedodd y byddent yn cyrraedd y trothwy o 182 diwrnod eleni, mae 70 y cant yn cynnig llety am bris is er mwyn ceisio cyrraedd y trothwy o 182 diwrnod, ac mae 42 y cant naill ai'n rhoi eu heiddo ar y farchnad neu'n ystyried gwneud hynny, gyda'r tebygolrwydd y cânt eu prynu fel ail gartrefi. Sut ydych chi'n ymateb, felly, i’r cais a wnaed gan Gynghrair Twristiaeth Cymru yn eu llythyr at y Prif Weinidog am ymrwymiad i ddyddiad ar gyfer adolygiad o’r polisi 182 diwrnod, ac i drafod pa eithriadau pellach rhag premiymau’r dreth gyngor sydd eu hangen er mwyn ei gwneud hi'n bosibl i economi ymwelwyr gytbwys oroesi a ffynnu yng Nghymru?

Wel, rwy'n ddiolchgar am y cyfle i ailddatgan y pwrpas y tu ôl i'r trothwy 182 diwrnod a gyflwynwyd, a hynny gan fod Llywodraeth Cymru yn credu y dylai trigolion a pherchnogion eiddo, boed yn eiddo domestig neu fusnesau, dalu cyfraniadau teg i’r cymunedau y maent wedi’u lleoli ynddynt. Rwyf wedi gweld arolwg blaenorol, a gynhaliwyd gan y sector twristiaeth, ac mewn gwirionedd, roedd yr arolwg hwnnw’n awgrymu bod ein nodau drwy’r polisi yn dechrau cyflawni’r hyn rydym wedi ceisio ei wneud. Felly, nid wyf yn siŵr a yw hwn yn arolwg newydd sy'n darparu tystiolaeth wahanol. Os ydyw, rwy'n awyddus iawn i edrych arno.

Hoffwn ddweud yn glir iawn, fodd bynnag, o ran adolygiad: nid oes gennym unrhyw gynlluniau i gynnal adolygiad. Yn ddiweddar y cafodd y rheolau eu cyflwyno. Credaf ei bod yn bwysig iddynt ymsefydlu. Nid wyf am i’r sector fod o dan gamargraff y bydd adolygiad yn cael ei gynnal ar unwaith pan ddylai'r sector fod yn ymdrechu naill ai i gyrraedd y trothwy 182 diwrnod neu ystyried yr opsiynau sydd ar gael iddynt, ac mae opsiynau ar gael iddynt.

Ni fwriadwyd i'r dreth gyngor fod yn deg. Fe'i cyflwynwyd i ddisodli treth y pen, yr oedd pobl yn ei chasáu. Fel y mae’n bodoli ar hyn o bryd, mae’n atchweliadol, ond hefyd yn anodd iawn ei hosgoi, o gymharu â threth incwm, sy’n flaengar, ond yn hawdd iawn ei hosgoi, yn enwedig gan y cyfoethogion. Y broblem gyda’r dreth gyngor yw bod y bandiau’n rhy eang a bod tai drud iawn yn y band uchaf, ni waeth pa mor werthfawr ydynt, yn uwch na’r isafswm ar gyfer band I. A wnaiff y Gweinidog ystyried cyflwyno mwy o fandiau uwchlaw'r band I presennol a chynyddu nifer y bandiau is drwy rannu'r bandiau presennol yn ddau?

Rwy'n ddiolchgar iawn am eich cwestiwn a'r gydnabyddiaeth glir honno fod trethi eiddo yn drethi sefydlog ond hefyd yn drethi sy'n llawer anos eu hosgoi mewn sawl ffordd. Am y rheswm hwnnw, credwn fod y dreth gyngor yn chwarae rhan bwysig yn ein strwythur treth lleol a’i bod wedi bod yn sefydlog ers amser maith. Ond wedi dweud hynny, rydym yn gwneud ymdrechion enfawr i wneud y dreth gyngor yn decach ar gyfer y dyfodol. Felly, rwyf wedi gwneud datganiad heddiw sy'n ystyried yr ymgynghoriad cam 2. Edrychodd yr ymgynghoriad cam 2 ar ddau beth: edrychodd ar gyflymder y diwygio ac edrychodd ar faint y diwygio. Mewn perthynas â chyflymder y diwygio, gwneuthum gyhoeddiad heddiw ein bod yn bwriadu cyflwyno'r ailbrisiad o 2028 ymlaen, ac y bydd Asiantaeth y Swyddfa Brisio yn gwneud y gwaith angenrheidiol ar gyfer hynny.

Yna, ar faint y newidiadau, ac mae hynny’n cynnwys pethau fel cyflwyno bandiau newydd, cafodd hynny ei gynnwys yn ein hymgynghoriad, ac yn bendant, roedd peth cefnogaeth i wneud hynny, o ran bandiau ychwanegol ar y pen uchaf, ond o ran bandiau ychwanegol posibl ar y pen isaf hefyd i helpu'r bobl yn yr eiddo lleiaf drud. Ac yn sicr, bydd hynny'n rhan o'n meddylfryd wrth inni symud ymlaen. Hoffwn ddweud yn glir, serch hynny, y byddai’n rhaid cynnal ymgynghoriad pellach yn nes at 2028, a fyddai’n edrych eto ar y materion hynny mewn perthynas â maint y diwygio.

13:35
Adolygu'r Fframwaith Cyllido

2. A wnaiff yr Ysgrifennydd Cabinet roi'r wybodaeth ddiweddaraf am y cynnydd o ran adolygu fframwaith cyllidol Cymru? OQ61092

Gwnaf. Mae’r fframwaith cyllidol yn destun adolygiadau mewnol rheolaidd. Ar y cyfan, mae'n gweithredu'n dda. Fodd bynnag, mae elfennau'n ymwneud â hyblygrwydd cyllidol lle rwyf wedi bod yn dadlau'r achos dros welliannau gyda Gweinidogion Llywodraeth y DU.

Diolch i Ysgrifennydd y Cabinet am hynny, Lywydd. Erbyn diwedd tymor y Senedd hon, bydd bron i 10 mlynedd wedi bod ers i’r fframwaith cyllidol gael ei drafod gyntaf, ac eto, mae’r ffigurau ynddo, fel y clywsom, yn dal ar yr un lefel â'r hyn y cytunwyd arno bryd hynny. Yn y cyfamser, mae cyllidebau wedi codi, mae chwyddiant wedi erydu gwir werth y ffigurau hynny. Yn y cyfamser hefyd, daethpwyd i gytundeb yn yr Alban a Gogledd Iwerddon i gael mwy o hyblygrwydd wrth reoli’r hyn sydd, wedi’r cyfan, yn arian sy’n perthyn i’r Senedd hon. A yw Ysgrifennydd y Cabinet yn gweld unrhyw obaith o unioni hyn i Gymru yn ystod misoedd olaf Llywodraeth bresennol y DU, neu a oes yn rhaid inni aros i weinyddiaeth wahanol gael ei hethol yn Llundain a fydd yn trin Cymru yn deg ac yn synhwyrol, fel y gellir rheoli arian cyhoeddus yma yn y modd mwyaf effeithiol ac mewn ffyrdd sydd eisoes ar gael i bob rhan arall o’r Deyrnas Unedig?

Ydy, mae'n gwbl wir fod gwerth yr hyblygrwydd sydd gennym wedi erydu er pan y'i pennwyd. Felly, yn y flwyddyn ariannol hon, bydd ein capasiti wrth gefn a hefyd ein pwerau benthyca yn werth 23 y cant yn llai na phan gytunwyd arnynt yn wreiddiol. Felly, rydym yn sicr yn credu bod achos cryf iawn dros roi’r pwerau a’r hyblygrwydd a roddwyd i’r Alban yn ddiweddar i ni o ran mynegeio’r benthyca a’r cronfeydd wrth gefn. Byddaf yn sicr yn parhau i ddadlau'r achos hwnnw yn y Pwyllgor Sefydlog Rhyngweinidogol ar Gyllid. Rwy'n falch iawn o ddweud wrth fy nghyd-Aelodau fod gennyf gefnogaeth fy swyddogion cyfatebol yn yr Alban o hyd, a hefyd yng Ngogledd Iwerddon bellach, i'r mesurau hyn. Er eu bod wedi cael gwelliannau, maent yn dal i fod yn awyddus iawn i'n cefnogi i ddadlau'r achos, gan y gwyddant ei fod yn gwneud synnwyr i bob rhan o'r Deyrnas Unedig o ran y Llywodraethau datganoledig.

Unwaith eto, mae braidd yn ddoniol eich bod chi, fel y cyn Brif Weinidog, yn gofyn cwestiynau sy’n tynnu sylw at eich anhrefn cyllidol eich hun, ac eto, ni chafodd hyn mo'i godi pan oeddech chi yn y swydd. Nid yw'r materion hyn wedi codi ers i chi—[Torri ar draws.] Yn ôl y Swyddfa Ystadegau Gwladol, amcangyfrifwyd fod y ffigur yn 2022 ar gyfer y diffyg rhwng gwariant cyhoeddus a refeniw yng Nghymru yn £20.3 biliwn, sy'n swm syfrdanol. Mae gan Gymru'r balans cyllidol net uchaf y pen ym Mhrydain, gyda ffigur syfrdanol o £6,500 y pen. O gymharu, ble y credwn y daw Lloegr yn y siart honno? Oddeutu'r un peth? Hanner? Na. Roeddent chwe gwaith yn is, ar £1,100 y pen—gwlad sydd wedi wynebu'r un heriau â Chymru, ond sy'n amlwg yn llawer gwell am reoli eu cyllid cyhoeddus. Tybed beth yw'r gwahaniaeth? Mae cynghorau ledled Cymru yn wynebu dyledion o fwy na £5 biliwn. Pam mai Llywodraethau Llafur sydd bob amser yn gwneud llanast o arian trethdalwyr a chyllid cyhoeddus? A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet gytuno â mi fod gwario gwamal Llywodraeth Cymru wedi dinistrio fframwaith cyllidol Cymru, a'i bod yn amlwg fod y strategaeth economaidd sosialaidd o dreth a gwariant nid yn unig yn gwaethygu’r broblem, ond yn boddi’r ddraig Gymreig yn llwyr? Diolch.

Mae arnaf ofn nad wyf yn cydnabod unrhyw ran o'r cyfraniad hwnnw gan ei fod yn cymysgu llwyth o wahanol faterion, gan gynnwys y ffordd y mae Llywodraeth y DU yn gyfrifol am bensiynau yma yng Nghymru, y ffordd y mae Llywodraeth y DU yn gyfrifol am fudd-daliadau yma yng Nghymru. Bydd fy nghyd-Aelodau’n gwybod, wrth gwrs, fod gennym boblogaeth lawer hŷn ar y cyfan yma yng Nghymru na rhannau eraill o’r Deyrnas Unedig, ac y caiff hynny ei adlewyrchu wedyn o ran faint o arian sy’n cael ei wario ar bobl yma yng Nghymru. Credaf mai’r pwynt pwysig i’w gydnabod am y fframwaith cyllidol, serch hynny, yw, diolch i’r cytundeb a wnaed gan y cyn Brif Weinidog, a’r Gweinidog cyllid, fel yr oedd ar y pryd, yn ogystal â darparu’r arfau polisi ychwanegol—ac rydym wedi cael dadl ynglŷn â sut mae angen gwella'r rheini—mae'r trethi datganoledig a negodwyd gan Mark Drakeford wedi gwneud cyfraniad net cadarnhaol hyd yma i gyllideb Llywodraeth Cymru. Dros y blynyddoedd y mae alldro ar gael ar eu cyfer, daw hyn i gyfanswm o dros £400 miliwn, y gallasom ei fuddsoddi mewn gwasanaethau cyhoeddus yma yng Nghymru. Ac mae'r ffactor anghenion Barnett, a gyflwynwyd, unwaith eto, gan ran o'r cytundeb fframwaith cyllidol, o dan arweiniad Mark Drakeford, hefyd wedi darparu cyllid ychwanegol, ac yn cyfrannu oddeutu £300 miliwn yn ychwanegol at setliad Llywodraeth Cymru yn 2024-25. Felly, yn sicr, mae rhannau o’r fframwaith cyllidol yn gweithio i ni; mater yr hyblygrwydd cyllidol sydd angen i ni ei ddiweddaru.

13:40

Mae’r cyn Brif Weinidog wedi dadlau'r achos o blaid adolygiad yn huawdl iawn. Nawr, mae'r mecanwaith awtomatig ar gyfer adolygiad o dan y cytundeb—yr adolygiad cyfnodol—rai blynyddoedd i ffwrdd. Ond mae'r cytundeb yn cynnwys y gallu, y pŵer, i Lywodraeth Cymru ofyn am adolygiad nawr. Felly, a ydych chi wedi gofyn am adolygiad, neu a fyddwch yn gwneud hynny, o ystyried yr hyn a glywsom?

Rwyf newydd nodi'r ffyrdd y mae'r fframwaith cyllidol yn sicr yn gweithio er ein budd ar hyn o bryd, ac yn enwedig o ran y ffactor anghenion Barnett, lle mae gennym £300 miliwn ychwanegol yn y setliad. Felly, credaf ei bod yn bwysig cydnabod hynny. Mae yna bethau nad ydynt yn gweithio i ni o gwbl, ond gadewch inni gofio ein bod yn ymdrin ar hyn o bryd â Llywodraeth y DU sy'n ystyried popeth yn gêm swm sero—popeth yn negodiad lle mae'n rhaid iddynt elwa mewn rhyw ffordd hefyd. Nid yw hon yn Llywodraeth y DU sydd â ddiddordeb mewn gweithio gyda Llywodraeth Cymru er budd pobl Cymru. Felly, pan edrychwch ar y ffordd yr adolygwyd fframwaith yr Alban, yn sicr, enillodd yr Albanwyr nifer o bethau, ond yna bu’n rhaid iddynt hefyd roi nifer o bethau ar y bwrdd i’w colli. Mae eu fframwaith nhw'n wahanol i'n hun ni. Nawr, os yw Llywodraeth y DU am inni roi unrhyw beth ar y bwrdd, y cyfan sy'n rhaid inni ei roi ar y bwrdd yn y negodiadau hynny mewn gwirionedd yw'r ffactor anghenion Barnett, ac rydym wedi clywed dro ar ôl tro gan feinciau'r Ceidwadwyr draw acw sut y credant ein bod yn cael ein gorariannu yng Nghymru. Felly, ni chredaf mai hon yw'r Llywodraeth iawn i gael y negodiadau hynny â hi. Fodd bynnag, gallai fod achos dros adolygiad yn y dyfodol gyda Llywodraeth sy’n fwy cefnogol i ddatganoli ac un sy’n parchu’r Llywodraeth a’r Senedd hon.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau

Diolch, Lywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, dyma’r cyfle ffurfiol cyntaf i'ch llongyfarch ar gadw eich swydd yn y Cabinet ac yn y Llywodraeth, ac edrychaf ymlaen at weithio’n adeiladol gyda chi dros y cyfnod sydd i ddod. Felly, heddiw, bu'n rhaid imi newid trywydd i raddau, gan ichi gyhoeddi eich datganiad y bore yma, ac roeddwn yn siomedig iddo gael ei gyhoeddi fel datganiad ysgrifenedig ac na chafodd ei gyflwyno, efallai, i'r Senedd ddoe fel y gallem fod wedi cael dadl arno. Ac wrth gwrs, daeth ar ôl amser y cwestiynau amserol hefyd, felly ni roddodd hynny gyfle inni gael dadl. Ond mae gennyf gyfle nawr i ofyn rhai cwestiynau i chi, Ysgrifennydd y Cabinet. Yn eich datganiad ysgrifenedig, fe wnaethoch dynnu sylw at yr angen am gronfa bontio i gefnogi pobl drwy newidiadau i'r dreth gyngor—wel, dyna rwy'n cymryd yw ei diben—a dyna sydd wrth wraidd fy nghwestiwn. Ysgrifennydd y Cabinet, a wnewch chi egluro sut olwg sydd ar y gronfa bontio a phwy fydd yn gymwys ar ei chyfer?

Ni allaf nodi’r manylion hynny heddiw, oherwydd, er bod y cyhoeddiad wedi dweud y bydd yr ailbrisio’n digwydd yn 2028, a byddwn yn diwygio Bil Cyllid Llywodraeth Leol (Cymru) i adlewyrchu hynny, yr hyn nad yw gennym ar hyn o bryd yw'r penderfyniad ynglŷn â maint y diwygio. Felly, ar hyn o bryd, nid yw'r bandiau gennym ar hyn o bryd. Nid yw'r cyfraddau gennym ar hyn o bryd. Bydd y rhain yn destun gwaith pellach ac ymgynghori pellach yn nes at y dyddiad. Pan fydd y penderfyniadau hynny'n cael eu gwneud, fe fyddwch yn deall yr effaith ar aelwydydd ac yn y blaen, ac ar y pwynt hwnnw, felly, y byddech yn ystyried sut olwg a allai fod ar gynllun pontio. Ond rydym wedi dweud yn glir iawn o'r cychwyn cyntaf fod yn rhaid i hynny fod yn rhan o'r gwaith cyn cyflwyno unrhyw gynllun, fel bod sicrwydd i aelwydydd. Pan gafwyd ailbrisiad blaenorol, credaf mai’r consensws nawr efallai yw bod y trefniadau pontio hynny wedi dod yn rhy hwyr, a dyna pam ein bod yn awyddus iawn i roi sicrwydd i bobl o leiaf y bydd hynny’n rhan o’n ffordd o feddwl pan fyddwn yn cyrraedd y pwynt hwnnw. Ond nid ydym wedi cyrraedd y pwynt eto lle gallwn ddechrau rhoi ffigur arno, gan ein bod rai blynyddoedd i ffwrdd.

Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Bydd y gronfa bontio honno’n hollbwysig i gynifer o bobl pan fydd unrhyw beth yn digwydd, rwy’n siŵr, gan y bydd enillwyr a chollwyr bob amser pan fyddwch yn newid rhywbeth mor fawr â strwythur y dreth gyngor.

Efallai y byddai rhai sinigiaid yn dweud, gyda’r cyhoeddiad heddiw—ac ie, y cyhoeddiad ynghylch symud y taliad sengl i 2026—fod yn rhaid bod etholiadau ar y ffordd a allai fod yn llywio rhai o benderfyniadau’r Llywodraeth yma, ond nid wyf o reidrwydd yn un o'r sinigiaid hynny. Ysgrifennydd y Cabinet, yn eich datganiad ysgrifenedig, rydych yn tynnu sylw at y defnydd o dechnoleg newydd a ddefnyddir ar gyfer dulliau prisio a fydd yn arwain at systemau sy’n darparu gwybodaeth gynhwysfawr a chadarn am werthoedd eiddo cyfredol. Weinidog, rwy’n siŵr y byddwch yn ymwybodol o’r adroddiad a gafodd lawer o sylw yn wasg genedlaethol yr wythnos diwethaf y bydd Llywodraeth Cymru yn defnyddio lloerennau i gael mynediad at newidiadau i werthoedd tai. Ysgrifennydd y Cabinet, a allwch chi ymhelaethu ar y dechnoleg a ddefnyddir ac a fydd hyn yn cynnwys defnyddio lloerennau?

13:45

Y peth cyntaf i'w ddweud yw y bu llawer iawn o gamadrodd. Rwy’n ymwybodol fod y Ceidwadwyr wedi cael eu ceryddu am ddefnyddio’r ymadrodd 'gwaharddiad cyffredinol’ mewn perthynas â therfynau 20 mya ac ati. Felly, hoffwn annog y Ceidwadwyr i ystyried hynny ac i geisio cadw at y ffeithiau ynglŷn â diwygio’r dreth gyngor, er mwyn i bob un ohonom osgoi helynt.

Yr hyn a ddywedaf yw bod yr erthygl yn The Daily Telegraph yn anwybodus, a bod yn hael. Y ffaith amdani yw bod prisiadau eiddo at ddibenion y dreth gyngor yn cael eu cynnal yn annibynnol ar Lywodraeth Cymru. Cânt eu cynnal gan Asiantaeth y Swyddfa Brisio (VOA). Maent yn defnyddio'r un dechnoleg ar gyfer Cymru ag y byddent ar gyfer Lloegr, ac mae'n bwysig cydnabod ei bod yn broses gwbl ar wahân i'r Llywodraeth, lle rydym yn gwneud y penderfyniadau ynghylch cynllun cyffredinol y dreth. Mae'n bwysig cael y gwahaniad hwnnw.

Mae’r VOA yn gorff gweithredol i CThEF ac mae’r amrywiaeth o ffyrdd y maent yn defnyddio technoleg yn fater iddynt hwy, ond cawn sicrwydd fod y dulliau’n cael eu cydnabod yn rhyngwladol fel arferion gorau a’u bod yn seiliedig ar wybodaeth sydd ar gael yn rhwydd. Mae’n bwysig fod biliau’r dreth gyngor yn seiliedig ar wybodaeth gywir a chadarn. Mae gennym gytundeb lefel gwasanaeth gyda'r VOA, sy'n darparu'r lefel honno o atebolrwydd ar y gwaith.

Nid wyf yn deall y syndod ein bod yn defnyddio gwybodaeth sydd ar gael i'r cyhoedd a'r dechnoleg ddiweddaraf i sicrhau'n fanwl gywir fod aelwydydd yn talu'r dreth gyngor gywir. Mae technoleg wedi cael ei defnyddio erioed, ond mae technoleg yn esblygu.

Sbardunwyd y cwestiwn gan y rhan o'ch datganiad lle roeddech yn llawn cyffro ynghylch y technolegau newydd a oedd yn cael eu defnyddio gan y VOA i wneud hyn, felly credaf ei bod yn gwbl briodol ein bod yn ei herio, yn enwedig yng ngoleuni’r trafodaethau cyhoeddus dros yr wythnosau diweddaraf lle gallai rhai ddadlau efallai fod Cymru yn agosáu at sefyllfa 'Big Brother' lle mae digwyddiadau nofel George Orwell, Nineteen Eighty-Four, i'w gweld yn digwydd. Dyna mae rhai pobl yn ein harwain i'w gredu. Rwy’n siŵr nad yw hynny’n wir.

Ond nid dyma'r unig bryder a fydd gan lawer ohonom yng Nghymru ynghylch y datganiad. Pryder arall yw’r ffaith y bydd yr ailbrisiadau hyn yn cael effaith aruthrol ar deuluoedd sydd â mwy o asedau nag arian. Efallai eu bod yn byw mewn tai gwledig mwy o faint, sydd mewn cyflwr gwael iawn o bosibl, ond sy'n dal i fod mewn band uwch o'r dreth gyngor. Mae’r rheini’n bobl fregus a phryderus iawn.

Felly, er fy mod yn croesawu—ac rwy'n bendant yn croesawu—y ffaith, gobeithio, y bydd y gostyngiad o 25 y cant yn parhau, rwy'n pryderu bod eich memorandwm esboniadol ar gyfer Bil Cyllid Llywodraeth Leol (Cymru) sydd ar y ffordd yn tynnu sylw at y ffaith bod gan Weinidogion bwerau i ganiatáu i gynghorau, mewn rhai amgylchiadau, ddatgymhwyso neu leihau gostyngiadau yn eu hardal. Ysgrifennydd y Cabinet, os ydych chi wedi ymrwymo i’r gostyngiad o 25 y cant yn y dreth gyngor, pam eich bod yn rhoi pŵer i gynghorau lleol ddatgymhwyso’r gostyngiadau hyn?

Rwy’n cydnabod y pryderon ynghylch yr effaith ar aelwydydd yn ystod yr argyfwng costau byw, ac roedd hynny’n rhan ganolog o’n hystyriaethau wrth inni edrych ar gyflymder y diwygio. Y cyflymder arafach oedd yr ymateb a ffefrid o ran yr ymgynghoriad, felly fe wnaethom wrando'n ofalus iawn ar hynny. Roedd rhai o’r dadleuon hynny a wnaed i gefnogi’r cais am gyflymder arafach yn ymwneud â chostau byw a’r ffordd y gallai codiadau yn y dreth gyngor effeithio ar deuluoedd ac yn y blaen. Felly, credaf ein bod wedi ymateb yn dda i hynny.

Rydym hefyd yn cydnabod bod pobl yn byw mewn eiddo a allai fod o werth uchel ond y gallai fod ganddynt incwm is, ac am y rheswm hwnnw, rydym yn cynnal ein hadolygiad o'r gostyngiadau, y diystyriadau a'r eithriadau. Mae hynny’n digwydd ar hyn o bryd, ac ni fydd yn rhaid i hynny aros tan 2028; mae hwnnw'n waith a wnawn ar hyn o bryd i edrych ar hynny. Mae’n wir fod cynghorau’n gallu datgymhwyso biliau’r dreth gyngor ar gyfer eiddo penodol. Felly, os oes rheswm pam y gallant wneud hynny, credaf fod ganddynt lefel dda o hyblygrwydd i allu gwneud hynny'n lleol. Ond fel y dywedaf, rydym yn gwneud y gwaith eithaf sylweddol hwnnw ar hyn o bryd, gan edrych ar y 53 o wahanol gategorïau o ostyngiadau ac eithriadau ac ati i sicrhau eu bod yn addas i'r diben. Mae ein gweithgor wedi awgrymu bod llawer ohonynt yn addas i'r diben, ond efallai y bydd angen rhywfaint o waith pellach ar rai, ac mae angen inni edrych hefyd ar y grwpiau eraill a ddylai elwa ar ddisgownt neu eithriad.

13:50

Diolch, Lywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, ers ichi gael eich ailbenodi i Lywodraeth Cymru, rydym wedi clywed nifer o ymrwymiadau gan eich cyd-Aelodau mewn perthynas â'u portffolios. Mae'r cyhoeddiadau hyn yn effeithio ar gyllidebau ac ar linellau sylfaen pob adran. Mae fy nghwestiwn cyntaf heddiw, felly, yn ymwneud ag ad-drefniant diweddar y Cabinet a throsglwyddo cyfrifoldebau rhwng portffolios gweinidogol. Rydym wedi gweld, er enghraifft, y cyfrifoldeb dros amgueddfeydd ac orielau cenedlaethol Cymru, y gwyddom eu bod yn wynebu argyfwng ariannol, yn cael ei drosglwyddo o bortffolio’r economi i bortffolio diwylliant a chyfiawnder cymdeithasol newydd. Yn yr un modd, mae'r cyfrifoldeb am y Gymraeg bellach yn rhan o bortffolio newydd yr economi, ynni a’r Gymraeg. Dim ond dwy enghraifft yw’r rhain o newidiadau lefel uchel. A gaf i ofyn pa asesiadau a wnaethoch o effaith y newidiadau mewn cyfrifoldebau gweinidogol ar gyllideb Cymru? Sut mae hynny wedi effeithio ar gyfansoddiad prif grwpiau gwariant Llywodraeth Cymru? A oes effeithiau canlyniadol i'r swm o arian sydd ar gael drwy bortffolios penodol? Ac a gaf i ofyn pryd y bydd unrhyw asesiad o'r fath yn cael ei gyhoeddi? Er enghraifft, a fydd yn cael ei gyhoeddi ochr yn ochr â’r gyllideb atodol i roi cyfle i’r Senedd hon graffu ar y penderfyniadau hynny?

Wrth gwrs. Credaf fod yr hyn rydych newydd ei ddweud yn cyd-fynd i raddau helaeth â'n hymagwedd at y gyllideb atodol gyntaf, y byddwn yn ei chyhoeddi ym mis Mehefin, yn ôl yr arfer. Mae swyddogion wedi bod yn gweithio drwy oblygiadau’r newidiadau mewn cyfrifoldebau o ran y prif grwpiau gwariant, ond yn edrych hefyd i weld a oes unrhyw linellau gwariant yn y gyllideb y mae angen edrych eto arnynt os oes pethau, er enghraifft, y gellid eu gwneud nawr mewn gwahanol rannau o'r Llywodraeth. Mae hwnnw'n waith eithaf cymhleth o ran ailosod y prif grwpiau gwariant yn erbyn y strwythurau portffolio newydd. Ond mae’n waith sy'n mynd rhagddo ar hyn o bryd, a’r bwriad yw cyhoeddi’r manylion hynny’n llawn yn y gyllideb atodol gyntaf.

Diolch am eich ateb. Byddai’n ddefnyddiol iawn gweld hynny’n cael ei olrhain o ran i ble ac o ble y caiff ei symud. Rwy'n gobeithio y bydd lefel honno o fanylder ar gael yn hynny o beth. Fel y dywedoch chi, wrth i fis Mehefin agosáu, rydym yn rhagweld y bydd y gyllideb atodol gyntaf yn cael ei chyhoeddi. Yr adeg hon y llynedd, cawsom ein gwahodd i graffu ar a chymeradwyo'r gyllideb atodol gyntaf, yr honnwyd ei bod wedi rhoi cyfrif priodol am effaith chwyddiant, gan gynnwys drwy’r cynnydd yn y swm o arian a gafodd ei dynnu i lawr o gronfeydd wrth gefn Cymru. Fodd bynnag, ychydig fisoedd yn unig ar ôl i’r gyllideb atodol gael ei derbyn, dywedwyd wrthym fod Llywodraeth Cymru yn wynebu diffyg o £900 miliwn yn ei chyllideb, ac y gofynnwyd i Weinidogion ar draws pob adran wneud toriadau sylweddol mewn cyllid i wasanaethau cyhoeddus. Credaf ei bod yn rhesymol disgwyl i gyllideb atodol oroesi’r cyswllt cyntaf â realiti cyllidol a’i bod yn adlewyrchu gwir sefyllfa ariannol Cymru. A gaf i ofyn i chi gadarnhau, Ysgrifennydd y Cabinet, na fyddwn yn cael ein synnu eto eleni gan gyhoeddiad ariannol tebyg dros doriad yr haf, a bod y gwaith sy’n cael ei wneud i baratoi cyllideb atodol gyntaf eleni yn fwy cadarn a gwydn? A pha newidiadau a wnaethoch chi i'r broses er mwyn sicrhau hynny?

Ni fyddwn yn dweud bod y Senedd neu unrhyw un arall wedi’u synnu gan y gwaith a wnaethom i ymateb i effeithiau chwyddiant ar ein cyllidebau, gan inni fod yn glir iawn. Cawsom ddadleuon ynglŷn â'r mater yn y Llywodraeth, ac yn y pen draw, fe wnaethom benderfynu gwneud datganiad ym mis Awst y flwyddyn honno, er na chwblhawyd y gwaith tan fis Hydref. Felly, roeddem yn teimlo ei bod yn bwysig bod yn dryloyw ynghylch lefel y pwysau a oedd ar Lywodraeth Cymru ar y pryd, a hefyd, wedyn, y gwaith y byddem yn ei wneud, a arweiniodd at y newidiadau a wnaethom i’r gyllideb ym mis Hydref. Fe fyddwch wedi gweld bryd hynny fod y gyllideb ar gyfer y flwyddyn ariannol hon wedi cynnwys rhai o’r newidiadau hynny yn y gyllideb sylfaenol. Felly, fe ymdriniwyd â'r pethau hynny, os mynnwch, ac rydym wedi symud ymlaen o hynny. Ond mae pwysau ar y gyllideb o hyd, wrth gwrs, ac mae fy nghyd-Aelodau'n rheoli eu cyllidebau'n ofalus iawn er mwyn cyflawni eu hymrwymiadau.

Rwy'n credu mai'r hyn y gallwch ei weld o’r gyllideb atodol gyntaf fydd y prif grwpiau gwriant yn cael eu had-drefnu ac ati. Mae'n rhaid inni reoli pethau wrth inni fynd drwy'r flwyddyn. Fe fyddwch yn gwybod bod lefelau ein cronfeydd wrth gefn yn fach iawn wrth inni ddechrau'r flwyddyn ariannol hon oherwydd y dewisiadau a wnaed gennym i ddyrannu cymaint ag y gallem. Efallai y bydd pethau’n codi yn y flwyddyn ariannol y bydd angen inni ymateb iddynt, felly bydd yn rhaid inni gynnal lefel o allu i ymateb yn y ffordd ystwyth honno os oes angen. Ond ar y cyfan, credaf ein bod wedi ymdrin ag effaith enfawr y chwyddiant a welsom y llynedd, gan gofio bod y cyllidebau hynny wedi’u gosod yn wreiddiol yn ôl yn 2021, pan nad oeddem yn ymwybodol o’r heriau a oedd ar y ffordd yn sgil chwyddiant a'r rhyfel yn Wcráin, prisiau uchel ynni ac yn y blaen.

13:55
Symiau Canlyniadol Barnett

3. Pa drafodaethau y mae'r Ysgrifennydd Cabinet wedi'u cael gyda Llywodraeth y DU ynghylch symiau canlyniadol Barnett i Gymru o ganlyniad i ariannu gofal plant yn Lloegr? OQ61087

Cefais wybod am y cyllid canlyniadol Barnett i Gymru yn sgil y cyllid gofal plant yn Lloegr mewn galwad gyda Phrif Ysgrifennydd y Trysorlys ar fore cyllideb gwanwyn y DU 2023.

Diolch yn fawr iawn. Mae cost gofal plant yng Nghymru ar gyfer plentyn dwy oed yn 63 y cant o gyflog cyfartalog rhiant, ac fel rhiant merch o dan ddwy flwydd oed, gwn o brofiad uniongyrchol ei bod yn costio bron i £1,000 y mis iddi fod mewn meithrinfa yn llawnamser, ac mae llawer o rieni eraill yn Nyffryn Clwyd yn teimlo'r un fath. Gyda chysylltiadau agos rhwng gogledd-ddwyrain Cymru a Lloegr, mae pobl yn gweld, yn enwedig mewn ardaloedd ar y ffin, y newyddion cadarnhaol gan Lywodraeth y DU am gyllid gofal plant ar gyfer plant o naw mis oed ymlaen a’r gwahaniaeth amlwg rhwng hynny a'r sefyllfa yng Nghymru, lle nad yw'n cael ei gynnig tan eu bod yn ddwyflwydd oed. Mae gennyf lawer o etholwyr sy'n ysu i ddychwelyd i'r gwaith, maent yn mwynhau gweithio, maent yn ifanc, maent yn uchelgeisiol, maent yn dymuno gwneud pethau mewn bywyd ac maent yn dymuno mynd yn ôl i'r gwaith, gan wybod bod system feithrinfeydd gadarn ar waith i gefnogi eu huchelgeisiau. Felly, beth fyddai eich neges i fy etholwyr sy’n ysu i fynd yn ôl i’r gwaith ac sy'n gweld y gwahaniaeth amlwg a chynyddol rhwng y systemau yng Nghymru a Lloegr?

Rydym yn canolbwyntio ar gyflwyno ein mesurau gofal plant mewn ffordd sydd â ffocws, sydd wedi'i strwythuro ac sydd â chyllideb briodol ar ei chyfer, ac mewn ffordd lle mae'r sector yno'n barod, os mynnwch, i'w chyflawni, ac nid yw hynny'n wir yn Lloegr, gan y credaf y gall pob un ohonom gytuno eu bod wedi bod yn eithaf anhrefnus yn eu hymdrechion i gyflwyno’r polisi. Yng Nghymru, rydym yn buddsoddi mwy na £100 miliwn mewn darpariaeth gofal plant ledled Cymru. Mae hynny drwy ein cynnig Dechrau’n Deg, a hefyd ein cynnig gofal plant, ond ochr yn ochr â hynny, £70 miliwn o gyfalaf yn y sector, a hefyd drwy ddarparu cymorth i’r gweithlu yn uniongyrchol ar ffurf hyfforddiant, sgiliau a datblygiad ac yn y blaen.

Hefyd, gwn fod gan y Ceidwadwyr gryn ddiddordeb bob amser mewn rhyddhad ardrethi annomestig. Rydym yn darparu rhyddhad ardrethi busnes o 100 y cant ar gyfer safleoedd gofal plant cofrestredig yma yng Nghymru, ac mae hynny'n parhau tan fis Mawrth y flwyddyn nesaf. Bydd hynny'n arbed oddeutu £10 miliwn i ddarparwyr gofal plant cofrestredig o ran cost gorbenion. A hefyd, rydym yn gweithio gyda Gofal Cymdeithasol Cymru i ymateb i heriau recriwtio yn y sector, sydd hefyd yn bwysig iawn yn fy marn i.

Ond o ran cyflwyno ein rhaglen yma yng Nghymru, rydym yn canolbwyntio ein hadnoddau ar ein cymunedau mwyaf difreintiedig yn y lle cyntaf, gan sicrhau bod y cymorth hwnnw'n cyrraedd y teuluoedd sydd â'r angen mwyaf cyn gynted â phosibl. Yn y pen draw, ein huchelgais yw i wasanaethau gofal plant Dechrau'n Deg fod ar gael i bob plentyn dwy oed yng Nghymru, ac rydym yn gweithio gyda'r sector i adeiladu capasiti i gyflawni hynny.

Cyllid ar gyfer Masnachfreinio Bysiau

4. Pa drafodaethau y mae'r Ysgrifennydd Cabinet wedi'u cael gydag Ysgrifennydd y Cabinet dros Ogledd Cymru a Thrafnidiaeth ynghylch cyllid ychwanegol ar gyfer masnachfreinio bysiau? OQ61110

Bydd penderfyniadau ynghylch y cyllid sydd ar gael ar gyfer masnachfreinio bysiau yn fater i’r broses o osod y gyllideb yn y blynyddoedd priodol, gan nodi’r rhagolygon cyllidol heriol sy’n ein hwynebu.

Mae llawer ohonom yng ngogledd Cymru yn edrych yn genfigennus ar y buddsoddiad sy’n cael ei wneud ym metro de Cymru, y gwaith uwchraddio gwasanaethau gwerth £1 biliwn a mwy, sydd, wrth gwrs, i’w groesawu, ond ar y llaw arall, mae gennym gymysgedd candi-fflos braidd yn amwys sydd wedi'i frandio yn fetro gogledd Cymru nad yw ond yn cysylltu gwasanaethau rheilffyrdd a bysiau presennol. Mae gwasanaethau bysiau, fel y gwyddom, wedi bod yn berthynas wael i reilffyrdd ers tro, gyda gwasanaethau’n dirywio ers cyn COVID mewn gwirionedd. Rwy'n croesawu gynigion y Llywodraeth ynghylch masnachfreinio bysiau a llacio'r gafael sydd gan gwmnïau bysiau preifat ar y gwasanaethau hynny, ond er mwyn iddo weithio’n iawn, yn amlwg, mae’n rhaid ei ariannu’n briodol. Felly, a allwch chi roi sicrwydd i ni heddiw y byddwch yn buddsoddi mwy o arian mewn gwasanaethau bysiau i sicrhau bod y ddeddfwriaeth fysiau arfaethedig mor effeithiol ag y mae pob un ohonom yn gobeithio y bydd? Ac a allwch chi roi sicrwydd i ni hefyd y bydd y gogledd yn cael eu tafell deg o'r gacen?

14:00

Ni allaf ddweud unrhyw beth am y cyllidebau ar gyfer y blynyddoedd nad oes gennym setliad ar eu cyfer ar hyn o bryd. Rwy'n credu bod angen cydnabod ein bod yn darparu cyllid sylweddol eisoes i gefnogi gwasanaethau bysiau ledled Cymru. Ond bydd masnachfreinio yn caniatáu inni wneud gwell defnydd o'r cyllid a ddarparwn ac yn rhoi mwy o reolaeth inni dros y risg a hefyd y pŵer i reoli'r cyllid a fuddsoddwn, gan sicrhau y gellir ei wario lle mae'n cael yr effaith fwyaf, gan leihau aneffeithlonrwydd a gwella integreiddiad y gwasanaethau i wneud i'r cyllid hwnnw fynd mor bell ag y gall fynd. Rwy'n siŵr y byddwch yn gyfarwydd iawn â'r cynllun diwygio bysiau a gyhoeddwyd; mae hwnnw'n cydnabod y bydd cyllid yn y dyfodol yn heriol, felly mae'r ffordd y gwariwn yr adnoddau cyfyngedig sydd gennym yn bwysig.

Yn anffodus, ni allaf ddweud rhagor ynghylch cyllid ar gyfer masnachfreinio bysiau yn y dyfodol, a hynny am nad ydym wedi cael y trafodaethau hynny eto, nid ydym wedi cael ein setliad gan Lywodraeth y DU eto. Nid ydym wedi dechrau ar gyfnod adolygu gwariant o'r math hwnnw eto. Ond byddwn yn sicr yn ystyried pwysigrwydd gwasanaethau bysiau wrth inni ddechrau'r trafodaethau hynny.

Mae gogledd Cymru'n dibynnu ar fysiau, yn sicr yn Aberconwy—nid oes car at eu defnydd gan un aelwyd o bob pump, ac nid oes car at eu defnydd gan bedwar o bob pump defnyddiwr bysiau. Yn amlwg, mae cynnal ein system fysiau'n hanfodol. Fodd bynnag, rwy'n pryderu am y trefniadau ariannol ar gyfer y model masnachfreinio, y gwn eu bod yn dal i gael eu datblygu, ac yn wir, fe glywsom dystiolaeth yr wythnos diwethaf yn ein pwyllgor newid hinsawdd. Yn wir, ceir awgrymiadau y bydd masnachfreinio ar ffurf yr hyn a geir yn Llundain yn costio o leiaf £300 miliwn y flwyddyn. Rydych chi'n argymell mabwysiadu model cost gros sy'n seiliedig ar gymhelliant, y bydd Trafnidiaeth Cymru yn talu swm penodol i weithredwyr redeg gwasanaethau penodol, a bydd hyn yn cadw'r refeniw yn fewnol. Fodd bynnag, fe fydd hefyd yn golygu ei bod yn ofynnol i Trafnidiaeth Cymru redeg gwasanaethau sydd mewn perygl o weld lleihad yn nifer y teithwyr gan ariannu gwasanaethau nad ydynt yn hyfyw yn ariannol. 

Nawr, mae Trafnidiaeth Cymru yn gyfarwydd i'r Siambr hon am ei berfformiad gyda'r system reilffordd. Fel y mae prif weithredwr Trafnidiaeth Cymru, James Price, wedi amlinellu, bydd cyllid ar gyfer y dyfodol yn her. Nawr, unwaith eto yr wythnos diwethaf, pan oeddem yn y pwyllgor newid hinsawdd gyda'r rhai sy'n gweithio ar y model masnachfreinio yn Lloegr, mynegwyd sawl pryder ynglŷn ag a oes gan Trafnidiaeth Cymru gapasiti, adnoddau neu'r gallu hyd yn oed i gyflawni'r model masnachfreinio yng Nghymru, ond hefyd o fewn yr amserlenni a bennwyd. Felly, Weinidog, sut fyddwch chi'n gweithio gyda Trafnidiaeth Cymru i sicrhau bod ganddo'r adnoddau i wneud y cynllun masnachfraint yn llwyddiant? A pha gyllid ychwanegol y bwriadwch ei drosglwyddo er mwyn sicrhau nad yw hwn yn ymarfer aflwyddiannus? Diolch.

Y peth cyntaf i'w ddweud yw nad ydym eto wedi datblygu'r contractau y byddwn yn eu defnyddio ar gyfer masnachfreinio, ond bydd ein contractau presennol ar gyfer gwasanaethau TrawsCymru yn cael eu defnyddio fel man cychwyn oherwydd bod ganddynt rai o'r nodweddion y byddem yn disgwyl eu gweld eisoes mewn contractau masnachfraint. Mae'r gwaith hwn yn cael ei arwain gan Ysgrifennydd y Cabinet dros drafnidiaeth, felly byddai ef mewn sefyllfa well o lawer i roi atebion manwl i chi. Ond ar ei ariannu, fel y dywedais yn fy ateb blaenorol, nid oes gennym gyllidebau ar gyfer y blynyddoedd ariannol hyn eto, felly nid wyf yn gallu darparu unrhyw lefel o sicrwydd i gyd-Aelodau ar hyn o bryd. Ond pan ddaw'n adeg i graffu ar y gyllideb ar gyfer y blynyddoedd hynny, bydd hyn yn ffocws i gyd-Aelodau.

Polisïau Caffael

5. Beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i gryfhau ei pholisïau caffael? OQ61082

Caffael yw un o'r ysgogiadau pwysicaf sydd gennym i gefnogi Cymru fwy cyfartal, fwy cynaliadwy a mwy ffyniannus. Gall gweithredu polisïau caffael cadarn ein helpu i gyflawni ein dyheadau sero net uchelgeisiol, cefnogi adferiad gwyrdd a chyfrannu at ein huchelgais cyffredin ar gyfer Cymru gwaith teg.

Ysgrifennydd y Cabinet, rwy'n credu y dylai sector cyhoeddus Cymru fod yn caffael nwyddau a gwasanaethau Cymreig gymaint â phosibl. Ac felly pan gysylltodd etholwr â mi gyda phryderon am gaffael nwyddau Cadw, roeddwn yn siomedig iawn o glywed yn ddiweddar mai dim ond tua 60 y cant o'r cyflenwyr sy'n darparu'r cynhyrchion a werthir yn safleoedd Cadw sydd wedi'u lleoli yma yng Nghymru.

Nawr, ers blynyddoedd lawer, mae Llywodraeth Cymru wedi sôn am yr angen i gefnogi busnesau Cymru, ac mae'n hanfodol ein bod yn gweld sefydliadau fel Cadw—sydd, wedi'r cyfan, yn sefydliad a ariennir gan Lywodraeth Cymru—yn gwneud popeth yn eu gallu i gefnogi cyflenwyr Cymreig. Felly, Ysgrifennydd y Cabinet, a allwch chi ddweud wrthym pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i sicrhau bod pob sefydliad a safle a ariennir gan Lywodraeth Cymru yn cefnogi busnesau Cymreig gymaint ag y gallant?

14:05

Rwy'n ddiolchgar iawn am y cwestiwn, ac mae'n fy arwain i feddwl am waith y buom yn ei wneud drwy'r cytundeb cydweithio â Phlaid Cymru mewn perthynas â deall gwariant Cymru yn well o ran caffael. Felly, rydym wedi bod yn edrych ar sut y gallwn gynllunio gwariant yn fwy manwl gywir yng Nghymru, ac mae llawer o gwestiynau, cwestiynau sylfaenol hyd yn oed, y mae'n rhaid inni eu hateb. Felly, sut yr ewch chi ati i ddiffinio cwmni Cymreig? Ai cwmni sydd â busnes yma yng Nghymru, neu god post yma yng Nghymru? Nid yw rhai busnesau sy'n cyfrannu llawer iawn at economi Cymru yn fusnesau Cymreig fel y cyfryw. Pa hygrededd y gallwn ei roi i nifer y gweithwyr yng Nghymru, y math hwnnw o beth. Felly, rydym wedi bod yn edrych yn fanwl iawn ar sut yr awn ati i ddiffinio'r gwaith hwnnw, ac rydym yn gobeithio dweud ychydig mwy am hynny maes o law.

Ond wedyn rydym hefyd yn ystyried sut y gallwn sefydlu rhyw fath o farc 'a wnaed yng Nghymru' y gall busnesau eu defnyddio eu hunain i nodi pwy ydynt, gan edrych ar y marc 'a wnaed yn Iwerddon' a roddwyd i fusnesau draw yno. Yn ôl yr hyn a ddeallwn, mae hynny'n helpu busnesau i allu marchnata eu hunain yn Iwerddon fel cynhyrchion Gwyddelig. Rydym yn edrych ymlaen at weld beth arall y gallwn ei wneud yma.

Mae gennym lawer iawn o hysbysiadau cyngor polisi cyhoeddus sy'n cael eu darparu i'r sector cyhoeddus i'w galluogi i gefnogi busnesau sydd yma yng Nghymru yn well, a hefyd i gyflawni rhai o'n blaenoriaethau eraill, megis cefnogi busnesau bach a chanolig yn enwedig. Felly, mae nifer o bethau'n digwydd ym maes caffael ar hyn o bryd, yn enwedig ein deddfwriaeth caffael newydd.

Yn sgil gadael yr Undeb Ewropeaidd, bu'n rhaid inni edrych yn sylfaenol ar y ffordd rydym yn caffael, felly drwy'r ddeddfwriaeth honno, gallwn roi mwy o ffocws ar gaffael yn y math hwnnw o gyd-destun lleol. Yn yr un modd, mae gennym y gwaith y buom yn ei wneud gyda Llywodraeth y DU ar hyn hefyd, a'n Bil partneriaeth gymdeithasol, sydd unwaith eto'n ceisio ysgogi'r nwyddau cyhoeddus hynny, os mynnwch, drwy ein prosesau caffael.

Ar hyd yr un llinellau â Paul Davies, un o’r pethau mwyaf rhwystredig i fi, yn sicr, o ran cyrff cyhoeddus yng Nghymru, yw’r ffaith bod nifer ohonyn nhw yn allanoli eu gwaith i gwmnïau eraill—cwmnïau sydd yn aml iawn heb bresenoldeb yng Nghymru, sydd heb hyd yn oed weithlu yn gweithio yma. Mae hyn hyd yn oed yn fwy rhwystredig pan rydych yn sylweddoli nad oes rhaid i’r gwaith hwnnw gael ei allanoli. Mae yna sgiliau o fewn y cyrff cyhoeddus hynny a fyddai’n medru ei wneud o, ond am ba bynnag reswm, mae’r corff cyhoeddus yn penderfynu mai’r penderfyniad gorau yw allanoli’r gwaith i gwmni allanol. Felly, pa gamau yr ydych chi’n eu cymryd er mwyn sicrhau nad oes gormod o’r projectau a'r cynlluniau yma yn cael eu hallanoli i gwmnïau allanol, ac os oes rhaid i bethau gael eu hallanoli, eu bod nhw’n cael eu hallanoli i gwmnïau sydd yn dod â budd economaidd i’r cymunedau hynny sydd yn cael y gwaith wedi’i wneud?

Gwyddom fod hyn yn bryder i nifer o gyrff cyhoeddus, a dyna pam ein bod wedi gweithio i ddatblygu pecyn cymorth mewnoli. Gwyddom fod gan nifer o awdurdodau lleol ddiddordeb mawr—awdurdodau lleol, ond fe allech chi gynnwys rhannau eraill o'r sector cyhoeddus—mewn gweld faint yn fwy y gallent ei fewnoli. Felly, fe wnaethom weithio'n galed gyda—. Nid wyf yn cofio enw'r sefydliad nawr, ond efallai y gwnaf ysgrifennu at yr Aelod gyda mwy o wybodaeth. Ond fe wnaethom ddatblygu pecyn cymorth mewnoli y teimlem ei fod yn diwallu'r anghenion yr oedd cyrff cyhoeddus yn dweud wrthym eu bod eu heisiau, o ran deall y dadleuon dros fewnoli ac yna profi sut y byddent yn cymharu un contract ag un arall, a sut y gallwch ddangos gwerth am arian mewn ffordd wahanol ac yn y blaen. Felly, rwy'n credu bod y pecyn cymorth hwnnw wedi cael derbyniad da, ac rwy'n hapus i anfon copi atoch chi.

Ardrethi Annomestig

6. A wnaiff yr Ysgrifennydd Cabinet roi'r wybodaeth ddiweddaraf am waith i ddiwygio'r system ardrethi annomestig? OQ61095

Rydym yn parhau i fod ar y trywydd iawn i gyflawni'r rhaglen ddiwygiadau a nodais ar gyfer tymor y Senedd hon. Mae nifer o welliannau eisoes wedi'u gwneud, gan gynnwys ailbrisio 2023. Drwy'r Bil Cyllid Llywodraeth Leol (Cymru), byddwn yn cyflawni'r ystod o gynigion penodol y gwnaethom ymgynghori arnynt yn 2022.

14:10

Diolch am eich ateb, Ysgrifennydd y Cabinet. Mewn perthynas ag ardrethi busnes, ymhlith y materion y bydd etholwyr yn eu codi amlaf gyda mi mae pryder ynghylch yr hyn a all deimlo fel system anymatebol, gyda bwlch rhy hir rhwng ailbrisiadau. Felly, a wnewch chi ehangu ar sut y bydd Llywodraeth Cymru yn mynd i'r afael â hyn yn y Bil Cyllid Llywodraeth Leol (Cymru), a pha fecanweithiau yr hoffech eu cyflwyno i sicrhau system fwy hyblyg, ymatebol sy'n cefnogi ein busnesau bach ar ein strydoedd mawr?

Rwy'n ddiolchgar iawn i Vikki Howells am godi hynny, a gwn ei bod wedi bod yn siarad llawer gyda busnesau yn ei hardal leol, ac maent wedi bod yn mynegi pryderon am y bylchau rhwng ailbrisiadau. Dyna un o'r rhesymau pam ein bod, drwy ein Bil cyllid llywodraeth leol, yn cyflwyno ailbrisiadau treigl tair blynedd nawr i fusnesau ar gyfer ardrethi annomestig. Rydym yn credu bod tair blynedd yn rhoi cydbwysedd rhwng sicrwydd i fusnes, ond hefyd yn adlewyrchu amodau marchnad mwy cyfredol a chyfoes. Felly, tair blynedd yw'r cyfnod y mae busnesau a'u cyrff cynrychiadol wedi bod yn dweud wrthym y byddent yn ei groesawu. Credaf fod hynny'n rhan arbennig o gadarnhaol o'r diwygiadau a gyflawnir gennym.

Roedd ailbrisiad 2023 yn rhyfeddol o esmwyth, felly rwy'n credu y gallwn gael cysur o ba mor dda yr aeth yr ailbrisio hwnnw. Gallasom ddarparu peth cefnogaeth drosiannol i fusnesau a welodd gynnydd yn eu biliau, ond pan fydd gennym gylch o ailbrisiadau amlach, dylem weld ychydig llai o gorddi yn y system.

Ysgrifennydd y Cabinet, yn anffodus, i lawer o fusnesau lletygarwch, bydd y diwygiadau hyn yn llawer rhy hwyr. Mae'r sector yn wynebu corwynt perffaith, yng ngeiriau UKHospitality Cymru. Erbyn i'r system ardrethi busnes gael ei diwygio, byddwn wedi colli llawer o fusnesau, a bydd llawer o ganol trefi ledled y wlad yn dod yn drefi ysbrydion. Ysgrifennydd y Cabinet, mae'r diwydiant ar ei liniau. A wnewch chi, felly, roi camau brys ar waith i gefnogi'r sector trwy ddileu ardrethi annomestig i fusnesau lletygarwch nes bod system newydd decach yn cael ei chyflwyno? Diolch.

Mae arnaf ofn na allaf ddileu ardrethi annomestig ar gyfer sector mawr iawn o'n heconomi yma yng Nghymru, oherwydd bod ardrethi annomestig—. Gadewch inni gofio pwrpas y trethi annomestig hynny—maent yno i ddarparu cyllid hanfodol i'n gwasanaethau cyhoeddus. Felly, oni bai bod cyd-Aelodau eisiau dweud wrthyf lle mae angen imi ddod o hyd i'r arian o rywle arall, neu beth sydd angen imi ei dorri mewn ymateb i hynny, mae arnaf ofn nad yw hynny'n rhywbeth y gallaf ymrwymo iddo heddiw.

Cyllid Canlyniadol HS2

7. Pa asesiad y mae'r Ysgrifennydd Cabinet wedi'i wneud o'r cyllid y mae Cymru wedi'i golli o ganlyniad i Lywodraeth y DU yn gwrthod dosbarthu HS2 fel prosiect i Loegr yn unig? OQ61108

Hyd at ddiwedd 2024-25, bydd Cymru wedi colli oddeutu £350 miliwn o ganlyniad i ddosbarthu HS2 yn anghywir fel prosiect i Gymru a Lloegr.

Diolch. Ysgrifennydd y Cabinet, mewn ateb ysgrifenedig i mi ddoe, dywedodd y Prif Weinidog fod cyllideb Llywodraeth Cymru yn werth £700 miliwn yn llai na phan gafodd ei chytuno. Felly, os ychwanegwch at hyn y penderfyniad amlwg warthus gan Lywodraeth y DU i ddosbarthu HS2 fel prosiect i Gymru a Lloegr, er na fydd modfedd o drac—neu gentimetr, hyd yn oed—yn cael ei adeiladu ar bridd Cymru, gall unrhyw berson teg a gwrthrychol weld sut mae Cymru'n cael cam gan Lywodraeth Dorïaidd y DU, tra bo'r blaid gyferbyn yn gwneud dim i sefyll dros Gymru a buddiannau Cymru. Felly, Ysgrifennydd y Cabinet, pa wahaniaethau ymarferol, felly, y byddai'n eu gwneud i fywyd cyhoeddus Cymru a'r penderfyniadau ariannol anodd sy'n cael eu gwneud bob dydd gan Lywodraeth Cymru, a'n hawdurdodau lleol gweithgar sydd dan gymaint o bwysau, pe bai'r arian y dylai Cymru ei gael ac y mae'n ei haeddu yn cael ei roi i ni mewn gwirionedd, neu ai lladrad trên mawr arall yw hwn?

Wel, gallai £350 miliwn fod wedi gwneud gwahaniaeth sylweddol i ni yma yng Nghymru o ran y buddsoddiad y gallwn ei wneud mewn gwasanaethau cyhoeddus. Rwy'n credu y dylai Llywodraeth y DU ddychwelyd yr arian hwnnw i Gymru. Nid oes dadl o gwbl nawr fod prosiect HS2, sef rheilffordd rhwng Llundain a Birmingham yn y bôn, o unrhyw fudd i ni yma yng Nghymru. Rwy'n credu bod y mathau hynny o ddadleuon simsan y byddem yn elwa yn y gorffennol wedi diflannu'n llwyr bellach, felly mae gwir angen dychwelyd yr arian hwnnw i ni. Rydym yn cael cam mewn cymaint o ffyrdd. Pan fyddwch chi'n meddwl am gyllid yn lle cyllid yr UE, er enghraifft, dyna enghraifft glasurol o Lywodraeth y DU sy'n gwneud cam â Llywodraeth Cymru, a phan edrychwch ar y ffyrdd y mae Llywodraeth y DU wedi darparu cyllid penodol i Ogledd Iwerddon i helpu Gogledd Iwerddon i oresgyn ei heriau o ran gwasanaethau cyhoeddus, ond heb ddarparu'r un peth i ni yma yng Nghymru, rwy'n credu unwaith eto fod honno'n enghraifft ohonom ni'n cael cam. Fel y dywedais wrth y Gweinidog yng Ngogledd Iwerddon, nid ydym yn gwarafun ceiniog. Rydym yn cydnabod y pwysau ar wasanaethau cyhoeddus yno, ond rydym eisiau triniaeth deg a chwarae teg ar draws y Deyrnas Unedig.

Felly, wrth inni ddechrau ein trafodaethau ar gyfer y cyfnod adolygu gwariant nesaf hoffwn weld y prosiect hwn yn cael ei gategoreiddio fel prosiect i Loegr yn unig, fel y dylai fod o'r dechrau.

14:15
Prosesau'r Gyllideb

8. Pa gamau mae'r Ysgrifennydd Cabinet yn eu cymryd i wella gallu'r Senedd i ddylanwadu ar y broses o lunio cyllideb y Llywodraeth? OQ61102

Rwy'n parhau i weithio gyda'r Pwyllgor Cyllid i gytuno ar welliannau i'n prosesau cyllidebol. Mae trafodaethau pellach wedi'u cynllunio dros yr haf gyda'r bwriad o gytuno ar ddiweddariad o brotocol busnes y gyllideb.

O dan systemau sydd yn seiliedig ar San Steffan, wrth gwrs, mae yna duedd i’r Weithrediaeth, i’r Llywodraeth, dal i afael yn dynn iawn ar y gallu i setio’r gyllideb. Rŷn ni yn y Senedd yma—a dweud y gwir, yn Senedd yr Alban hefyd—wedi etifeddu’r agwedd honno. Yn Senedd yr Alban mae gyda nhw Fil Cyllid, ond dim ond y Llywodraeth sy’n gallu dod â gwelliannau ymlaen.

Ond nid dyma’r unig ffordd o wneud pethau, wrth gwrs, ac, wrth i ni nawr diwygio’r Senedd, rŷn ni’n symud tuag at system Ewropeaidd o ran y system etholiadol, a phan ŷn ni’n edrych ar Seneddau yn y gwledydd hynny, gwledydd Sgandinafia, er enghraifft, oherwydd sail negodi rhwng y pleidiau, yn aml iawn lle mae’r Llywodraeth heb fwyafrif, maen nhw’n rhoi pŵer, llawer iawn mwy o bŵer, i, er enghraifft, pwyllgorau—pwyllgorau cyllid yn y Seneddau hynny—i roi gwelliannau penodol ymlaen i’r cyllidebau. Ac nid yn unig hynny yn Ewrop. Hefyd, mae yna ambell o Senedd sydd ar sail San Steffan—Canada, India, De Affrica—sydd hefyd yn rhoi’r gallu yna i bwyllgorau dod â gwelliannau penodol ymlaen. Pam nad ŷn ni’n efelychu hynny fan hyn?

Rwyf bob amser yn awyddus i ddarganfod beth sy'n digwydd mewn gwledydd eraill. Rwy'n credu bod y ffordd y gallwn weithredu mewn ffordd gydweithredol yma yng Nghymru yn cael ei ddangos drwy'r cytundeb cydweithio sydd gennym gyda Phlaid Cymru. Rwy'n credu fy mod wedi cael trafodaethau ardderchog iawn gyda Siân Gwenllian dros y blynyddoedd fel yr Aelod dynodedig ar ein paratoadau ar gyfer y gyllideb. Rwy'n gobeithio bod y trafodaethau hynny wedi eu cynnal mewn ffordd barchus, lle mae Plaid Cymru yn gallu gweld y dylanwad y mae wedi'i gael ar ein cyllideb ehangach. Felly, rwy'n credu bod y ffordd yr aethom ati i ymdrin â phethau yma wedi dilyn y math hwnnw o drywydd gwleidyddol, os mynnwch, tuag at osod cyllideb.

Wrth gwrs, mae gennyf ddiddordeb yn yr hyn sy'n digwydd mewn mannau eraill. Yn y pen draw, mae'n rhaid inni wneud i bethau gydbwyso, os mynnwch, fel y gallech fod mewn sefyllfa lle mae gennych newidiadau i wahanol faterion treth, er enghraifft, sy'n golygu bod canlyniad y newidiadau hynny'n eich arwain wedyn i orfod mynd yn ôl ac edrych ar eich cyllideb gyfan eto i sicrhau ei bod yn gytbwys. Ond wrth gwrs, rwy'n hapus i ystyried enghreifftiau da o'r hyn sy'n digwydd mewn mannau eraill.

Rwy'n credu bod protocol y gyllideb wedi bod yn bwysig iawn i geisio dod o hyd i'r pwyntiau ychwanegol drwy'r flwyddyn gyllidebol lle gallwn gael yr ymgysylltiad hwnnw. Felly, mae'r ddadl a gawn yn bwysig iawn. Os na allwn gyhoeddi cyllideb gynnar oherwydd dewisiadau a wnaed yn San Steffan, rwy'n mynd at y Pwyllgor Cyllid i gael y trafodaethau hynny, a gwn fod y sesiynau gyda'r prif economegydd wedi cael derbyniad da hefyd. Felly, rwy'n credu ein bod wedi llwyddo i gytuno ar gryn dipyn o bethau o ran y newidiadau i'r protocol cyllidebol, ond mae rhai meysydd lle nad ydym eto wedi dod i gytundeb, ac rwy'n gwybod y byddwn yn cael mwy o drafodaethau dros yr haf ar hynny.

2. Cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Newid Hinsawdd a Materion Gwledig

Y cwestiynau nesaf fydd i'r Ysgrifennydd Cabinet dros Newid Hinsawdd a Materion Gwledig. Y cwestiwn cyntaf gan Siân Gwenllian.

Pwerdai Nwy Newydd yn Arfon

1. Pa drafodaethau mae'r Ysgrifennydd Cabinet wedi gael gyda Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi, Ynni a’r Gymraeg am effaith cynlluniau i adeiladu gorsafoedd nwy yn Arfon ar dargedau newid hinsawdd y Llywodraeth? OQ61091

14:20

Diolch, Siân. Ni allaf wneud sylwadau ar unrhyw gais penodol. Fodd bynnag, fel y gwnaeth y Prif Weinidog yn glir ddoe, nid yw ein polisi cyffredinol yn cefnogi adeiladu gweithfeydd pŵer newydd sy'n tanio ffosil. Rhaid inni leihau allyriadau o bŵer tanwydd ffosil a chynyddu cynhyrchiant o ffynonellau adnewyddadwy i gyrraedd ein targedau hinsawdd uchelgeisiol. 

Diolch i chi am ailddatgan safbwynt y Llywodraeth, ac roeddwn i'n falch iawn o glywed y Prif Weinidog hefyd yn dweud hyn yn ystod y drafodaeth yn ystod cwestiynau i'r Prif Weinidog ddoe.

Mae cysylltiad Siân Gwenllian wedi rhewi. Fe wnawn ni symud ymlaen i gwestiwn atodol Mark Isherwood ar y pwynt yma gan obeithio bydd Siân Gwenllian wedi dychwelyd atom ni. Felly, Mark Isherwood. 

Diolch, Lywydd. Hefyd wrth holi'r Prif Weinidog am hyn ddoe, nodais fod yr Asiantaeth Ynni Rhyngwladol yn diffinio diogeledd ynni fel argaeledd di-dor ffynonellau ynni am bris fforddiadwy, fod lefelau presennol o dechnoleg a seilwaith ynni yn galw am ynni wrth gefn, sy'n parhau i ddibynnu ar danwydd ffosil, nwy yn bennaf, i ategu ynni adnewyddadwy ysbeidiol ar gyfer ymateb cyflym ac i gydbwyso'r galw, yn enwedig pan fydd allbynnau gwynt a solar yn isel, a'i bod yn debygol o fod felly am ran helaeth o'r cyfnod pontio i ddyfodol carbon niwtral, a byddai esgus fel arall yn gwneud cam â'r cyhoedd. Yna gofynnais iddo sut mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu sicrhau diogeledd ynni yn ystod y blynyddoedd o bontio i ddyfodol carbon niwtral. Yn ei ymateb, ac fel y nodwch, dywedodd y Prif Weinidog fod yna ragdybiaeth yn erbyn cynhyrchiant tanwydd ffosil newydd yng Nghymru. Sut ydych chi'n argymell felly yn eich rôl newydd y dylid mynd i'r afael â'r realiti technolegol a gwyddonol nad yw hwn yn ddewis naill ai/neu, a bod methu derbyn a chynllunio ar gyfer y risgiau yn creu risg y bydd pobl yn oer, yn newynog, yn sychedig ac yn agored i ansefydlogrwydd sy'n peryglu bywyd?

Diolch am eich cwestiwn atodol, Mark, ac nid yw'n fater o naill ai/neu am mai cyfiawnder hinsawdd a chyfiawnder cymdeithasol yw ein dwy genhadaeth economaidd ac mae angen cydweithredu er mwyn cyflawni'r ddwy ohonynt. O'n rhan ni, mae pontio teg i sero net yn gwbl greiddiol i'r Llywodraeth hon; mae wedi'i ymgorffori ym mhopeth a wnawn. Byddwn yn sicrhau bod gweithwyr a defnyddwyr yn cael lle canolog yn y pontio i sero net a bod pobl Cymru yn elwa. Ond i fod yn gwbl glir, rydym angen cyflenwad ynni diogel, fforddiadwy a diwydiant cynaliadwy yng Nghymru.

Mae'r argyfwng hinsawdd a'n dibyniaeth bresennol ar danwydd ffosil drud o ffynonellau byd-eang yn tanlinellu pwysigrwydd ynni glân fforddiadwy sy'n cael ei gynhyrchu yng Nghymru. Mae arnom angen diwydiannau cynaliadwy sy'n cefnogi lles ein heconomi a'n dinasyddion ac sy'n cyfrannu tuag at ddatgarboneiddio. Mae ein rhaglen lywodraethu yn mynnu ein bod yn ymgorffori ein hymateb i'r argyfwng hinsawdd a natur ym mhopeth a wnawn, felly rydym yn cynnal ein polisi o wrthwynebu cloddio am danwydd ffosil yng Nghymru, ar y tir ac yn nyfroedd Cymru, gan ddefnyddio'r pwerau sydd ar gael.

Ac os caf atgoffa'r Senedd a chyd-Aelodau—rwy'n siŵr nad oes angen atgoffa neb—mai ein hymrwymiadau statudol yw lleihau allyriadau nwyon tŷ gwydr 63 y cant erbyn 2030, 89 y cant erbyn 2040, ac o leiaf 100 y cant erbyn 2050, yn seiliedig ar lefelau 1990. Nid yw'r pethau hyn yn annibynnol ar ei gilydd. Mae angen inni sicrhau cyfiawnder hinsawdd a chyfiawnder cymdeithasol ar yr un pryd. 

Cynllun Dychwelyd Ernes

2. A wnaiff yr Ysgrifennydd Cabinet roi'r wybodaeth ddiweddaraf am gynnydd cynllun dychwelyd ernes Llywodraeth Cymru? OQ61100

Fe wnaf, Tom, a diolch yn fawr. Ar 25 Ebrill, cyhoeddwyd datganiad ar y cyd ar y cynllun dychwelyd ernes, yn amlinellu'r safbwyntiau rhyngweithredadwy y cytunwyd arnynt gan y pedair gwlad. Ar ôl gweithio'n agos gyda Lloegr a Gogledd Iwerddon ar ddatblygu eu deddfwriaeth, mae'n ffurfio sail i'n deddfwriaeth, sydd bellach yn cael ei drafftio.

A gaf i ddiolch i Ysgrifennydd y Cabinet am yr ymateb? Rwy'n gwybod bod Llywodraeth Cymru ar ei newydd wedd yn awyddus i greu'r argraff ei bod yn gwrando. Rydym wedi clywed hynny gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Ogledd Cymru a Thrafnidiaeth mewn perthynas â 20 mya, Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg ar ddiwygiadau i anghenion dysgu ychwanegol a gennych chi eich hun ddoe ynghylch y cynllun ffermio cynaliadwy. Felly, tybed a fyddech chi'n barod i wrando ar y bragdai ledled Cymru sy'n poeni am yr effaith y byddai cynnwys gwydr yn y cynllun dychwelyd ernes yn ei chael ar eu busnesau. Y llynedd, gydag Ysgrifennydd Gwladol Cymru, ymwelais â Bang-On Brewery ym Mhen-y-bont ar Ogwr—rwy'n gwybod eich bod yn gyfarwydd â'r lle; hynny yw, yn ddaearyddol yn hytrach na'ch bod yn gyfarwydd â'r cynnyrch, Ysgrifennydd y Cabinet, ond rwy'n siŵr eich bod yn gyfarwydd â Bang-On Brewery serch hynny. [Chwerthin.] Ac fe wnaethant fy hysbysu eu bod yn credu bod effaith y cynllun dychwelyd ernes yn golygu y gallai potel o gwrw yno gostio cymaint â £12.50 neu fwy. Felly, tybed a ydych chi wedi rhoi amser i ystyried y ffaith nad yw Lloegr, yr Alban a Gogledd Iwerddon yn symud ymlaen gyda gwydr yn y cynllun dychwelyd ernes ar y cychwyn, ac a fyddai Cymru nawr, o dan eich arweiniad chi fel Ysgrifennydd y Cabinet, am wneud yr un peth.

14:25

Wel, ychydig o bwyntiau i'w gwneud wrth ymateb, Tom. Yn gyntaf oll, rydym yn awyddus i ymgysylltu, ond yn fwy na hynny rydym wedi bod yn ymgysylltu, ac rwyf wedi cael dau neu dri chyfarfod bord gron, yn cynnwys gyda'r gadwyn gyflenwi, gyda bragwyr, y sector manwerthu a lletygarwch, dros yr wythnosau diwethaf ers imi fod yn y swydd. Rwy'n awyddus i ymgysylltu â nhw, yn awyddus i weithio drwy'r ffordd y bwriadwn fwrw ymlaen â hyn.

Ond os caf eich atgoffa pam ein bod yn ystyried gwydr mor dyngedfennol: am amrywiaeth o resymau, yn enwedig ein llwybr tuag at fod yn ddi-garbon, y cyffyrddwyd arno yn y cwestiwn blaenorol—. Mae'r ffaith bod yn rhaid inni gynhesu gwydr i 1,500 gradd cyn gallu ei droi'n gynnyrch ailgylchu yn bwysig. Mae ailddefnyddio gwydr yn gam mawr ymlaen ar ein llwybr di-garbon, ac mae Cymru ymhell ar y blaen i lawer o fannau eraill eisoes gydag ailgylchu plastig, yr hyn a wnawn gyda chynnyrch plastig untro, yr hyn a wnawn gydag alwminiwm ac yn y blaen. Rydym eisoes yn drydydd yn y byd ac o bosibl yn codi gyda'n hailgylchu, oherwydd camau beiddgar a gymerwyd gennym. Ond mae angen i wydr fod yno; mae angen iddo fod yn gynllun sy'n cwmpasu popeth. Nid yw'n gwestiwn o 'os' ond 'pryd'—nid yw'n gwestiwn o 'os' ond 'pryd'. Oherwydd mae hyn yn ymwneud â mwy na di-garbon yn unig, mae'n ymwneud â sbwriel ac effeithiau sbwriel ar gymunedau, a sbwriel a'r cysylltiadau ag amddifadedd, a sbwriel a'r cysylltiadau ag amddifadedd ac yna gyda throseddoldeb, os na chaiff ei oresgyn. Mae hefyd yn ymwneud â lles anifeiliaid. Felly, mae yna nifer o resymau.

Ond byddwn yn parhau i weithio'n agos iawn gyda phob busnes, Tom, wrth inni geisio symud ymlaen â'r datganiad pedair gwlad ar y cynllun dychwelyd ernes, yr ymrwymasom iddo, a hefyd ein safbwynt egwyddorol sylfaenol ar wydr. Mae yna resymau—rhesymau da iawn—pam y dylai gwydr fod i mewn, a rhesymau, gyda llaw, pam y bydd gadael gwydr allan yn rhy hir neu'n gynnar yn arwain at gostau ychwanegol i fusnesau hefyd. Edrychwch ar y cynnydd yn rhai o'r costau tirlenwi yn Lloegr ar hyn o bryd—rydym yn ceisio gwarchod rhag hynny.

Mae'n nodweddiadol iawn fod gennym dri Aelod o Ben-y-bont ar Ogwr yn cyfrannu at y cwestiwn hwn a'n bod i gyd eisiau siarad am Bang-On Brewery. Ond mae Bang-On Brewery yn enghraifft dda, fel y mae bragdai bach eraill ledled Cymru, o beth o'r pryder sydd gan bobl ynghylch gwydr yn cael ei gynnwys yn y cynllun dychwelyd ernes, yn enwedig y baich gweinyddol a roddir ar gynhyrchwyr llai, sydd, yn amlach na pheidio, yn debycach i 'brosiectau angerdd', wedi'u staffio gan un, dau neu efallai dri o bobl. Felly, fy nghwestiwn i chi, Ysgrifennydd y Cabinet, yw: sut mae sicrhau felly nad yw'r baich gweinyddol ar y cynhyrchwyr llai, nad ydynt, a bod yn deg, yn cyfrannu llawer at sbwriel ar strydoedd, mor fawr nes eu bod wedyn yn dechrau ystyried sut y byddant yn masnachu yng Nghymru yn y dyfodol?

Diolch, Luke, ac rwy'n cael y teimlad fy mod i'n mynd i gael gwahoddiad gan Bang-On Brewery ar ryw adeg i fynd i lawr i ymweld â'u safle. Byddaf yn amlwg yn hynod o amharod i dderbyn y gwahoddiad hwnnw—na, byddaf yn bendant yn ei dderbyn, os daw.

Ond os caf ddweud bod gwaith gyda busnesau eisoes wedi bod yn helaeth. A gaf i atgoffa'r holl gyd-Aelodau sy'n cyfrannu at hyn, fod yna sefyllfa, flwyddyn neu ddwy yn ôl, lle cafwyd cytundeb ledled y DU ar bopeth, gan gynnwys gwydr? Nid yw Cymru wedi newid ei safbwynt ac nid yw'r Alban wedi newid ei safbwynt; mae Lloegr wedi newid ei safbwynt. [Torri ar draws.] Mae'n ddrwg gennyf, mae rhai sylwadau y tu ôl i mi'n dweud bod yr Alban wedi newid ei safbwynt. Roedd yr Alban yn wynebu gweinyddiaeth yn y DU a ddywedodd y byddent yn defnyddio Deddf Marchnad Fewnol y Deyrnas Unedig 2020 i rwystro eu huchelgais i symud ymlaen. Ond mewn gwirionedd, roedd yna gytundeb ar draws yr holl wledydd ar yr ymgynghoriad mor ddiweddar â dwy flynedd yn ôl.

A gaf i ddweud, ar y bragdai bach, fod yna ffyrdd y gallwn fynd i'r afael â hyn, a chynhyrchwyr bach hefyd? Felly, er enghraifft, i gydnabod yr effaith bosibl ar gynhyrchwyr bach, gall cynhyrchwyr ddewis cofrestru llinellau cynnyrch gyda llai na 5,000 o unedau'n cael eu rhoi ar y farchnad ledled y DU bob blwyddyn fel cynnyrch y gwerthir ond ychydig ohono. Nawr, mae'r eithriad hwn wedi'i gynllunio i gefnogi cynhyrchwyr sydd â chynnyrch y gwerthir ond ychydig ohono neu gynhyrchion gwerthiant arbenigol a fyddai'n gweld gofynion y cynllun dychwelyd ernes yn anghymesur o feichus. Rydym eisiau gweithio gyda'n cynhyrchwyr bach yng Nghymru, fel y gallwn eu cefnogi i wneud y mwyaf o'r cyfleoedd, o gadwyni cyflenwi mwy gwydn i gostau is am ddeunyddiau, ac yn enwedig drwy ein cynlluniau ar gyfer ailddefnyddio yng Nghymru. Felly, byddwn yn parhau i weithio gyda'n holl gynhyrchwyr bach.

14:30

A gaf i groesawu'r cwestiwn hwn ac atebion Ysgrifennydd y Cabinet hyd yn hyn? Rwy'n nodi uchelgais Ysgrifennydd y Cabinet ynghylch pwysigrwydd y dull pedair gwlad. Rwyf hefyd yn nodi ei sylwadau ynghylch gwydr yn cael ei gynnwys mewn cynllun. Yn debyg iawn i'r sylwadau a glywsom gan Tom Giffard a Luke Fletcher, yn fy rôl fel cadeirydd grŵp trawsbleidiol y Senedd ar gwrw a thafarndai, rwyf wedi siarad â nifer o fragdai bach a microfragdai sydd â'r pryderon a godwyd y prynhawn yma, yn enwedig ynghylch gwydr, a phryd y byddai hynny'n cael ei gyflwyno.

Mae croeso mawr i'ch ymrwymiad i'r diwydiant. Rwy'n credu eich bod yn dangos hynny eisoes trwy gyfarfod nifer o weithiau, trwy gyfarfodydd bord gron a llwybrau eraill, gyda'r diwydiant a rhanddeiliaid y diwydiant. A gaf i ofyn ichi felly: a wnewch chi barhau i ymgysylltu a siarad â'r diwydiant—efallai drwy'r grŵp trawsbleidiol fel cyfrwng i ymgysylltu â llawer o fragdai bach a microfragdai ledled Cymru—i wneud yn siŵr nad yw unrhyw gynllun yn anfanteisiol i fragdai bach a microfragdai ledled Cymru, sy'n chwarae rhan hynod bwysig yn ein heconomi yng Nghymru? Diolch.

Jack, wrth gwrs, byddwn yn parhau â'r ymgysylltiad hwnnw. Diolch am eich cyfranogiad yn y rôl hon, ac am gadeirio'r grŵp hwnnw hefyd, sy'n grŵp trawsbleidiol poblogaidd iawn yma yn y Senedd, mae'n rhaid imi ddweud.

Byddwn yn parhau â'r ymgysylltiad hwnnw, ond i ailadrodd: nid Cymru yw'r eithriad yma. Dyma Gymru'n ceisio gwneud y peth iawn i'n planed, i ddeunydd eildro hefyd, a hefyd ar gyfer diwydiant gwydn. Rhaid imi ddweud bod costau go iawn i gyflwyno gwydr yn raddol yn nes ymlaen, neu ei rwystro rhag cael ei gyflwyno'n raddol. Mae problemau sylweddol yn deillio o hynny. Felly, er enghraifft, mae'n eithrio'r deunydd sydd â'r ôl troed carbon mwyaf a'r hyn sydd â'r potensial mwyaf o ran cynaliadwyedd, ond mae hefyd yn golygu y gallem gyrraedd y 2030au cyn inni gyflwyno gwydr. Cofiwch fod dros 50 o wledydd yn gweithredu hyn nawr a'r mwyafrif yn cynnwys gwydr hefyd. Os ydym yn ei gyflwyno heb wydr ar y cychwyn, dychmygwch gostau ailgymhwyso'r offer a fyddai wedyn yn derbyn gwydr wedi hynny. Felly, mae nifer o resymau pam—. A hefyd ni fyddai cydbwysedd. Felly, rhwng alwminiwm a phlastig a dur a gwydr, ni fyddai cydbwysedd.

Ond Jack, byddwn yn parhau i weithio mewn partneriaeth â chi, y grŵp, ond hefyd gyda'r busnesau ar raddfa ehangach, busnesau bach a chanolig, sydd mor bwysig i fwyd a diod yng Nghymru, ar ba gynigion bynnag a ddatblygwn.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr, Janet Finch-Saunders.

Diolch, Lywydd. Y llynedd, fe wnaethom ni ar y Pwyllgor Newid Hinsawdd, yr Amgylchedd a Seilwaith ddisgrifio ymdrechion Llywodraeth Cymru ar lywodraethiant amgylcheddol fel rhai annigonol. Dros sawl mis, rydym wedi, neu yn sicr fe ddywedais i ei fod yn druenus o annigonol. Mae'r argyfwng yma yng Nghymru yn waeth erbyn hyn. Cymru yw'r unig ranbarth yn y DU o hyd heb gorff parhaol sy'n ymroddedig i graffu ar berfformiad amgylcheddol ei Lywodraeth. Mae Dŵr Cymru wedi torri rheoliadau fwy na 200 o weithiau ers 2018, ond ddwywaith yn unig y cafodd ddirwy. Cytunodd rhwydwaith amgylchedd Cymru hefyd nad yw'r trefniadau interim presennol yn llwybr at lywodraethiant amgylcheddol da.

Mae gwaith gorfodi gan Cyfoeth Naturiol Cymru (CNC) wedi arwain at 50 o ddirwyon yn unig ar draws 880 o achosion o dorri rheolau yn ystod y blynyddoedd diwethaf. A hyd yn oed ar ôl i CNC gynnal ymchwiliad blwyddyn o hyd i ollwng gwastraff yn anghyfreithlon mewn safle o ddiddordeb gwyddonol arbennig ar wastadeddau Gwent, ac i David John Neal gael dedfryd o dri mis wedi'i gohirio, roedd y Prif Weinidog o'r farn ei bod yn dderbyniol derbyn rhodd o £200,000. Cafodd hyn sylw yn y Senedd hon gan Paul Davies ac Andrew Davies, ein harweinydd, ac mae Vaughan Gething AS, y'i gelwir fel arall yn Brif Weinidog, wedi gwerthu unrhyw hygrededd ynghylch yr argyfwng natur ar wastadeddau Gwent er mwyn dod yn Brif Weinidog. A fyddech chi, Weinidog, wedi derbyn y rhodd hon? A ddylid ei dychwelyd? A sut mae lliniaru'r embaras a deimlir, rwy'n siŵr, gan Aelodau eraill o Lywodraeth Cymru, y meinciau cefn ac yn wir, gennym ni, fel Aelodau o'r Senedd?

Wel, Janet, a gaf i ymdrin â sylwedd eich cwestiwn yn hytrach na'r pwyntiau gwleidyddol a wnewch? Mae sylwedd eich cwestiwn yn ymwneud â'r llywodraethiant amgylcheddol yng Nghymru, ac mae'n ffactor o'r ffaith inni adael yr UE ein bod wedi colli'r fframwaith hwnnw, ac mae'n rhaid inni nawr roi ar waith—. Ac rwy'n rhoi clod, mae'n rhaid imi ddweud, i'r asesydd dros dro, ac uned fach iawn, am y gwaith y maent wedi ei wneud eisoes. Ond rwy'n falch, rwy'n credu, o'r sylwadau a wnaethoch, eich bod yn cefnogi'r gwaith y byddwn yn ei gyflwyno ar y Bil llywodraethiant amgylcheddol a thargedau bioamrywiaeth, a fydd yn llenwi'r bylchau yr ydym wedi'u colli bellach. Bydd hynny nid yn unig yn rhoi corff llywodraethiant amgylcheddol parhaol ar waith, sy'n bwysig—mae angen hynny arnom—ond bydd yn sefydlu'r egwyddorion amgylcheddol hynny. Rydym wedi dweud yn glir bob amser yng Nghymru na fyddwn yn cymryd cam yn ôl, a hoffwn ofyn am gysondeb gan holl Aelodau'r Siambr hon, pan ddown at benderfyniadau anodd ar faterion amgylcheddol, y byddwn yn sefyll yn gadarn ag ef, yn unol â dull llesiant cenedlaethau'r dyfodol hefyd. Ac yn dilyn y COP ar fioamrywiaeth y llynedd, a fynychwyd gan fy rhagflaenydd Julie James, byddwn yn sefydlu'r holl dargedau sy'n deillio o dargedau uchel y Cenhedloedd Unedig yn nhargedau domestig Cymru. Dyna'r ffordd ymlaen. Os nad oes ots gennych, fe anwybyddaf y wleidyddiaeth y ceisiwch ei gwneud o rywbeth sy'n fater difrifol a sylweddol iawn, ond diolch i chi am eich cefnogaeth.

14:35

Nid oedd hwnnw'n ateb i'r cwestiynau a ofynnais ichi. Wrth gyfeirio at yr achos yn erbyn Mr Neal, dywedodd CNC:

'Mae canlyniad yr achos hwn yn dangos na fydd cwmnïau ac unigolion sy'n ceisio manteisio ar y fframwaith rheoleiddio...yn cael eu goddef gan Cyfoeth Naturiol Cymru.'

Mae CNC wedi tynnu llinell goch glir nad ydynt yn goddef y rhai sy'n ceisio manteisio ar reoliadau sy'n diogelu'r cyhoedd a'n hamgylchedd. Fodd bynnag, fel yr adroddwyd ym mis Mawrth, yn gywilyddus, fe ofynnodd y Prif Weinidog i CNC, yn ôl yr honiad, i leddfu cyfyngiadau ar un o gwmnïau Mr Neal, Atlantic Recycling. Pe bai ond wedi diwedd yn y fan honno. Wedyn, fe dderbyniodd y Prif Weinidog £100,000 ym mis Rhagfyr 2023, £100,000 ym mis Ionawr 2024. Yn gywilyddus, roedd hyn yn cyd-daro â Mr Neal yn pledio'n euog i drosedd arall ym mis Ionawr—nid unwaith, nid ddwywaith, ond deirgwaith. Mae hyn i gyd yn drewi. Mae Jeremy Miles AS a Mick Antoniw AS ill dau wedi dweud na fyddent wedi derbyn yr arian hwn.

Onid ydych chi, Ysgrifennydd y Cabinet, yn credu bod y Prif Weinidog wedi croesi ei linell goch ei hun a'i fod wedi tanseilio Llywodraeth Cymru nid yn unig drwy oddef, ond drwy gefnogi unigolyn a chwmnïau sydd wedi tanseilio ein hamgylchedd yn sylfaenol, ac wedi achosi trallod i gymaint o bobl?

Wel, Lywydd, heddiw ar lawr y Senedd, y fraint sydd gennym i fod yma, mae yna 101 o faterion amgylcheddol pwysig y gallai Janet fod wedi tynnu fy sylw atynt fel llefarydd y fainc flaen. Yn hytrach na hynny, mae'n canolbwyntio ar faterion y mae'r Prif Weinidog eisoes wedi rhoi sylw iddynt dro ar ôl tro. A gadewch imi ddweud o ran y llinellau coch ar hyn hefyd: mae yna Ysgrifennydd y Cabinet dros Newid Hinsawdd a Materion Gwledig—fi yw hwnnw. Dyna yw fy nghyfrifoldebau i. Yn yr un modd ag y mae gan CNC y llinellau cadarn hynny ar yr hyn a wnânt, heb ddylanwad, ac yn y blaen, felly y mae gennyf innau. Dyna fy rôl. Felly, oni bai, Janet, eich bod yn cwestiynu fy uniondeb yn uniongyrchol, rwy'n dweud wrthych, gadewch inni siarad am faterion sydd o ddiddordeb o bwys i Gymru a phobl Cymru ac ansawdd ein hamgylchedd naturiol, a gadewch inni ddychwelyd at wneud ein gwaith bob dydd.

Diolch yn fawr, Ysgrifennydd y Cabinet. Ni fyddwn yn breuddwydio cwestiynu eich uniondeb chi oherwydd ni wnaethoch chi dderbyn yr arian. Ond mae'r ffaith bod arweinydd Llafur Cymru wedi derbyn arian yn gyhoeddus gan dorrwr cyfraith amgylcheddol yn annerbyniol, ac ni ddylem dderbyn hyn. Rwy'n meddwl ei bod hi'n warthus nad yw'n ymddangos bod unrhyw atebolrwydd am safonau moesegol a moesol y Prif Weinidog.

Edrychwch ar y dioddefaint yn sir Benfro: Iechyd Cyhoeddus Cymru yn teimlo'r angen i ddweud wrth drigolion y dylent gadw eu ffenestri ar gau, a drysau, yn ystod yr hyn sydd bellach—gobeithio a diolch byth—yn dywydd cynnes, oherwydd y gall yr allyriadau fod yn niweidiol i iechyd, ac i gysylltu ag unrhyw ddarparwr iechyd os oes unrhyw bryderon. Yr wythnos hon, dywedodd pennaeth gweithrediadau'r de-orllewin ar ran CNC:

'Rydym yn deall y teimladau cryfion a’r diffyg amynedd cynyddol ymhlith pobl sy’n byw ac yn gweithio yn y cymunedau cyfagos.'

A ydych chi'n cydnabod bod penderfyniad y Prif Weinidog i wrthod dychwelyd y rhodd yn achosi iddo ef, a'ch Llywodraeth, gael eu hystyried fel rhywun sy'n cefnogi rhoddwr yn hytrach na'r gymuned leol, sydd bellach yn amlwg yn dioddef o'r trychineb amgylcheddol hwn? Pa bwysau y byddwch chi'n ei roi ar CNC nawr i sicrhau bod yr achosion hyn o dorri rheolau yn dod i ben nawr? A hefyd, a ydych chi'n edrych, gyda CNC, ar y drwydded y mae'r gweithredwr hwn yn ei defnyddio i barhau'r sefyllfa frawychus hon sy'n effeithio ar fywydau cymaint o bobl? Diolch.

14:40

Diolch, Janet, am symud ymlaen at y mater penodol sy'n achosi pryder mawr ynghylch safle tirlenwi Withyhedge. Os gwnewch chi fy esgusodi, unwaith eto, rwy'n dewis peidio â'i gyfuno â'r pwyntiau gwleidyddol ehangach a wnewch, oherwydd, ar lawr gwlad, mae yna sefyllfa lle mae gennyf empathi enfawr â'r unigolion hynny, a chlywsom yn gynharach, ac yn ystod y cwestiynau i'r Prif Weinidog ddoe hefyd am rai o'r pryderon yno.

Mae Iechyd Cyhoeddus Cymru, ac CNC wrth gwrs, yn gweithio ar lawr gwlad. Rwy'n gwybod bod gennym gwestiwn arall ar hyn yn fuan hefyd. Ond rwyf wedi nodi'n glir, pan ofynnwyd imi am hyn mewn cwestiynau blaenorol—ac mae'r Prif Weinidog wedi gwneud hynny hefyd—fod CNC, fel y corff rheoleiddio a gorfodi ar lawr gwlad, nid yn unig yno, a hefyd yn ymgysylltu â thrigolion, ond wedi gweithredu'r mesurau y maent yn gofyn amdanynt gan y gweithredwr, ac os nad yw'r mesurau hynny'n digwydd ac nad ydynt yn dod i rym, ac os na eir i'r afael â phryderon trigolion, mae ganddynt bwerau gorfodi i'w defnyddio. A ddoe oedd un o'r dyddiadau ar gyfer gweithredu mesurau. Felly, ar y sail honno, yn hytrach na chymryd—. Rwy'n credu y byddwn yn dychwelyd at y cwestiwn hwn gydag Aelod arall, a rhoddaf sylw manylach iddo bryd hynny. 

Diolch, Llywydd. Dwi eisiau gofyn i chi am dueddiadau mapio bydol o ran newid hinsawdd, plis, a sut mae hynny'n effeithio ar ein gwaith ni yng Nghymru. Mae yna gonsensws nawr ymysg rhai o'r gwyddonwyr hinsawdd mwyaf blaenllaw bod y byd ar gwrs hynod niweidiol. Bydd ein tymheredd yn cynyddu o leiaf 2.5 gradd C, a gyda hynny, bydd mwy o lifogydd, tân, cynhesu a stormydd—senario reit hunllefus.

So, yn gyntaf, pa effaith fydd hyn yn ei gael ar Gymru? Ond, ar yr un pryd, mae creisis arall o ran cyfathrebu'r her yna. Mae gwleidyddiaeth San Steffan fwyfwy yn chwarae lawr pwysigrwydd cyrraedd net zero. Mae'r Ceidwadwyr, wrth gwrs, wedi arwain ar hyn yn San Steffan, ond mae Llafur ar lefel Brydeinig yn pellhau oddi wrth yr uchelgais rŷn ni ei angen. Felly, pa effaith mae'r pellter neu'r gwacter yna rhwng yr hyn sydd angen digwydd fel mater o frys, a'r ffordd mae gwleidyddion San Steffan yn siarad am y peth—? Pa effaith mae hynna'n ei gael ar hyder y cyhoedd, a hefyd yr ymdeimlad o ddyfalbarhad?

Delyth, diolch yn fawr iawn am y cwestiwn hwnnw. Mae'r tueddiadau byd-eang yn hynod bryderus, ac nid ydym yn ddiogel rhag hyn. Gallwn weld hyn yn y gwaith mapio diweddar a wnaed yng Nghymru ar lifogydd a llifogydd arfordirol, sef y set ddiweddaraf o fapiau. Nid yw'n syndod i ni mwyach, ac mae angen inni roi'r pecyn cymorth ar waith ar gyfer sut rydym yn ymateb i hynny. Fe'i gwelsom, nid yn unig dros y gaeaf, ond yn y tueddiadau a welsom dros y degawd a mwy diwethaf yn y gymuned ffermio, ac i wneud hynny, mae angen inni roi'r pecyn cymorth ar waith. Rhan o hynny, gyda llaw, yw'r cynllun ffermio cynaliadwy a drafodwyd gennym ddoe, ynghylch sut y gallwn sicrhau gwytnwch yn ein ffermio hefyd, gan gydnabod eu bod yn mynd i gael tywydd gwlyb eithafol am gyfnodau hir, ac yna sychder hefyd yng Nghymru. Felly, mae'n effeithio arnom yn uniongyrchol. Ac weithiau, mae angen i ni fel llunwyr polisi, ac fel seneddwyr, wneud popeth yn ein gallu i egluro mewn termau uniongyrchol iawn beth mae hyn yn ei olygu.

Felly, os na fyddwn yn ymdrin â hyn, bydd yn golygu bwyd drytach ar ein platiau. Os na fyddwn yn ymdrin â hyn, bydd mwy o bobl yn eu cartrefi yn profi perygl i'w heiddo, ond i fywyd hefyd. Dyna raddfa'r peth. Dyna pam mae angen inni ei wneud. Ar gyfer nawr, yn ogystal â'n plant a'n hwyrion. Oherwydd fel hynny, gallwn ddod â'r cyhoedd gyda ni. Ond nid yw'n fater o godi ofn ar y cyhoedd, na'u gwneud mor ddiobaith nes eu bod yn credu na allwn wneud dim byd. Mae'n ymwneud â bod yn realistig am yr heriau aruthrol sy'n ein hwynebu bellach, oherwydd mae'r amcanestyniadau ar ble rydym arni gyda'r hinsawdd yn cynhesu, fel mae llawer o bobl yn cyfeirio ato, yn hytrach na chynhesu byd-eang, yn amlwg ac yn glir. A dyna pam—fel y rhybuddiodd yr Arglwydd Stern yr holl flynyddoedd yn ôl—po gynharaf y gwnawn fuddsoddi yn y ffyrdd lluosog o ymdrin â hyn, ar draws fy nghyd-Aelodau yn y Cabinet, ym maes tai, trafnidiaeth, ffermio, ac ati, y cynharaf y gwnawn ddechrau troi'r llanw eto. Ac mae'n rhaid inni roi'r optimistiaeth honno i bobl er mwyn dod â phobl gyda ni, ond gan beidio â throi ein cefnau ar ddewisiadau anodd. 

Diolch am hynny. A fyddech yn cytuno, ar yr un pryd—ac rwy'n cytuno â chi, na ddylem godi ofn ar bobl—fod ei fychanu yr un mor niweidiol, ac yn niweidiol nid yn unig i'r hinsawdd, ond i wleidyddiaeth, ymddiriedaeth mewn gwleidyddiaeth, a phob math o bethau?

Diolch am hynny. Rydyn ni wedi clywed eich bod chi'n cytuno â hynny.

Nawr, mae nifer ohonom ni, y mwyafrif yn y Senedd, am gael mwy o bwerau wedi'u datganoli, fel Ystad y Goron, pwerau dros y grid, pwerau ynni cynaliadwy ar raddfa lot yn fwy. Beth ydych chi’n mynd i'w wneud i sicrhau bod y pwerau hyn yn dod i Gymru? Ym mha ffyrdd fyddwch chi'n gweithio gyda’r Ysgrifennydd Cabinet dros ynni, y Cwnsler Cyffredinol a’r Prif Weinidog i gael y rhain? Mae lot o siarad ac mae lot o eiriau da wedi cael eu dweud ynglŷn â pham dylem ni gael y pwerau hyn, ond a fyddwch chi'n gosod mas strategaeth ynglŷn â sut fyddwch chi’n sicrhau bod y pwerau hyn yn dod—strategaeth i ddelio gyda'r Llywodraeth yn San Steffan, ond hefyd y darpar Lywodraeth allai ddod o'r Blaid Lafur hefyd ar ôl yr etholiad nesaf?

14:45

Pwynt da iawn i orffen. Rwy'n credu mai'r ffordd y gwnawn hyn yw—rwy'n gwybod nad oedd yn rhan o'r cwestiwn—yn hytrach nag ysgrifennu strategaeth, mae'n gynllun yr ydym eisoes yn rhan ohono. Mae'n golygu dadlau'r achos yn gyson, boed hynny mewn llythyr neu mewn cyfarfodydd dwyochrog gyda'r Llywodraeth bresennol neu gydag unrhyw Lywodraeth bosibl yn y dyfodol hefyd. Mae hefyd yn golygu gweithio ar hyn ar draws y Llywodraeth, felly ei wneud law yn llaw ag Aelodau eraill y Cabinet, gan gynnwys fy nghyd-Aelod Jeremy Miles hefyd, fel ein bod yn dweud yr un peth yn union ym mha gyfarfod bynnag yr awn iddo ac yn ei ailadrodd hyd at syrffed nes ei fod yn digwydd.

Yn y cyfamser, ar faterion fel Ystad y Goron, mae'n dal i fod angen—a byddai Ysgrifennydd y Cabinet, fy nghyd-Aelod, yn cytuno â mi hefyd—parhau i weithio gyda nhw'n agos iawn cyn datganoli'r pwerau hynny mewn unrhyw fodd i wneud yn siŵr fod y manteision y gallwn eu cael yng Nghymru yn cael eu cadw yma yng Nghymru. Ond mae'r pwynt wedi'i wneud yn dda. Mae gennym safbwynt clir a nodir nid yn unig yn y rhaglen lywodraethu, ond hefyd fel rhan o'r cytundeb cydweithio, ar ddatganoli Ystad y Goron ac edrychwn ymlaen at weld naill ai'r Llywodraeth hon neu Lywodraeth wahanol yn y dyfodol, efallai, yn ein helpu i gyflawni hynny.

Y Cynllun Cymorth Organig

3. A wnaiff yr Ysgrifennydd Cabinet egluro'r rhesymeg dros y gwahaniaethau mewn cyfraddau talu ar gyfer gwahanol fathau o dir o dan gynllun cymorth organig 2024? OQ61103

Yn wir. Diolch yn fawr, Adam. Mae'r gwahaniaeth mewn cyfraddau talu yn adlewyrchu'r costau a ysgwyddwyd a'r incwm a roddwyd ar gyfer ymgymryd ag arferion ffermio organig yn y pedwar categori gwahanol o ddefnydd tir. Mae'r cynllun yn cynnig cyfraddau talu uwch ar dir lle gellir sicrhau'r budd amgylcheddol mwyaf drwy arferion rheoli organig.

Rwy'n deall yr ateb hynny, ond y gefnlen i hyn yw bod y cyfraddau talu wedi disgyn i bawb. Os ydych chi'n digwydd bod yn un o'r categorïau llai—y sector defaid, er enghraifft—mae'r sefyllfa nawr yn fregus tu hwnt. O'r math o sgyrsiau dwi wedi cael gyda ffermwyr sydd yn y categorïau hynny, maen nhw wedi ffermio yn llwyddiannus yn organig am ddegawdau o dan y gwahanol gynlluniau sydd wedi bod, a nawr maen nhw'n wynebu sefyllfa lle maen nhw un ai yn gorfod gadael ffermio yn llwyr, neu maen nhw'n gorfod dwysáu eu ffermio am y tro cyntaf ers blynyddoedd maith, sydd yn mynd yn hollol i'r gwrthwyneb o ran cyfeiriad polisi'r Llywodraeth. 

Bydd cynllun Cynefin yn gorfod parhau nawr am flwyddyn arall. Roedd i fod yn stopgap, onid oedd e? Rwy'n croesawu, wrth gwrs, y cyfle i gael mwy o drafod ynglŷn â'r SFS, ond a gaf i ofyn i'r Ysgrifennydd Cabinet edrych ar fyrder ar effaith cynllun Cynefin ar ffermwyr yn y meysydd bregus yma a'r effaith mae hynny'n mynd i gael ar organig, lle mae stori dda wedi bod gyda Chymru dros flynyddoedd maith?

Yn wir, Adam, rydym yn awyddus iawn i barhau â'n cymorth i'r sector organig a byddwn yn parhau i siarad â'r rhai sydd am barhau i ffermio'n organig hefyd. Rydych yn tynnu sylw at y ffaith bod pethau eraill y tu hwnt i'r cymorth a ddarparwn i'r pedwar categori tir gwahanol yn gallu bygwth cynaliadwyedd ffermydd penodol o fewn hynny. Gall hynny fod, fel y dywedwch, yn brisiau am ŵyn ar y bryniau, neu gallai fod yn ostyngiad mewn prisiau, er enghraifft, am gymorth organig i gynnyrch llaeth hefyd, y byddai llawer yn dadlau nad yw'n gwobrwyo gyda'r pris premiwm sydd ei angen ar ffermwyr organig ar gyfer eu buddsoddiad mewn cynlluniau organig. Felly, mae pethau y tu hwnt i'r cymorth y gallwn ei roi fel Llywodraeth hefyd. Ond byddwn yn parhau, yn anad dim wrth inni fwrw ymlaen dros y flwyddyn nesaf yn y cyfnod paratoi gyda'r cynllun ffermio cynaliadwy, cyn inni symud ymlaen, i sicrhau bod yr elfen organig yn gadarn yno fel rhan o'r ystyriaeth honno. A byddwn yn parhau i siarad yn uniongyrchol â'r ffermwyr hynny, oherwydd gwyddom fod rhai wedi gadael y farchnad am nad ydynt yn cael eu gwobrwyo yn y ffordd y teimlant fod ei hangen yn sgil y buddsoddiad ychwanegol a wnaed ganddynt. Mae rhywfaint o hyn, serch hynny, y tu hwnt i daliad y strwythur ffioedd; mae'n ymwneud â grymoedd ehangach y farchnad, ond mae angen inni fod yn effro i hynny hefyd.

14:50

Yn ystod sesiwn dystiolaeth Pwyllgor yr Economi, Masnach a Materion Gwledig ynghylch y cynllun ffermio cynaliadwy yr wythnos diwethaf, dywedodd Cymdeithas Pridd Cymru, sy'n cynrychioli fforwm organig Cymru,

'dim ond yn ddiweddar y cafwyd y math hwn o gydnabyddiaeth fod angen rhywbeth penodol ar systemau organig o fewn y cynllun ffermio cynaliadwy.'

Gwnaed sylwadau tebyg gan y Gymdeithas y Ffermwyr Tenant hefyd, a ddywedodd fod gormod o bobl yn y cyfarfodydd bord gron yn y blynyddoedd blaenorol i anghenion ffermwyr tenant gael eu clywed. Ddoe, fe wnaethoch eich cyhoeddiad am yr oedi i'r cynllun ffermio cynaliadwy a'r gwaith bord gron a fydd yn cael ei wneud i unioni camgymeriadau'r polisi presennol. Felly, rwy'n gobeithio y bydd y cyfarfodydd bord gron hyn yn llawer llai na'r rhai blaenorol fel na chollir unrhyw bwyntiau penodol sy'n ymwneud â ffermwyr tenant a ffermwyr organig, er enghraifft. Ond gan gadw at thema cyfraddau talu, a ydych chi, fel Ysgrifennydd y Cabinet, wedi gwneud unrhyw gyfrifiadau i benderfynu beth fydd yn ei gostio i gyflawni'r cynllun ffermio cynaliadwy, ac os felly, a ydych chi wedi cyflwyno unrhyw sylwadau i Drysorlys EF am y gost honno? Diolch, Lywydd. 

Sam, i ateb eich cwestiwn olaf yno, 'Na, nid ydym wedi gwneud hynny', oherwydd byddwn yn penderfynu ar y gost pan fyddwn wedi cwblhau'r cynllun terfynol, fel y soniais ddoe. Rwy'n awyddus iawn i barhau i ymgysylltu â chi a'r holl Aelodau ar hyn wrth inni fwrw ymlaen ag ef, ond bydd y cynllun terfynol yn pennu'r gost. Ar hyn o bryd, rwy'n ailadrodd yr hyn a ofynnais i chi a chyd-Aelodau—a'r holl gyd-Aelodau yma—mewn unrhyw ymgysylltiad y byddant yn ei gael â Llywodraeth y DU ar hyn o bryd. Mae'r amlen sydd gennym i gefnogi cynhyrchiant bwyd sylfaenol yng Nghymru yn llai nag a addawyd i ni. Nid yw'n bwynt gwleidyddol; mae'n ddatganiad ffeithiol. Nawr, ar y sail honno, mae llawer o ffermwyr yn Lloegr hefyd yn dweud, 'A allwn ni gael y swm o gyllid a addawyd inni pan wnaethom adael yr UE?' Byddwn yn croesawu hynny, oherwydd, ar y pryd, roedd rhai pobl yn dweud wrthynt, 'Peidiwch â phoeni, pan fyddwn wedi gadael yr UE'—nid ail-ymladd y peth Brexit yw hyn gyda llaw, ond rwy'n cofio ei glywed ar blatfformau i ffermwyr—'Pan fyddwn yn gadael yr UE, bydd gennych fwy o gyllid'. Ac roedd pobl doethach na fi ar y pryd yn dweud, 'Pan fyddwch yn wynebu'r dewis rhwng gwasanaethau cymdeithasol, ac iechyd, ac addysg a llawer o bethau eraill, mae'r syniad wedyn y byddai ffermwyr—'. Sam, rwy'n gwybod fy mod mewn rhai ffyrdd yn pregethu pethau yr ydych eisoes yn ymwybodol ohonynt. Ond pe bai Llywodraeth y DU yn dweud eu bod am rhoi mwy o gyllid, a dyma lle rwy'n gofyn am eich help, yna byddwn i gyd mewn lle gwell. Am y tro, fodd bynnag, byddwn yn cynllunio'r cynllun ffermio cynaliadwy, a byddwn yn dweud, 'Dyma sut y bydd y taliadau ynddo wedi'u gosod ac mae o fewn yr amlen gost sydd gennym ar hyn o bryd', oni bai bod newid sydyn a bod Llywodraeth y DU yn dweud, 'Rydym yn mynd i wireddu'r addewid a wnaethom yr holl flynyddoedd yn ôl'. Ond ar hyn o bryd, dyma lle'r ydym. Ac rwy'n credu bod yr undebau ffermio ac eraill yn realistig ynglŷn â hynny hefyd. Maent yn gwybod mai dyna'r amlen rydym yn gweithio o'i mewn ar hyn o bryd. 

Blaenoriaethau Amgylcheddol

4. Beth yw blaenoriaethau amgylcheddol Llywodraeth Cymru ar gyfer Preseli Sir Benfro? OQ61079

Diolch, Paul. Mae diogelu a gwella ein hamgylchedd yn sir Benfro a ledled Cymru yn flaenoriaeth i'r Llywodraeth hon. Rydym wedi rhoi pwerau i Cyfoeth Naturiol Cymru roi camau gweithredu cryf ar waith i reoleiddio a gorfodi mesurau rheoli amgylcheddol ar weithgareddau sy'n llygru. Yn ogystal, penodwyd asesydd diogelu'r amgylchedd dros dro i Gymru i oruchwylio gweithrediad cyfraith amgylcheddol.

Ysgrifennydd y Cabinet, fel rydych chi newydd ei ddweud, rhaid mai un o flaenoriaethau amgylcheddol Llywodraeth Cymru ar gyfer Preseli Sir Benfro yw cadw pobl rhag niwed, ac eto, fel rydym newydd glywed, mae trigolion sy'n byw o amgylch safle tirlenwi Withyhedge yn dal i fyw mewn ofn oherwydd y drewdod a allai fod yn wenwynig o'r safle hwn. Nawr, fel y dywedwyd, ddydd Gwener, cyhoeddodd Iechyd Cyhoeddus Cymru gyngor yn dweud y gallai'r arogleuon a'r allyriadau sy'n dod o'r safle fod yn niweidiol i iechyd pobl, ac fe wnaethant annog pobl â symptomau i ofyn am gyngor meddygol. Nawr, rwy'n synnu nad ydym wedi clywed mwy gan Iechyd Cyhoeddus Cymru. Ond y bore yma, rwyf wedi ysgrifennu atynt, yn gofyn iddynt pa gamau y maent wedi bod yn eu cymryd i ddatrys y mater annerbyniol hwn. Ond mae'n amlwg i mi fod y mater hwn wedi cael ei drin yn wael iawn, ac rwy'n credu bod angen ymchwiliad cyhoeddus annibynnol nawr i'r ffordd yr ymdrinnir â hyn i gyd, o ystyried ei fod wedi bod yn mynd rhagddo ers tua naw mis, a'r ffordd y mae cymaint o fy etholwyr wedi'u heffeithio'n wael ganddo. Fodd bynnag, yn y tymor byr, o ystyried y pryderon amgylcheddol ac iechyd cyhoeddus enfawr hyn, a allwch ddweud wrthym pa drafodaethau y mae Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gofal Cymdeithasol wedi'u cael gyda chi ynglŷn â'r mater hwn, ac a allwch chi ddweud wrthym hefyd pa mor ddrwg y mae'n rhaid i'r sgîl-effeithiau fod cyn y bydd Llywodraeth Cymru yn ymyrryd i dynnu'r gweithredwr hwn oddi ar y safle'n barhaol?

14:55

Diolch yn fawr, Paul. Yn gyntaf oll, ar y dechrau, a gaf i ailadrodd fy nghydymdeimlad â'r trigolion sydd wedi gorfod dioddef yr hyn y bu'n rhaid iddynt ei ddioddef dros yr wythnosau a'r misoedd diwethaf yno? Mae angen datrys hyn, rwy'n cytuno'n llwyr â chi. I dawelu eich meddwl, mae Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gofal Cymdeithasol a minnau, a'n swyddogion, mewn cysylltiad agos ar hyn oherwydd mae'r ddau sefydliad sy'n allweddol i ddatrys hyn yn cynnwys Iechyd Cyhoeddus Cymru, sydd, wrth gwrs, wedi rhoi cyngor i drigolion lleol a phobl ar lawr gwlad. Deallaf hefyd eu bod yn bwrw ymlaen â gwaith i gael data monitro i lywio asesiad risg i iechyd llawn. Maent wedi rhoi cyngor i'r cyhoedd ar hyn o bryd. O'm safbwynt i fel Ysgrifennydd y Cabinet dros Newid Hinsawdd a Materion Gwledig, mae CNC yn glir iawn beth yw ein cyfeiriad a beth yw ein blaenoriaeth: fod angen gwneud y gorchmynion gorfodi sydd wedi'u rhoi ar waith i wneud y gwaith ar lawr gwlad ac i ddatrys y broblem er budd trigolion lleol. Mae dyddiadau ar gyfer cyflawni hyn, fel y gwyddoch yn iawn, ac mae CNC yn ymwybodol fod ganddynt amrywiaeth o bwerau gorfodi y gallant eu defnyddio os na lynir at y mesurau hynny er budd pobl leol, a dyna fyddwn i'n ei ddweud. Nid wyf yn credu ei fod yn fater o ymchwiliad; rhaid imi ddweud, i chi ac i'r trigolion hefyd, mae'n fater o weld y cyrff gorfodi ar lawr gwlad, CNC, ond Iechyd Cyhoeddus Cymru hefyd, yn gwneud y gwaith y dylent ei wneud er mwyn datrys y materion hyn yn sydyn ac yn gyflym iawn nawr, oherwydd mae wedi bod yn mynd ymlaen yn rhy hir i'r trigolion lleol hynny.

Rwyf innau hefyd am gefnogi Paul Davies a dweud bod yn rhaid gweithredu ar safle Withyhedge. Rwy'n teimlo na ddylai unrhyw un orfod dioddef y mygdarth, a allai fod yn wenwynig neu beidio, na'r straen fawr ar bobl. Ar hyn o bryd, nid wyf yn cefnogi unrhyw ymchwiliad cyhoeddus, ond rwy'n gofyn, Ysgrifennydd y Cabinet, am inni gael ein gweld yn cefnogi, lle bo hynny'n briodol, y camau y dylid eu cymryd ar lawr gwlad. Rwy'n gwybod bod nifer o gamau wedi'u cymryd a bod nifer ohonynt wedi'u cyflawni hyd yma. Mae nifer o gamau gweithredu eto i'w gweithredu sy'n peri pryder gwirioneddol i'r trigolion, ac mae angen eu cyflawni. Felly, fy nghwestiwn i chi yw pa sgyrsiau rydych chi'n eu cael gyda CNC a'r awdurdod lleol i helpu i gefnogi'r bobl sydd gymaint o angen y cymorth y gallwn ei roi iddynt.

Diolch yn fawr iawn, Joyce. Rwy'n falch o weld bod cefnogaeth wirioneddol gan yr holl Aelodau o'r Senedd yma i leddfu'r problemau hyn i drigolion lleol. Mae'n annerbyniol ac mae'n rhaid ymdrin ag ef. A gaf i fod mor glir yma ag y gallaf? Mae CNC ar lawr gwlad—maent wedi cynyddu eu presenoldeb oherwydd y materion sy'n parhau. Byddant yn parhau i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r gymuned hefyd. Rwy'n deall bod llawer o gyfathrebu wedi bod, gan gynnwys cylchlythyrau. Maent wedi cyflwyno hysbysiadau gorfodi i'r gweithredwr tirlenwi hefyd, ac mae'n ofynnol iddo orchuddio'r holl wastraff agored, cwblhau'r gwaith peirianneg yn y safle tirlenwi, a dal a chasglu'r nwy o'r safle tirlenwi. Mae hynny'n eithaf amlwg, yn eithaf clir. Os yw'r gweithredwr yn methu cydymffurfio â dyddiad terfynol yr hysbysiad, bydd CNC yn ystyried cymryd camau gorfodi yn unol â'u polisi gorfodi ac erlyn. Felly, mae CNC yn ymateb fel blaenoriaeth i ddatrys y mater hwn. Fodd bynnag, hoffwn eich annog chi a Paul i ddweud wrth yr holl drigolion barhau i roi gwybod, fel y maent wedi bod yn ei wneud, am unrhyw achosion o ddrewdod i CNC, gan y bydd hyn yn helpu CNC i lywio effeithiolrwydd eu gwaith gorfodi.

Prosiectau Bioamrywiaeth

5. Pa asesiad y mae'r Ysgrifennydd Cabinet wedi'i wneud o effeithiolrwydd prosiectau bioamrywiaeth yng ngogledd Cymru? OQ61086

15:00

Diolch yn fawr, Gareth. Mae Deddf yr Amgylchedd (Cymru) 2016 yn ei gwneud yn ofynnol i ni fonitro ac adrodd ar ein hamgylchedd yn gadarn drwy'r 'Adroddiad ar Sefyllfa Adnoddau Naturiol'. Mae ein rhaglen monitro a modelu materion gwledig a'r amgylchedd yn darparu tystiolaeth bellach ar lefel Cymru gyfan ac ar sail cynllun ar effeithiolrwydd ein prosiectau.

Diolch yn fawr iawn. Mae bioamrywiaeth yn parhau i ddirywio yng Nghymru. Mae nifer y rhywogaethau adar yng Nghymru sydd wedi'u categoreiddio fel rhai sy'n 'dirywio' wedi cynyddu 122 y cant yn ystod yr 20 mlynedd diwethaf, er enghraifft. Mae'r 'Adroddiad ar Sefyllfa Adnoddau Naturiol' hefyd yn amlygu'r ffaith nad yw Cymru wedi cyflawni unrhyw un o'i phedwar nod ar reoli adnoddau naturiol yn gynaliadwy. Mae adroddiad newydd 'Sefyllfa Byd Natur Cymru' 2023 yn datgelu graddfa ddinistriol y golled natur ledled y wlad a'r perygl y bydd llawer o rywogaethau'n diflannu. Mae bywyd gwyllt Cymru wedi gostwng 20 y cant ar gyfartaledd ers 1994, ac mae un o bob chwe rhywogaeth mewn perygl o ddiflannu. Yn fy etholaeth i, mae'r ymdrech i ddiogelu môr-wenoliaid bychain wedi bod yn llwyddiannus, a gwelwn rai prosiectau yn esgor ar ganlyniadau. Ond ar y cyfan, er gwaethaf yr arian sy'n cael ei fuddsoddi mewn prosiectau bioamrywiaeth, nid ydym yn gweld y canlyniadau. Mae'r UE wedi bod yn rhoi mwy o bwyslais ar atebion sy'n seiliedig ar natur, ac yn ddiweddar cyhoeddodd Ysgol Economeg a Gwyddoniaeth Wleidyddol Llundain adroddiad ar ymgorffori natur ym maes cyllid, gosod mwy o gymhellion ariannol ar fioamrywiaeth, a denu mwy o fuddsoddiad preifat tuag at brosiectau ecolegol. Felly, a yw Ysgrifennydd y Cabinet wedi adolygu effeithiolrwydd prosiectau bioamrywiaeth Llywodraeth Cymru yng ngogledd Cymru? A pha ymdrechion sydd wedi'u gwneud i weithio gyda mentrau preifat yn ogystal ag awdurdodau lleol a rhanddeiliaid eraill? Diolch.

Diolch, Gareth. Rydych yn codi pwyntiau pwysig. Soniais sut rydym yn monitro'r effeithiolrwydd yn fy ymateb cychwynnol, ond mae'r cwestiwn ehangach ynglŷn â sut yr awn y tu hwnt i adnoddau cyhoeddus i ddenu buddsoddiad gwyrdd moesegol, sydd ag uniondeb gwirioneddol yn sail iddo, yn un diddorol. Yr hyn nad ydym eisiau ei wneud, a buom yn trafod hyn yn fyr yn y ddadl ar y cynllun ffermio cynaliadwy ddoe, yw agor marchnad i fasnachu nwyddau, os mynnwch, sy'n mynd â'r holl werth o Gymru ac efallai'n esgor ar ganlyniadau negyddol. Ond mae yna rywbeth o fewn y gofod hwnnw y mae angen i ni ei ystyried yn ofalus, sy'n ymwneud â sut rydym yn denu cyllid ychwanegol am y rhesymau cywir, i wella bioamrywiaeth, adfer bioamrywiaeth, ond hefyd i sicrhau rheolaeth ehangach ar ddefnydd tir hefyd.

Mae rhywfaint o hyn yn rhan o'r gwaith a wnawn gyda'r rhaglen rhwydweithiau natur, er enghraifft, ac rydym newydd gyhoeddi £17 miliwn o gyllid ychwanegol ledled Cymru ar gyfer y cynlluniau hynny, ac fe fyddwch yn gweld y rhain yn eich ardal leol hefyd. Ond mae rhywfaint ohono'n ymwneud â, 'Wel, a yw popeth a wnawn yn ddigonol, neu a allai fod rhywfaint ychwanegol y gallem ei ddenu i mewn rywsut?' Ond pe byddem yn gwneud hynny, byddai'n rhaid iddo fod yn safon aur o ran buddsoddiad moesegol yng Nghymru fel bod ardaloedd lleol yn elwa, fod pobl leol yn elwa, yn hytrach na mynd â'r gwerth i gyd o Gymru'n llwyr i fuddsoddwyr rhyngwladol ac yn y blaen. Ond mae'n syniad diddorol, a byddai gennyf ddiddordeb mewn gweld, dros amser, beth yw barn y Siambr ehangach ar hyn hefyd.

Diogelwch Dŵr ac Atal Boddi

6. Pa gamau y mae'r Ysgrifennydd Cabinet yn eu cymryd i wella diogelwch dŵr ac atal boddi? OQ61111

Diolch yn fawr, John. Yr wythnos diwethaf, roedd yn fraint gennyf gyhoeddi'r bartneriaeth newydd rhwng Diogelwch Dŵr Cymru a'r Gymdeithas Frenhinol er Atal Damweiniau. Mae'r bartneriaeth hon yn gwella ein hymdrechion cyfunol i leihau damweiniau sy'n gysylltiedig â dŵr, ac mae Llywodraeth Cymru wedi dyrannu hyd at £150,000 ar gyfer 2024-25 i gefnogi'r ymdrechion hyn.

Roeddwn yn falch iawn o noddi digwyddiad y gynghrair ddiogelwch dŵr yn adeilad y Pierhead yr wythnos o'r blaen, ac roedd yn dda iawn eich cael chi yno i siarad, Ysgrifennydd y Cabinet. Fe wyddoch fod mam Mark Allen, a foddodd mewn cronfa ddŵr yng Nghymru, yno i siarad am bwysigrwydd cael cortynnau taflu mewn cronfeydd dŵr, llynnoedd a chamlesi mewn ymdrech i wella ein diogelwch dŵr. A chlywsom hefyd mai ychydig iawn o blant sy'n dysgu nofio nawr fel rhan o raglenni nofio ysgolion cynradd.

Yn ogystal â mynd i'r afael â'r ddau beth hwnnw, Ysgrifennydd y Cabinet, a gaf i sôn hefyd am SARA, gwasanaeth bad achub dan arweiniad gwirfoddolwyr sy'n gweithredu yn aber afon Hafren a'r cyffiniau ac yn cynnwys afon Wysg? Fel rhan o'r gwaith o wella diogelwch dŵr, hoffent sefydlu canolfan newydd ar afon Wysg ger canol y ddinas yng Nghasnewydd fel y gallent fynd i mewn i'r afon honno'n gyflymach pe bai pobl mewn trafferthion yn y dŵr. Tybed a allech chi ddweud wrthym sut y gallai'r polisïau yr ydych chi'n eu datblygu a'r buddsoddiad yr ydych chi wedi'i grybwyll eu helpu i sefydlu'r ganolfan newydd honno, a fyddai'n bwysig iawn i wella diogelwch ar afon Wysg yng nghanol Casnewydd.

15:05

Diolch yn fawr, John, a diolch i chi am gynnal y digwyddiad hwnnw yr wythnos diwethaf, oherwydd roedd yn wirioneddol wych. Roedd yn bleser ac yn fraint cael siarad â Leeanne. Fe wnaeth hi annerch y gynulleidfa o'r prif lwyfan yn y Pierhead. Rwy'n credu bod ei gwaith a'i hymgyrchu, a aeth i'r Pwyllgor Deisebau hefyd, wedi bod yn allweddol yn ein gwthio ymlaen a'n hannog i fynd ymhellach ac yn gyflymach. Rwy'n credu bod y ddau ohonom eisiau defnyddio llawr y Senedd hon i ddiolch iddi am yr holl waith y mae hi wedi'i wneud, ac y mae hi'n parhau i'w wneud, oherwydd nid oes gwaddol gwell i gof Mark Allen na hynny. Bydd yr hyn sydd eisoes wedi'i gyflawni yn achub bywydau.

Mae rhan o hynny, o fewn y bartneriaeth hon, yn ymwneud â mesurau ymarferol iawn megis gwella mesurau diogelwch mewn lleoliadau risg uchel gyda dŵr agored ac ar yr arfordir, gwell arwyddion i gyfleu'r neges, gosod offer achub bywyd, asesiadau risg rheolaidd o'r cyrff dŵr mawr hynny hefyd, ac yn y blaen. Mae'r rhain yn gamau syml ond eithriadol o bwysig i leihau damweiniau a marwolaethau sy'n gysylltiedig â dŵr. Rydym yn gweld gormod o farwolaethau. A'r agweddau eraill, wrth gwrs, yw'r hyn y gallwn ei wneud mewn ysgolion, nid yn unig mewn perthynas â nofio ond ar ymwybyddiaeth o ddiogelwch dŵr, ac ymgysylltu â'r cymunedau lleol eu hunain, sy'n adnabod y cyrff dŵr hyn, i gyfleu'r neges yno ynglŷn â sut y gall pobl ofalu amdanynt eu hunain yn briodol hefyd.

Ar SARA a'r hyn y gallant ei gyfrannu, mae'n anhygoel gweld faint o sefydliadau allan yno a allai fod yn rhan o hyn. Hoffwn ddysgu mwy, John, os gwnewch chi anfon neges ataf neu gael sgwrs bellach gyda mi, a gadewch inni siarad ynglŷn â sut y gallant hwy ac eraill gymryd rhan yn y gwaith pwysig hwn. Rydym yn agosáu at yr adeg honno o'r flwyddyn nawr pan fydd llawer o bobl o bob oed eisiau mynd allan. Mae'r agwedd at nofio dŵr agored yn ddiddorol, ond gwnewch hynny'n ddiogel ac yn y blaen. Bydd pobl ifanc, yn arbennig, eisiau mynd allan a mwynhau eu hunain yn yr awyr agored. Mae hynny'n wych, ond gwnewch hynny'n ddiogel. Byddwch yn ymwybodol. Byddwch yn ymwybodol o'ch terfynau a byddwch yn ymwybodol o'r hyn y dylech chi fod yn ei wneud yn y lle iawn ac yn y blaen. Felly, rwy'n credu mai gweithio gyda sefydliadau fel yr un rydych chi wedi tynnu sylw ato heddiw yw'r ffordd ymlaen, a gweithio gyda chymunedau lleol. Mae gwaith mawr i'w wneud, ond os gwnawn ni achub bywydau dros yr haf hwn—. Rydym yn gwybod bod yna ormod o farwolaethau, ond gadewch inni wneud ein gorau glas, ac mae'r dull partneriaeth hwn yn allweddol i hynny.

Cymunedau sydd mewn Perygl o Lifogydd yng Nghanol De Cymru

7. Sut mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi cymunedau sydd mewn perygl o lifogydd yng Nghanol De Cymru? OQ61097

Diolch, Heledd. Byddwn ni'n rhoi dros £75 miliwn i awdurdodau rheoli risg llifogydd ledled Cymru yn y flwyddyn ariannol hon. Mae hyn yn cynnwys £5,706 miliwn i awdurdodau rheoli risg yng Nghanol De Cymru a fydd yn cael ei ddefnyddio i wella seilwaith rheoli perygl llifogydd, gan helpu tua 5,706 eiddo.FootnoteLink

Diolch yn fawr iawn ichi. Yn amlwg, mae peth o'r gwaith hwnnw yn deillio o'r cytundeb cydweithio.

Hoffwn ofyn yn benodol i chi er hynny am y cymorth ymarferol i gymunedau sydd mewn perygl o lifogydd. Fe fyddwch yn ymwybodol o'r trawma y mae llawer yn ei deimlo am flynyddoedd ar ôl llifogydd difrifol, y trawma y maent yn ei deimlo bob tro y bydd hi'n bwrw glaw'n drwm. Mae Llywodraeth Cymru wedi ariannu rhywfaint o waith fforwm llifogydd, i ddatblygu grwpiau gweithredu llifogydd, ond mae hyn yn eithaf anghyson ledled Cymru. Nid oes gennym fforwm llifogydd cenedlaethol yma yng Nghymru. Mae un yn yr Alban ac un sy'n gweithredu yn Lloegr, sydd weithiau'n cael ei ariannu i weithio yma yng Nghymru. A ydych chi'n credu bod gwerth mewn archwilio fforwm llifogydd yng Nghymru yn benodol i gefnogi grwpiau gweithredu llifogydd? A sut y gallwn ni rymuso cymunedau? Oherwydd rwy'n credu bod rhywfaint o'r cyngor ynghylch gosod eich socedi yn uwch ac yn y blaen yn iawn, ond i bobl sy'n wynebu risg barhaus, ac nad ydynt efallai'n gwybod sut i lenwi ffurflenni neu'n gwybod sut i ffurfio pwyllgor, sut y gallwn ni ddarparu cymorth ymarferol fel eu bod yn teimlo eu bod wedi'u grymuso pan allai'r gwaethaf ddigwydd eto?

Rydym yn aml yn edrych y tu hwnt i ffiniau Cymru, a weithiau dylem edrych ar yr hyn y mae ardaloedd eraill yn ei wneud i weld a yw'n gweithio, ond mae yna ddulliau gwahanol y gallwn eu mabwysiadu hefyd, sy'n unigryw i Gymru. Nid yw fforwm llifogydd cenedlaethol yn ddull rydym yn ei fabwysiadu yng Nghymru ar hyn o bryd. Ni chafodd ei ystyried fel opsiwn, gan fod CNC yn cael eu hariannu i ymgymryd â'r gwaith hwn, ond mewn gwirionedd, yn fy nghymunedau fy hun, rwyf wedi wynebu'r un her yn union. Nid ydym wedi wynebu dinistr ar yr un raddfa enfawr ag eraill, ond rydym wedi gweld eiddo nad ydynt wedi dioddef llifogydd ers degawdau yn cael eu heffeithio nawr gan fflach-lifogydd ar lefel y stryd yn fwy rheolaidd. Felly, rydym wedi ceisio gweithio gyda nhw gan ddweud, 'Mae'r arbenigedd ar gael i ni', ac mewn gwirionedd rydym wedi trefnu bod y gwahanol asiantaethau sydd gennym yng Nghymru yn dod i siarad gyda nhw, gan gynnwys partneriaid lleol, yr awdurdod lleol, yn ogystal â CNC, a dweud, 'Dyma sut y gallwn ni sefydlu eich ymateb lleol iddo.'

Ond rydym yn rhoi arian i mewn i hyn. Rydym yn ariannu Cyfoeth Naturiol Cymru ac awdurdodau lleol i gymryd rhan mewn gweithgareddau ymwybyddiaeth llifogydd a chydnerthedd drwy gydol y flwyddyn. Mae Cyfoeth Naturiol Cymru hefyd wedi darparu canllawiau ar eu gwefan sy'n amlinellu beth i'w wneud cyn, yn ystod ac ar ôl llifogydd. Rydym yn ariannu grwpiau cymunedol ac aelodau unigol o'r cyhoedd i weithio gyda chyngor a chanllawiau. Ac wrth gwrs, mae Cyfoeth Naturiol Cymru, gyda'n cefnogaeth ni, yn gweithio mewn partneriaeth agos â sefydliadau eraill i ddarparu cefnogaeth ac i gyfeirio grwpiau at eraill a all eu helpu. Mae hynny'n cynnwys, er enghraifft, Iechyd Cyhoeddus Cymru, Flood Re, y Fforwm Llifogydd Cenedlaethol, y Swyddfa Dywydd a Chymdeithas Yswirwyr Prydain. Yn wir, dyma a wnaethom yn ein cyd-destun lleol hefyd. Mae yna wasanaeth rhybuddio am lifogydd hefyd wrth gwrs yr ydym yn ei weithredu nawr o afonydd yng Nghymru ac sy'n cael ei weithredu gan CNC, ac mae mwy.

Byddwn bob amser yn cadw meddwl agored ynglŷn â sut y gallwn wella hyn, oherwydd rydym eisiau cymunedau cydnerth sy'n gwybod beth i'w wneud, sy'n gwybod, pan allant, sut y gallant chwarae rhan, drostynt eu hunain fel deiliaid tai unigol neu berchnogion eiddo, ond hefyd dros eu cymuned ehangach. A phan fydd hyn yn gweithio'n dda, mae'n gweithio'n dda iawn. Rydym bob amser yn cadw meddwl agored, ond ar hyn o bryd, rydym eisiau cyflwyno'r broses gyfeirio, y cyngor a'r arferion gorau fel y bydd unrhyw gymuned sydd eu hangen yn gallu eu cael.  

15:10
Brechlyn TB Buchol i Wartheg

8. A wnaiff yr Ysgrifennydd Cabinet roi'r wybodaeth ddiweddaraf am gynlluniau i ddefnyddio'r brechlyn TB buchol i wartheg? OQ61107

Mae treialon maes i gasglu data at ddefnydd TB gwartheg yn parhau. Ochr yn ochr â'r gwaith ymchwil a datblygu, rydym yn ystyried strategaethau ar gyfer ymgorffori brechlyn TB buchol yn ein rhaglen dileu TB. Byddai graddfa'r defnydd yn y dyfodol yn cael ei lywio gan ddadansoddiad o'r effeithiau yn dilyn yr awdurdodiad cychwynnol.

Diolch am yr ateb, Ysgrifennydd y Cabinet. Fel y dysgodd pob un ohonom yn ystod COVID, mae torri cadwyni heintio yn bwysig, ac mae brechu, yn ogystal â hylendid, yn rhan allweddol o hyn. Mae astudiaethau wedi dangos gostyngiad yn y lefelau trosglwyddo mewn gwartheg sydd wedi'u brechu, gyda chyfanswm effeithiolrwydd brechlyn o 89 y cant. Mae'r rhain yn awgrymu y gallai brechu fod yn offeryn pwysig ar gyfer rheoli bTB. Ers 2024, mae'r DU wedi difa 330,000 o wartheg, gyda thua £150 miliwn yn cael ei dalu i gefnogi colledion ffermwyr bob blwyddyn, ac mae hyn yn cael ei ychwanegu at y 210,000 o foch daear sydd wedi'u difa ar gost o £58.8 miliwn. Nid yw'r ffigurau hyn yn swnio'n effeithiol iawn ac maent yn yn parhau i ddilyn y trywydd hwn yn Lloegr. Ysgrifennydd y Cabinet, a allech chi amlinellu amserlen ar gyfer cyflwyno brechlyn gwartheg, sut rydych chi'n rhagweld y bydd hyn yn ein helpu i fynd i'r afael â TB buchol yn y dyfodol, a pham mai hon yw'r strategaeth fwyaf effeithiol, ynghyd â hylendid? Diolch.

Carolyn, diolch yn fawr iawn. Rydych yn iawn y gallai hwn fod yn newid sylweddol yn y ffordd yr awn i'r afael â bTB, sy'n salwch mor ddinistriol i wartheg ond hefyd i'r ffermwyr sy'n gweld cymaint o'u gwartheg yn cael eu difa o ganlyniad iddo. Mae gennym reswm i fod yn optimistaidd, ond yr hyn na allwn ei wneud yw gosod amserlen, oherwydd mae'n rhaid inni brofi effeithiolrwydd hyn. Felly, er mwyn inni allu defnyddio brechlyn gwartheg, yn gyntaf oll, mae'n rhaid inni gael prawf diagnostig sy'n gallu gwahaniaethu rhwng anifeiliaid sydd wedi'u heintio ac anifeiliaid sydd wedi'u brechu. Mae hynny'n angenrheidiol. Pan fydd prawf o'r fath ar gael ac wedi'i ddilysu, gellid cymeradwyo brechlyn gwartheg, ynghyd â phrawf gwahaniaethu rhwng anifeiliaid wedi'u brechu ac anifeiliaid wedi'u heintio (DIVA). Ond nid oes gennym amserlen ar gyfer hynny. Mae'n rhaid i'r gwaith gael ei wneud. 

Mae'r treialon maes i gasglu'r data diogelwch ar gyfer defnyddio brechlyn TB i wartheg a'r prawf croen DIVA ategol, ac i gasglu data ychwanegol ar benodolrwydd y prawf DIVA, ac i archwilio opsiynau i optimeiddio perfformiad y prawf newydd, yn parhau. Rydym yn parhau i weithio'n gyflym, ond er eglurder, ni fyddwn ni ond yn defnyddio'r brechlyn a'r prawf croen DIVA ategol pan fydd gennym yr holl dystiolaeth gywir a'r camau cywir ar waith, ac rwy'n credu y bydd gwledydd y DU yn gwneud yr un peth. Felly, ein nod yw cyflawni strategaeth effeithiol i frechu gwartheg o fewn y blynyddoedd nesaf i gyflymu ein cynnydd parhaus tuag at ddileu TB mewn gwartheg yng Nghymru. Diolch.

Gan eich bod yn dal i fod yn Weinidog newydd brwd, rwyf am droi'n ôl at gwestiwn 1 [OQ61091] a'r cwestiwn atodol y ceisiodd Siân Gwenllian ei ofyn. Rwyf am ganiatáu iddi ofyn y cwestiwn atodol eto er mwyn iddo gael ei ateb. 

15:15

Diolch yn fawr am eich amynedd, Llywydd. Roeddwn i'n falch o glywed y Prif Weinidog ddoe, a chithau, Ysgrifennydd y Cabinet, heddiw, yn ailddatgan safbwynt y Llywodraeth, sef rhagdybiaeth yn erbyn gorsafoedd nwy newydd yn Arfon a thu hwnt, ac roeddwn i'n falch iawn hefyd o glywed eich pwyslais ar greu cyflenwad ynni fforddiadwy a glân. Ond, yn anffodus, nid dyna safbwynt y Torïaid, ac fe fydd etholwyr yn Arfon yn siomedig iawn ac yn bryderus iawn o glywed bod y Torïaid yn cefnogi codi gorsaf nwy mewn hen chwarel yng Nghaernarfon, gorsaf fyddai’n allyrru nwyon tocsig, ac yn peryglu iechyd pobl leol, o gofio bod tai, ysbyty ac ysgol gerllaw. Yn ogystal â'r problemau iechyd, ydych chi'n cytuno efo fi fod effaith datblygiadau tanwydd ffosil newydd yn niweidiol iawn i fioamrywiaeth ac yn mynd yn hollol groes i ddeddfwriaeth y Senedd hon, yn cynnwys Deddf cenedlaethau'r dyfodol, a'r Ddeddf amgylchedd a'r Ddeddf aer glân?

Diolch, Siân, a neis i weld ti eto.

Mae'n dda eich cael chi'n ôl. Lywydd, byddai'n ddefnyddiol os caf ailddatgan ein dull o weithredu yma ac yn Cymru Sero Net—mae'n ymwneud â sut rydym yn cynyddu ynni adnewyddadwy yng Nghymru gan ymrwymo ar yr un pryd i ddod â chynhyrchiant nwy heb systemau rheoli carbon i ben, a hynny am y rhesymau rydych chi'n eu hamlinellu. Lle gelwir ar Lywodraeth Cymru i benderfynu ar gynigion yn y dyfodol, ac ni allaf, fel y dywedais yn fy ymateb i chi yn gynharach, Siân, wneud sylwadau ar gynigion unigol a allai gael eu cyflwyno, ond yn gyffredinol, lle gelwir arnom i benderfynu ar gynigion yn y dyfodol i adeiladu cynhyrchiant pŵer heb systemau rheoli carbon yng Nghymru, bwriad Gweinidogion Cymru fyddai cynnal y rhagdybiaeth gref honno yn erbyn gorsafoedd ynni tanwydd ffosil newydd, a hefyd i osgoi, rhaid imi ddweud, cael dewisiadau amgen yn lle ein fflyd bresennol o orsafoedd a allai ddod eu hunain yn ffynonellau allyriadau nwyon tŷ gwydr neu hyd yn oed yn fflyd gostus o generaduron segur yn ogystal. Felly, mae'n ddigon posibl y bydd y rhagdybiaeth hon yn annog penderfynwyr lleol rhag cydsynio i orsaf tanwydd ffosil newydd ar raddfa fach. Ond Siân, mae'r sylwadau hynny'n amlinellu ein hymagwedd gyffredinol yn Llywodraeth Cymru, ac rwy'n hapus i ailddatgan hynny, ond nid mewn perthynas ag un cynnig unigol, Lywydd.

3. Cwestiynau Amserol

Y cwestiwn amserol heddiw yw'r cwestiwn i'w ateb gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Ddiwylliant a Chyfiawnder Cymdeithasol, a'r cwestiwn i'w ofyn gan Luke Fletcher.

Carchar Parc EF

1. A wnaiff yr Ysgrifennydd Cabinet ddatganiad am y materion sydd wedi dod i'r amlwg yng Ngharchar Parc EF? TQ1083

Diolch. Rwy'n cydymdeimlo'n ddiffuant â phawb sydd wedi'u heffeithio gan y marwolaethau diweddar yng ngharchar EF y Parc. Mae rhedeg carchardai yn fater a gedwir yn ôl, ond mae Llywodraeth Cymru yn cysylltu â Llywodraeth y DU a phartneriaid eraill i sicrhau bod camau'n cael eu cymryd yn dilyn y marwolaethau. Fel gyda phob marwolaeth yn y ddalfa, bydd yr Ombwdsmon Carchardai a Phrofiannaeth yn ymchwilio.

Diolch am yr ateb, Cabinet Secretary.

Ac wrth gwrs, mae'n dda clywed bod cysylltu'n digwydd, ond pa sgyrsiau uniongyrchol y mae Llywodraeth Cymru yn eu cael gyda swyddogion G4S yng ngharchar EF y Parc? Mae'r straeon sy'n dod o garchar EF y Parc yn peri pryder mawr: dwy farwolaeth o fewn oriau i'w gilydd, a'r rheini yw'r wythfed a'r nawfed farwolaeth mewn cyfnod o ddau fis, yn ogystal â honiadau o ddefnyddio cyffuriau'n agored, esgeuluso iechyd carcharorion—gallwn fynd ymlaen. A fyddai hi hefyd yn cefnogi galwadau ei chyd-Aelod Beth Winter y dylid dod â charchar EF y Parc yn ôl o dan reolaeth y Llywodraeth yn y pen draw, ac a fyddai hi hefyd yn cytuno y byddai'r cam hirddisgwyliedig i ddatganoli cyfiawnder yn ein helpu ni i fynd i'r afael â'r sefyllfa ein hunain?

Diolch. Fel y dywedais, mae gennym y dull partneriaeth wrth symud ymlaen. Er bod cynnal carchardai yn fater a gedwir yn ôl wrth gwrs, mae iechyd carcharorion yma yng Nghymru wedi'i ddatganoli i Lywodraeth Cymru. Rwyf eisoes wedi cyfarfod â Gweinidog Llywodraeth y DU dros Garchardai, Parôl a'r Gwasanaeth Prawf, Edward Argar, fis diwethaf. Rwyf wedi ysgrifennu ato yr wythnos hon hefyd. Fel y sonioch chi, mae dwy farwolaeth arall wedi bod y mis hwn. Rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn ein bod yn cydnabod nad ydym yn gwybod beth yw achos marwolaeth yr unigolion. Mae hwnnw'n fater i'r crwner yn amlwg, ac mae'r Ombwdsmon Carchardai a Phrofiannaeth yn edrych ar y rhain a bydd yn cyhoeddi adroddiadau maes o law, ond wrth gwrs, cadarnhaodd yr heddlu ym mis Mawrth eu bod yn credu bod rhai o'r marwolaethau'n gysylltiedig â chamddefnyddio sylweddau.

Clywais yr alwad gan Beth Winter yn Senedd y DU, ddoe rwy'n credu, y dylai'r Weinyddiaeth Gyfiawnder redeg y carchar yn lle G4S. Ar hyn o bryd, yr hyn sy'n bwysig iawn yw ein bod i gyd yn dod at ein gilydd i gydweithio i sicrhau diogelwch carcharorion a staff yng ngharchar EF y Parc, ond mae hynny'n sicr yn rhywbeth y byddaf yn siarad â'r Gweinidog yn Llywodraeth y DU yn ei gylch, ac fel y gwyddoch, mae'r Llywodraeth yn cefnogi datganoli cyfiawnder.

15:20

Diolch, Lywydd, am ganiatáu’r cwestiwn amserol hwn heddiw. Fel yr Aelod dros Ben-y-bont ar Ogwr, rwy'n amlwg yn cael llawer o etholwyr yn cysylltu â mi, ac rwyf hefyd eisiau cyfeirio at Chris Elmore, AS Ogwr, a ofynnodd gwestiwn brys yn San Steffan yr wythnos hon hefyd. Rwy'n cydymdeimlo, wrth gwrs, â'r carcharorion nad ydynt bellach gyda ni a chyda'u teuluoedd. Mae pob marwolaeth yn drasiedi, ni waeth beth fo'r amgylchiadau, a hoffwn ddiolch hefyd i Heather Whitehead, llywodraethwr carchar y Parc, am ymgysylltu â mi dros y misoedd diwethaf wrth i nifer y marwolaethau gynyddu.

Cyfeiriodd Gweinidog y DU yn ei araith at y sbeis yn y carchar a chwestiynau ynghylch naloxone, sydd ei angen, yn amlwg, yn yr amgylchiadau enbyd hynny i atal trasiedi. Mae pryderon hefyd o fewn cymuned Pen-y-bont fod y carchar yn gatalydd ar gyfer sbeis, oherwydd caiff ei drosglwyddo i mewn ac allan o'r carchar. Felly, Ysgrifennydd y Cabinet, a allwch chi ehangu ar y gwaith sy'n cael ei wneud gyda'r Weinyddiaeth Gyfiawnder, swyddogion Iechyd Cyhoeddus Cymru a thimau ymyrraeth Cyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr i sicrhau rhyw fath o reolaeth ar y camddefnyddio cyffuriau sy'n digwydd o fewn a'r tu allan i'r carchar?

Rwyf hefyd eisiau talu teyrnged i staff y carchar. Maent yn gweithio mewn amgylchiadau anodd iawn. Nid yw problemau gyda chymarebau staff/carcharorion wedi cael eu datrys o hyd, ac mae'n hanfodol ein bod yn sicrhau bod swyddogion carchar sydd wedi gorfod ymdrin â'r marwolaethau dros y naw i 10 wythnos diwethaf yn cael y cymorth iechyd meddwl y maent ei angen yn daer. Hoffwn ddweud bod yr aelodau hynny o staff yn destun llawer o ddyfalu, cyhuddiadau a chamdriniaeth ar-lein. Nid ydynt yn gallu gwneud sylw na dweud unrhyw beth yn ôl, ond rwy'n credu ei fod yn gwneud pethau'n anodd iawn iddynt hwy.

Yn olaf, a all Ysgrifennydd y Cabinet ehangu ar unrhyw waith sy'n cael ei wneud gyda'n bwrdd iechyd, Cwm Taf Morgannwg? Rwyf wedi cael cyfarfodydd adeiladol gyda'r darparwyr iechyd dros yr wythnosau diwethaf, ond mae'n ymddangos bod diffyg cysylltiad rhwng y realiti o fewn y carchar a'r hyn y mae'r Weinyddiaeth Gyfiawnder i'w weld yn ei ddweud. Byddwn yn ddiolchgar am unrhyw ddiweddariad y gallech ei roi i geisio gostegu'r dyfroedd, fel y gofynnodd fy nghyd-Aelod Chris Elmore AS amdano yn San Steffan, i'r ystad garchardai a chymuned ehangach Pen-y-bont ar Ogwr hefyd. Diolch.

Diolch. Rwy'n credu eich bod chi'n codi pwyntiau pwysig iawn, ac rwyf hefyd eisiau rhoi teyrnged i'r staff yn y carchar sy'n gorfod ymdrin â sefyllfa anodd iawn, ac rwy'n credu mai dyna roeddwn i'n ceisio ei ddweud yn fy ateb i Luke Fletcher—mae llawer o hyn yn ymwneud â dyfalu. Mae'n bwysig iawn nad yw pobl yn dyfalu ac mae'n bwysig ein bod yn aros i'r adroddiadau gael eu cyhoeddi gan yr ombwdsmon, a hefyd i achosion y marwolaethau gael eu cyhoeddi gan y crwner.

Fel y dywedais, mae llawer iawn o waith yn cael ei wneud. Rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn fod Llywodraeth y DU yn canolbwyntio ar sicrhau eu bod yn casglu gwybodaeth ynglŷn â lle mae cyffuriau'n mynd i mewn. Rwy'n credu bod hwnnw'n waith pwysig y mae angen ei wneud. Symudiadau o fewn y carchar—bu chwiliadau helaeth, rwy'n gwybod, o garcharorion a staff, ac maent wedi cynnal amnestau cyffuriau, er enghraifft, ac wedi ehangu'r defnydd o naloxone yn y carchar. Fel Llywodraeth, yn amlwg, rydym yn edrych ar yr hyn y gallwn ei wneud i gefnogi'r bwrdd iechyd i ddarparu gofal iechyd yn ein carchardai. Fel y gwyddoch, fel Llywodraeth, rydym yn gwneud gwaith ar strategaethau iechyd meddwl a chamddefnyddio sylweddau, mae gennym hefyd fframwaith triniaethau camddefnyddio sylweddau newydd ar gyfer ein carchardai yma yng Nghymru. Felly, byddaf yn hapus iawn i ddarparu'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau wrth i ni fynd drwy'r broses hon nawr.

Diolch am y diweddariad, Ysgrifennydd y Cabinet. Rwy'n gwybod bod cymheiriaid yn San Steffan, fel y dywedoch chi, wedi mynegi pryderon wrth y Weinyddiaeth Gyfiawnder a'r Gweinidog carchardai. Mae nifer y marwolaethau yng ngharchar y Parc yn peri pryder mawr, a cheisiais godi cwestiwn amserol ar y pwnc yr wythnos diwethaf. Rwy'n cydymdeimlo â theuluoedd y rhai a fu farw. Er nad ydym yn gwybod beth yw'r darlun llawn ar hyn o bryd, mae'n ymddangos bod llawer o'r marwolaethau hyn yn gysylltiedig â chyffuriau, ac er mai Llywodraeth y DU sy'n gyfrifol am redeg yr ystad garchardai, mae gan Lywodraeth Cymru rôl i'w chwarae yn sicrhau iechyd a llesiant y rhai sydd ar yr ystad. Felly, Ysgrifennydd y Cabinet, pa drafodaethau a gawsoch gydag Ysgrifennydd y Cabinet dros iechyd ynglŷn â sicrhau bod digon o wasanaethau adsefydlu cyffuriau ar gael i garcharorion y Parc a nifer y carcharorion sydd ar gofrestri camddefnyddio sylweddau?

15:25

Diolch. Rwy'n ailadrodd nad wyf eisiau clywed unrhyw ddyfalu, ond rwy'n derbyn rhan Llywodraeth Cymru yn llwyr yn y gwaith o ddarparu gofal iechyd yng ngharchar EF y Parc. Nid wyf wedi cael cyfarfod penodol gydag Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, ond yn amlwg, mae ein swyddogion yn gweithio'n agos iawn gyda'i gilydd, gyda phartneriaid eraill—Iechyd Cyhoeddus Cymru, er enghraifft—i sicrhau bod staff y carchar yn gallu cael mynediad at y gofal iechyd y mae'r carcharorion ei angen. Pan fydd yr ombwdsmon wedi cyhoeddi'r adroddiadau, pan fydd adroddiadau'r crwner gennym hefyd, rwy'n credu y bydd gwir angen inni edrych ar ddysgu gwersi, nid ni yn unig, ond Llywodraeth y DU hefyd, a bydd gwir angen inni fanteisio ar arbenigedd yr ombwdsmon.

4. Datganiadau 90 Eiliad

Diolch yn fawr, Lywydd. Mae'r wythnos hon yn Wythnos Ymwybyddiaeth Iechyd Meddwl. Mae'n amser allweddol i ni ganolbwyntio ar ein llesiant ein hunain. Y thema eleni, a osodwyd gan y Sefydliad Iechyd Meddwl, yw 'Symud: symud mwy ar gyfer ein hiechyd meddwl'. Lywydd, mae'n ymwneud â dod o hyd i weithgaredd sy'n symud eich corff a'ch meddwl, boed yn bêl-droed, cerdded neu unrhyw weithgaredd arall y gallech ei fwynhau. Gall wella eich hwyliau a'ch llesiant cyffredinol yn sylweddol.

Nid wyf yn hoff iawn o redeg, ac nid wyf yn mynd i'r gampfa'n rheolaidd, ond fel y gŵyr y Llywydd, rwyf wrth fy modd gyda phêl-droed ac yn ddiweddar dechreuais chwarae i dîm seneddol y Senedd. Lywydd, fe wnaeth ein buddugoliaeth ddiweddar o 5-4 dros y BBC yn Stadiwm Dinas Caerdydd, cartref y wal goch, godi fy ysbryd dros benwythnos gŵyl y banc. Cafwyd ymdrech wych gan y ddau dîm, ond yn bwysig, fe wnaethom godi arian dros achos gwych, sef elusen iechyd meddwl Mind Cymru. A gaf i ddiolch i bawb am gefnogi'r achos pwysig hwn? Ac a gaf i ddiolch i'r Sefydliad Iechyd Meddwl a phawb sydd wedi ymwneud â threfnu'r digwyddiad pwysig i godi ymwybyddiaeth yr wythnos hon, ond hefyd diolch i'r rhai sy'n gweithio bob dydd i gefnogi pobl â phroblemau iechyd meddwl? 

Lywydd, hoffwn atgoffa pawb a allai fod yn ei chael hi'n anodd, neu sy'n adnabod rhywun sy'n cael trafferth gyda'u hiechyd meddwl: gofynnwch am help, mae cymorth ar gael i chi. Diolch.

Diolch, Lywydd. Llongyfarchiadau i Lauren Price o Ystrad Mynach am ddod yn bencampwr bocsio'r byd. Mae Lauren wedi creu hanes drwy fod y Gymraes gyntaf i wneud hyn. Ar ôl ennill teitl y byd, cyflwynodd y wobr i'w mam-gu, Linda, ac er cof am ei diweddar dad-cu, Derek, a wnaeth nodi a meithrin ei thalent chwaraeon o oedran ifanc. Fe wnaethant ei magu o pan oedd hi'n dri diwrnod oed ac mae hi wedi talu teyrnged i'r cariad a'r gefnogaeth a roesant iddi. Ac mae'r gymuned yn Ystrad Mynach wedi dangos eu cefnogaeth hefyd, drwy ei chroesawu'n ôl ddydd Sul diwethaf mewn steil.

Mae Lauren wedi cywasgu cymaint i mewn i'w 29 mlynedd, o chwarae pêl-droed rhyngwladol i Gymru, cynrychioli ei chenedl yng Ngemau'r Gymanwlad ac, wrth gwrs, ennill medal aur yn y Gemau Olympaidd. Ac mae hi wastad yn dangos ei balchder o fod yn fenyw o Gymru. Mae wedi dweud wrth y Caerphilly Observer yn ddiweddar:

'Mae Cymru'n wlad fach ond pan fyddwn ni'n cefnogi ein gilydd rydym ni'n genedl falch iawn.'

Am neges bwysig i bobl ifanc arall yr ardal ei chlywed. Felly, llongyfarchiadau i Lauren, wrthym ni yn y Senedd. 

Rwy'n siŵr bod y gorau i ddod eto i chi.

Llongyfarchiadau i Ysgol Pentrecelyn ar ddathlu ei phen-blwydd yn 150 mlwydd oed yr wythnos yma. Fel cyn-riant a Llywodraethwr yno ar hyn o bryd, dwi ishe nodi’r garreg filltir nodedig yma i’r ysgol fechan wledig hon yng ngogoniant Dyffryn Clwyd.

Nawr, fe agorwyd yr ysgol ar 11 Mai 1874, gyda 34 o blant ar y gofrestr a Mr Owen Henry Owen, Gaerwen yn bennaeth. Sarah Ann Winter o Siop Pentrecelyn oedd yr enw cyntaf ar y gofrestr, ac mae yna gannoedd lawer o ddisgyblion wedi dilyn yn ôl ei thraed hi ar y gofrestr honno ers hynny, wrth gwrs. Pobl fel yr actorion Rhys Ifans a'i frawd Llyr Ifans, yr actores Victoria Pugh, y pianydd rhyngwladol Teleri Siân a’r cantorion nodedig Sera Baines ac Elis Jones, ac mae Elis, gyda llaw, hefyd yn bencampwr byd ar saethu colomennod clai, a dim ond rhai o’r cyn-ddisgyblion yw'r rheini.

Ac mae’r ysgol wrth gwrs yn dal i fynd o nerth i nerth, gydag arolwg disglair gan Estyn llynedd yn amlygu bod Ysgol Pentrecelyn yn ysgol ragorol sy’n darparu addysg a phrofiadau dysgu o ansawdd uchel i’w disgyblion.

Fe gafwyd cyngerdd dathlu gyda channoedd lawer yn dod iddi rai wythnosau nôl ac mi fydd yna ddiwrnod dathlu a pharti pen-blwydd mawr yn cael ei gynnal yn yr ysgol ddydd Sadwrn yma. Fel ysgrifennodd Gareth Neigwl yn ei englyn hyfryd diweddar i'r ysgol:

'A’i haddysg imi’n wreiddyn—hyd fy oes, / I’w hiard fach rwy’n perthyn; / Lle bo’r daith daw llwybrau dyn / Yn ôl i Bentrecelyn.'

Pen-blwydd hapus i Ysgol Pentrecelyn gan bawb yn Senedd Cymru.

15:30

Diolch am y datganiadau yna.

Yr eitem nesaf yw'r cynigion i ethol Aelodau i bwyllgorau, ac, yn unol â Rheolau Sefydlog 12.24 a 12.40, os nad oes unrhyw wrthwynebiad, rwy'n cynnig bod y cynigion i ethol Aelodau i bwyllgorau yn cael eu grwpio ar gyfer eu trafod ac ar gyfer pleidleisio. A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu hyn? Nac oes. Felly, does yna ddim gwrthwynebiad.

Cynigion i ethol Aelodau i bwyllgorau

Cynnig NNDM8583 Elin Jones

Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 17.14, yn ethol Rhianon Passmore (Llafur Cymru) yn lle John Griffiths (Llafur Cymru) yn aelod o’r Pwyllgor Deisebau.

Cynnig NNDM8584 Elin Jones

Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 17.14, yn ethol Sarah Murphy (Llafur Cymru) yn lle Jack Sargeant (Llafur Cymru) yn aelod o’r Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai.

Cynnig NNDM8585 Elin Jones

Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 17.14, yn ethol John Griffiths (Llafur Cymru) yn lle Sarah Murphy (Llafur Cymru) yn aelod o’r Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol.

Cynigiwyd y cynigion.

Y cynigion wedi eu gwneud. A oes yna unrhyw wrthwynebiadau? Nac oes. Felly, mae'r cynigion yna wedi eu derbyn.

Derbyniwyd y cynigion yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

5. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Rheoli cynhyrchion tybaco a nicotin

Yr eitem nesaf fydd dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21 ar reoli cynhyrchion tybaco a nicotin, a Mabon ap Gwynfor sy'n cyflwyno'r cynnig yma. 

Cynnig NDM8571 Mabon ap Gwynfor, John Griffiths, Altaf Hussain

Cefnogwyd gan Carolyn Thomas, Delyth Jewell, Heledd Fychan, Jack Sargeant, Julie Morgan, Llyr Gruffydd, Mark Isherwood, Peredur Owen Griffiths, Rhys ab Owen, Sioned Williams, Vikki Howells

Cynnig bod y Senedd:

1. Yn nodi:

a) bod ysmygu yn lladd 5,600 o bobl y flwyddyn yng Nghymru ac yn rhoi baich enfawr ar GIG Cymru o fwy na £300 miliwn bob blwyddyn;

b) mai ysmygu yw prif achos afiechydon y gellir eu hatal a marw cyn pryd yng Nghymru, gan achosi 3,100 o achosion o ganser bob blwyddyn;

c) bod cynnydd amlwg i'w weld yng Nghymru yn nifer y bobl ifanc sy’n fepio, ynghyd â chynnydd sydyn yn nifer y manwerthwyr sy'n gwerthu cynhyrchion nicotin;

d) y bydd mwy o ddibyniaeth ar nicotin ymhlith pobl iau yn cynyddu’r galw am wasanaethau cymorth i roi'r gorau i nicotin yng Nghymru; ac

e) bod Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015 yn ei gwneud yn ofynnol i gyrff cyhoeddus yng Nghymru feddwl am effaith hirdymor eu penderfyniadau, gweithio'n well gyda phobl, cymunedau a'i gilydd, ac atal problemau parhaus fel tlodi, anghydraddoldebau iechyd a newid yn yr hinsawdd.

2. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i:

a) ymrwymo i weithredu penodau 2, 3 a 4 o Ddeddf Iechyd y Cyhoedd (Cymru) 2017 yn llawn a fyddai'n ei gwneud yn bosibl:

i) sefydlu cofrestr genedlaethol o fanwerthwyr tybaco a chynhyrchion nicotin;

ii) ychwanegu troseddau a fyddai’n cyfrannu at orchymyn mangre o dan gyfyngiad yng Nghymru, gan alluogi swyddogion gorfodi i wahardd manwerthwr rhag gwerthu tybaco neu gynhyrchion nicotin am hyd at flwyddyn; a

iii) gwahardd rhoi tybaco a chynhyrchion nicotin i berson o dan 18 oed;

b) sicrhau bod y Bwrdd Strategol ar gyfer Rheoli Tybaco yn blaenoriaethu gweithredu cofrestr o fanwerthwyr tybaco a nicotin fel rhan o ail gam y cynllun gweithredu ar reoli tybaco ar gyfer Cymru 2024-2026;

c) ymrwymo i ymgyrch gyfathrebu wedi'i hariannu'n llawn i gefnogi'r broses weithredu a newidiadau dilynol i reoliadau a deddfwriaeth; a

d) sefydlu gweithgor i:

i) goruchwylio'r broses o weithredu'r gofrestr o fanwerthwyr yn brydlon;

ii) archwilio sut y gallai'r gofrestr o fanwerthwyr arwain y ffordd at gynllun trwyddedu a/neu adnoddau ar gyfer mesurau gorfodi ychwanegol; a

iii) cyflwyno'r data a gasglwyd o'r gofrestr i helpu i dargedu ymdrechion i roi'r gorau i ysmygu a diogelu'r cyhoedd.

Cynigiwyd y cynnig.

Diolch yn fawr iawn, Lywydd. Ers 2017, mae mwy nag 20,000 o blant yng Nghymru wedi ysmygu eu sigarét gyntaf. Erbyn hyn, bydd 15,000 o’r plant hynny ar eu ffordd i fod yn ysmygwyr hirdymor. Ac mewn dyfodol na all yr un ohonynt ei weld eto, bydd 10,000 o'r plant hyn yn marw yn y pen draw o'u caethiwed angheuol.

Er mor syfrdanol ydynt, nid yw'r niferoedd hyn ond yn gyfran fach iawn o'r bywydau Cymreig ifanc y mae canlyniadau creulon ysmygu yn effeithio arnynt. Cyfeiriaf at 2017, oherwydd, ar 16 Mai y flwyddyn honno, pasiodd y Senedd ddeddfwriaeth a allai fod wedi, ac a fyddai wedi lleihau rhywfaint o’r niwed hwn ac achub rhai o’r bywydau hyn. Fe wnaeth y Gweinidog ar y pryd ei ddatgan yn ddiwrnod a oedd yn garreg filltir i iechyd y cyhoedd yng Nghymru, a bron i saith mlynedd i’r diwrnod yn ddiweddarach, nid yw’r gyfraith i gyflwyno cofrestr o fanwerthwyr tybaco a chynhyrchion nicotin wedi’i rhoi ar waith o hyd. Rydym wedi gwastraffu amser ar gost enfawr i iechyd plant. Mae'n rhaid inni unioni hynny nawr.

Mae ysmygu'n gaethiwed sy'n dechrau yn ystod plentyndod. Cafodd y rhan fwyaf o bobl sy'n ysmygu yng Nghymru eu sigarét gyntaf pan oeddent yn blant neu yn eu harddegau. Pan gawsant eu holi gan ASH Cymru, dywedodd 71 y cant o’r ysmygwyr hyn eu bod yn difaru dechrau yn y lle cyntaf, ac er bod mwy na'u hanner yn awyddus i roi’r gorau iddi, mae llawer yn gaeth i gaethiwed eu plentyndod.

Ysmygu yw prif achos marwolaethau y gellir eu hatal o hyd—mae 5,600 o bobl yn marw o ysmygu bob blwyddyn. Sigaréts yw'r unig gynnyrch defnyddwyr, a fydd, pan gaiff ei ddefnyddio yn unol â chyfarwyddiadau'r gwneuthurwr, yn lladd dau o bob tri defnyddiwr hirdymor. Pe bai tybaco yn cael ei gyflwyno i'r farchnad heddiw, ni fyddai byth yn cael ei gymeradwyo i gael ei werthu.

Yn ogystal â chanser, clefyd y galon a chlefyd yr ysgyfaint, mae ysmygu hefyd yn ffactor cyfrannol mawr mewn marw-enedigaethau, strôc a dementia. Mae ysmygu yn parhau i achosi gwahaniaethau dinistriol mewn canlyniadau iechyd. Mae'r diwydiant tybaco yn tueddu i gadw'n dawel ynghylch y ffaith eu bod wedi gwneud pobl yn gaeth i'w cynhyrchion unigryw o beryglus, ac yn anffodus, maent wedi cael y llwyddiant mwyaf yn ardaloedd mwyaf difreintiedig Cymru.

Mae data newydd a gyhoeddwyd yr wythnos hon gan ASH Cymru yn dangos, er bod 9 y cant o berchnogion tai yn ysmygu, pan edrychwn ar y bobl sy’n byw mewn tai cymdeithasol, mae’r ffigur yn codi i 30 y cant. Ond mae gennym gyfle enfawr o fewn ein gafael i wneud rhywbeth am hyn—i gau’r bylchau presennol, lleihau niwed i iechyd, achub bywydau a diogelu cenedlaethau’r dyfodol. Gallwn ddefnyddio’r ddeddfwriaeth bresennol i gyflwyno cofrestr o fanwerthwyr tybaco a nicotin yma yng Nghymru. Byddai cofrestr yn ei gwneud yn ofynnol i bob busnes a manwerthwr sy’n gwerthu naill ai cynhyrchion tybaco neu gynhyrchion nicotin yng Nghymru gofrestru, a byddai’n drosedd gwerthu cynhyrchion tybaco neu nicotin o fangreoedd, gan gynnwys unedau symudol a siopau dros dro, os nad oedd y busnesau hynny ar y gofrestr genedlaethol.

15:35

Daeth y Dirprwy Lywydd (David Rees) i’r Gadair.

Mae’r mecanwaith deddfwriaethol ar gyfer cofrestr o fanwerthwyr tybaco a nicotin eisoes wedi’i gynnwys yn Neddf Iechyd y Cyhoedd (Cymru) 2017. Pe bai’n cael ei roi ar waith, byddai o fudd i bawb, o fanwerthwyr i ddefnyddwyr a thimau gorfodi. Yn bwysicaf oll, byddai'n lleihau niwed i iechyd ac yn achub bywydau. Gallai gynnig cymorth, cyngor a hyfforddiant i’r mwyafrif helaeth o fanwerthwyr, a fyddai ond yn gwerthu cynnyrch y mae treth wedi'i thalu arnynt i oedolion. Ac yn hytrach nag is-gontractio’r cyfrifoldeb hwn i genedlaethau’r dyfodol, byddai cyflwyno'r gofrestr o fanwerthwyr yn dangos bod y Senedd hon wedi defnyddio ei phwerau, wedi gwneud yr hyn a allai, pan allai, ac wedi gweithredu ar ei hymrwymiad i sicrhau Cymru ddi-fwg erbyn 2030.

Dros y blynyddoedd, mae rheoliadau a chyfreithiau ar hyrwyddo sigaréts a phrisiau wedi chwarae rhan enfawr yn y broses o reoli tybaco. Ond yn y farchnad heddiw, gyda’r cynnydd mewn siopau manwerthu heb eu cofrestru ac ymchwydd mewn fepio ymhlith pobl ifanc, mae angen dull newydd o weithredu, ac mae'n rhaid inni fynd i'r afael â'r her gynyddol hon. Hyd yn hyn, ni roddwyd y sylw y dylid bod wedi ei roi i fynd i'r afael ag argaeledd sigaréts a fêps yn ein cymunedau. Bydd cofrestr o fanwerthwyr ar gyfer Cymru yn helpu i fynd i’r afael â’r bwlch hwnnw. Ar hyn o bryd, nid ydym yn gwybod i sicrwydd ai ardaloedd mwyaf difreintiedig Cymru sydd â’r dwysedd uchaf o fanwerthwyr tybaco a siopau fêps. Gallwn ddyfalu, oherwydd yr hyn a welwn yn ein cymunedau, ond rydym yn brin o dystiolaeth go iawn.

Mae argaeledd sigaréts yn lleol yn hynod bwysig i iechyd. Mae ymchwil gan Dr Jamie Pearce o Brifysgol Caeredin yn dangos bod pobl ifanc mewn ardaloedd a chanddynt ddwysedd uchel o fanwerthwyr tybaco yn fwy tebygol o fod wedi ysmygu. Mae oedolion mewn ardaloedd dwysedd uchel yn fwy tebygol o fod yn ysmygwyr presennol ac yn llai tebygol o roi’r gorau iddi, ac mae menywod beichiog mewn ardaloedd dwysedd uchel yn fwy tebygol o ysmygu yn ystod eu beichiogrwydd cyntaf ac yn llai tebygol o roi’r gorau iddi. Fel rhan o'i ymchwil hefyd, defnyddiodd Dr Pearce system leoli fyd-eang i dracio 700 o wirfoddolwyr 10 ac 11 oed am wythnos. Dangosodd fod plant o ardaloedd difreintiedig o ran incwm saith gwaith yn fwy tebygol o fod yn agored i fanwerthu tybaco na phlant o ardaloedd cefnog.

Mae gwybod ble yn union y caiff y cynhyrchion hyn eu gwerthu, a chan bwy, hefyd yn bwysig i dimau iechyd y cyhoedd, er mwyn sicrhau bod adnoddau gwerthfawr yn cael eu defnyddio yn yr ardaloedd sydd â’r angen mwyaf. Byddai cofrestr o fanwerthwyr yn rhoi data newydd i ni nad oedd ar gael yn flaenorol ar gyfer lle mae’r cyfraddau uchaf o gynhyrchion nicotin yn cael eu gwerthu, gan ganiatáu i ymdrechion i gefnogi pobl i roi’r gorau i ysmygu gael eu targedu yn y cymunedau hynny. Ac i bob Aelod sydd wedi cael etholwr yn cysylltu â nhw i fynegi pryderon am y cynnydd yn niferoedd siopau fêps yn eu hardal, dychmygwch sut y byddai cofrestr o fanwerthwyr, pe bai wedi’i rhoi ar waith yn 2017, wedi ein helpu i fonitro, rheoli a lliniaru’r hyn sydd wedi digwydd ar bob stryd fawr yng Nghymru.

Hoffwn dawelu eich meddwl ar un pwynt pwysig arall hefyd. Mewn arolwg gan ASH Cymru, dywedodd 86 y cant o’r bobl a holwyd eu bod eisoes yn cytuno â'r syniad o gynllun manwerthwyr ar gyfer cynhyrchion tybaco, a’u bod yn ei gefnogi. Mae hyn yn cynnwys 65 y cant o ysmygwyr presennol yng Nghymru a 74 y cant o fepwyr presennol. Nid yn unig hynny; mae cefnogaeth ehangach i reoli tybaco yn tyfu yng Nghymru. Os caf fynd â chi'n ôl i 2015, pan gynhaliodd ASH Cymru eu harolwg YouGov blynyddol, roedd bron i bedwar o bob 10 o bobl yn credu nad oedd Llywodraeth Cymru yn gwneud digon. Ymlaen i 2024, a phan ofynnwyd yr un cwestiwn yn union ganddynt eto, roedd cyfran y bobl yng Nghymru a ddywedodd nad yw'r Llywodraeth yn gwneud digon wedi cynyddu i 52 y cant.

Cefnogir y gofrestr o fanwerthwyr hefyd yn argymhellion yr adroddiad a gyhoeddwyd yn ddiweddar gan grŵp ymateb i ddigwyddiadau Iechyd Cyhoeddus Cymru ar fepio ymhlith pobl ifanc, gan elusennau iechyd blaenllaw, gan gynnwys ASH Cymru, Cancer Research UK, British Heart Foundation Cymru, ac Asthma and Lung UK Cymru, a hefyd gan safonau masnach a gweithwyr meddygol proffesiynol. Mae iddi gefnogaeth drawsbleidiol yma yn y Senedd hefyd. Felly, rydym yn annog Llywodraeth Cymru i roi’r ddeddfwriaeth bresennol ar gyfer y gofrestr o fanwerthwyr tybaco a nicotin ar waith heb oedi pellach, a defnyddio’r cyfle enfawr sydd gennym o fewn ein gafael i ddiogelu ein pobl fwyaf agored i niwed.

15:40

Rwy’n llwyr gefnogi’r hyn a glywsom gan Mabon ap Gwynfor, sydd, yn fy marn i, yn dadlau achos clir a chryf iawn dros gofrestr o fanwerthwyr. Gwn o fy etholaeth fy hun—rwy'n siŵr fod hyn yn wir am Aelodau eraill—pa mor gyffredin yw’r problemau a achosir gan dybaco a fepio ar hyn o bryd. Mae fepio, er enghraifft, yn broblem gynyddol hyd yn oed mewn ysgolion cynradd, lle mae penaethiaid yn bryderus iawn am effeithiau fepio ar iechyd a lles a chadw trefn yn yr ysgol a’r problemau a ddaw yn sgil fepio. Ac mae rhieni, wrth gwrs, yn bryderus iawn hefyd. Ac fel y dywedaf, mae hynny ar lefel ysgolion cynradd, heb sôn am yr hyn sy'n digwydd yn ein hysgolion uwchradd.

Fel y clywsom gan Mabon, mae'r defnydd o dybaco yn dal i fod yn broblem mor enfawr i’n hiechyd a’n lles yng Nghymru, onid yw? Ac unwaith eto, mae pob un ohonom yn gyfarwydd iawn â'r ystadegau, a bod ysmygu yn achosi'r fath nifer o farwolaethau a niwed y gellir eu hosgoi, y ffaith ei fod yn effeithio ar ein cymunedau mwy difreintiedig i raddau mwy ac yn achosi anghydraddoldebau iechyd a'r bwlch mewn disgwyliad oes a disgwyliad oes iach rhwng ein cymunedau mwyaf a lleiaf difreintiedig. Felly, mae llawer iawn i'w wneud o hyd ar dybaco.

Mae tybaco anghyfreithlon yn broblem fawr iawn, ac mae’r gweithredwyr anghyfreithlon hynny’n gwerthu fêps anghyfreithlon, yn ogystal â thybaco anghyfreithlon. Ac yn aml iawn, mae'r ddau'n dod gyda'i gilydd fel pecyn, fel petai. Felly, mae llawer iawn i safonau masnach ei wneud o ran gorfodi. Ac yn ddiweddar, yn y grŵp trawsbleidiol ar ysmygu, daethom â rhai o'r chwaraewyr allweddol ynghyd—dirprwy gomisiynydd cenedlaethau'r dyfodol, academyddion, safonau masnach, ASH Cymru, wrth gwrs, y sector iechyd—i edrych ar rai o'r problemau hyn, a buom yn myfyrio ar rai o’r ystadegau y mae Mabon eisoes wedi’u crybwyll o ran yr arolwg a’r ystadegau allweddol y tynnodd ASH Cymru ein sylw atynt.

Mae’n achos clir iawn, ac mae cefnogaeth gref iawn iddo ymhlith y cyhoedd. A chredaf fod hynny'n rhoi gwynt yn ein hwyliau o ran yr hyn y gallai Llywodraeth Cymru ei wneud gyda phartneriaid allweddol i sefydlu cofrestr o fanwerthwyr a chael cynllun trwyddedu. A chredaf fod y grŵp trawsbleidiol hwnnw, gyda’r holl bartneriaid allweddol dan sylw, yn bendant iawn ynghylch yr angen am y gofrestr, y cynllun trwyddedu, a’r manteision a fyddai’n dod yn sgil hynny.

Fel y dywedais wrth agor fy sylwadau, Ddirprwy Lywydd, ar ddechrau'r ddadl bwysig hon, rwy'n credu bod Mabon wedi amlinellu achos clir a chryf iawn dros y cam hwn—cofrestr o fanwerthwyr a chynllun trwyddedu. Mae Mabon eisoes wedi dweud llawer o'r hyn roeddwn yn mynd i'w ddweud. A hoffwn gefnogi'r cynnig hwn, y cynigion hyn, ac rwy'n gobeithio bod Llywodraeth Cymru—ac rwy'n eithaf hyderus ei bod—yn gweld y synnwyr mewn mabwysiadu'r dull hwn o weithredu, ac y bydd yn gwneud popeth yn ei gallu i gyflwyno'r gofrestr a'r cynllun trwyddedu.

Roeddwn yn falch iawn o'r cyfle i gyd-gyflwyno’r cynnig hwn heddiw. Yn anffodus, mae ysmygu'n parhau i fod yn un o'r lladdwyr mwyaf yng Nghymru. Er gwaethaf blynyddoedd o ymyriadau iechyd cyhoeddus, rydym yn dal i weld miloedd o bobl bob blwyddyn yn colli eu bywydau'n ddiangen, a dyna pam fy mod yn cefnogi cofrestr o fanwerthwyr tybaco a nicotin er mwyn targedu ein mentrau rhoi’r gorau i ysmygu yng Nghymru a’u cysylltu â Bil tybaco a fêps Llywodraeth y DU. Mae’n rhaid inni atal y marwolaethau, ac mae hynny’n golygu atal pobl rhag dod yn gaeth i nicotin yn y lle cyntaf. Credaf y byddai cofrestr o fanwerthwyr o gymorth yn y frwydr i atal pobl ifanc rhag mynd yn gaeth i ysmygu.

Mae’n siŵr y bydd fy nghyd-Aelodau'n sôn am y problemau sy’n gysylltiedig â sigaréts, fel y gwnaeth Mabon, ac mae John wedi sôn am hynny hefyd. Felly, rwyf am ganolbwyntio fy nghyfraniad ar ysmygu shisha. Mae mwy a mwy o bobl ifanc yn mynd yn gaeth i hookah. Ers y gwaharddiad ar ysmygu mewn mannau cyhoeddus, bu cynnydd o 210 y cant mewn bariau a chaffis shisha. Mae shisha, a elwir hefyd yn hookah, narghile, pibell ddŵr, hubble bubble neu jajeer mewn Kashmireg, yn ddull o ysmygu tybaco a ddyfeisiwyd yn yr unfed ganrif ar bymtheg gan feddyg o'r enw Hakim—mae 'hakim' yn golygu meddyg, homeopath—Abdul Fateh Gilani. Roedd yn feddyg yn y durbar Mughalaidd, neu gallwch ddweud 'llys'. Pwrpas y ddyfais oedd pasio mwg drwy ddŵr mewn ymgais i buro'r mwg, myth sydd wedi'i wrthbrofi ers hynny gan wyddoniaeth feddygol, ond un sy'n parhau hyd heddiw, yn anffodus.

Mae shisha yn defnyddio tybaco wedi'i baratoi'n arbennig ac sy'n cael ei gynhesu i gynhyrchu mwg gyda swigod drwy bowlen o ddŵr ac i mewn i bibell hir i'w anadlu i mewn. Gall y tybaco ddod mewn gwahanol flasau, a weithiau, caiff ei gymysgu â thriagl neu siwgr, sy'n aml yn gwneud i'r mwg arogli'n felys. Fel arfer, caiff ei gynhesu drwy losgi pren, glo neu siarcol. Mae ysmygu shisha yn boblogaidd yn ne-ddwyrain Asia, y dwyrain canol a chymunedau gogledd Affrica, yn enwedig ymhlith pobl ifanc. Mae'n dod yn fwyfwy poblogaidd yma yn y Deyrnas Unedig. Mae sesiwn shisha fel arfer yn para oddeutu 45 munud. Awgrymodd ymchwil a gyflawnwyd gan Lywodraeth De Cymru Newydd fod pob sesiwn yn cyfateb i ysmygu 100 sigarét. Mae mwg shisha yn wenwynig, mae'n cynnwys cemegion gan gynnwys carbon monocsid a thar, sy'n ddrwg i iechyd—eich iechyd chi, fy iechyd i a'r rheini o'n cwmpas—ond mae llawer o bobl ifanc yn dal i feddwl ei fod yn ddiogel.

Yn y tymor byr, gall shisha gynyddu cyfradd curiad eich calon a'ch pwysedd gwaed, lleihau cynhwysedd eich ysgyfaint, effeithio ar eich ffitrwydd corfforol, ac mewn rhai achosion, mae wedi achosi gwenwyno carbon monocsid. Yn y tymor hir, gall ysmygu shisha achosi canserau yn y pen, y gwddf, yr ysgyfaint a chanserau eraill, afiechydon y galon, afiechydon yr ysgyfaint, ac arwain at heneiddio'n gynnar. Mae ysmygu shisha, ymhell o fod yn ddewis diogel, yr un mor beryglus os nad yn fwy peryglus na sigaréts. Mae ei flas a'i seremoni yn apelio at bobl ifanc ac mae'n eu gwneud yn gaeth i nicotin yn anhygoel o gyflym. Gall sicrhau bod angen trwydded dybaco ar gaffis a bariau shisha helpu i reoleiddio’r diwydiant hwn sy’n tyfu ac atal defnyddwyr dan oed. Byddai hynny, ynghyd â’r Bil Tybaco a Fêps, yn sicrhau y bydd cenedlaethau’r dyfodol yn rhydd rhag niwed a marwolaethau sy’n gysylltiedig ag ysmygu. Rwy'n annog yr Aelodau i gefnogi ein cynnig. Diolch yn fawr.

15:45

Diolch, Mabon, am ddod â'r ddadl bwysig yma gerbron i ni. Mae hi'n broblem, ac mae'n rhaid i ni gydnabod bod yna broblem fawr. Fel llefarydd addysg Plaid Cymru, dwi'n aml yn cael athrawon, ond hefyd dysgwyr, yn dod ataf fi yn dweud pa mor bryderus ydyn nhw yn benodol o ran fepio, ond hefyd mae ysmygu ymysg pobl ifanc yn dal i fod yn broblem.

Fe ges i fy magu yn yr 1980au, dwi'n 43 erbyn hyn, a'r normal oedd bryd hynny fod bron pob oedolyn o fy nghwmpas i'n ysmygu. Roeddech chi'n gallu ysmygu ym mhob man, a dyna'r norm. Ond, mi oedd yna ymgyrch wych yn ein hysgolion cynradd ni, ac ysgolion uwchradd, a oedd yn uwcholeuo'r peryglon hynny. Oherwydd mi oedden nhw'n wybyddus erbyn hynny. Mi oedden nhw'n gweld yr effaith ar y cenedlaethau blaenorol, nifer o bobl oedd wedi bod yn ysmygu o oed ifanc iawn. Ac mae'n rhaid i mi ddweud, roeddwn i'n eu ffeindio nhw'n effeithiol iawn. Roeddwn i'n un o'r rhain oedd yn mynd adref ac yn pregethu at yr oedolion o fy nghwmpas i ynglŷn â pheryglon ysmygu. Yn sicr, mi gafodd yr ymgyrchoedd hynny ddylanwad arnaf i. 

Rydyn ni wedi gweld newid aruthrol hefyd ynglŷn â'r holl newidiadau sydd wedi bod o ran peidio â gallu ysmygu mewn ceir efo plant ynddyn nhw, peidio â gallu ysmygu ar yr iard mewn ysgolion, mewn parciau at ati, a hefyd ein bod ni'n sicrhau pan rydyn ni'n mynd allan—. Pwy sy'n cofio bod mewn tafarn yn hwyr yn y nos a'ch dillad chi'n drewi y bore wedyn, eich gwallt chi a phopeth? Mae yna newidiadau mawr wedi bod, ond dwi'n meddwl, drwy weld y newidiadau hynny, ei bod hi'n hawdd llaesu dwylo. A'r hyn rydyn ni wedi gweld ydy bod cwmnïau, sy'n gallu manteisio'n ariannol ar hyn, yn ffeindio ffyrdd bob amser i gymryd mantais. A'r hyn rydyn ni'n ei weld rŵan ydy targedu pobl ifanc yn benodol. Mi hoffwn i ddweud, a dwi'n meddwl ei bod hi'n bwysig pwysleisio hyn, fod cefnogaeth i fepio ar gyfer y rhai sydd yn ceisio rhoi'r gorau i ysmygu. Mae yna le pwysig iawn ar gyfer fêps yn ein cymdeithas ni, ond mae'n rhaid i ni eu cael nhw wedi'u rheoleiddio. A dwi'n meddwl bod cofrestr genedlaethol yn gyfan gwbl allweddol.

Os edrychwn ni ar arolwg fepio ieuenctid Cymru gan ASH Cymru, mae'r ystadegau yna yn frawychus, o ran bod 24 y cant o'r holl blant rhwng blwyddyn 7 ac 11 wedi rhoi cynnig ar fêp, 7 y cant yn fepio'n rheolaidd, a 37 y cant o'r 7 y cant hefyd yn ysmygu. Mae 92 y cant o'r rheini sy'n defnyddio fêp yn defnyddio rhai sy'n cynnwys nicotin, a 45 y cant methu mynd drwy'r diwrnod ysgol heb fepio. Wel, mae hyn yn creu problemau enfawr yn ein hysgolion ni. Mae'n golygu bod disgyblion yn methu mynd drwy wers, eu bod nhw'n gorfod mynd i gael fêp, a bod ysgolion wedyn ddim yn gwybod sut mae delio efo'r sefyllfa, yn aml yn cloi tai bach er mwyn trio delio efo'r peth, sydd hefyd ddim yn deg os ydyn ni'n meddwl wedyn am y dysgwyr hynny sydd angen mynediad i'r tŷ bach. Mae o'n cael effaith fawr ar bob lefel. 

Os ydyn ni hefyd yn edrych ar yr ystadegau gan ASH Cymru, mae 55 y cant o'r holl ddisgyblion sydd wedi fepio wedi defnyddio cynhyrchion fêp sy'n debygol iawn o fod yn gynhyrchion anghyfreithlon. Wel, mae hyn hefyd yn bryderus dros ben. Rydyn ni'n gwybod, o'r ystadegau gan safonau masnach, fod rhai fêps anghyfreithlon yn cyfateb i smocio 20 sigarét mewn un tro. Ac fel sydd eisoes wedi ei grybwyll, maen nhw'n targedu plant. Does dim amheuaeth am hynny. Rydych chi'n gweld y siopau, ac maen nhw'n edrych yn hollol ddeniadol i blant—yr holl liwiau. Rydyn ni'n gwybod bod fêps eu hunain yn edrych mor ddeniadol, onid ydyn nhw? Pam arall fyddech chi'n cynhyrchu rhai sydd yn edrych fel potel Prime ac ati, neu efo blasau anhygoel, neu efo'r lliwiau llachar yma, os nad oeddech chi'n targedu plant? Mi fyddai cofrestr genedlaethol yn ymateb i rai o'r heriau hynny.

Ond mae'n rhaid i ni hefyd edrych ar yr elfen ar-lein, a bod nifer fawr o blant a phobl ifanc yn prynu'r fêps yma rŵan ar-lein—disgyblion ysgol gynradd yn hollol, hollol onest efo fi mai TikTok Shop ydy'r ffordd hawsaf i'w cael nhw. Mae nifer o blant rŵan yn gallu cael mynediad i brynu pethau eu hunain ar-lein efo cardiau debyd. Mae'n rhaid i ni gael y negeseuon hefyd. Felly, mae'r gofrestr yn un elfen bwysig, ond mae'n rhaid i ni wella'r adnoddau sydd yn ein hysgolion ni i gael y neges allan ynglŷn â pha mor beryg ydy'r fêps yma, a sut ydyn ni'n stopio plant a phobl ifanc rhag cael eu hecsploetio. Mae yna le i fêps i stopio pobl sy'n smygu, ond dylai'r un person ifanc fod yn fepio yn ein hysgolion ni.

15:50

Rwy’n ddiolchgar am y cyfle i gymryd rhan yn y ddadl hon y prynhawn yma. Rwyf wedi bod yn edrych ymlaen at gyfrannu a dweud y gwir, gan imi wneud astudiaeth o ysmygu ar gyfer fy ngradd sylfaen yn ôl yn 2018, a rhoddais gyflwyniad i Brifysgol Bangor. A wyddoch chi mai un o’r lleoedd cyntaf i gyflwyno gwaharddiad ar ysmygu dan do oedd Dau Dŷ'r Senedd yn San Steffan, yn ôl yn y 1800au, rwy’n credu? Fe wnaethant ei wahardd mewn ystafelloedd pwyllgora, i ddechrau. Roedd yn wirioneddol arloesol ar y pryd. A hyd at 2006—. Roedd mor hwyr â 2006, pan wnaethant gyflwyno gwaharddiad ar hysbysebu sigaréts yn Fformiwla 1, ac roedd hynny, bobl bach, lai nag 20 mlynedd yn ôl. Rwy’n cofio’r brandiau sigaréts ar gefn car Schumacher, a Mika Häkkinen a Damon Hill a phob un ohonynt. Felly, mae'n dangos pa mor bell y daethom mewn cyfnod cymharol fyr, a dweud y gwir.

Mae adfywiad gwirioneddol wedi bod yn y sylw a roddir i roi'r gorau i ysmygu a nicotin dros y blynyddoedd diwethaf, a chredaf efallai fod hynny oherwydd y ffrwydrad yn nifer y bobl ifanc sy'n defnyddio fêps a dyfeisiau e-sigaréts. Ac rwy'n rhannu'r pryderon ynghylch pobl ifanc dan 18 oed yn defnyddio e-sigaréts a fêps tafladwy, ac mae'r camau a gymerwyd gan Lywodraeth y DU gyda'r gwaharddiad ar ysmygu a fêps wedi bod yn eithaf helaeth. Mae'r ddadl ar nicotin a thybaco, fodd bynnag, i'w gweld yn dod yn fwyfwy gorfodaethol, ac mae'n arwydd o rywfaint o rethreg waethaf gwladwriaeth faldodus. A chredaf fod ffyrdd gwell o ymdrin â materion iechyd y cyhoedd na'r hyn a wnawn ar hyn o bryd. Gwyddom fod effeithiau niweidiol ysmygu yn dra hysbys bellach. Mae ysmygu'n ddinistriol i'ch iechyd. Mae hefyd yn rhoi pwysau enfawr ar y GIG. Ond rwy’n cael yr argraff weithiau ein bod yn aredig tywod, yn parhau i ymladd brwydr yr ydym eisoes wedi’i hennill, a bod brwydrau pwysicach i’w hymladd o ran iechyd y cyhoedd. Nid wyf yn siŵr os yw hyn oherwydd dylanwad y lobi gwrth-ysmygu, neu'n ymgais i ddangos ein bod ar yr ochr iawn i hanes.

Rheolau gwrth-ysmygu'r DU yw'r rhai llymaf ond un yn Ewrop. Mae data o 2022 yn dangos mai dim ond 14 y cant o oedolion yng Nghymru sy’n ysmygu, ac mae’r nifer yn gostwng. Mae data o 2021 yn dangos bod 12 y cant o bobl ifanc 11 i 15 oed wedi rhoi cynnig ar sigarét o leiaf unwaith, ac nid yw’r mwyafrif helaeth o’r rhain yn ddefnyddwyr tybaco rheolaidd. Mae hyn hefyd i lawr o 50 y cant ym 1996. Rydym wedi gwneud mwy na gwledydd eraill yn y byd i leihau ysmygu, ac yn aml ar gost fawr i ryddid yr unigolyn a dewis personol, sy'n gwneud imi deimlo'n anesmwyth iawn yn reddfol.

15:55

Diolch yn fawr iawn. Mae’r ddadl hon am ryddid personol yn cael ei hailadrodd yn eithaf aml yn y ddadl hon. A fyddech chi'n cytuno bod gwrthddywediad sylfaenol yn y syniad o roi rhyddid i rywun ddod yn gaeth? Mae'n ocsimoron. Mae'n gwrth-ddweud ei hun. Yn ogystal â hynny—os caf, yn fyr, Ddirprwy Lywydd—pan ddywedoch chi fod risgiau ysmygu yn dra hysbys, ac felly mai mater i bobl, mae'n debyg, yw gwneud y dewis hwnnw, byddai canlyniad rhesymegol y ddadl honno yr un peth ar gyfer heroin, oni fyddai? Felly, a fyddech chi'n awyddus i gyfreithloni heroin hefyd?

Delyth, nid wyf yn credu bod honno'n gymhariaeth deg, a bod yn onest. Nid yw heroin yn gymhariaeth deg o gwbl. Mae heroin yn difetha bywydau pobl, ac mae'r gwahaniaeth rhwng tybaco a heroin o ran lefel y caethiwed—nid yw honno’n gymhariaeth deg o gwbl, ac nid wyf yn derbyn hynny o gwbl.

Ni chredaf fod y mater hwn bob amser yn galw am fwy a mwy o ddeddfwriaeth, ac yn aml nad ei bwriad yw sicrhau canlyniadau, ond dangos yn hytrach fod ein calonnau yn y lle iawn. Yn hytrach, mae angen inni orfodi'r cyfreithiau sydd eisoes ar ein llyfrau statud yn well. Mae eisoes yn drosedd i werthu cynhyrchion sy'n cynnwys nicotin i bobl o dan 18 oed, ond nid yw'r wladwriaeth yn rhoi adnoddau digonol i sicrhau y cedwir at y cyfreithiau a'r rheoliadau hyn.

Rydym wedi gweld ei bod yn anhygoel o hawdd i bobl ifanc brynu fêps ac e-sigaréts ar y stryd fawr, ac mae angen inni wneud mwy na deddfu i sicrhau nad yw'r dyfeisiau hyn yn mynd i ddwylo plant. Rwy’n deall sut y gallai cofrestr genedlaethol o fanwerthwyr, y mae Mabon yn dadlau o'i phlaid, fod yn fanteisiol ar gyfer hynny, ac rwy’n gefnogol i'r syniad at ei gilydd. Er imi nodi fy mhryder ynghylch rhai o'r camau mwy gorfodaethol, tadofalaethol a gymerir gan y wladwriaeth, rwy'n awyddus i atal cynhyrchion nicotin rhag mynd i ddwylo plant, rwy'n awyddus i leihau cyfraddau alcoholiaeth a gordewdra, ac rwy'n awyddus i gael gwared ar fwyd wedi'i brosesu'n helaeth o ddeiet plant, mater y mae Jenny Rathbone wedi'i godi droeon o'r blaen.

Mae GIG Cymru ei hun wedi cyhoeddi bod ein deiet a bod dros bwysau neu’n ordew yn cael llawer mwy o effaith na’r defnydd o dybaco. Wrth i gyfraddau ysmygu ostwng, mae nifer y bobl sydd dros bwysau, ac yn ordew yn enwedig, yn cynyddu. Dylem ganolbwyntio ar y materion pwysicach hyn, gan y bydd ein hiechyd yn parhau i ddirywio oni bai ein bod yn trin problemau eraill gyda’r un brwdfrydedd. Diolch.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Hoffwn ddiolch i Mabon ap Gwynfor, John Griffiths ac Altaf Hussain am gyflwyno’r ddadl Aelodau hon heddiw, ac am y pwyntiau a wnaed am dybaco a nicotin. Bydd yr Aelodau’n cofio’r datganiad a wnaeth Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gofal Cymdeithasol ychydig dros bythefnos yn ôl, lle nododd y mesurau ym Mil Tybaco a Fêps y DU a fydd yn berthnasol i Gymru.

Cyn imi droi at y Bil, rwyf am ailadrodd rhai o’r ffeithiau syfrdanol am ysmygu. Cododd Mabon hynny yn ei ddatganiad agoriadol, a chredaf ei bod bob amser yn bwysig cofio’r ffeithiau llwm hynny. Dylem eu cofio bob amser. Ysmygu yw prif achos niwed a marwolaethau y gellir eu hosgoi yng Nghymru o hyd. Mae ysmygu yn niweidio bron i bob organ o'r corff, ac yn unigryw, mae'n niweidio nid yn unig yr ysmygwr, ond y bobl o'u cwmpas. Mae’n cael effaith ddinistriol ar ein hiechyd, ni waeth beth fo'n hoedran, ac rwy’n falch fod Altaf wedi gallu sôn am shisha yn ei gyfraniad.

Mae’r Bil yn parhau i wneud ei ffordd drwy Senedd y DU, a rhoddodd Prif Swyddog Meddygol Cymru dystiolaeth yn ystod y Cyfnod Pwyllgor am bwysigrwydd y cynigion i Gymru. Mae'n darparu cyfle unigryw i gymryd camau pendant i ryddhau cenhedlaeth rhag caethiwed i nicotin a thybaco. Mae’r Bil hefyd yn cynnwys darpariaethau i gryfhau’r system orfodi drwy gyflwyno dirwyon yn y fan a'r lle am werthu tybaco a chynhyrchion fêps i rai dan oed yng Nghymru a Lloegr, a fydd yn galluogi swyddogion safonau masnach i weithredu'n fwy cyflym pan fo angen.

Rwy'n bendant nad y mesurau yn y Bil yw'r unig gamau y mae angen inni eu cymryd yn ein brwydr barhaus i ddiogelu iechyd y cyhoedd. Fel y trafodwyd heddiw, mae darpariaethau yn Neddf Iechyd y Cyhoedd (Cymru) 2017 sydd wedi dod i rym. Enillwyd y darpariaethau hyn drwy waith caled ac maent yn rhoi arfau pwysig i ni eu defnyddio. Ond mae'n bwysig cydnabod ein bod wedi gwneud cynnydd ar ddod â darpariaethau eraill yn y Ddeddf bellgyrhaeddol hon i rym, megis diogelu pobl ifanc rhag tyllu cosmetig amhriodol, asesiadau o anghenion fferyllol a darparu strategaethau toiledau lleol. Fel rhan o'n hymdrechion i ddadnormaleiddio ysmygu, gwnaethom dir ysgolion, meysydd chwarae a thir ysbytai yn ddi-fwg yn 2021, ac rydym yn datblygu rheoliadau ar hyn o bryd i leihau anghydraddoldebau iechyd yng Nghymru drwy wreiddio'r defnydd o asesiadau o'r effaith ar iechyd.

Ceir rhannau eraill o'r Ddeddf lle mae pwerau ar gael i gryfhau ein dull o weithredu ar dybaco a fêps, yn enwedig cyflwyno cofrestr o fanwerthwyr, sydd eto i ddod i rym. Fel y gwyddom, mae'r diwydiant hwn yn symud yn gyflym. Rydym wedi parhau i adolygu’r polisi hwn ac rydym yn trafod yn rheolaidd gyda rhanddeiliaid yr hyn sydd ei angen arnynt. Rydym wedi darparu cyllid i Safonau Masnach Cymru i weithredu camau gorfodi ar fêps anghyfreithlon, wedi hyfforddi swyddogion ac wedi codi ymwybyddiaeth o effaith cynhyrchion anghyfreithlon ar ein cymunedau. Ond mae cyflwyno Bil Tybaco a Fêps y DU yn newid y dirwedd yr ydym yn gweithio ynddi.

Bydd angen inni ystyried hefyd—[Torri ar draws.] Iawn.

16:00

Diolch. Rwy'n chwilfrydig i wybod yr ateb i'r cwestiwn—oherwydd roeddwn i fyny yn y swyddfa cyn meddwl wrthyf fy hun—os cytunir ar y materion y mae Mabon yn eu cynnig i'r Senedd, yna gyda deddfwriaeth Llywodraeth y DU, a yw hynny wedyn yn creu system ddyblyg yng Nghymru, a'n bod yn gweld gwahaniaeth mewn deddfwriaeth ysmygu a gwahaniaethu ar draws gwledydd y DU? Oherwydd os ydym yn edrych ar ddeddfwriaeth iechyd cyhoeddus bwysig, rhaid inni fabwysiadu dull cyffredinol fwy neu lai er mwyn atal unrhyw ffordd o osgoi cydymffurfio, os mynnwch, o fewn y systemau hynny, fel y gellir cyflawni beth bynnag y cytunir arno ar sail gyffredinol, lle mae pawb yn gwybod lle maent yn sefyll a bod y wybodaeth yn gyffredinol ac yn hawdd ei deall.

Diolch, Gareth. Fel Llywodraeth, rydym yn glir fod yn rhaid inni ystyried ein holl opsiynau i gefnogi ein huchelgais i fod yn Gymru ddi-fwg, ac mae hyn yn cynnwys ystyried a ydym am ddatblygu system drwyddedu, neu a ydym yn bwrw ymlaen â gweithredu'r gofrestr o fanwerthwyr. Fel y gwyddoch, mae'r Bil Tybaco a Fêps yn mynd drwy Senedd y DU ar hyn o bryd a disgwylir iddo newid y dirwedd yn sylweddol. Mae hefyd yn bwysig cydnabod y gwahaniaeth rhwng safbwyntiau ar hyn o bryd, a'r hyn y bydd ei angen yn y dyfodol. Mae hyn yn rhywbeth yr ydym yn edrych arno.

Bydd angen inni ystyried unrhyw ddiwygiadau i'r Bil, ac roedd un ohonynt yn cynnig cyflwyno'r cynllun trwyddedu, ac ystyried yr argymhellion yn adolygiad annibynnol Khan i gefnogi cymdeithas ddi-fwg. Os bydd y Bil yn pasio, boed wedi'i ddiwygio ai peidio, bydd yn rhoi hyd yn oed mwy o offer i ni i gefnogi ein huchelgais i wneud Cymru'n ddi-fwg. Oherwydd y dirwedd ddeddfwriaethol newidiol hon, rydym wedi penderfynu gohirio gweithredu'r meysydd sy'n weddill o'r Ddeddf iechyd cyhoeddus mewn perthynas â thybaco. Fodd bynnag, byddwn yn cynnal adolygiad llawn o'n hoffer deddfwriaethol yn ein cynllun cyflawni nesaf ar reoli tybaco, sy'n cael ei ddatblygu ar hyn o bryd. Mae'n ddigon posibl y bydd y gofrestr o fanwerthwyr yn offeryn gorfodi effeithiol, ac mae fy swyddogion ar hyn o bryd yn trafod ac yn dysgu o'r dulliau gweithredu mewn mannau eraill, gan gynnwys yr Alban, lle mae cofrestr o fanwerthwyr ar waith.

O ran rhan arall y cynnig ar ymgyrch gyfathrebu, rwy'n cytuno ei fod yn rhan hanfodol o'n dull gweithredu ac yn faes y mae fy swyddogion yn parhau i weithio arno gyda gwledydd eraill y DU. Rydym am i ddefnyddwyr a manwerthwyr yng Nghymru fod yn ymwybodol o unrhyw newidiadau i'r gyfraith mewn perthynas â thybaco a fêps, ac fel y dywedodd Ysgrifennydd y Cabinet fis diwethaf, byddwn yn parhau i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau am ein gwaith ar reoli gwerthiant a defnydd o tybaco a fêps, sydd mor bwysig er mwyn diogelu pobl ifanc ac iechyd y cyhoedd. Diolch yn fawr. 

16:05

Diolch yn fawr iawn, Dirprwy Lywydd, a diolch yn fawr i bawb sydd wedi cymryd rhan yn y drafodaeth yma. Mae wedi bod yn ddifyr iawn, ac ar y cyfan, mae'r Senedd i'w gweld yn gefnogol, a dwi'n edrych ymlaen i weld y Senedd yma a'r Siambr yn pleidleisio, gobeithio, i gefnogi'r cynnig.

Fe ddechreuaf gyda phwynt Gareth. Cyflwynodd y dadleuon libertaraidd ynglŷn ag ysmygu. Yn gyntaf oll, yn ystod eich cyfraniad, fe ddywedoch chi eich bod eisiau gweld, er enghraifft, bwydydd wedi'u prosesu'n helaeth yn cael eu rheoli. Nid yw hynny'n cyd-fynd â'ch dadleuon libertaraidd ar ysmygu. Os ydych chi am i bobl gael mynediad at ysmygu drwy eu hewyllys rydd eu hunain, dylent allu defnyddio'r ewyllys rydd honno i fwyta bwyd wedi'i brosesu'n helaeth. 

Mae'n amlwg fod gwahaniaeth rhwng ysmygu a bwyd wedi'i brosesu'n helaeth. Y gwahaniaeth yw bod sigaréts a chynhyrchion ysmygu wedi cael eu trethu'n sylweddol gyda chynnydd mewn prisiau dros gyfnod cynyddrannol dros nifer o flynyddoedd, ond mae bwyd wedi'i brosesu'n helaeth yn rhad iawn. Nid wyf yn galw am godi prisiau, dim ond am fwyd o ansawdd gwell sy'n fwy hygyrch i bobl, fel y gall unrhyw un, beth bynnag y bo'u cefndir na'u cyllideb, gael gafael ar fwyd o ansawdd da.

Felly efallai y dylem anelu at gael sigaréts o ansawdd gwell, neu fêps o ansawdd gwell. Mae arnaf ofn nad yw'r ddadl yn dal dŵr. Rydych chi hefyd wedi dweud bod y frwydr eisoes wedi'i hennill, ond dywedwch hynny wrth y 5,600 o bobl sy'n marw yng Nghymru bob blwyddyn o ganlyniad i ysmygu. Dywedwch hynny wrth eu teuluoedd—degau o filoedd o bobl sy'n dioddef profedigaeth oherwydd ysmygu.

Diolch, Mabon. Mae'n rhaid inni ddal i gofio bod ysmygu'n gyfreithlon. Nid yw'n anghyfreithlon, ac fel y dywedais yn fy sylwadau, mae'n ddewis gwybodus, oherwydd os ydych chi dros oedran penodol, rydych chi wedi dysgu o oedran eithaf ifanc yn yr ysgol fod ysmygu'n ddrwg i'ch iechyd. Mae pawb yn derbyn hynny. Rwy'n deall hynny. Bûm yn gweithio yn y GIG am 11 mlynedd. Rwy'n deall goblygiadau iechyd ysmygu yn iawn. Felly, mae'n ddewis gwybodus, oherwydd maent wedi bod yn ymwybodol o'r goblygiadau iechyd o oedran eithaf ifanc erbyn hyn.

Diolch, Gareth. Mae arnaf ofn ei bod yn ymddangos yn ddadl ddryslyd, ond serch hynny, rwy'n pryderu eich bod wedi camddeall y cynnig beth bynnag. Nid yw'r cynnig yn ymwneud ag effeithio ar hawl pobl i ysmygu. Mae'n ymwneud â chyflwyno cofrestr o fanwerthwyr fel y gallwn reoli pwy sy'n gwerthu tybaco a chynhyrchion nicotin. Bydd pobl yn dal i allu prynu'r cynhyrchion hynny. Felly, gobeithio y bydd hynny'n eich argyhoeddi mai'r cynnig yw'r ffordd iawn i fynd, oherwydd nid yw'n effeithio ar eich pryderon libertaraidd.

Fel y dywedais, mae ysmygu yn lladd 5,600 o bobl yng Nghymru bob blwyddyn. Gwnaeth John Griffiths ac Altaf Hussain bwynt o egluro sut mae ysmygu yn dal i effeithio ar fywydau pobl, ac fe wnaethant hynny'n gryf iawn. Rydym hefyd yn gwybod ei fod yn costio dros £300 miliwn i'r GIG bob blwyddyn. Ysmygu sydd i gyfrif am 5 y cant o'r holl dderbyniadau i'r ysbyty. Dyna effaith ysmygu, a dyna beth mae'r cynnig hwn yn anelu at geisio ei leihau a'i helpu. 

Hefyd, diolch i John Griffiths, a gyfeiriodd at waith y grŵp trawsbleidiol. Mae'r grŵp trawsbleidiol wedi bod yn gwneud gwaith ardderchog, ac rwy'n diolch iddo am hynny. Fe sonioch chi am ysgolion yn eich cyfraniad, John, fel y gwnaeth Heledd, a'r effaith ar ysgolion, a'r ffaith bod llawer o blant ifanc bellach yn dechrau fepio—fepio yn enwedig, sy'n eu harwain ymlaen at ysmygu sigaréts. Drwy gyd-ddigwyddiad, roedd gennyf ddwy ysgol o fy etholaeth yma ddoe, Treferthyr a Llanystumdwy. Siaradais â nhw am y cynnig arfaethedig, ac roeddent yn cytuno gant y cant ynghylch yr angen am gofrestr o fanwerthwyr. Roeddent yn dweud eu bod yn adnabod plant a brodyr a chwiorydd a oedd yn fepio, a'u bod yn gweld y budd y gallai'r cynnig hwn ei greu. 

Roedd y Gweinidog yn iawn i ddiolch i Altaf am gyfeirio at shisha. Rwyf wedi gweld pobl yn ysmygu shisha ac yn meddwl, oherwydd ei fod yn mynd drwy ddŵr, ei fod yn ei wneud yn well rywsut, heb sylweddoli'r effaith ar eu hiechyd. Ac fel y dywedwch, mae effaith un sesiwn shisha yn cyfateb i ddwsinau o sigaréts. Byddai'r cynnig hwn yn helpu i drwyddedu'r caffis a'r bariau hynny hefyd, felly diolch am eich cefnogaeth, Altaf. 

Weinidog, diolch am yr ymateb. At ei gilydd, rwy'n credu bod cefnogaeth gyffredinol i'r egwyddor. Soniodd Ysgrifennydd y Cabinet oddeutu tair wythnos yn ôl y byddai'n barod iawn o ran egwyddor i ystyried a yw hyn yn rhywbeth y gallent edrych arno fel Llywodraeth. Mae'n ymddangos bod hynny wedi ei lastwreiddio ers hynny, oherwydd yn eich ymateb, Weinidog, fe ddywedoch chi fod pethau wedi newid nawr—rwy'n credu ichi ddweud bod y tirlun wedi newid oherwydd y Bil newydd arfaethedig.

Rwy'n gwybod eich bod wedi sôn y byddai'r Bil yn caniatáu dirwyon yn y fan a'r lle, sy'n dda, ond byddai cael cofrestr o fanwerthwyr hyd yn oed yn well. Ni fyddai angen y dirwyon yn y fan a'r lle o reidrwydd. Ni fyddai angen ichi erlid pobl i lawr y stryd. Ni fyddai'n rhaid ichi edrych am bobl. Fe fyddech chi'n gwybod lle roedd y cynhyrchion