Y Cyfarfod Llawn

Plenary

21/02/2024

Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.

In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches.

Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. 

The Senedd met in the Chamber and by video-conference at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

1. Cwestiynau i’r Gweinidog Newid Hinsawdd
1. Questions to the Minister for Climate Change

Prynhawn da a chroeso, bawb, i'r Cyfarfod Llawn y prynhawn yma, a'r cwestiynau i'r Gweinidog Newid Hinsawdd sydd gyntaf y prynhawn yma. Mae cwestiwn 1 [OQ60703] wedi'i dynnu yn ôl. Cwestiwn 2 fydd gyntaf, felly. Sioned Williams.

Good afternoon and welcome to this afternoon's Plenary meeting. Questions to the Minister for Climate Change are first this afternoon. Question 1 [OQ60703] is withdrawn. Question 2 is first, therefore. Sioned Williams.

Trafnidiaeth Gyhoeddus yng Ngorllewin De Cymru
Public Transport in South Wales West

2. Sut mae'r Llywodraeth yn cefnogi trafnidiaeth gyhoeddus yng Ngorllewin De Cymru? OQ60682

2. How is the Government supporting public transport in South Wales West? OQ60682

Diolch am y cwestiwn. 

Thank you for the question.

Delivering our vision of safe, accessible and affordable public transport across Wales continues to be our priority. The Welsh Government continues to provide high levels of public subsidy to support public transport. 

Mae cyflawni ein gweledigaeth ar gyfer trafnidiaeth gyhoeddus sy’n ddiogel, yn fforddiadwy ac yn hawdd ei defnyddio ledled Cymru yn flaenoriaeth i ni o hyd. Mae Llywodraeth Cymru yn parhau i ddarparu lefelau uchel o gymorthdaliadau cyhoeddus i gefnogi trafnidiaeth gyhoeddus.

Diolch, Weinidog. In a report discussed this morning by the corporate joint committee for south-west Wales regarding their regional transport plan, they said that the current transport network does not adequately serve the people of the region, and this is contributing to poor outcomes including limiting access to employment, ill health, negative environmental impacts and social exclusion, and later on it says that rail and bus services provide key linkages between main areas of population, but both have seen limited investment in the recent past. And at a time, of course, when the region’s economy will be greatly impacted by the threat to jobs at Tata Steel, an inadequate transport system will serve to amplify the economic challenges and deepen social inequalities.

There’s been some good news recently with the coalition administration at Neath Port Talbot Council successfully reinstating a number of bus routes that had been cut earlier in the year—ones that I’d referred to previously in the Chamber—and that ongoing work on the Swansea bay and west Wales metro has resulted in a number of feasible recommendations. However, while the evidence of progress on the south Wales metro is unmissable when travelling through the neighbouring Valleys communities, there’s been no similar physical progression for many of the communities that I represent. So, can the Deputy Minister provide an update on the progress of the Swansea bay metro and timescales for when residents can expect to see improvements? Diolch.

Diolch, Weinidog. Mewn adroddiad a drafodwyd y bore yma gan gyd-bwyllgor corfforedig de-orllewin Cymru ynghylch eu cynllun trafnidiaeth rhanbarthol, dywedasant nad yw’r rhwydwaith trafnidiaeth presennol yn gwasanaethu pobl y rhanbarth yn ddigonol, a bod hyn yn cyfrannu at ganlyniadau gwael, gan gynnwys cyfyngu ar fynediad at gyflogaeth, afiechyd, effeithiau amgylcheddol negyddol ac allgáu cymdeithasol, ac yn nes ymlaen, mae'n dweud bod gwasanaethau rheilffyrdd a bysiau yn darparu cysylltiadau allweddol rhwng prif ardaloedd poblogaeth, ond mai ychydig o fuddsoddiad a wnaed ynddynt yn y gorffennol diweddar. Ac ar adeg, wrth gwrs, pan fydd economi’r rhanbarth yn cael ei heffeithio’n fawr gan y bygythiad i swyddi yn Tata Steel, bydd system drafnidiaeth annigonol yn gwaethygu’r heriau economaidd ac yn dyfnhau anghydraddoldebau cymdeithasol.

Cafwyd rhywfaint o newyddion da yn ddiweddar wrth i'r weinyddiaeth glymblaid yng Nghyngor Castell-nedd Port Talbot lwyddo i ailgyflwyno nifer o lwybrau bysiau a dorrwyd yn gynharach yn y flwyddyn—rhai yr oeddwn wedi cyfeirio atynt yn faenorol yn y Siambr—ac mae’r gwaith parhaus ar fetro bae Abertawe a gorllewin Cymru wedi arwain at nifer o argymhellion ymarferol. Fodd bynnag, er na ellir gwadu'r dystiolaeth o gynnydd ar fetro de Cymru wrth deithio drwy gymunedau cyfagos y Cymoedd, ni wnaed unrhyw gynnydd gweledol tebyg i lawer o’r cymunedau rwy'n eu cynrychioli. Felly, a all y Dirprwy Weinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf i ni am gynnydd metro bae Abertawe ac amserlenni ar gyfer pryd y gall trigolion ddisgwyl gweld gwelliannau? Diolch.

Thank you, and I agree, also representing an area in south-west Wales, on the importance of the south Wales metro. We’ve always said that we’re going to have to do the metros in sequence, and we’re starting with the south-east Wales metro and the work is ongoing on the north and, to a slower extent, on the south. And this happens in parallel, of course, with the regional transport plans that are being asked to be developed by the corporate joint committees. We’ve now moved the metro development teams that we had, including the one in the south-west, to become regional transport teams to work with the local authorities. So, Transport for Wales provides that expertise and that capacity to local authorities that often struggle with that in order to develop proper multimodal regional development and regional transport plans that align with the modal shift targets in 'Llwybr Newydd' and the national transport delivery plan.

So, that work is ongoing. There are a number of schemes that they’ve identified in the south-west. I’m pleased that the work is also progressing on a new Neath transport hub, which will create an integrated transport centre adjacent to Neath railway station, which means relocating the existing bus station because we know that integration between the two modes, and making it easy to do that, is a really important part of persuading people to use public transport. So, I’m looking forward to seeing the corporate join committee follow through on that analysis and come up with a pipeline of schemes that we’ll then look at funding as part of the next funding round.

Diolch, a chan fy mod innau hefyd yn cynrychioli ardal yn y de-orllewin, rwy'n cytuno ynghylch pwysigrwydd metro de Cymru. Rydym bob amser wedi dweud y bydd yn rhaid inni gyflwyno'r metros yn eu trefn, ac rydym yn dechrau gyda metro de-ddwyrain Cymru, ac mae’r gwaith yn mynd rhagddo ar un y gogledd, ac i raddau arafach, ar un y de. Ac mae hyn yn digwydd ochr yn ochr â’r cynlluniau trafnidiaeth rhanbarthol y gofynnir iddynt gael eu datblygu gan y cydbwyllgorau corfforedig. Rydym bellach wedi addasu'r timau datblygu a oedd gennym ar gyfer y metro, gan gynnwys yr un yn y de-orllewin, i fod yn dimau trafnidiaeth rhanbarthol i weithio gyda’r awdurdodau lleol. Felly, mae Trafnidiaeth Cymru yn darparu’r arbenigedd a’r capasiti i awdurdodau lleol sy’n aml yn cael trafferth gyda hynny er mwyn datblygu cynlluniau trafnidiaeth rhanbarthol a chynlluniau datblygu rhanbarthol aml-ddull priodol sy’n cyd-fynd â thargedau newid dulliau teithio 'Llwybr Newydd' a’r cynllun cyflawni cenedlaethol ar gyfer trafnidiaeth.

Felly, mae’r gwaith hwnnw’n mynd rhagddo. Maent wedi nodi nifer o gynlluniau yn y de-orllewin. Rwy'n falch fod y gwaith hefyd yn mynd rhagddo ar hyb trafnidiaeth newydd i Gastell-nedd, a fydd yn creu canolfan drafnidiaeth integredig gerllaw gorsaf reilffordd Castell-nedd, sy'n golygu adleoli'r orsaf fysiau bresennol, gan y gwyddom fod integreiddio rhwng y ddau ddull teithio, a'i gwneud yn hawdd gwneud hynny, yn rhan wirioneddol bwysig o berswadio pobl i ddefnyddio trafnidiaeth gyhoeddus. Felly, edrychaf ymlaen at weld y cyd-bwyllgor corfforedig yn gweithredu ar y dadansoddiad hwnnw ac yn llunio cyfres o gynlluniau y byddwn wedyn yn ystyried eu hariannu fel rhan o’r cylch cyllido nesaf.

Minister, many communities across my region have become isolated as they have lost public transport links, none more than my home village of Pen-y-fai, which has no bus service to Bridgend or Porthcawl. Despite the efforts of the community council, our village remains without public transport links or any active travel routes. Private vehicles remain the only option for residents, and not everyone has that option, particularly our elderly population. Minister, what will your Government do to ensure that people living outside towns and cities have equal access to public transport?

Weinidog, mae llawer o gymunedau ar draws fy rhanbarth wedi eu hynysu am eu bod wedi colli cysylltiadau trafnidiaeth gyhoeddus, yn enwedig yn fy mhentref i, Pen-y-fai, lle nad oes gwasanaeth bws i Ben-y-bont ar Ogwr na Phorthcawl. Er gwaethaf ymdrechion y cyngor cymuned, mae ein pentref yn parhau i fod heb gysylltiadau trafnidiaeth gyhoeddus nac unrhyw lwybrau teithio llesol. Cerbydau preifat yw’r unig opsiwn i drigolion o hyd, ac nid yw'r opsiwn hwnnw gan bawb, yn enwedig ein poblogaeth oedrannus. Weinidog, beth fydd eich Llywodraeth yn ei wneud i sicrhau bod pobl sy’n byw y tu allan i drefi a dinasoedd yn cael mynediad cyfartal at drafnidiaeth gyhoeddus?

Well, I think Altaf Hussain perfectly sums up the consequences of the deregulation of the bus industry that we saw in the 1980s, where routes aren’t run based on social need but they are run based on where private companies can turn a profit, and that privatised model, I think, has shown itself to have failed, because what it promised to achieve, which is extra passenger choice, has not materialised, and Altaf Hussian sums up a very good example of where people are left without any choice at all. And I want people to have genuine choice. At the moment, in the village that he lives in, it sounds like unless you have a car, you really have no choice, and that clearly is not right. We don’t want to force people to make choices; we want to give people real choices and real alternatives.

I’ll be publishing in the coming weeks a paper on sustainable transport in rural areas, because we can look at plenty of international examples of areas much more sparsely populated than Wales where they have good public transport links. And that's a choice that governments can make; it's not inevitable that rural areas are entirely car dependent. There are a range of things that can be done, and that's what I hope the regional transport plans will allow us to do. Of course, that will depend upon future funding, and we do need to spend more money on public transport, which is one of the reasons why we instituted the roads review, which was so vociferously opposed by his benches. But we recognise that, if we want people to have more choice, we have to invest in those choices, and not just invest in the never-ending pipeline of road schemes, because that's where the car dependence that he describes will simply continue.

Wel, credaf fod Altaf Hussain yn crynhoi'n berffaith beth yw canlyniadau dadreoleiddio’r diwydiant bysiau yn y 1980au, lle nad yw llwybrau’n cael eu cynnig ar sail angen cymdeithasol, ond yn seiliedig ar ble gall cwmnïau preifat wneud elw, a chredaf fod y model preifateiddiedig hwnnw'n amlwg wedi methu, gan nad yw’r hyn yr addawodd ei gyflawni, sef dewis ychwanegol i deithwyr, wedi digwydd, ac mae Altaf Hussian yn rhoi enghraifft dda iawn o ble mae pobl wedi'u gadael heb unrhyw ddewis o gwbl. Ac rwyf am i bobl gael dewis go iawn. Ar hyn o bryd, yn y pentref y mae'n byw ynddo, mae'n swnio fel pe na bai unrhyw ddewis gennych oni bai fod gennych gar, ac mae'n amlwg nad yw hynny'n iawn. Nid ydym am orfodi pobl i wneud dewisiadau; rydym am roi opsiynau go iawn a dewisiadau amgen go iawn i bobl.

Yn yr wythnosau nesaf, byddaf yn cyhoeddi papur ar drafnidiaeth gynaliadwy mewn ardaloedd gwledig, gan y gallwn edrych ar ddigonedd o enghreifftiau rhyngwladol o ardaloedd llawer teneuach eu poblogaeth na Chymru, lle mae ganddynt gysylltiadau trafnidiaeth gyhoeddus da. Ac mae hwnnw'n ddewis y gall llywodraethau ei wneud; nid yw'n anochel fod ardaloedd gwledig yn gwbl ddibynnol ar geir. Mae amrywiaeth o bethau y gellir eu gwneud, a dyna y gobeithiaf y bydd y cynlluniau trafnidiaeth rhanbarthol yn caniatáu inni ei wneud. Wrth gwrs, bydd hynny'n dibynnu ar gyllid yn y dyfodol, ac mae angen inni wario mwy o arian ar drafnidiaeth gyhoeddus, sef un o'r rhesymau pam y gwnaethom gomisiynu'r adolygiad ffyrdd, a wrthwynebwyd mor groch gan ei feinciau ef. Ond os ydym am i bobl gael mwy o ddewis, rydym yn cydnabod bod yn rhaid inni fuddsoddi yn y dewisiadau hynny, yn hytrach na buddsoddi yn y gyfres ddiddiwedd o gynlluniau ffyrdd yn unig, gan mai dyna ble fydd y ddibyniaeth ar geir y mae'n ei disgrifio yn parhau.

13:35

Minister, I organised a three-hour public meeting recently, with TfW and Network Rail, attended by over 60 people from across Ogmore and the area, who raised their concerns politely but robustly—because that's the way we are—about the service along the Maesteg-Cardiff line and our hopes for improvement. We've subsequently had the welcome phased introduction this week of new rolling stock, which is brilliant, but we continue to have punctuality problems and cancellations, so we are looking forward to TfW and Network Rail coming back for another meeting shortly. However, the long-running demand for a half-hourly service, which I've championed since before I came to the Senedd, was also raised. Minister, you and your predecessors have met with me and council leader Huw David before on this. To their credit, and as a result of those meetings, proposals have been worked up, I know, by TfW and Network Rail, for a half-hourly service. But the stumbling block is always funding, linked to the digitalisation of the signalling at Tondu, so we can get rid of the Victorian signal box and the physical handing-over of a key, and other Tondu improvements. And that funding needs to come from Network Rail UK. So, Minister, how can you help us in taking forward those discussions at a UK level, as well as Welsh Government and local authority, so we can have the decades overdue investment in this, which will then enable us to take forward a half-hourly service?

Weinidog, trefnais gyfarfod cyhoeddus tair awr o hyd yn ddiweddar, gyda Trafnidiaeth Cymru a Network Rail, a fynychwyd gan dros 60 o bobl o bob rhan o Ogwr a’r cyffiniau, a nododd eu pryderon yn gwrtais ond yn glir—gan mai pobl felly ydym ni—am y gwasanaeth ar reilffordd Maesteg-Caerdydd a'n gobeithion am welliannau. Yn y cyfamser, mae cerbydau rheilffyrdd newydd wedi dechrau cael eu cyflwyno'n raddol yr wythnos hon, sy’n wych ac i'w groesawu, ond rydym yn parhau i gael problemau gyda phrydlondeb a chanslo gwasanaethau, felly edrychwn ymlaen at gael cyfarfod arall gyda Trafnidiaeth Cymru a Network Rail cyn bo hir. Hefyd, fodd bynnag, fe godwyd y galw hirhoedlog am wasanaeth bob hanner awr, y bûm yn dadlau o'i blaid ers cyn imi ddod i’r Senedd. Weinidog, rydych chi a’ch rhagflaenwyr wedi cyfarfod â mi ac arweinydd y cyngor, Huw David, i drafod hyn o'r blaen. Er clod iddynt, ac o ganlyniad i’r cyfarfodydd hynny, gwn fod Trafnidiaeth Cymru a Network Rail wedi llunio cynigion ar gyfer gwasanaeth bob hanner awr. Ond y maen tramgwydd bob amser yw cyllid, sy'n gysylltiedig â digideiddio'r signalau yn Nhondu, fel y gallwn gael gwared ar y blwch signal Fictoraidd a'r ffaith bod angen trosglwyddo allwedd o law i law, a gwelliannau eraill yn Nhondu. Ac mae angen i’r cyllid hwnnw ddod gan Network Rail UK. Felly, Weinidog, sut y gallwch ein helpu i fwrw ymlaen â’r trafodaethau hynny ar lefel y DU, yn ogystal ag ar lefel Llywodraeth Cymru ac awdurdodau lleol, fel y gallwn gael y buddsoddiad y bu ei angen ers degawdau yn hyn, a fydd wedyn yn ein galluogi i fwrw ymlaen â gwasanaeth bob hanner awr?

Thank you for the question. He is right—he has been a persistent advocate of the importance of the scheme, and I've been able to meet him a couple of times to discuss it. I think the fundamental problem here, and we've seen this in other parts of Wales, is that we are part of an investment area called the 'western region' within Network Rail. So, we, alongside London and Penzance, are all up together for the same pot of cash, and the economic analysis that the Department for Transport use to justify rail schemes—a sort of cost-benefit analysis—is always going to favour those schemes in the most densely populated areas. So, when a scheme to Maesteg is up against a scheme in the Thames valley, given the density of the population and the economy of those different areas, it is always going to come down the list, and that's what's happened time and time again.

Now, I notice that the UK Minister for Transport for England is publishing his new rail Bill, to set up the creation of a new Great British Railways, which is a guiding mind of its own at the UK level, which we agree is sensible. But, instead of the existing functions of the Secretary of State being handed over to that body, we want there to be reform. Ultimately, we want full devolution of rail powers and funding, as the McAllister-Williams commission recommended. But, as an interim measure, we want Wales to have what Scotland has, which is its own region within Network Rail, so that we can set the priorities for where investment goes. The Ebbw Vale line is an excellent example of a line that did not meet the DfT test in 2008 when it was built. We built it from devolved funding. Demand far outstripped expectations, and we've now been able to enhance that service further. Now, that wouldn't happen under the traditional Network Rail system, and I fear Maesteg has suffered a similar fate. So, we do need a separate Wales division within Network Rail, with funding and autonomy for Wales to make our own choices on where investment goes. And also then, of course, we need the extra funding for rail, which is a non-devolved area, because Wales has been under-served for decades.

In terms of the specific point he makes, I'd be very happy to convene a meeting with Network Rail and him and the leader of Bridgend council, Councillor Huw David, to make the case again for Network Rail to understand the circumstances of Maesteg and how important a half-hourly service would be.

Diolch am eich cwestiwn. Mae'n llygad ei le—mae wedi dadlau'n gyson ynghylch pwysigrwydd y cynllun, ac rwyf wedi gallu cyfarfod ag ef ar un neu ddau achlysur i'w drafod. Credaf mai'r broblem sylfaenol yma, ac rydym wedi gweld hyn mewn rhannau eraill o Gymru, yw ein bod yn rhan o ardal fuddsoddi o'r enw'r 'rhanbarth gorllewinol' o fewn Network Rail. Felly, rydym ni, ynghyd â Llundain a Penzance, oll yn cystadlu am yr un pot o arian, ac mae’r dadansoddiad economaidd y mae’r Adran Drafnidiaeth yn ei ddefnyddio i gyfiawnhau cynlluniau rheilffyrdd—math o ddadansoddiad cost a budd—bob amser yn mynd i ffafrio cynlluniau yn yr ardaloedd mwyaf poblog. Felly, pan fo cynllun i Faesteg yn cystadlu yn erbyn cynllun yn nyffryn Tafwys, o ystyried dwysedd poblogaeth ac economi’r gwahanol ardaloedd hynny, mae bob amser yn mynd i fod tuag at waelod y rhestr, a dyna sydd wedi digwydd dro ar ôl tro.

Nawr, nodaf fod Gweinidog Trafnidiaeth y DU yn Lloegr yn cyhoeddi ei Fil rheilffyrdd newydd, i sefydlu’r gwaith o greu corff newydd Great British Railways, sy'n feddwl arweiniol ei hun ar lefel y DU, ac rydym yn cytuno bod hynny'n synhwyrol. Ond yn hytrach na throsglwyddo swyddogaethau presennol yr Ysgrifennydd Gwladol i'r corff hwnnw, rydym am weld diwygio. Yn y pen draw, hoffem weld pwerau a chyllid rheilffyrdd yn cael eu datganoli'n llawn, fel yr argymhellodd comisiwn McAllister-Williams. Ond fel mesur interim, rydym am i Gymru gael yr hyn sydd gan yr Alban, sef ei rhanbarth ei hun o fewn Network Rail, fel y gallwn nodi'r blaenoriaethau ar gyfer ble caiff buddsoddiad ei wneud. Mae rheilffordd Glynebwy yn enghraifft wych o reilffordd nad oedd yn bodloni meini prawf yr Adran Drafnidiaeth yn 2008 pan gafodd ei hadeiladu. Fe wnaethom ei hadeiladu gan ddefnyddio cyllid datganoledig. Roedd y galw'n llawer uwch na'r disgwyl, ac rydym bellach wedi gallu gwella'r gwasanaeth hwnnw ymhellach. Nawr, ni fyddai hynny’n digwydd o dan system draddodiadol Network Rail, ac mae arnaf ofn fod Maesteg wedi dioddef tynged debyg. Felly, mae angen is-adran ar wahân ar gyfer Cymru yn Network Rail, gyda chyllid ac ymreolaeth i Gymru wneud ein dewisiadau ein hunain ynglŷn â ble i fuddsoddi. Ac yna hefyd, wrth gwrs, mae arnom angen y cyllid ychwanegol ar gyfer rheilffyrdd, sy'n faes nad yw wedi'i ddatganoli, gan nad yw Cymru wedi'i gwasanaethu'n ddigonol ers degawdau.

Ar y pwynt penodol y mae’n ei wneud, byddwn yn fwy na pharod i gynnull cyfarfod gyda Network Rail, arweinydd cyngor Pen-y-bont ar Ogwr, y Cynghorydd Huw David, ac yntau i gyflwyno’r achos eto i Network Rail er mwyn iddynt allu deall amgylchiadau Maesteg a pha mor bwysig fyddai gwasanaeth bob hanner awr.

Dwi wedi cytuno i gais gan y Dirprwy Weinidog i grwpio cwestiynau 3 a 5. Cwestiwn 3, felly—Llyr Gruffydd.

I have agreed to a request from the Deputy Minister for questions 3 and 5 to be grouped. Question 3, therefore—Llyr Gruffydd.

Llwybrau Bysiau yn y Gogledd
Bus Routes in North Wales

3. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am y ddarpariaeth llwybrau bysiau yng ngogledd Cymru? OQ60698

3. Will the Minister make a statement on the provision of bus routes in north Wales? OQ60698

5. A wnaiff y Gweinidog roi diweddariad ar wasanaethau bysus yng nghymunedau gogledd Cymru? OQ60701

5. Will the Minister provide an update on bus services in north Wales communities? OQ60701

Llywydd, I understand you've given your permission for questions 3 and 5 to be grouped. We are working at pace to transform the quality of local buses to serve communities across Wales. In advance of the bus Bill, which we hope to introduce later this year, we continue to provide additional funding to local authorities and Transport for Wales to improve existing services across the region.

Lywydd, deallaf eich bod wedi caniatáu i gwestiynau 3 a 5 gael eu grwpio. Rydym yn gweithio’n gyflym i drawsnewid ansawdd bysiau lleol i wasanaethu cymunedau ledled Cymru. Cyn y Bil bysiau y gobeithiwn ei gyflwyno yn ddiweddarach eleni, rydym yn parhau i ddarparu cyllid ychwanegol i awdurdodau lleol a Trafnidiaeth Cymru ar gyfer gwella gwasanaethau presennol ar draws y rhanbarth.

13:40

Wel, diolch i chi. Ac wrth i chi ystyried y gwaith yna o wella gwasanaethau, fe wnaf i eich atgoffa chi fod yna flwyddyn erbyn hyn ers i'r gwasanaeth bws T19 rhwng Blaenau Ffestiniog a Llandudno gael ei golli. Mi oedd e, wrth gwrs, yn gwasanaethu cymunedau reit ar hyd dyffryn Conwy, o Flaenau Ffestiniog i Ddolwyddelan, Betws-y-coed, Llanrwst, a lawr y dyffryn i'r arfordir. Nawr, pan gollwyd y gwasanaeth, fe ddywedwyd wrth drigolion lleol i ddefnyddio'r trên lleol, sydd ddim, wrth gwrs, yn rhedeg hanner mor aml ac sydd wedi bod yn anwadal iawn yn y blynyddoedd diwethaf oherwydd bod stormydd wedi golchi llwybr y trên i ffwrdd.

Nawr, rŷn ni mewn sefyllfa lle mae yna henoed a thrigolion bregus yn ei chael hi'n anodd bellach heb y bws i gael mynediad i wasanaethau, megis mynd lawr i Gonwy neu Landudno i weld eu meddyg, neu i'r ysbyty, neu i gael mynediad at wasanaethau eraill. Ac i nodi blwyddyn ers colli'r gwasanaeth, mi wnaeth tri chynghorydd Plaid Cymru—y Cynghorydd Elfed Wyn ap Elwyn o Flaenau Ffestiniog, Liz Roberts o ward Betws-y-coed, a Nia Clwyd Owen o Lanrwst—gerdded y 30 milltir, gerdded y llwybr y byddai'r bws wedi bod yn ei ddilyn tan flwyddyn yn ôl. Nawr, mae'r ffaith bod hynny'n digwydd flwyddyn gyfan ar ôl colli'r gwasanaeth, i fi, yn adlewyrchu gymaint o golled oedd cau y llwybr yna. Felly, a gaf i ofyn i chi, Ddirprwy Weinidog, a wnewch chi ymrwymo i weithio gyda'r awdurdodau lleol perthnasol a gyda darparwyr posib i geisio adfer y gwasanaeth yna, oherwydd does dim amheuaeth bod mawr, mawr ei angen e yn nyffryn Conwy?

Well, thank you. As you consider that work of improving services, I will remind that it's been a year since the T19 bus service between Blaenau Ffestiniog and Llandudno was lost. Of course, it served communities across the Conwy valley, from Blaenau Ffestiniog to Dolwyddelan, Betws-y-coed, Llanrwst, and down the valley to the coast. Now, when that service was lost, local residents were told to use the train, which, of course, doesn't run anywhere near as often and which has been very unreliable recently because storms have washed the railroad away. 

Now, we're in a position where elderly and vulnerable people are finding it difficult without the bus service to access services, such as going to Conwy or Llandudno to see their GP, or to hospital, or to access other services. And to mark a year since the loss of that service, three Plaid Cymru councillors—Councillor Elfed Wyn ap Elwyn from Blaenau Ffestiniog, Liz Roberts from the Betws-y-coed ward, and Nia Clwyd Owen from Llanrwst—walked the 30 miles of the route that the bus would have taken until a year ago. Now, the fact that that's happening a full 12 months after the loss of the service, for me, reflects what a great loss the loss of that route was. So, can I ask you, Deputy Minister, whether you will commit to working with the relevant local authorities and with possible providers to try and restore that service, because there is no doubt that it is greatly needed in the Conwy valley?

Thank you. Well, I agree that the current bus network is not what we would like it to be. I think we've rehearsed many times in this Chamber the pressures facing the bus industry from reduced patronage and increased cost and shortage of drivers, as well as the fragmented commercialised service that I mentioned in relation to the question earlier. We have identified, as part of our agreement with Plaid Cymru, an extra £46 million on top of the existing subsidy of some £200 million this year for bus services to be supported. And that includes the TrawsCymru service, which does provide, for those communities it does serve, an excellent service, with modernised buses and lower fares and ticketing connectivity. 

So, where the services are there, the services are good, but there are patches that are not served. And we want to work with the regional consortia, because providing socially necessary buses remains a legal responsibility of local authorities, and they have ability of their own to raise funds and to provide those services themselves. They have that power and they have that legal duty. So, we do need to work together with them to see what, together, we can do to provide for the people of the region. We have created what we're calling the 'regional bus scrums' to bring together local authorities, TfW and the Welsh Government to plan, ahead of franchising, where those ideal bus networks would go. Funding is a constraint, and, at the moment, because patronage is still low, these are not viable commercially and they can only run, in many cases, with public support, and we have a finite amount of support that we can give. But I will happily go back and check with the regional scrum for north Wales to understand what provision can be made for those villages, and I'd be happy to write to the Member with details.

Diolch. Wel, rwy’n cytuno nad yw’r rhwydwaith bysiau presennol cystal ag yr hoffem iddo fod. Credaf ein bod wedi sôn droeon yn y Siambr hon am y pwysau sy'n wynebu'r diwydiant bysiau o ganlyniad i lai o ddefnyddwyr a chostau cynyddol a phrinder gyrwyr, yn ogystal â'r gwasanaeth tameidiog wedi'i fasnacheiddio y soniais amdano mewn perthynas â'r cwestiwn yn gynharach. Fel rhan o’n cytundeb â Phlaid Cymru, rydym wedi nodi £46 miliwn ychwanegol ar ben y cymhorthdal presennol o oddeutu £200 miliwn eleni er mwyn cefnogi gwasanaethau bysiau. Ac mae hynny'n cynnwys gwasanaeth TrawsCymru, sy'n darparu gwasanaeth rhagorol i'r cymunedau y mae'n eu gwasanaethu, gyda bysiau modern a phrisiau is a chysylltedd tocynnau.

Felly, lle mae’r gwasanaethau yno, mae’r gwasanaethau’n dda, ond mae yna fannau nad ydynt yn cael eu gwasanaethu. Ac rydym am weithio gyda'r consortia rhanbarthol, gan fod darparu bysiau sy'n angenrheidiol yn gymdeithasol yn parhau i fod yn gyfrifoldeb cyfreithiol i awdurdodau lleol, ac mae ganddynt allu eu hunain i godi arian a darparu'r gwasanaethau hynny eu hunain. Mae ganddynt y pŵer hwnnw, ac mae ganddynt y ddyletswydd gyfreithiol honno. Felly, mae angen inni gydweithio â nhw i weld beth y gallwn ei wneud gyda'n gilydd i ddarparu ar gyfer pobl y rhanbarth. Rydym wedi creu’r hyn rydym yn eu galw’n 'sgrymiau bysiau rhanbarthol' i ddod ag awdurdodau lleol, Trafnidiaeth Cymru a Llywodraeth Cymru ynghyd i gynllunio, cyn masnachfreinio, lle byddai rhwydweithiau bysiau'n mynd yn ddelfrydol. Mae cyllid yn gyfyngiad, ac ar hyn o bryd, gan fod nifer y defnyddwyr yn dal i fod yn isel, nid yw’r rhain yn fasnachol hyfyw, a dim ond gyda chefnogaeth y cyhoedd y gallant redeg mewn llawer o achosion, ac mae'r cymorth y gallwn ei roi yn gyfyngedig. Ond rwy'n fwy na pharod i edrych gyda'r sgrym ranbarthol ar gyfer gogledd Cymru i ddeall pa ddarpariaeth y gellir ei gwneud ar gyfer y pentrefi hynny, ac rwy'n fwy na pharod i ysgrifennu at yr Aelod gyda'r manylion.

Diolch yn fawr iawn, Llywydd, a diolch i'r Dirprwy Weinidog am yr ateb mae e newydd ei roi i Llyr. Dwi'n mynd i fynd ar hyd yr un trywydd oherwydd, fel dywedodd Llyr, mae'r T19 wedi profi i fod yn andros o bwysig i gymuned Blaenau Ffestiniog dwi'n ei chynrychioli, ac, yn wir, i ddyffryn Conwy ac eraill. Roeddwn i'n darllen yn ddiweddar adroddiad gan Age Cymru, a oedd yn rhybuddio bod pobl oedrannus yn enwedig yn mynd i fod yn dioddef mwy o unigrwydd yn sgil llwybrau bysys yn cau a phobl yn methu cael mynediad at wasanaethau. Dyna rŷn ni wedi'i weld ym Mlaenau Ffestiniog—pobl hŷn yn methu mynd i fyny i Landudno. Ond yn ogystal â'r bobl hŷn, rŷn ni wedi gweld pobl ifanc yn methu mynd i'r ysgol yn Llanrwst ac, felly, yn gorfod defnyddio ceir, sydd, fel bydd y Dirprwy Weinidog yn parchu, dwi'n siŵr, ddim yn llesol i'r amgylchedd. 

Dwi'n falch clywed bod y Dirprwy Weinidog yn dweud y bydd y Llywodraeth yn edrych i roi mwy o bres i awdurdodau lleol er mwyn cael gwell darpariaeth bysys, a bod gyda chi'r peth sgrym yma roeddech chi'n cyfeirio ato rŵan. Ond, fel dywedodd Llyr, mae yna flwyddyn gyfan a rhagor wedi mynd ers i'r T19 gau. Dwi'n cael ar ddeall, pan oedd y gwasanaeth yna, oedd yn X19, wedi troi i fod yn wasanaeth T TrawsCymru, ei fod o fod i dderbyn mwy o bres; doedd o ddim wedi. Dwi hefyd wedi cael ar ddeall, flwyddyn a rhagor yn ôl, fod cwmni Alpine wedi cynnig cydweithio â'r awdurdodau a'r Llywodraeth er mwyn ffeindio datrysiad, ond does yna ddim cydweithio wedi bod. Felly, mae'n siom bod yna flwyddyn wedi mynd heibio—

Thank you very much, Llywydd, and thank you to the Deputy Minister for the response that he has just given to Llyr. I'm going to follow the same kind of route, because, as Llyr said, the T19 has proven to be extremely important to the community of Blaenau Ffestiniog that I represent, and, indeed, to the Conwy valley and elsewhere. I read recently a report by Age Cymru that warned that elderly people in particular would suffer more loneliness and isolation as a result of the closure of bus routes, and that people wouldn't be able to access services. That's what we've seen in Blaenau Ffestiniog—older people not being able to travel to Llandudno. But as well as older people, we've seen young people not being able to get to school in Llanrwst and, therefore, having to use private cars, which, as the Deputy Minister will appreciate, is not beneficial for the environment. 

I'm pleased to hear that the Deputy Minister has said that the Government will look to provide more funding for local authorities in order to get better bus provision, and that you have these scrums that you referred to a moment ago. But, as Llyr said, it's been a full 12 months and more since the T19 route closed. I'm given to understand that when that route, which was the X19, became the TrawsCymru T19, it was supposed to receive more funding; it didn't. I'm also given to understand that, a year and more ago, the Alpine company had offered to work with the local authorities and the Government in order to find a resolution, but there has been no collaboration. So, it's disappointing that 12 months have passed—

13:45

—mi ddof at y cwestiwn nawr, diolch, Llywydd—a bod yna ddim byd wedi digwydd. Felly, eisiau ymrwymiad ydw i eich bod chi nid yn unig yn barod i fynd at y sgrym yma roeddech chi'n sôn amdano, ond i gydweithio â darparwyr lleol er mwyn ffeindio datrysiad amgen i'r angen ar gyfer Blaenau Ffestiniog a dyffryn Conwy. 

I will come to my question. Thank you, Llywydd. It is disappointing that nothing has happened. So, I want a commitment that you are not only willing to go to this scrum, that you mentioned, but also to work with local providers in order to find an alternative solution to the needs of Blaenau Ffestiniog and the Conwy valley. 

Well, indeed, I will remind the Member of what I said to his colleague. Providing socially necessary bus services is a legal responsibility of local authorities. So, rather than looking entirely to the Welsh Government to address the problems in his area, he needs to be looking as well to his own local authorities.

Now, all of us face the same financial pressures, and none of this is easy, and we are all facing the shortcomings of the privatised system. We have recently introduced the new T22 bus service, which links Blaenau Ffestiniog with Caernarfon, and new flexi services in the Dolgellau and Machynlleth areas, and those are widely welcomed. Transport for Wales, in its planning, has been looking at creating strong regional networks that improve journey times and link up to key interchanges. So, as I say, where the services are in place, the feedback from customers and passengers is very positive. But there are gaps, and often that is because the patronage in those areas was very low, and the subsidy required is simply one that we don't have at the moment, and these are conversations we've had with Plaid Cymru, as part of the budget agreement. You know very well the situation we are facing. We have finite funds, and we've agreed joint priorities for those funds, and we agreed to look at bus funding and, indeed, identified an additional £46 million. That doesn't go as far as we would all like it to go, and that's why, I think, we need to work with local authorities to see what other resources might be brought to bear to improve the network.

And as we move to franchising, we'll publish a plan in the next couple of weeks setting out the detailed next steps to take us to franchising. We hope we'll be able to have more comprehensive bus networks, but that, again, will always depend upon the funding. We do think franchising in itself is a more efficient system. So, more money will go to services, rather than to profit, but there's always going to be a constraint. And the best thing we can all do to improve bus services is encourage people to use the ones that exist, because that then creates the case for further investment.

Wel, yn wir, rwy'n atgoffa'r Aelod o’r hyn a ddywedais wrth ei gyd-Aelod. Mae gan awdurdodau lleol gyfrifoldeb cyfreithiol i ddarparu gwasanaethau bws sy'n angenrheidiol yn gymdeithasol. Felly, yn hytrach na disgwyl i Lywodraeth Cymru yn unig fynd i’r afael â’r problemau yn ei ardal, mae angen iddo droi hefyd at ei awdurdodau lleol ei hun.

Nawr, mae pob un ohonom yn wynebu’r un pwysau ariannol, ac nid oes dim o hyn yn hawdd, ac mae pob un ohonom yn wynebu diffygion y system breifateiddiedig. Rydym wedi cyflwyno’r gwasanaeth bws T22 newydd yn ddiweddar, sy’n cysylltu Blaenau Ffestiniog â Chaernarfon, a gwasanaethau hyblyg newydd yn ardaloedd Dolgellau a Machynlleth, ac maent wedi cael eu croesawu'n fawr. Mae Trafnidiaeth Cymru, wrth gynllunio, wedi bod yn edrych ar greu rhwydweithiau rhanbarthol cryf sy’n gwella amseroedd teithio ac yn cysylltu â chyfnewidfeydd allweddol. Felly, fel y dywedaf, lle mae’r gwasanaethau ar waith, mae’r adborth gan gwsmeriaid a theithwyr yn gadarnhaol iawn. Ond mae bylchau, ac yn aml, mae hynny'n digwydd am fod y defnydd yn yr ardaloedd hynny’n isel iawn, ac mae’r cymhorthdal sydd ei angen yn un nad yw gennym i'w roi ar hyn o bryd, ac mae’r rhain yn sgyrsiau rydym wedi’u cael gyda Phlaid Cymru, fel rhan o gytundeb y gyllideb. Rydych yn gwybod yn iawn am y sefyllfa sy'n ein hwynebu. Mae ein cronfeydd yn gyfyngedig, ac rydym wedi cytuno ar flaenoriaethau ar y cyd ar gyfer y cronfeydd hynny, ac fe wnaethom gytuno i edrych ar gyllid bysiau, ac yn wir, fe wnaethom ddod o hyd i £46 miliwn ychwanegol. Nid yw hwnnw’n mynd mor bell ag y byddai pob un ohonom am iddo fynd, a chredaf mai dyna pam fod angen inni weithio gydag awdurdodau lleol i weld pa adnoddau eraill y gellid eu defnyddio i wella’r rhwydwaith.

Ac wrth inni symud tuag at fasnachfreinio, byddwn yn cyhoeddi cynllun yn yr ychydig wythnosau nesaf i nodi'r camau manwl nesaf tuag at fasnachfreinio. Gobeithiwn y bydd modd inni gael rhwydweithiau bysiau mwy cynhwysfawr, ond bydd hynny, unwaith eto, bob amser yn dibynnu ar y cyllid. Rydym o'r farn fod masnachfreinio yn system fwy effeithlon ynddi'i hun. Felly, bydd mwy o arian yn mynd i wasanaethau, yn hytrach nag elw, ond bydd cyfyngiadau bob amser. A’r peth gorau y gall pob un ohonom ei wneud i wella gwasanaethau bysiau yw annog pobl i ddefnyddio’r rhai sy’n bodoli, gan fod hynny wedyn yn creu’r achos dros fuddsoddiad pellach.

Well, questioning you here last month, I quoted Arriva Bus Wales, whose head of commercial north-west and Wales told me, quote:

'As we discussed in Wrexham, Arriva do not want to change services, but have to because of 20 mph...because of 20 mph, the buses are taking longer to operate across north Wales, so we’ve had to register changes that have seen route curtailment, frequency reduction and additional resource to cope with the new running times required.'

In response, you told me you were very keen to engage with them. They also told me that with the Bus Services Act 2017, creating bus franchising in England, Manchester had had to spend £75 million to £100 million to launch this there, and that Manchester had also had to introduce a council tax bus precept, and asked how the Welsh Government were going to fund bus franchising in Wales, when they don't have enough to fund the current network, where, quote, 'the people need to know'. So, what engagement have you had with Arriva Bus Wales since last month? And how are you going to fund the additional cost of bus franchising in Wales? 

Wel, wrth eich holi yma fis diwethaf, dyfynnais Bysiau Arriva Cymru, y dywedodd eu pennaeth masnachol ar gyfer gogledd-orllewin Lloegr a Chymru wrthyf, a dyfynnaf:

'Fel y trafodwyd yn Wrecsam, nid yw Arriva eisiau newid gwasanaethau, ond mae'n rhaid iddynt oherwydd 20 mya…oherwydd 20 mya, mae'r bysiau'n cymryd mwy o amser i weithredu ledled gogledd Cymru, felly bu'n rhaid inni wneud newidiadau sydd wedi arwain at dorri llwybrau, lleihau amlder ac adnoddau ychwanegol i ymdopi â'r amseroedd teithio newydd sydd eu hangen.'

Mewn ymateb, fe ddywedoch chi wrthyf eich bod yn awyddus iawn i ymgysylltu â nhw. Roeddent yn dweud wrthyf hefyd, gyda Deddf Gwasanaethau Bysiau 2017 a masnachfreinio bysiau yn Lloegr, fod Manceinion wedi gorfod gwario £75 miliwn i £100 miliwn i lansio hyn yno, a bod Manceinion hefyd wedi gorfod cyflwyno praesept bysiau'r dreth gyngor, ac roeddent yn gofyn sut roedd Llywodraeth Cymru yn mynd i ariannu masnachfreinio bysiau yng Nghymru, pan nad oes ganddynt ddigon o arian i ariannu'r rhwydwaith presennol, lle 'mae angen i'r bobl wybod'. Felly, pa ymgysylltu a wnaethoch gyda Bysiau Arriva Cymru ers y mis diwethaf? A sut ydych chi'n mynd i ariannu cost ychwanegol masnachfreinio bysiau yng Nghymru?

Okay, so do I understand from the Member's question that he is not in favour of franchising, because, of course, that requires investment? We're not introducing the same system as Manchester is; we're introducing a different system, which will be based on regional franchising, and it will be done under a whole one-guided mind system, and TfW and the regional consortia will have a key role in designing that.

Now, I did speak to the teams at TfW, who have been working with Arriva, to understand the exact nature of the conversations we've been having with them around the planning of the 20 mph roll out. I don't think it's fair or accurate for Arriva to blame the changes to the the timetable on 20 mph. Other companies have managed to plan that without achieving such adverse consequences. But there are areas where the routes are going down roads, which, arguably, could well be turned back to 30 mph. Now, we have local authorities in north Wales who have not used the discretion that they have under the current guidance to introduce exceptions, and I think that is a question for them to explain why that is. Rather than Arriva blaming the policy, I think it is the local implementation of it in those areas that could have been better planned with Arriva. This is part of the review that is ongoing that we published today an interim report from, and that is saying that you need to look at bus routes as part of an extended version of the new guidance, to remind the local authorities of the discretion that they do have.

I don't think the right answer is always to turn routes and roads and streets where people and traffic mix back to 30 mph when the heaviest vehicles can travel fast down them. That is not always the right answer. We can get better bus timetable throughput from bus priority measures, and that involves some difficult decisions, which I very much doubt the honourable Member—oh, where did that come from—would support. So, it's all very well huffing and puffing about the need to make change, but you also have to follow through the necessary things on the ground to allow that change to happen. Putting in bus priority measures is a key thing for making buses more reliable, which allows for more passengers and for more routes. I think there is a question about some of the detailed routes Arriva have and whether or not the guidance needs to be changed on some of those routes, but as I told him last time, other bus companies anticipated the changes coming in and changed their timetables in advance. And given the range of pressures on the bus service, to blame it all on 20 mph simply isn't correct and I think is disingenuous, and I would remind the Member that if it was not for the Welsh Government Arriva wouldn't be in business. So, I don't think it's a fair criticism. I think there's a lot more behind it. Some of their concern is fair, about the way the bus services haven't been designed around the exemptions, and that is something that the local authorities and us need to look at. Thank you.

Iawn, felly, a ddeallaf o gwestiwn yr Aelod nad yw o blaid masnachfreinio, oherwydd bod hynny'n galw am fuddsoddi? Nid ydym yn cyflwyno'r un system â Manceinion; rydym yn cyflwyno system wahanol, a fydd yn seiliedig ar fasnachfreinio rhanbarthol, a bydd yn digwydd o dan system un meddwl arweiniol, a bydd gan Trafnidiaeth Cymru a’r consortia rhanbarthol rôl allweddol wrth gynllunio hynny.

Nawr, bûm yn siarad â’r timau yn Trafnidiaeth Cymru, sydd wedi bod yn gweithio gydag Arriva, i ddeall union natur y sgyrsiau a gawsom gyda nhw ynglŷn â chynlluniau cyflwyno 20 mya. Ni chredaf ei bod yn deg nac yn gywir i Arriva feio'r newidiadau i'r amserlen ar y terfyn 20 mya. Mae cwmnïau eraill wedi llwyddo i gynllunio hynny heb ganlyniadau mor andwyol. Ond mae ardaloedd lle mae'r llwybrau'n teithio ar hyd ffyrdd y gellir dadlau y gellid eu troi'n ôl i 30 mya. Nawr, mae gennym awdurdodau lleol yng ngogledd Cymru nad ydynt wedi defnyddio’r disgresiwn sydd ganddynt o dan y canllawiau presennol i gyflwyno eithriadau, a chredaf mai mater iddynt hwy yw esbonio pam. Yn hytrach na bod Arriva'n beio'r polisi, credaf y gellid bod wedi cynllunio ei weithrediad lleol yn yr ardaloedd hynny yn well gydag Arriva. Mae hyn yn rhan o’r adolygiad sy’n mynd rhagddo ac y gwnaethom gyhoeddi adroddiad interim ohono heddiw, ac mae hwnnw’n dweud bod angen ichi edrych ar lwybrau bysiau fel rhan o fersiwn estynedig o’r canllawiau newydd, i atgoffa’r awdurdodau lleol o’r disgresiwn sydd ganddynt.

Ni chredaf mai’r ateb cywir bob amser yw troi llwybrau a ffyrdd a strydoedd lle mae pobl a thraffig yn cymysgu yn ôl i 30 mya pan fydd y cerbydau trymaf yn gallu teithio’n gyflym ar hyd-ddynt. Nid dyna’r ateb cywir bob amser. Gallwn gael gwell llif i amserlenni bysiau drwy fesurau blaenoriaeth i fysiau, ac mae hynny'n golygu gwneud rhai penderfyniadau anodd yr wyf yn amau'n fawr y byddai'r Aelod anrhydeddus—o, o ble y daeth hynny—yn eu cefnogi. Felly, mae'n hawdd rhefru am yr angen i newid, ond mae'n rhaid ichi hefyd wneud y pethau angenrheidiol ar lawr gwlad i ganiatáu i'r newid hwnnw ddigwydd. Mae rhoi mesurau blaenoriaeth i fysiau yn allweddol ar gyfer gwneud bysiau’n fwy dibynadwy, a fydd yn caniatáu ar gyfer mwy o deithwyr a mwy o lwybrau. Credaf fod cwestiwn am rai o’r llwybrau manwl sydd gan Arriva a pha un a oes angen newid y canllawiau ar rai o’r llwybrau hynny ai peidio, ond fel y dywedais wrtho y tro diwethaf, fe wnaeth cwmnïau bysiau eraill ragweld y newidiadau a oedd ar y ffordd a newid eu hamserlenni ymlaen llaw. Ac o ystyried y gwahanol bwysau sydd ar y gwasanaeth bysiau, nid yw beio’r cyfan ar y terfyn 20 mya yn iawn, a chredaf ei fod yn anniffuant, a hoffwn atgoffa’r Aelod, oni bai am Lywodraeth Cymru, na fyddai Arriva mewn busnes. Felly, ni chredaf ei bod yn feirniadaeth deg. Credaf fod llawer mwy y tu ôl i hyn. Mae rhywfaint o'u pryder yn deg, ynglŷn â'r ffordd nad yw'r gwasanaethau bysiau wedi'u cynllunio o amgylch yr eithriadau, ac mae hynny'n rhywbeth y mae angen i'r awdurdodau lleol a ninnau edrych arno. Diolch.

13:50

Access to bus services is vital for people in the Vale of Clwyd in getting from A to B and supporting the local economy. Something that has severely hampered that in my constituency is the Welsh Government's default 20 mph policy, as Arriva Buses Wales—[Interruption.]. Arriva Buses Wales, I must repeat, have recently withdrawn stops on the X51 route, including at Tweedmill factory outlet, because it's taking too long, basically, from Rhyl to Denbigh and vice versa under 20 mph, as only 0.6 per cent—yes, again, I repeat, 0.6 per cent—of roads in the county have been exempt from this draconian policy. So, what assessment has the Minister made on the economic and logistical impact of the default 20 mph policy for people and businesses in my constituency, and what work and discussions are you undertaking with the relevant bodies to protect bus services for people in Denbighshire who have been badly let down by your ignorance on this matter?

Mae mynediad at wasanaethau bws yn hanfodol i bobl yn Nyffryn Clwyd i fynd o A i B a chefnogi'r economi leol. Rhywbeth sydd wedi amharu’n ddifrifol ar hynny yn fy etholaeth i yw polisi 20 mya diofyn Llywodraeth Cymru, gan fod Bysiau Arriva Cymru—[Torri ar draws.]. Yn ddiweddar, mae Bysiau Arriva Cymru, mae'n rhaid imi ailadrodd, wedi cael gwared ar arosfannau ar lwybr yr X51, gan gynnwys ger siop ffatri Tweedmill, gan ei bod yn cymryd gormod o amser, yn y bôn, i fynd o’r Rhyl i Ddinbych a'r ffordd arall o dan y terfyn 20 mya, gan mai dim ond 0.6 y cant—ie, unwaith eto, rwy'n ailadrodd, 0.6 y cant—o ffyrdd yn y sir sydd wedi'u heithrio rhag y polisi llym hwn. Felly, pa asesiad y mae’r Gweinidog wedi’i wneud o effaith economaidd a logistaidd y polisi 20 mya diofyn ar bobl a busnesau yn fy etholaeth, a pha waith a thrafodaethau sy'n mynd rhagddynt gennych gyda’r cyrff perthnasol i ddiogelu gwasanaethau bysiau i bobl yn sir Ddinbych y mae eich anwybodaeth ar y mater hwn wedi gwneud tro gwael iawn â nhw?

Well, Llywydd, I slipped earlier into a very odd bit of Westminster language—I don't know where that came from—so let me use a more deliberate bit of Westminster language to Gareth Davies: I refer the Member to the answer I gave a moment ago.

Wel, Lywydd, fe wneuthum lithro’n gynharach i beth o iaith od San Steffan—nid wyf yn gwybod o ble y daeth hynny—felly gadewch imi ddefnyddio ymadrodd yn iaith San Steffan yn fwy bwriadol wrth ateb Gareth Davies: cyfeiriaf yr Aelod at yr ateb a roddais eiliad yn ôl.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr yn gyntaf—Janet Finch-Saunders.

Questions now from the party spokespeople. Conservative spokesperson, Janet Finch-Saunders.

Diolch, Llywydd. I'd just like to declare an interest in terms of my accommodation paid for by the Senedd Commission being one of the properties that has the fire cladding issue.

Now, it is nearly a year since major developers in Wales signed up to the legally binding pact that commits them to carry out fire safety works on medium and high-rise buildings across the country. Last November, Minister, you informed the Welsh Parliament that there were 34 buildings with remediation works under way and a further 34 buildings estimated to start this year. Residents are telling me that the contract has only led to just one building having been completed. So, it's no wonder then, is it, that the Welsh Cladiators are bemoaning the fact that you are still working out how to report the lack of progress on some 70 plus sites. Bearing in mind the quarterly monitoring process, please can you state how many remediation projects have been completed as a consequence of the developers' pact?

Diolch, Lywydd. Hoffwn ddatgan buddiant oherwydd bod fy llety, y telir amdano gan Gomisiwn y Senedd, yn un o'r eiddo y mae'r mater cladin tân yn effeithio arnynt.

Nawr, mae bron i flwyddyn ers i ddatblygwyr mawr yng Nghymru gytuno i'r cytundeb cyfreithiol rwymol sy'n eu hymrwymo i wneud gwaith diogelwch tân ar adeiladau canolig ac uchel iawn ledled y wlad. Fis Tachwedd diwethaf, Weinidog, fe roesoch wybod i Senedd Cymru fod 34 o adeiladau â gwaith cyweirio ar y gweill, ac amcangyfrifir y bydd gwaith ar 34 o adeiladau eraill yn dechrau eleni. Dywed preswylwyr wrthyf mai dim ond un adeilad sydd wedi'i gwblhau o ganlyniad i'r contract. Felly, nid yw'n syndod fod Cladiators Cymru yn gresynu'r ffaith eich bod yn dal i geisio penderfynu sut i adrodd ar y diffyg cynnydd ar 70 a mwy o safleoedd. O gofio'r broses fonitro chwarterol, a wnewch chi nodi faint o brosiectau cyweirio sydd wedi'u cwblhau o ganlyniad i'r cytundeb datblygwyr?

Yes, certainly, Janet. Once again, I think you've got a little bit of a problem there with some of the statistics you're quoting. We have a route to remediation for every single building that has a fire problem in Wales—very, very different to across the border—and those routes to remediation do not require individual leaseholders or groups of leaseholders to institute legal proceedings in order to get their rights, because the Welsh Government has taken the view, always, that they should not have to do so, and we have stepped in on their behalf, quite rightly.

So, depending on the type of building that you are in occupation of, there are four types that we look at. So, in social housing, we're in the process of remediation there. Most of those are already done or in progress. For the large developer buildings, we have a large number of those currently in remediation. Some of them are still at the survey and intrusive survey stage, and we've had some difficulty, it's absolutely right, with some of the managing agents, in getting access to the properties, and I've had a number of meetings with those managing agents. I don't have to hand, but I'm happy to share with you, and if you're signed up to the monthly newsletter, you'll know anyway—I don't have to hand how many of those are in that. I don't want to just guess off the top of my head, but we have a number that are still in that process, but it's small numbers—it's certainly less than 10. Then we have two other routes to remediation. We have the orphan buildings, where, again, we've got buildings who don't have a major developer associated with them or were built more than 30 years ago, so it's not possible to take that remedy for the developers. The Welsh Government is paying in its entirety for those, and we're in the process of remediation for a number of those, and some of them are still going through the process of getting the occupier, the managing agents, and the freeholders to sign up to the intrusive surveys that are necessary to start the works, but a large number of those are also in remediation. And then there's the fourth category of buildings that were built by smaller developers. Not all of the smaller developers are small developers—they're names that you would recognise—but they perhaps have only done one building in Wales. And some of them are small and medium developers, who are vital suppliers of jobs and construction expertise in their local area, and we want to be very sure that we don't push them into administration as a result of wanting them to remediate the buildings, so we're negotiating with them a fair share of the amount of the money it will take to remediate, one building very often, and the Welsh Government will make up the difference through grant funding or recoverable loan funding, depending on the circumstances of the company.

So, I would say that we have a route to remediation for every single one of those buildings. It's not possible to snap my fingers and just put all of them into remediation immediately, because we simply don't have either the supply chains or the construction workforce to do so. But we can tell you, for each individual building, exactly where it is in that programme, and what's happening. If you sign up to the monthly news sheet, you'd know that, but I'm very happy to send you the details, or indeed, Llywydd, I'm happy to put those details into the library if all Members would like to see them.

Yn sicr, Janet. Unwaith eto, credaf fod gennych broblem fach yno gyda rhai o'r ystadegau a ddyfynnwch. Mae gennym lwybr cyweirio ar gyfer pob adeilad sydd â phroblem tân yng Nghymru—gwahanol iawn i’r hyn sy'n digwydd dros y ffin—ac nid yw’r llwybrau hynny at waith cyweirio'n ei gwneud yn ofynnol i lesddeiliaid unigol neu grwpiau o lesddeiliaid gychwyn achos cyfreithiol er mwyn cael eu hawliau, gan mai barn Llywodraeth Cymru, bob amser, yw na ddylent orfod gwneud hynny, ac rydym wedi ymyrryd ar eu rhan, yn gwbl briodol.

Felly, yn dibynnu ar y math o adeilad yr ydych yn byw ynddo, mae pedwar math yr ydym yn edrych arnynt. Felly, gyda thai cymdeithasol, rydym yn y broses o'u cyweirio. Mae'r rhan fwyaf ohonynt eisoes wedi'u cyweirio, neu mae'r gwaith ar y gweill. Ar gyfer adeiladau datblygwyr mawr, mae gennym nifer fawr ohonynt yn cael eu cyweirio ar hyn o bryd. Mae rhai ohonynt yn dal i fod ar y cam arolygu ac arolygu ymwthiol, ac rydym wedi cael rhywfaint o drafferth, mae'n wir, gyda rhai o'r asiantau rheoli, gyda chael mynediad at yr eiddo hynny, ac rwyf wedi cael nifer o gyfarfodydd gyda'r asiantau rheoli hynny. Nid yw'r wybodaeth gennyf wrth law, ond rwy'n fwy na pharod i rannu gyda chi, ac os ydych wedi cofrestru ar gyfer y cylchlythyr misol, fe fyddwch yn gwybod beth bynnag—nid wyf yn cofio faint yn union o'r rheini sydd yn y broses honno. Nid wyf am geisio dyfalu, ond mae gennym nifer sy'n dal i fod yn y broses honno, ond mae'n nifer bach—yn sicr, mae'n llai na 10. Yna, mae gennym ddau lwybr arall at waith cyweirio. Mae gennym yr adeiladau amddifad, lle, unwaith eto, mae gennym adeiladau nad oes datblygwr mawr yn gysylltiedig â hwy, neu a adeiladwyd fwy na 30 mlynedd yn ôl, felly nid yw'n bosibl i'r datblygwyr wneud y gwaith cyweirio hwnnw. Mae Llywodraeth Cymru yn talu'n llawn am y rheini, ac rydym yn y broses o gyweirio nifer ohonynt, ac mae rhai ohonynt yn dal i fynd drwy’r broses o gael y deiliad, yr asiantiaid rheoli, a’r rhydd-ddeiliaid i gytuno i'r arolygon ymwthiol sy'n angenrheidiol i ddechrau'r gwaith, ond mae nifer fawr ohonynt hefyd yn cael eu cyweirio. Ac yna, mae'r pedwerydd categori, sef adeiladau a adeiladwyd gan ddatblygwyr llai. Nid yw pob un o'r datblygwyr llai yn ddatblygwyr bach—maent yn enwau y byddech yn eu hadnabod—ond efallai mai dim ond un adeilad y maent wedi'i wneud yng Nghymru. Ac mae rhai ohonynt yn ddatblygwyr bach a chanolig, sy'n cyflenwi swyddi ac arbenigedd adeiladu hanfodol yn eu hardal leol, ac rydym am fod yn sicr iawn nad ydym yn eu gwthio i ddwylo'r gweinyddwyr o ganlyniad i fod yn awyddus iddynt gyweirio'r adeiladau, felly rydym yn negodi cyfran deg gyda nhw o’r swm o arian y bydd yn ei gymryd i wneud y gwaith cyweirio, ar un adeilad yn aml iawn, a bydd Llywodraeth Cymru yn talu'r gwahaniaeth drwy gyllid grant neu fenthyciadau adenilladwy, yn dibynnu ar amgylchiadau'r cwmni.

Felly, byddwn yn dweud bod gennym lwybr at waith cyweirio ar gyfer pob un o'r adeiladau hynny. Nid yw'n bosibl clicio fy mysedd a chyweirio pob un ohonynt ar unwaith, oherwydd yn syml iawn, nid oes gennym y cadwyni cyflenwi na'r gweithlu adeiladu i wneud hynny. Ond gallwn ddweud wrthych, ar gyfer pob adeilad unigol, ble yn union y mae arni yn y rhaglen honno, a beth sy'n digwydd. Pe byddech yn cofrestru ar gyfer y newyddlen fisol, byddech yn gwybod hynny, ond rwy’n fwy na pharod i anfon y manylion atoch, neu’n wir, Lywydd, rwy’n fwy na pharod i roi’r manylion hynny yn y llyfrgell os hoffai pob Aelod eu gweld.

13:55

Thank you for that comprehensive answer. I noticed, yet again, the emphasis on the social housing, but many people who've gone out and bought properties weren't aware of this fire-cladding issue. Indeed, as I've referenced my own property where I stay here in Cardiff, it was only when the waking watch people actually started turning up on a regular basis that I asked, 'Why are you here?', and they said, 'This is one of the—'. So, we as tenants, or indeed people buying these apartments, just did not know that they had these issues, so I am very concerned. As it stands, residents remain trapped in these unsafe buildings.

Just under two years since the detail of the leaseholder support scheme was announced, I'm only aware of one leaseholder that has completed the sales process. Now, according to the leaseholders charity, the process took that leaseholder 18 long and weary months to sell her home to a Welsh housing association. Yes, there are a few others in the pipeline, but, as far as I'm concerned, this scheme does seem to be rather costly, and isn't bringing those results that it should. What steps are you taking to make the leaseholder support scheme more appealing to residents?

Diolch am eich ateb cynhwysfawr. Sylwais, unwaith eto, ar y pwyslais ar y tai cymdeithasol, ond nid oedd llawer o bobl sydd wedi mynd allan i brynu eiddo yn ymwybodol o'r broblem cladin tân. Yn wir, a minnau wedi cyfeirio at fy eiddo fy hun lle rwy'n aros yma yng Nghaerdydd, dim ond pan ddechreuodd staff patrôl hyfforddedig ddod draw yn rheolaidd y gofynnais, 'Pam ydych chi yma?', a dywedasant, 'Mae hwn yn un o'r—'. Felly, nid oeddem ni fel tenantiaid, neu'n wir, bobl sy'n prynu'r fflatiau hyn, yn gwybod bod ganddynt y problemau hyn, felly rwy'n bryderus iawn. Fel y saif pethau, mae'r trigolion yn dal yn gaeth i'r adeiladau anniogel hyn.

Ychydig llai na dwy flynedd ers cyhoeddi manylion y cynllun cymorth i lesddeiliaid, dim ond un lesddeiliad yr wyf yn ymwybodol ohonynt sydd wedi cwblhau’r broses werthu. Nawr, yn ôl yr elusen lesddeiliaid, cymerodd 18 mis hir a llafurus i’r lesddeiliad dan sylw werthu ei chartref i gymdeithas dai yng Nghymru. Oes, mae ambell werthiant arall ar y gweill, ond o'm rhan i, ymddengys bod y cynllun hwn braidd yn gostus, ac nid yw'n arwain at y canlyniadau y dylai. Pa gamau rydych chi'n eu cymryd i wneud y cynllun cymorth i lesddeiliaid yn fwy deniadol i breswylwyr?

That's a very good point, actually, because we started off with quite a restrictive set of criteria for that because, frankly, we had absolutely no idea how many people might want to take advantage of it. And, actually, every three to six months of that scheme, Janet, we've revised the criteria to expand it outwards. So, it's a much more expansive scheme than it was at the beginning, and we have written back to everyone who applied in the first tranche who didn't get through the original, very strict criteria to say, 'Please do try again because, actually, we've relaxed the criteria.' So, for example, when we started off, we were saying that people who had bought the flat as an investment property, perhaps with their retirement pot, couldn't access the scheme, but we've relaxed it and now they can. So, there are more people who are eligible. But I don't disagree that it was very restrictive at the first. We've also now started to look at whether we can just actually buy outright via RSLs the flats, not because the tenants are in individual hardship, which is what the scheme was originally intended for—and you will have had and I have had many heartbreaking letters off people who bought it as a starter home and now have children and can't sell and so on, so we wanted to help people out in those circumstances—but, actually, there's nothing to stop us just buying up the properties where an RSL requires accommodation in that area and is able to acquire them, and we've got an acquisition scheme for all social landlords across Wales, who can actually buy tenanted properties if that's appropriate and take them over, and that goes for flats as well as for houses right across Wales. So, that's also available. 

I'm really pleased to say that the Royal Institution of Chartered Surveyors guidance is now available in Wales too, so it should make the process of commercial sale much, much easier. So, we hope to see it—. It's only been available for the last month and a half, so we really hope that in the next big spring market—. There's always a big push on the property market in the spring, so, we are hoping that the RICS—that's hard to say—guidance will make it much, much easier for people to sell up, because it will allow more lenders to lend on the houses, which is what's been the problem; we've had mortgage lenders who have been reluctant to lend on the properties. So, that should free it up, we really hope so, and I've had—. My officials have certainly had lots of meetings; I've had one meeting with lenders to just try and understand how to release the lending market, so we've got commercial sales as well. So, I do absolutely accept that it was harder to do at the beginning. We really have relaxed the scheme quite considerably. People can access that, again, through the same newsletter, and I really hope to see those sales accelerate now that we've relaxed the criteria.

Mae hwnnw'n bwynt da iawn mewn gwirionedd, gan inni ddechrau gyda set eithaf cyfyngol o feini prawf ar gyfer hynny oherwydd, a dweud y gwir, nid oedd gennym unrhyw syniad faint o bobl a allai fod yn awyddus i fanteisio ar y cynllun. Ac mewn gwirionedd, bob tri i chwe mis o'r cynllun hwnnw, Janet, rydym wedi diwygio'r meini prawf i'w ehangu. Felly, mae'n gynllun llawer mwy eang nag ar y dechrau, ac rydym wedi ysgrifennu'n ôl at bawb a ymgeisiodd yn y gyfran gyntaf ac a fu'n aflwyddiannus oherwydd y meini prawf gwreiddiol, llym iawn i ddweud, 'Gwnewch gais eto gan ein bod wedi llacio'r meini prawf.' Felly, er enghraifft, pan ddechreuom, roeddem yn dweud na allai pobl a oedd wedi prynu'r fflat fel eiddo buddsoddi, gyda'u pot ymddeol efallai, gael mynediad at y cynllun, ond rydym wedi ei lacio, a gallant gael mynediad ato bellach. Felly, mae mwy o bobl yn gymwys. Ond nid wyf yn anghytuno ei fod yn gyfyngol iawn i gychwyn. Rydym hefyd wedi dechrau edrych i weld a allwn brynu'r fflatiau'n gyfan gwbl drwy landlordiaid cymdeithasol cofrestredig, nid oherwydd bod y tenantiaid mewn caledi unigol, sef yr hyn y bwriadwyd y cynllun ar ei gyfer yn wreiddiol—a byddwch chi a minnau wedi cael llawer o lythyrau torcalonnus gan bobl a’u prynodd fel cartrefi cychwynnol ac sydd bellach wedi cael plant ac ni allant werthu ac yn y blaen, felly roeddem am helpu pobl yn yr amgylchiadau hynny—ond mewn gwirionedd, nid oes unrhyw beth i'n hatal rhag prynu’r eiddo lle mae angen llety ar landlord cymdeithasol cofrestredig yn yr ardal honno ac mae’n gallu eu caffael, ac mae gennym gynllun caffael ar gyfer pob landlord cymdeithasol ledled Cymru, a all brynu eiddo â thenantiaid, os yw hynny’n briodol, a’u cymryd drosodd, ac mae hynny’n wir am fflatiau a thai ledled Cymru. Felly, mae hynny ar gael hefyd.

Rwy’n falch iawn o ddweud bod canllawiau Sefydliad Brenhinol y Syrfewyr Siartredig ar gael yng Nghymru bellach hefyd, felly dylai wneud y broses o werthu’n fasnachol yn llawer iawn haws. Felly, rydym yn gobeithio ei weld—. Dim ond am y mis a hanner diwethaf y mae wedi bod ar gael, felly rydym yn mawr obeithio, y gwanwyn nesaf—. Mae'r farchnad eiddo bob amser yn brysur yn y gwanwyn, felly, rydym yn gobeithio y bydd y canllawiau Sefydliad Brenhinol y Syrfewyr Siartredig yn ei gwneud yn llawer iawn haws i bobl werthu, gan y bydd hynny'n caniatáu i fwy o fenthycwyr fenthyca ar y tai, a dyna fu'r broblem; rydym wedi cael benthycwyr morgeisi sydd wedi bod yn amharod i fenthyca ar yr eiddo. Felly, rydym yn mawr obeithio y bydd hynny'n ei gwneud yn haws, ac rwyf wedi cael—. Mae fy swyddogion, yn sicr, wedi cael llawer o gyfarfodydd; rwyf wedi cael un cyfarfod gyda benthycwyr i geisio deall sut i ryddhau'r farchnad fenthyca, felly mae gennym werthiannau masnachol hefyd. Felly, rwy’n derbyn yn llwyr ei bod yn anos ei wneud ar y dechrau. Rydym wedi llacio'r cynllun gryn dipyn. Gall pobl gael mynediad ato, unwaith eto, drwy’r un newyddlen, ac rwy'n mawr obeithio gweld y gwerthiannau hynny’n cyflymu nawr gan ein bod wedi llacio’r meini prawf.

14:00

Thank you, Minister. Of course, concerns have been raised with me that not a single developer has made use of the £20 million Welsh building safety loan scheme. Does that concern you? And when you think that it's now over six years on from the Grenfell tragedy, it is reprehensible that some developers who can afford to remediate private buildings, they're not engaging as they should do. Now, of course, the UK Government have stated—Michael Gove, the Rt Hon Michael Gove MP has stated—that, where developers show shoddy practice on this, they will not be able to build again. Do you share those thoughts? Would you go that far, if you found developers just having cast their responsibilities aside and walked away, leaving apartment blocks full of very, very desperate residents? Will you take a tough stance and pursue legislative action to prohibit developers that have not completed building safety remediation work? And as Ripped Off By Redrow stated earlier this month, there is a shocking contrast between the fast pace of Redrow's new housing development and long-suffering customers who need remediation. Why is it that they can move very quickly when building new homes, yet they can't move just as quickly to fulfil their previous obligations and make these homes safe? Diolch. 

Diolch, Weinidog. Wrth gwrs, mynegwyd pryderon wrthyf nad oes unrhyw ddatblygwr wedi defnyddio'r cynllun benthyciadau diogelwch adeiladau gwerth £20 miliwn. A yw hynny'n eich poeni? A phan feddyliwch fod dros chwe blynedd bellach ers trychineb Grenfell, mae'n warthus nad yw rhai datblygwyr sy'n gallu fforddio cyweirio adeiladau preifat yn ymgysylltu fel y dylent wneud. Nawr, wrth gwrs, mae Llywodraeth y DU wedi dweud—Michael Gove, mae'r Gwir Anrhydeddus Michael Gove AS wedi nodi—, lle ceir ymarfer gwael gan ddatblygwyr ar hyn, na fyddant yn gallu adeiladu eto. A ydych chi'n rhannu'r syniadau hynny? A fyddech chi'n mynd mor bell â hynny, pe byddech chi'n gweld bod datblygwyr wedi cefnu ar eu cyfrifoldebau, gan adael blociau o fflatiau yn llawn o drigolion mewn sefyllfa druenus? A wnewch chi fod yn llym a mynd ar drywydd camau deddfwriaethol i wahardd datblygwyr sydd heb gwblhau gwaith cyweirio diogelwch adeiladau? Ac fel y nododd Ripped Off By Redrow yn gynharach y mis hwn, mae cyferbyniad syfrdanol rhwng cyflymder datblygiad tai newydd Redrow a chwsmeriaid sy'n dioddef ers amser hir ac angen gwaith cyweirio. Pam y gallant symud yn gyflym iawn wrth adeiladu cartrefi newydd, ond na allant symud yr un mor gyflym i gyflawni eu rhwymedigaethau blaenorol a gwneud y cartrefi hyn yn ddiogel? Diolch. 

So, Janet, I completely understand the frustration of people who can see new homes going up by the same company who built the block that they're in that's got the problems, but obviously the sets of skills and the remediation difficulties of an inhabited block of 11 storeys are completely different to building a new build; it's a completely different set of problems. I know people don't want to hear that, but it's just true.

So, I absolutely agree with you that any developer that didn't step up to the mark in signing up for the pact, signing the legally enforced contracts and then carrying out their obligations under that, should be prevented from doing that. Here in Wales, fortunately, every large builder who has a building or set of buildings in Wales has, in fact, signed both the pact and the legally binding contracts, and we're in that process. It is frustratingly slow to get the intrusive surveys done; we've had all kinds of issues with it. We've been working with local authorities. For example, you often need road closure orders to get the scaffolding—you know, there are lots of other things that happen. We've been working with local authorities to make sure that, where those buildings are, we can get those works done.

I should say, Llywydd, as Janet Finch-Saunders has said she lives in an affected building whilst here in Cardiff in the week, so do I. And a lot of the buildings have that problem, so we continue to tell people to sign up to the newsletter, we continue to write out to the managing agents and through Rent Smart Wales, through the landlords, to make sure that we are getting to as many tenants as possible. And as I say every time, if you can all encourage anyone affected to sign up to the newsletter and be in touch with the team individually, they are very happy to have individual conversations with tenants; lots of people have taken advantage of that. And I've met very large numbers of groups of tenants. We have a tenants stakeholder meeting—I meet with them very often. I've met with the Cladiators group; I've met with individual building groups and so on. So, we are doing our level best to make sure that it goes as fast as possible.

But I will say that my paramount issue is that it's done properly this time, and that, this time, when it's remediated, those people can be absolutely certain that, this time, they live in a building that is properly remediated and they can go back to living their normal life.

Felly, Janet, rwy'n deall rhwystredigaeth pobl sy'n gallu gweld cartrefi newydd yn cael eu codi gan yr un cwmni a adeiladodd y bloc y maent ynddo sydd â'r problemau, ond yn amlwg mae setiau sgiliau ac anawsterau cyweirio bloc o 11 llawr sydd â phobl yn byw ynddo yn hollol wahanol i adeiladu adeilad newydd; mae'n set hollol wahanol o broblemau. Rwy'n gwybod nad yw pobl eisiau clywed hynny, ond mae'n wir.

Felly, rwy'n cytuno'n llwyr â chi y dylai unrhyw ddatblygwr nad yw wedi camu ymlaen a chofrestru ar gyfer y cytundeb, llofnodi'r contractau cyfreithiol rwymol a chyflawni ei rwymedigaethau o dan y contract, gael ei atal rhag gwneud hynny. Yma yng Nghymru, yn ffodus, mae pob cwmni adeiladu mawr sydd ag adeilad neu set o adeiladau yng Nghymru wedi llofnodi'r cytundeb a'r contractau cyfreithiol rwymol, ac rydym yn y broses honno. Mae'n rhwystredig o araf cael yr arolygon ymwthiol wedi'u gwneud; rydym wedi cael pob math o broblemau gyda hynny. Rydym wedi bod yn gweithio gydag awdurdodau lleol. Er enghraifft, yn aml mae angen gorchmynion cau ffyrdd arnoch i gael y sgaffaldiau—wyddoch chi, mae llawer o bethau eraill yn digwydd. Rydym wedi bod yn gweithio gydag awdurdodau lleol i sicrhau y gallwn gyflawni'r gwaith hwnnw lle mae'r adeiladau hynny.

Dylwn ddweud, Lywydd, gan fod Janet Finch-Saunders wedi dweud ei bod hi'n byw mewn adeilad yr effeithiwyd arno pan fydd hi yma yng Nghaerdydd yn ystod yr wythnos, mae hynny'n wir amdanaf innau hefyd. Ac mae gan lawer o'r adeiladau y broblem honno, felly rydym yn parhau i ddweud wrth bobl am gofrestru ar gyfer y cylchlythyr, rydym yn parhau i ysgrifennu at yr asiantau rheoli a thrwy Rhentu Doeth Cymru, drwy'r landlordiaid, i sicrhau ein bod yn cyrraedd cymaint o denantiaid â phosibl. Ac fel rwy'n dweud bob tro, os gallwch chi annog unrhyw un sy'n cael ei effeithio i gofrestru ar gyfer y cylchlythyr a bod mewn cysylltiad â'r tîm yn unigol, maent yn hapus iawn i gael sgyrsiau unigol gyda thenantiaid; mae llawer o bobl wedi manteisio ar hynny. Ac rwyf wedi cyfarfod â nifer fawr iawn o grwpiau tenantiaid. Mae gennym gyfarfod rhanddeiliaid tenantiaid—rwy'n cyfarfod â nhw'n aml iawn. Rwyf wedi cyfarfod â'r grŵp Cladiators; rwyf wedi cyfarfod â grwpiau adeiladu unigol ac yn y blaen. Felly, rydym yn gwneud ein gorau i sicrhau ei fod yn mynd mor gyflym â phosibl.

Ond fe ddywedaf mai fy mhrif awydd yw ei weld yn cael ei wneud yn iawn y tro hwn, a'r tro hwn, pan gaiff ei gyweirio, gall y bobl hynny fod yn hollol sicr eu bod, y tro hwn, yn byw mewn adeilad sydd wedi cael ei gyweirio'n iawn ac y gallant fynd yn ôl i fyw eu bywyd arferol.

14:05

Llefarydd Plaid Cymru, Mabon ap Gwynfor.

Plaid Cymru spokesperson, Mabon ap Gwynfor.

Diolch yn fawr iawn. Despite the unprecedented pressure on the homelessness sector, with the latest data showing that 11,317 individuals are in temporary accommodation, wages in the homelessness and housing support sector have been driven down to unacceptable levels, and front-line workers are being pushed into poverty. Evidence shows us that 41 per cent of workers are paid below the new minimum wage, and two thirds are currently being paid below the new real living wage. This has left many struggling to make ends meet, with 56 per cent struggling to pay their bills, and 12 per cent feeling at greater risk of homelessness themselves. I'm sure the Minister appreciates that this underlines the scale of the problem, when the workers responding to homelessness are facing it themselves.

It's clear that the lack of an increase for the housing support grant in the draft budget will make this worse, and that support for workers is woefully inadequate as a consequence. In light of the evident struggles facing workers in the sector, does the Minister think it fair that care workers have been supported with a real living wage uplift, while front-line homelessness support workers are not?

Diolch yn fawr iawn. Er gwaethaf y pwysau digynsail ar y sector digartrefedd, gyda'r data diweddaraf yn dangos bod 11,317 o unigolion mewn llety dros dro, mae cyflogau yn y sector digartrefedd a chymorth tai wedi cael eu gwthio i lawr i lefelau annerbyniol, ac mae gweithwyr rheng flaen yn cael eu gwthio i fyw mewn tlodi. Mae tystiolaeth yn dangos bod 41 y cant o weithwyr yn cael llai na'r isafswm cyflog newydd, ac mae dwy ran o dair yn cael llai na'r cyflog byw gwirioneddol newydd. Mae hyn wedi golygu bod llawer yn ei chael hi'n anodd cael dau ben llinyn ynghyd, gyda 56 y cant yn ei chael hi'n anodd talu eu biliau, a 12 y cant yn teimlo mewn mwy o berygl o ddigartrefedd eu hunain. Rwy'n siŵr fod y Gweinidog yn deall bod hyn yn tanlinellu maint y broblem, pan fo'r gweithwyr sy'n ymateb i ddigartrefedd yn ei wynebu eu hunain.

Mae'n amlwg y bydd y diffyg cynnydd i'r grant cymorth tai yn y gyllideb ddrafft yn gwneud hyn yn waeth, a bod cefnogaeth i weithwyr yn druenus o annigonol o ganlyniad. Yng ngoleuni'r trafferthion amlwg sy'n wynebu gweithwyr yn y sector, a yw'r Gweinidog yn credu ei bod yn deg fod gweithwyr gofal wedi cael eu cefnogi â chynnydd cyflog byw gwirioneddol, ond nad yw gweithwyr cymorth digartrefedd rheng flaen yn cael hynny?

Yes, thank you, Mabon, for raising this really important issue. As I've said many, many times, if I absolutely could have raised the housing support grant, I would. We're actually still in some conversations internally to see whether anything can be done between draft and final budget, but, as you well know, we've had to prioritise a number of things. So, just to be really clear, we maintained the housing support grant at £166.8 million, which is the 2023-24 level. I know that leaving it cash flat is causing problems; I'm not trying in any way to escape from the fact that that causes those problems. But it was actually quite a struggle to keep it cash flat, given the scale of problem that we've got right across the Government. So, because we've protected that service, we've had to cut other services, which we'd all very much like not to have seen. I'm still looking to see whether we can do something. That is not a promise in any way, just to be clear, but we are still looking to see whether we can do it.

There are some other things we can do as well. So, we've put additional revenue funding of over £2 million into the homelessness support and prevention budget. We will be increasing the capital budgets to accelerate the social house building programme, because, of course, supply is at the root of much of this problem as well. And we will be working with the local authorities. So, obviously, people have to be paid the national minimum wage. So, we'll be working with local authorities to make sure that can happen. But I would very much like to see them paid the real living wage. We would very much like to have that happen. These are workers I was incredibly proud of during the pandemic, as everyone in Wales should be proud of them, because they accomplished the most extraordinary feat, to get everyone in and safe in a really short period of time. They're extraordinary people. They certainly do deserve to be paid the real living wage and be remunerated properly.

So, we are working with local authorities as consortia and as part of the overarching homelessness programme to make sure that we can do what we can. But, you know, given that the overall budget is £1.3 billion less in real terms, these have been horrible decisions to make. I'm not trying to excuse it in any way, but it was quite the struggle to keep it cash flat. If we can put that money up, then we absolutely will. And if, working with Plaid Cymru, we can find some way of doing that inside the co-operation agreement, I'd be more than happy to have those discussions.

Ie, diolch am godi'r mater pwysig hwn, Mabon. Fel y dywedais lawer gwaith, pe byddwn i mewn unrhyw fodd wedi gallu codi'r grant cymorth tai, fe fyddwn wedi gwneud hynny. Rydym yn dal i gael sgyrsiau'n fewnol i weld a ellir gwneud unrhyw beth rhwng y gyllideb ddrafft a'r gyllideb derfynol, ond fel y gwyddoch yn iawn, bu'n rhaid inni flaenoriaethu nifer o bethau. Felly, i fod yn glir iawn, fe wnaethom gynnal y grant cymorth tai ar £166.8 miliwn, sef lefel 2023-24. Gwn fod ei adael yn arian gwastad yn achosi problemau; nid wyf yn ceisio dianc rhag y ffaith mai hynny sy'n achosi'r problemau hyn. Ond roedd hi'n anodd iawn ei gadw'n wastad o ystyried maint y broblem sydd gennym ar draws y Llywodraeth. Felly, oherwydd ein bod wedi diogelu'r gwasanaeth hwnnw, bu'n rhaid inni dorri gwasanaethau eraill, a byddai'n dda iawn gan bawb ohonom pe na bai hynny wedi digwydd. Rwy'n dal i geisio gweld a allwn wneud rhywbeth. Nid yw hwnnw'n addewid mewn unrhyw ffordd, i fod yn glir, ond rydym yn dal i geisio gweld a allwn ei wneud.

Mae yna bethau eraill y gallwn eu gwneud hefyd. Felly, rydym wedi rhoi cyllid refeniw ychwanegol o dros £2 filiwn i'r gyllideb cymorth ac atal digartrefedd. Byddwn yn cynyddu'r cyllidebau cyfalaf i gyflymu'r rhaglen adeiladu tai cymdeithasol, oherwydd, wrth gwrs, mae'r cyflenwad yn rhan fawr o'r broblem hon hefyd. Byddwn yn gweithio gyda'r awdurdodau lleol. Felly, yn amlwg, mae'n rhaid i bobl gael yr isafswm cyflog cenedlaethol. Felly, byddwn yn gweithio gydag awdurdodau lleol i sicrhau y gall hynny ddigwydd. Ond hoffwn yn fawr iawn eu gweld yn talu'r cyflog byw gwirioneddol. Hoffem yn fawr iawn pe bai hynny'n digwydd. Mae'r rhain yn weithwyr yr oeddwn yn hynod falch ohonynt yn ystod y pandemig, fel y dylai pawb yng Nghymru fod yn falch ohonynt, oherwydd eu bod wedi cyflawni camp ryfeddol, i gael pawb i mewn ac yn ddiogel mewn cyfnod byr iawn. Maent yn bobl ryfeddol. Maent yn sicr yn haeddu cael y cyflog byw gwirioneddol a chael eu talu'n iawn.

Felly, rydym yn gweithio gydag awdurdodau lleol fel consortia ac fel rhan o'r rhaglen ddigartrefedd gyffredinol i sicrhau y gallwn wneud yr hyn a allwn. Ond wyddoch chi, o ystyried bod y gyllideb gyffredinol £1.3 biliwn yn llai mewn termau real, mae'r rhain wedi bod yn benderfyniadau ofnadwy i'w gwneud. Nid wyf yn ceisio ei esgusodi mewn unrhyw ffordd, ond roedd yn ymdrech go fawr i'w gadw'n arian gwastad. Os gallwn gynyddu'r arian hwnnw, byddwn yn gwneud hynny. A thrwy weithio gyda Phlaid Cymru, os gallwn ddod o hyd i ryw ffordd o wneud hynny yn y cytundeb cydweithio, byddwn yn fwy na pharod i gael y trafodaethau hynny.

Thank you for the response. Yes, it's cash flat this year, but it's still tens of millions less than what it was 20 years or so ago. And might I remind you that the Government promised to pay them a fair wage? Yesterday, in his response to a question from Rhun ap Iorwerth, the First Minister denied that this was a promise that he had made. Yet in his own manifesto for the 2018 leadership, it stated clearly, and I quote, that he would:

'Take forward the Fair Work Commission and the steps we need to take to make Wales a fair work nation – payment of the real living wage in all companies receiving public funds as a first step',

which includes homelessness and housing support workers, surely.

The Labour Party's manifesto and programme for government both committed to paying the real living wage to care workers, but, during the pandemic that the Minister mentioned, homelessness and housing support workers were included in the definition of care workers for the purpose of vaccination priority group 2, access to personal protective equipment, statutory sick pay enhancement scheme and others. The Welsh Government was happy to use this definition when sending front-line homelessness and housing support workers into a pandemic. So, does the Minister accept that this was a promise made by the First Minister, and that the Government should honour the promises that they made and increase the housing support grant so that workers are paid at least the real living wage for the complex, difficult and life-saving work that they do? 

Diolch am yr ymateb. Ydy, mae'n arian gwastad eleni, ond mae'n dal i fod ddegau o filiynau yn llai na'r hyn ydoedd 20 mlynedd yn ôl. Ac a gaf i eich atgoffa bod y Llywodraeth wedi addo talu cyflog teg iddynt? Ddoe, yn ei ymateb i gwestiwn gan Rhun ap Iorwerth, gwadodd y Prif Weinidog fod hwn yn addewid a wnaeth. Ac eto yn ei faniffesto ei hun ar gyfer yr arweinyddiaeth yn 2018, nododd yn glir, ac rwy'n dyfynnu, y byddai'n:

'Bwrw ymlaen â'r Comisiwn Gwaith Teg a'r camau sydd angen inni eu cymryd i sicrhau bod Cymru yn genedl waith teg – a thalu'r cyflog byw gwirioneddol ym mhob cwmni sy'n cael arian cyhoeddus fel cam cyntaf',

sy'n cynnwys gweithwyr digartrefedd a chymorth tai, mae'n siŵr.

Ymrwymodd maniffesto a rhaglen lywodraethu'r Blaid Lafur i dalu'r cyflog byw gwirioneddol i weithwyr gofal, ond yn ystod y pandemig y soniodd y Gweinidog amdano, cafodd gweithwyr digartrefedd a chymorth tai eu cynnwys yn y diffiniad o weithwyr gofal at ddibenion grŵp blaenoriaeth brechu 2, mynediad at gyfarpar diogelu personol, cynllun gwella tâl salwch statudol a phethau eraill. Roedd Llywodraeth Cymru yn hapus i ddefnyddio'r diffiniad hwn wrth anfon gweithwyr cymorth digartrefedd a chymorth tai rheng flaen i mewn i bandemig. Felly, a yw'r Gweinidog yn derbyn bod hwn yn addewid a wnaed gan y Prif Weinidog, ac y dylai'r Llywodraeth anrhydeddu'r addewidion a wnaethant a chynyddu'r grant cymorth tai fel bod gweithwyr yn cael y cyflog byw gwirioneddol fan lleiaf am y gwaith cymhleth ac anodd, gwaith sy'n achub bywydau, y maent yn ei wneud? 

14:10

So, Mabon, as I've said to you already, I absolutely accept that these workers were fundamental to the pandemic response, and they are absolutely skilled front-line workers who deserve to be remunerated correctly. And as I also said, I've already met with the director of Cymorth Cymru; I met with her in January to discuss some of the points you raise and she highlighted the risks to the sector, which we're well aware of. So, we will be working with local authorities to see what can be done with the contracts, and there are three stages to this, because there are existing contracts that will need to be adjusted, and then there's the new procurement process. These are not directly employed workers, for the most part. A few of them are—a very small minority of them are—but most of them are contracted workforce. So, it's a bit more complicated than paying a directly employed workforce. That's not an excuse; I'm just stating it as a fact, really. 

So, we will be working with the local authorities to see what we can do, because without these workers we will have a lot of—. The homelessness prevention programme is essential because we've still got 1,000 people a month across Wales presenting as homeless. Keeping people in their homes and, when we've rehoused them, making sure that they stay in those homes and have the skill and support necessary, is essential to the programme. So, I'm not arguing with you about it. 

But the truth of the matter is finding the money to do it is really, really hard. So, I'm still in the process of trying to find some additional money. I cannot promise that at the moment, but we are looking very hard to see if we can find that, and I'm very happy to work with yourselves to see if that money could be found. 

Felly, Mabon, fel y dywedais wrthych eisoes, rwy'n derbyn yn llwyr fod y gweithwyr hyn yn hollbwysig yn yr ymateb i'r pandemig, ac maent yn weithwyr rheng flaen medrus iawn sy'n haeddu cael eu talu'n briodol. Ac fel y dywedais hefyd, rwyf eisoes wedi cyfarfod â chyfarwyddwr Cymorth Cymru; cyfarfûm â hi ym mis Ionawr i drafod rhai o'r pwyntiau rydych chi'n eu codi ac fe amlygodd y risgiau i'r sector, risgiau yr ydym yn ymwybodol iawn ohonynt. Felly, byddwn yn gweithio gydag awdurdodau lleol i weld beth y gellir ei wneud gyda'r contractau, ac mae tri cham i hyn, oherwydd mae yna gontractau'n bodoli eisoes y bydd angen eu haddasu, ac mae proses gaffael newydd. Nid gweithwyr sy'n cael eu cyflogi'n uniongyrchol yw'r rhain, at ei gilydd. Dyna yw ambell un ohonynt—lleiafrif bach iawn ohonynt—ond mae'r rhan fwyaf ohonynt yn weithlu dan gontract. Felly, mae ychydig yn fwy cymhleth na thalu gweithlu a gyflogir yn uniongyrchol. Nid yw hynny'n esgus; rwy'n dweud hynny fel ffaith, mewn gwirionedd. 

Felly, byddwn yn gweithio gyda'r awdurdodau lleol i weld beth y gallwn ei wneud, oherwydd heb y gweithwyr hyn bydd gennym lawer o—. Mae'r rhaglen atal digartrefedd yn hanfodol oherwydd mae gennym 1,000 o bobl y mis o hyd ledled Cymru yn ddigartref. Mae cadw pobl yn eu cartrefi, a phan fyddwn wedi eu hailgartrefu, sicrhau eu bod yn aros yn y cartrefi hynny a bod ganddynt y sgíl a'r gefnogaeth angenrheidiol, yn hanfodol i'r rhaglen. Felly, nid wyf yn dadlau gyda chi yn ei gylch. 

Ond gwirionedd y mater yw bod dod o hyd i'r arian i'w wneud yn anodd tu hwnt. Felly, rwy'n dal i fod yn y broses o geisio dod o hyd i arian ychwanegol. Ni allaf addo hynny ar hyn o bryd, ond rydym yn edrych yn galed iawn i weld a allwn ddod o hyd iddo, ac rwy'n hapus iawn i weithio gyda chi i weld a ellid dod o hyd i'r arian hwnnw. 

Gwasanaethau Bysiau yn y De-ddwyrain
Bus Services in South-east Wales

4. Beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i wella gwasanaethau bysiau yn ne-ddwyrain Cymru? OQ60710

4. What is the Welsh Government doing to improve bus services in south-east Wales? OQ60710

Thank you. We are working at pace to bring forward the new Wales bus Bill later in the year to transform the way services are delivered across Wales, and I'm working closely with local authorities to develop a new bus network plan for south-east Wales.

Diolch. Rydym yn gweithio’n gyflym i gyflwyno'r Bil bysiau newydd i Gymru yn nes ymlaen yn y flwyddyn i drawsnewid y ffordd y caiff gwasanaethau eu darparu ledled Cymru, ac rwy'n gweithio'n agos gydag awdurdodau lleol i ddatblygu cynllun rhwydwaith bysiau newydd ar gyfer de-ddwyrain Cymru.

Diolch am yr ateb yna. 

Thank you for that response. 

My office recently found out that the direct bus link between Blackwood and the Grange hospital has been axed after your Government funding came to an end. This is disappointing news, echoed across parties, not just for the people in the Blackwood area but also in Newbridge, Crumlin, Llanhilleth, Hafodyrynys, Pontypool and Griffithstown, as the bus stopped at these communities en route. Apart from being a big blow for the hospital's accessibility, this is also a big blow for our efforts to ease the climate crisis. The reality is that, for many people I represent in my region, a private car is the only viable option when it comes to getting to and from the Grange hospital. For my constituents without a car, can they hope for better than two or more buses that they have to catch if they want to get to the Grange in the future? And can you also give an update on what any evaluation of pilot schemes in Newport or elsewhere in the south-east has had on your public transport plans?   

Yn ddiweddar, cafodd fy swyddfa wybod bod y cysylltiad bws uniongyrchol rhwng y Coed Duon ac ysbyty'r Faenor wedi'i ddiddymu ar ôl i'ch cyllid Llywodraeth ddod i ben. Mae hyn yn newyddion siomedig, a adleisir ar draws y pleidiau, nid yn unig i bobl ardal y Coed Duon ond hefyd yn Nhrecelyn, Crymlyn, Llanhiledd, Hafodyrynys, Pont-y-pŵl a Griffithstown, gan fod y bws yn stopio yn y cymunedau hyn ar y ffordd. Ar wahân i fod yn ergyd fawr o ran hygyrchedd yr ysbyty, mae hefyd yn ergyd fawr i'n hymdrechion i leddfu'r argyfwng hinsawdd. I lawer o bobl rwy'n eu cynrychioli yn fy rhanbarth, y gwir amdani yw mai car preifat yw'r unig opsiwn ymarferol ar gyfer mynd i ac o ysbyty'r Faenor. I fy etholwyr sydd heb gar, a allant obeithio am well na dau neu fwy o fysiau y mae'n rhaid iddynt eu dal os ydynt am gyrraedd ysbyty'r Faenor yn y dyfodol? Ac a allwch chi hefyd roi'r wybodaeth ddiweddaraf am yr hyn y mae unrhyw werthusiad o gynlluniau peilot yng Nghasnewydd neu rywle arall yn y de-ddwyrain wedi'i wneud o'ch cynlluniau trafnidiaeth gyhoeddus?   

Thank you. Well, the example of the Grange is a really interesting one and a bit of a case study, I think, of what is wrong with our current system and what our new system needs to do differently. Now, the commercial sector decided that they didn't think there was demand to the Grange from the communities in Blackwood but also in Blaenau Gwent, and therefore didn't put any services on when the hospital opened. There is a service from the Grange to Cwmbran and to Newport, where there are connections available, but not direct bus services. 

In order to use our powers of intervention, the first test has to be: has the commercial sector tried and failed? So, it had in this case. The second is: has the local authority under its legal duty to provide socially necessary routes tried and failed? And in this case, there was no appetite from the local authorities to intervene and provide their own support for a bus service, so we then looked to use our intervention powers, which can only be justified in narrow circumstances under the very complex legal framework that bus privatisation sets out. So, we did fund a six-month trial, which showed very low demand, as in fact the commercial operator said in the first place. About 10 passengers a day were dropped off at the Grange on the route from Blackwood. Now, it may be it needed more than six months in order to bed in and for people to know about it. It may be that, because there were no bus services as soon as the hospital was open, people got used to driving, and different patterns of behaviour were established. I guess we'll just not know. I think on reflection we should have tendered it for longer than six months, but finances are always very stretched.

I think the key thing now is to learn this lesson as we design the maps for franchising, and we identify routes to key public services as being socially necessary, and are included in the contracts that TfW award to the franchisee. So, I’ve asked TfW to look in particular at this case, this example, and to bear that in mind as they design their networks for when franchising comes in. 

Diolch. Wel, mae enghraifft ysbyty'r Faenor yn un ddiddorol iawn ac yn astudiaeth achos o fath, rwy'n credu, o'r hyn sydd o'i le ar ein system bresennol a'r hyn y mae angen i'n system newydd ei wneud yn wahanol. Nawr, penderfynodd y sector masnachol nad oeddent yn credu bod galw am fynd i ysbyty'r Faenor o'r cymunedau yn y Coed Duon ond hefyd ym Mlaenau Gwent, ac felly ni wnaethant ddarparu unrhyw wasanaethau pan agorodd yr ysbyty. Ceir gwasanaeth o ysbyty'r Faenor i Gwmbrân ac i Gasnewydd, lle mae cysylltiadau ar gael, ond nid gwasanaethau bws uniongyrchol. 

Er mwyn defnyddio ein pwerau ymyrraeth, rhaid mai'r prawf cyntaf yw: a yw'r sector masnachol wedi ceisio a methu? Felly, yn yr achos hwn, roedd wedi gwneud hynny. Yr ail yw: a yw'r awdurdod lleol o dan ei ddyletswydd gyfreithiol i ddarparu llwybrau sy'n angenrheidiol yn gymdeithasol wedi ceisio a methu? Ac yn yr achos hwn, nid oedd unrhyw awydd gan yr awdurdodau lleol i ymyrryd a darparu eu cefnogaeth eu hunain i wasanaeth bws, felly aethom ati wedyn i ddefnyddio ein pwerau ymyrryd, na ellir ond ei gyfiawnhau mewn amgylchiadau cyfyng o dan y fframwaith cyfreithiol cymhleth iawn y mae preifateiddio bysiau yn ei nodi. Felly, fe wnaethom ariannu treial chwe mis, a ddangosodd fod y galw'n isel iawn, fel y dywedodd y gweithredwr masnachol yn y lle cyntaf mewn gwirionedd. Cafodd tua 10 o deithwyr y dydd eu gollwng yn ysbyty'r Faenor ar y llwybr o'r Coed Duon. Nawr, efallai ei fod angen mwy na chwe mis er mwyn iddo sefydlu ac i bobl wybod amdano. Oherwydd nad oedd gwasanaethau bws pan agorodd yr ysbyty gyntaf, efallai fod pobl wedi dod i arfer â gyrru, a bod patrymau ymddygiad gwahanol wedi'u sefydlu. Mae'n debyg na fyddwn ni'n gwybod. Ar ôl ystyried, rwy'n credu y dylem fod wedi ei dendro am fwy o amser na chwe mis, ond mae cyllid bob amser yn dynn iawn.

Rwy'n credu mai'r peth allweddol nawr yw dysgu'r wers wrth inni lunio'r mapiau ar gyfer masnachfreinio, a'n bod yn nodi bod llwybrau at wasanaethau cyhoeddus allweddol yn angenrheidiol yn gymdeithasol, ac yn cael eu cynnwys yn y contractau y mae Trafnidiaeth Cymru yn eu dyfarnu i'r sawl sy'n dal y fasnachfraint. Felly, rwyf wedi gofyn i Trafnidiaeth Cymru edrych yn benodol ar yr achos hwn, yr enghraifft hon, a chadw hynny mewn cof wrth iddynt lunio eu rhwydweithiau ar gyfer pan fydd masnachfreinio'n digwydd. 

14:15

I couldn't agree more with Peredur, that we do definitely need better public transport to the Grange, and it’s an issue that I’ve raised many times here within the Chamber.

Deputy Minister, the key to improving bus services is to encourage more people back onto them in the first place. Time and time again I’ve asked and called for the Welsh Government to introduce a cap fare, especially after seeing how successful it has been just across the border. In England, the number of bus journeys has increased by 19.3 per cent in the year ending March 2023, yet my calls have fallen on deaf ears with the Government insisting that there isn’t enough money. And apparently there isn’t enough money to make bus travel free for young people, which is something that I’ve supported, and will support, and believe would certainly bring a lot of benefits to the industry. So, Deputy Minister, I’ve listened to a lot of the answers you’ve provided to a lot of my colleagues here today, and I know you love to blame Margaret Thatcher for all the woes under the sun, but you have been in charge for 25 years here in Wales. There is no-one else you can give blame to but yourselves on this. So, if you are reluctant to spend money incentivising bus travel, just how exactly is the Welsh Government going to boost bus patronage?

Rwy'n cytuno'n llwyr gyda Peredur, fod angen gwell trafnidiaeth gyhoeddus i ysbyty'r Faenor, ac mae'n fater a godais sawl gwaith yma yn y Siambr.

Ddirprwy Weinidog, yr allwedd i wella gwasanaethau bysiau yw annog mwy o bobl yn ôl arnynt yn y lle cyntaf. Dro ar ôl tro, rwyf wedi gofyn ac wedi galw ar Lywodraeth Cymru i gyflwyno cap ar bris tocynnau, yn enwedig ar ôl gweld pa mor llwyddiannus y bu dros y ffin. Yn Lloegr, mae nifer y teithiau bws wedi cynyddu 19.3 y cant yn y flwyddyn a ddaeth i ben ym mis Mawrth 2023, ac eto mae fy ngalwadau wedi disgyn ar glustiau byddar gyda'r Llywodraeth yn mynnu nad oes digon o arian. Ac mae'n ymddangos nad oes digon o arian i alluogi pobl ifanc i deithio am ddim ar fysiau, sy'n rhywbeth yr wyf wedi ei gefnogi, ac y byddaf yn ei gefnogi, ac y credaf y byddai'n sicr yn dod â llawer o fanteision i'r diwydiant. Felly, Ddirprwy Weinidog, rwyf wedi gwrando ar lawer o'r atebion rydych wedi'u rhoi i nifer o fy nghyd-Aelodau yma heddiw, a gwn eich bod wrth eich bodd yn rhoi'r bai ar Margaret Thatcher am bob gofid dan haul, ond rydych chi wedi bod wrth y llyw ers 25 mlynedd yma yng Nghymru. Nid oes unrhyw un arall y gallwch eu beio heblaw chi eich hun ar hyn. Felly, os ydych yn amharod i wario arian i gymell teithio ar fysiau, sut yn union y mae Llywodraeth Cymru yn mynd i hybu teithio ar fysiau?

Well, we do exist within the legislative framework that is set in Westminster, so that is a fact, and we do exist within a funding system that is designed in Westminster—that also is a fact. And the way the Barnett formula is currently working and being interpreted by the Treasury and the Department for Transport means that we did not get a share of the money that was put into buses to get that £2 fare in England. I would love to have done the same, and I have rehearsed in this Chamber many times that we would, in fact, have wanted to reduce fares to a £1 flat fee, and had Cabinet agreement for that. Until Liz Truss blew up the economy, there was a sporting chance we could have done that, but there simply isn’t the money available now to do it as we face a £1.2 billion gap in our funding this financial year. So, these are the facts I have to work within, and I of course am desperately keen to increase modal share by public transport. That’s what’s in the targets I set in 'Llwybr Newydd', that’s what’s consistent with our climate change targets. We’re addressing some of that through the way we design the bus system, but we also need to have the funding to be able to do it.

Wel, rydym yn bodoli o fewn y fframwaith deddfwriaethol sydd wedi'i osod yn San Steffan, felly mae hynny'n ffaith, ac rydym yn bodoli o fewn system ariannu sydd wedi'i llunio yn San Steffan—mae hynny hefyd yn ffaith. Ac mae'r ffordd y mae fformiwla Barnett yn gweithio ar hyn o bryd ac yn cael ei dehongli gan y Trysorlys a'r Adran Drafnidiaeth yn golygu na chawsom gyfran o'r arian a roddwyd tuag at fysiau i gael pris tocynnau £2 yn Lloegr. Byddwn wedi bod wrth fy modd yn gwneud yr un peth, ac rwyf wedi dweud yn y Siambr hon lawer gwaith y byddem wedi bod eisiau gostwng prisiau tocynnau i dâl cyffredinol o £1, a chael cytundeb y Cabinet i hynny. Hyd nes i Liz Truss chwalu'r economi, roedd gobaith bach y gallem fod wedi gwneud hynny, ond nid yw'r arian ar gael i'w wneud nawr wrth inni wynebu bwlch o £1.2 biliwn yn ein cyllid y flwyddyn ariannol hon. Felly, dyma'r ffeithiau y mae'n rhaid imi weithio gyda nhw, ac wrth gwrs rwy'n awyddus iawn i gynyddu nifer y bobl sy'n teithio ar drafnidiaeth gyhoeddus. Dyna sydd yn y targedau a osodais yn 'Llwybr Newydd', dyna sy'n gyson â'n targedau newid hinsawdd. Rydym yn mynd i'r afael â rhywfaint o hynny drwy'r ffordd y cynlluniwn y system fysiau, ond mae angen inni gael yr arian i allu ei wneud hefyd.

In his response to Peredur Owen Griffiths, the Deputy Minister said that the average number of travellers on that bus to the Grange was 11 passengers a day. I've been told by Stagecoach it was actually 36 passengers a day, which, again, may not make it viable, but I still think we need to have a review of that pilot. My vision was that it would become part of an extended programme that would extend later on into my constituency, and also into routes that weren't currently covered, and it was disappointing that, partly, I suspect, the impact of inflation, but also the impact of the review of the service didn't allow it to continue.

I've also been contacted by constituents concerned about changes to transport to the University Hospital of Wales in Cardiff, and also issues in Aber valley, Bedwas, Trethomas and Machen, and from Bargoed as well. Therefore, on Friday 1 March, I'll be holding a bus users' surgery in Bedwas Workmen's Hall in Caerphilly. I'd like to feed back the information from that to the Minister. I'm also meeting this Friday with Stagecoach, in advance of that. What information can the Minister give me in advance of my meeting in Stagecoach, and my meeting with residents on 1 March, to give them reassurances that the current problems with the bus services are temporary, and that we are going to see change in the future?

Yn ei ymateb i Peredur Owen Griffiths, dywedodd y Dirprwy Weinidog mai 11 o deithwyr y dydd ar gyfartaledd oedd ar y bws i ysbyty'r Faenor. Mae Stagecoach wedi dweud wrthyf ei fod yn 36 o deithwyr y dydd mewn gwirionedd, nad yw, unwaith eto, yn ei wneud yn hyfyw, ond rwy'n dal i feddwl bod angen inni gael adolygiad o'r cynllun peilot hwnnw. Fy ngweledigaeth oedd y byddai'n dod yn rhan o raglen estynedig a fyddai'n ymestyn yn nes ymlaen i gynnwys fy etholaeth i, a hefyd i lwybrau nad oedd wedi'u cynnwys ar hyn o bryd, ac roedd yn siomedig yn rhannol, rwy'n tybio, nad oedd effaith chwyddiant, ond hefyd effaith yr adolygiad o'r gwasanaeth, wedi caniatáu iddo barhau.

Mae etholwyr wedi cysylltu â mi hefyd i ddweud eu bod yn poeni am newidiadau i drafnidiaeth i Ysbyty Athrofaol Cymru yng Nghaerdydd, a hefyd problemau yng nghwm Aber, Bedwas, Tretomas a Machen, ac o Fargoed hefyd. Felly, ddydd Gwener 1 Mawrth, byddaf yn cynnal cymhorthfa i ddefnyddwyr bysiau yn Neuadd y Gweithwyr Bedwas yng Nghaerffili. Hoffwn drosglwyddo'r wybodaeth ohoni i'r Gweinidog. Ddydd Gwener yma hefyd rwy'n cyfarfod gyda Stagecoach, cyn y gymhorthfa. Pa wybodaeth y gall y Gweinidog ei rhoi i mi cyn fy nghyfarfod gyda Stagecoach, a fy nghyfarfod gyda'r trigolion ar 1 Mawrth, i roi sicrwydd iddynt fod y problemau presennol gyda'r gwasanaethau bysiau yn rhai dros dro, a'n bod yn mynd i weld newid yn y dyfodol?

14:20

Thank you. I'd be happy to check the figures he quoted, because they're different to the ones that I've been provided with by Stagecoach. But the point is, whether it's 10 or 30, there were small numbers. Nonetheless, it's socially necessary and we want to support bus services that are socially necessary and, as I've mentioned, we need to have the system and the finance to allow us to do that. I think we're all in agreement across this Chamber on the importance of a good bus service. 

I'd be very keen to get the feedback from Hefin David of the bus surgery that he is holding in his constituency, and I commend him for doing that. It's really important that we listen, not just to existing passengers, but those we want to encourage to use the buses, and that feedback will be very helpful for me to then pass on to TfW as they design the franchised system.

I think the message to give to constituents is that we need more people using buses, to make them more viable and to reduce the amount of subsidy that is needed, and we need to feed into the system that TfW are designing for franchising the key intelligence of where people want to be linked to. TfW will be using data from mobile telephones, so we know where people are currently travelling, and that is going to be a key data set used to design the networks, but that also needs to be based on citizen feedback too. So, I'm very keen to follow up with Hefin David to understand the feedback he has from his constituents.

Diolch. Rwy'n hapus i wirio'r ffigurau a ddyfynnodd, oherwydd maent yn wahanol i'r rhai y mae Stagecoach wedi eu darparu i mi. Ond y pwynt yw, p'un a yw'n 10 neu 30, roedd y niferoedd yn fach. Serch hynny, mae'n angenrheidiol yn gymdeithasol ac rydym am gefnogi gwasanaethau bysiau sy'n angenrheidiol yn gymdeithasol ac fel y soniais, mae angen inni gael y system a'r cyllid i'n galluogi i wneud hynny. Rwy'n credu ein bod i gyd yn cytuno ar draws y Siambr hon ynglŷn â phwysigrwydd gwasanaeth bws da. 

Rwy'n awyddus iawn i gael yr adborth gan Hefin David o'r gymhorthfa fysiau y mae'n ei chynnal yn ei etholaeth, ac rwy'n ei ganmol am wneud hynny. Mae'n bwysig iawn ein bod yn gwrando, nid yn unig ar deithwyr presennol, ond y rhai yr ydym am eu hannog i ddefnyddio'r bysiau, a bydd yr adborth hwnnw'n ddefnyddiol iawn i mi wedyn i'w drosglwyddo i Trafnidiaeth Cymru wrth iddynt lunio'r system wedi'i masnachfreinio.

Rwy'n credu mai'r neges i'w rhoi i etholwyr yw bod angen i fwy o bobl ddefnyddio bysiau, i'w gwneud yn fwy hyfyw ac i leihau faint o gymhorthdal sydd ei angen, ac mae angen inni fwydo'r wybodaeth allweddol ynghylch y mannau y mae pobl eisiau cysylltiad â nhw i mewn i'r system y mae Trafnidiaeth Cymru yn ei llunio ar gyfer masnachfreinio. Bydd Trafnidiaeth Cymru yn defnyddio data o ffonau symudol, felly rydym yn gwybod ble mae pobl yn teithio ar hyn o bryd, a bydd honno'n set ddata allweddol a ddefnyddir i lunio'r rhwydweithiau, ond mae angen i hynny hefyd fod yn seiliedig ar adborth dinasyddion yn ogystal. Felly, rwy'n awyddus iawn i fynd ar drywydd hyn gyda Hefin David i ddeall yr adborth a ddaw gan ei etholwyr.

Thank you very much. I do apologise, Presiding Officer, but I am not ready.

Diolch yn fawr iawn. Rwy'n ymddiheuro, Lywydd, ond nid wyf yn barod.

Well, I'm very grateful for your honesty.

Wel, rwy'n ddiolchgar iawn am eich gonestrwydd.

I can read it now though, if that's okay?

Gallaf ei ddarllen nawr, os yw hynny'n iawn?

Yes, you've bought sufficient time now to read your question out.

Iawn, rydych chi wedi prynu digon o amser nawr i ddarllen eich cwestiwn.

Diogelwch ar y Rhwydwaith Cefnffyrdd
Safety on the Trunk Road Network

6. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i wella diogelwch priffyrdd ar y rhwydwaith cefnffyrdd? OQ60690

6. What action is the Welsh Government taking to improve highway safety on the trunk road network? OQ60690

Thank you very much, and I never thought I'd live to see the day where I'd see Darren Millar blush. [Laughter.]

Llywydd, we take the safety of the travelling public very seriously and have a targeted programme of improvements to address areas where there is a high density of personal injury collisions on the strategic road network.

Diolch yn fawr iawn, ac nid oeddwn erioed wedi meddwl y byddwn yn gweld y dydd y gwelwn Darren Millar yn gwrido. [Chwerthin.]

Lywydd, rydym o ddifrif ynghylch diogelwch y cyhoedd sy'n teithio ac mae gennym raglen o welliannau wedi'i thargedu i fynd i'r afael â mannau lle ceir llawer o wrthdrawiadau anafiadau personol ar y rhwydwaith ffyrdd strategol.

I'm grateful for your response. The A494 is a bane in some people's lives, particularly in the village of Llanferres in Denbighshire. It's a village where the speed limit along the A494 is 40 mph. And this is a village where there have been many near misses; many people feel that that speed limit is too high. The Welsh Government has made road safety a priority. You've been reducing speed limits on local roads, but we haven't seen many reductions in speed limits on the trunk road network. This is an area that needs a speed reduction to 30 mph, and I urge the Welsh Government to look into the appropriate speed in that village, and take action as soon as possible. Can you assure me that you will instruct your officials to do just that?

Diolch am eich ymateb. Mae'r A494 yn felltith ym mywydau rhai pobl, yn enwedig ym mhentref Llanferres yn sir Ddinbych. Mae'n bentref lle mae'r terfyn cyflymder ar hyd yr A494 yn 40 mya. A dyma bentref a welodd nifer fawr o ddamweiniau bron â digwydd; mae llawer o bobl yn teimlo bod y terfyn cyflymder yn rhy uchel. Mae Llywodraeth Cymru wedi gwneud diogelwch ar y ffyrdd yn flaenoriaeth. Rydych chi wedi bod yn gostwng cyfyngiadau cyflymder ar ffyrdd lleol, ond nid ydym wedi gweld llawer o ostyngiadau i derfynau cyflymder ar y rhwydwaith cefnffyrdd. Dyma ardal lle mae angen gostwng y cyflymder i 30 mya, ac rwy'n annog Llywodraeth Cymru i edrych ar y cyflymder priodol yn y pentref hwnnw, a gweithredu cyn gynted â phosibl. A allwch chi fy sicrhau y byddwch chi'n rhoi cyfarwyddyd i'ch swyddogion wneud hynny?

Well, I completely agree that we should look at settlements in rural areas or along the trunk road network in exactly the same way as we do on the local road network, where, as you know, we have a default 20 mph when conditions are met. I'm not sure why he's advocating 30 mph in a built-up area, not 20 mph, which is outwith the rest of the system.

I issued a written statement to Members last night, setting out the interim results of the 20 mph monitoring, and also the interim results of the review that we'd asked to be carried out into how it's being implemented. One of the conclusions of that interim review is that a further review of speed limits, in the sorts of circumstances that Darren Millar has identified, should now take place, and I hope that'll be part of their final report. I think it should be the case that where we have villages, where there are schools, where there are shops, where there are houses, where there are community centres, the same guide criteria that we have for communities on local roads should also be looked at on trunk roads, so we can have safer, slower speed limits in areas where people and traffic mix.

Wel, rwy'n cytuno'n llwyr y dylem edrych ar aneddiadau mewn ardaloedd gwledig neu ar hyd y rhwydwaith cefnffyrdd yn union yn yr un ffordd ag y gwnawn ar y rhwydwaith ffyrdd lleol, lle mae gennym 20 mya diofyn fel y gwyddoch pan fodlonir yr amodau ar gyfer hynny. Nid wyf yn siŵr pam ei fod yn cefnogi cyflymder o 30 mya mewn ardal adeiledig, nid 20 mya, fel gyda gweddill y system.

Cyhoeddais ddatganiad ysgrifenedig i'r Aelodau neithiwr, yn nodi canlyniadau interim monitro'r 20 mya, a chanlyniadau interim yr adolygiad y gwnaethom ofyn am ei gynnal i'r ffordd y caiff ei weithredu. Un o gasgliadau'r adolygiad interim hwnnw yw y dylid cynnal adolygiad pellach nawr o derfynau cyflymder, yn y math o amgylchiadau y mae Darren Millar wedi'u nodi, ac rwy'n gobeithio y bydd hynny'n rhan o'u hadroddiad terfynol. Lle mae gennym bentrefi, lle ceir ysgolion, lle ceir siopau, lle ceir tai, lle ceir canolfannau cymunedol, rwy'n credu y dylid edrych ar yr un meini prawf sydd gennym ar gyfer cymunedau ar ffyrdd lleol ar gefnffyrdd hefyd, fel y gallwn gael cyfyngiadau cyflymder mwy diogel ac arafach mewn ardaloedd lle mae pobl a thraffig yn cymysgu.

Llifogydd yn Sir y Fflint
Flooding in Flintshire

7. Pa gymorth y mae Llywodraeth Cymru a'i phartneriaid yn ei ddarparu i amddiffyn cymunedau yn Sir y Fflint rhag llifogydd? OQ60696

7. What support is the Welsh Government and its partners providing to protect communities in Flintshire from flooding? OQ60696

Thank you for the question, Jack Sargeant. The Welsh Government works closely with our local authorities and Natural Resources Wales as the lead flood risk management authorities. We encourage the risk management authorities to put forward proposed schemes for funding under our flood and coastal erosion risk management programme, and I will be publishing next year's programme in March.

Diolch am y cwestiwn, Jack Sargeant. Mae Llywodraeth Cymru yn gweithio'n agos gyda'n hawdurdodau lleol a Cyfoeth Naturiol Cymru fel yr awdurdodau rheoli perygl llifogydd arweiniol. Rydym yn annog yr awdurdodau rheoli perygl i gyflwyno cynlluniau arfaethedig am gyllid o dan ein rhaglen rheoli perygl llifogydd ac erydu arfordirol, a byddaf yn cyhoeddi rhaglen y flwyddyn nesaf ym mis Mawrth.

14:25

Thank you for that answer, Minister, and for the response you gave me in written correspondence a few weeks ago on this issue, and I look forward to your statement on the flood and coastal erosion risk management programme. 

I've raised this a number of times about the issues locally in Flintshire around flooding, and I think I've made my position pretty clear before, Minister, that the already identified work needs to take place in Flintshire as quickly as possible, as does any additional work to identify further measures to protect communities. Can I ask you, as you consider the programme of works, to ensure that the fact that areas like Mancot, Sandycroft and Broughton have been flooded more than once in recent years is factored in when drawing up this year's investment programme?

Diolch am yr ateb hwnnw, Weinidog, ac am yr ymateb a roesoch imi mewn gohebiaeth ysgrifenedig ychydig wythnosau yn ôl ar y mater hwn, ac edrychaf ymlaen at eich datganiad ar y rhaglen rheoli perygl llifogydd ac erydu arfordirol. 

Ar sawl achlysur codais y problemau llifogydd yn lleol yn sir y Fflint ac rwy'n credu fy mod wedi gwneud fy safbwynt yn eithaf clir o'r blaen, Weinidog, fod angen i'r gwaith a nodwyd eisoes ddigwydd yn sir y Fflint cyn gynted â phosibl, ynghyd ag unrhyw waith ychwanegol i nodi mesurau pellach i ddiogelu cymunedau. A gaf i ofyn i chi, wrth i chi ystyried y rhaglen waith, i sicrhau bod y ffaith bod ardaloedd fel Mancot, Sandycroft a Brychdyn wedi dioddef llifogydd fwy nag unwaith yn ystod y blynyddoedd diwethaf yn cael ei ystyried wrth lunio'r rhaglen fuddsoddi eleni?

Yes, thank you very much, Jack, for that. And I absolutely do know how devastating the impacts of flooding can be on homes and livelihoods, and on lives and on children. I've met many who've been really traumatised by it, so I want to offer once again my sympathies to anyone who's been affected by the recent flood events during this winter season. And I know that your constituents were particularly affected by storm Babet back in October, and my heartfelt sympathy to them. 

We have been working with all the risk management authorities and I'm aware that Flintshire County Council have submitted a number of bids for funding in the following round. I'm afraid I'm not able to provide today any assurances on which schemes will receive funding at this time, but I'm very happy to confirm that recent flooding impacts are very much considered when we prioritise investment through the flood programme. And I will, Llywydd, be announcing the programme on 19 March. 

Diolch yn fawr am hynny, Jack. Ac rwy'n gwybod yn iawn pa mor ddinistriol y gall effeithiau llifogydd fod ar gartrefi a bywoliaeth pobl, ac ar fywydau ac ar blant. Rwyf wedi cyfarfod â nifer sydd wedi dioddef trawma mawr yn eu sgil, felly hoffwn gydymdeimlo unwaith eto ag unrhyw un sydd wedi cael eu heffeithio gan y llifogydd diweddar yn ystod y gaeaf hwn. Ac rwy'n gwybod bod storm Babet wedi effeithio'n fawr ar eich etholwyr yn ôl ym mis Hydref, ac rwy'n cydymdeimlo'n fawr. 

Rydym wedi bod yn gweithio gyda'r holl awdurdodau rheoli perygl ac rwy'n ymwybodol fod Cyngor Sir y Fflint wedi cyflwyno nifer o geisiadau am gyllid yn y rownd ganlynol. Rwy'n ofni na allaf roi unrhyw sicrwydd heddiw ynghylch pa gynlluniau fydd yn derbyn cyllid ar yr adeg hon, ond rwy'n hapus iawn i gadarnhau bod effeithiau'r llifogydd diweddar yn cael eu hystyried yn drylwyr pan fyddwn yn blaenoriaethu buddsoddiad drwy'r rhaglen llifogydd. A byddaf yn cyhoeddi'r rhaglen ar 19 Mawrth. 

Ynni Niwclear
Nuclear Energy

8. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am y sector ynni niwclear yng Nghymru? OQ60707

8. Will the Minister make a statement on the nuclear energy sector in Wales? OQ60707

Thank you very much, Ken, for the question. Nuclear energy is entirely within the portfolio of the Minister for Economy, Llywydd, but I will do my best to answer the question anyway.

Apparently there are three recent publications that help shape nuclear policy and delivery to 2050 across the UK and Wales. Great British Nuclear will be key to project delivery at multiple sites, but its establishment impacts on Cwmni Egino’s future, as well as on the potential for projects at both Trawsfynydd and Wylfa.

Diolch yn fawr iawn am y cwestiwn, Ken. Mae ynni niwclear yn dod o fewn portffolio Gweinidog yr Economi yn llwyr, Lywydd, ond fe wnaf fy ngorau i ateb y cwestiwn beth bynnag.

Mae'n debyg fod yna dri chyhoeddiad diweddar sy'n helpu i lunio polisi a darpariaeth niwclear hyd at 2050 ledled y DU a Chymru. Bydd Great British Nuclear yn allweddol i gyflawni prosiectau ar sawl safle, ond mae ei sefydlu yn effeithio ar ddyfodol Cwmni Egino, yn ogystal ag ar y potensial ar gyfer prosiectau yn Nhrawsfynydd ac Wylfa.

Many thanks for your answer, Minister. The nuclear sector across Wales is, of course, very strong and especially in the north where it forms part of the buoyant nuclear arc, and we have many investors in the region. And there's renewed talk, of course, of a possible new nuclear reactor at Wylfa. Can you assure us that the Welsh Government has assessed the needs of existing and potential investors in the sector as part of a clean-energy drive, so that we're able to deploy support that aligns with whatever might be available from local and UK Governments?

Diolch yn fawr am eich ateb, Weinidog. Mae'r sector niwclear ledled Cymru'n gryf iawn wrth gwrs ac yn enwedig yn y gogledd lle mae'n rhan o'r bwa niwclear bywiog, ac mae gennym lawer o fuddsoddwyr yn y rhanbarth. Ac mae yna siarad o'r newydd am adweithydd niwclear newydd posibl yn Wylfa. A allwch chi ein sicrhau bod Llywodraeth Cymru wedi asesu anghenion buddsoddwyr presennol a darpar fuddsoddwyr yn y sector fel rhan o ymgyrch ynni glân, fel ein bod yn gallu rhoi cymorth sy'n cyd-fynd â beth bynnag a allai fod ar gael gan lywodraeth leol a Llywodraeth y DU?

Thank you very much for that, Ken. I understand from discussions with developers and members of the Wales nuclear forum in recent years that the key requirement for both existing and potential investors revolves around the need for suitable skilled people and premises. And in the nuclear sector in particular, investors also crave stability and consistency in Government policy to generate confidence and market resilience. 

We're really pleased that Westinghouse’s decision to locate its UK decommissioning function at M-SParc on Ynys Môn, as well as the referenced Boccard investment on Deeside, arose from an assessment by both companies of the local availability of skilled personnel and suitable premises, the supportive Welsh Government environment and the potential future project opportunities in north Wales. I think this is a really good example, once again, of team Wales coming together to showcase the skills and the really good positioning, and a stable Government policy position around this, in contrast to that which we've seen across the border. 

The Economy, Trade and Rural Affairs Committee report on 'Nuclear energy and the Welsh economy' is published today and the recommendations contained there will be carefully considered as we look to see what future Cwmni Egino in particular might have, given the outcome of that report. 

Diolch yn fawr iawn am hynny, Ken. Rwy'n deall o drafodaethau gyda datblygwyr ac aelodau fforwm niwclear Cymru yn ystod y blynyddoedd diwethaf fod y gofyniad allweddol ar gyfer buddsoddwyr presennol a darpar fuddsoddwyr yn ymwneud â'r angen am bobl fedrus a safleoedd addas. Ac yn y sector niwclear yn enwedig, mae buddsoddwyr hefyd yn awyddus i sicrhau sefydlogrwydd a chysondeb ym mholisi'r Llywodraeth er mwyn ennyn hyder a gwytnwch y farchnad. 

Rydym yn falch iawn fod penderfyniad Westinghouse i leoli ei swyddogaeth datgomisiynu yn y DU yn M-SParc ar Ynys Môn, yn ogystal â'r buddsoddiad Boccard y cyfeiriwyd ato ar Lannau Dyfrdwy, wedi codi o asesiad gan y ddau gwmni o argaeledd personél medrus a safleoedd addas yn lleol, amgylchedd cefnogol Llywodraeth Cymru a'r cyfleoedd prosiect posibl yn y dyfodol yng ngogledd Cymru. Rwy'n credu bod hon yn enghraifft dda iawn, unwaith eto, o dîm Cymru'n dod at ei gilydd i arddangos y sgiliau a'r lleoliad da iawn, a safbwynt polisi Llywodraeth sefydlog ar hyn, yn wahanol i'r hyn a welsom dros y ffin. 

Cyhoeddir adroddiad Pwyllgor yr Economi, Masnach a Materion Gwledig ar 'Ynni niwclear ac economi Cymru' heddiw a bydd yr argymhellion a gynhwysir ynddo yn cael eu hystyried yn ofalus wrth inni edrych i weld sut ddyfodol a allai fod i Cwmni Egino yn enwedig, o ystyried canlyniad yr adroddiad hwnnw. 

Gwyrddu Ardaloedd Trefol
Urban Greening

9. Pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o effaith ei pholisïau ar gyfer gwyrddu ardaloedd trefol? OQ60705

9. What assessment has the Welsh Government made of the impact of its policies for the greening of urban areas? OQ60705

I thank very much, John Griffiths, for that question. The Welsh Government has a range of initiatives to improve urban green spaces, such as Coetiroedd Bach and the allotment support grant. We recognise the importance of evaluating delivery. Local Places for Nature, for example, has commissioned a review to evaluate the social impacts of the programme between 2020 and 2025.

Diolch yn fawr iawn am y cwestiwn hwnnw, John Griffiths. Mae gan Lywodraeth Cymru amrywiaeth o fentrau i wella mannau gwyrdd trefol, fel Coetiroedd Bach a'r grant cymorth rhandiroedd. Rydym yn cydnabod pwysigrwydd gwerthuso darpariaeth. Mae Lleoedd Lleol ar gyfer Natur er enghraifft wedi comisiynu adolygiad i werthuso effeithiau cymdeithasol y rhaglen rhwng 2020 a 2025.

Thank you for that, Minister. Most people in Wales live in urban areas and greening that urban environment—their doorstep environment—I think is very important to their quality of life, and also very important in terms of buying in support for the environmental policies of the Welsh Government and the efforts to tackle climate change and develop the sort of behavioural change we need to see.

In my constituency, Minister, we have Greening Maindee as an organisation that has drawn on available funding to create those accessible green areas, turning areas that were neglected and were eyesores into amenities now for local people that are accessible and very much enjoyed. It really draws on that enthusiasm of our volunteers and their commitment and the time that they’re willing to give. So, would you agree with me, Minister, that we need to see more of this activity and progress in Wales, and will the Welsh Government and partners continue to provide the funding to make that possible?

Diolch am hynny, Weinidog. Mae'r rhan fwyaf o bobl yng Nghymru yn byw mewn ardaloedd trefol a chredaf fod gwyrddu'r amgylchedd trefol hwnnw—yr amgylchedd sydd ar garreg eu drws—yn bwysig iawn i ansawdd eu bywydau, a hefyd yn bwysig iawn ar gyfer ennyn cefnogaeth i bolisïau amgylcheddol Llywodraeth Cymru a'r ymdrechion i fynd i'r afael â newid hinsawdd a datblygu'r math o newid ymddygiadol y mae angen i ni ei weld.

Yn fy etholaeth i, Weinidog, mae gennym Gwyrddu Maendy fel sefydliad sydd wedi manteisio ar y cyllid sydd ar gael i greu ardaloedd gwyrdd hygyrch, gan droi mannau a oedd wedi eu hesgeuluso ac yn ddolur llygad yn amwynderau nawr i bobl leol sy'n hygyrch ac yn cael eu mwynhau'n fawr. Mae'n sicr yn dibynnu ar frwdfrydedd ein gwirfoddolwyr a'u hymrwymiad a'r amser y maent yn barod i'w roi. Felly, a fyddech chi'n cytuno â mi, Weinidog, fod angen inni weld mwy o'r gweithgarwch a'r cynnydd hwn yng Nghymru, ac a fydd Llywodraeth Cymru a phartneriaid yn parhau i ddarparu'r cyllid i wneud hynny'n bosibl?

14:30

Thank you very much. I couldn't agree more—it's really lovely to see local communities getting really involved in greening their urban spaces. And indeed, in market towns across Wales, we also see semi- or peri-urban environments getting the same treatment.

Between 2023 and 2025, Newport will be receiving £61,000 under the allotment support grant and, I understand, intend to bring 14 derelict plots back into use at Cae Perllan Road and Market Garden. I really hope that that will mean that many more people get a chance to grow their own vegetables and flowers and so on. Also, it's really lovely to see derelict plots coming back into use. I was recently with Jayne Bryant in a slightly different part of Newport and we were looking at a scheme just along the riverside there, about which I'm very interested in seeing what can be done. The centre of Newport has some really lovely greening schemes in it as well. So, it's clearly something that's of great interest to the people of Newport, both east and west, which is lovely to see. 

The Welsh Government continues to support the Green Flag awards as well. We give an accreditation to publicly accessible parks and open spaces to promote standards of good management and best practice. There are 280 awarded sites across Wales, including seven in Newport, of which two are newly awarded sites. Lliswerry pond and the Bishton village pond community area have also just received the Green Flag awards. So, I think, John, it's fair to say that Newport is a really excellent shining example of what can be done when communities really embrace their natural environment, and of both the mental health impact and the climate change and biodiversity impact of such a policy. I think the people of Newport are to be commended on their embracing of these schemes.

Diolch yn fawr iawn. Rwy'n cytuno'n llwyr—mae'n hyfryd iawn gweld cymunedau lleol yn cymryd rhan yn y gwaith o wyrddu eu mannau trefol. Ac yn wir, mewn trefi marchnad ledled Cymru, rydym hefyd yn gweld amgylcheddau lled-drefol yn cael yr un driniaeth.

Rhwng 2023 a 2025, bydd Casnewydd yn cael £61,000 o dan y grant cymorth rhandiroedd, ac rwy'n deall eu bod yn bwriadu dod â 14 llain sydd wedi tyfu'n wyllt ar Ffordd Cae Perllan a Market Garden yn ôl i ddefnydd. Rwy'n gobeithio'n fawr y bydd hynny'n golygu bod llawer mwy o bobl yn cael cyfle i dyfu eu llysiau a'u blodau eu hunain ac yn y blaen. Hefyd, mae'n hyfryd iawn gweld lleiniau sydd wedi tyfu'n wyllt yn cael eu defnyddio unwaith eto. Yn ddiweddar, roeddwn gyda Jayne Bryant mewn rhan ychydig yn wahanol o Gasnewydd ac roeddem yn edrych ar gynllun ar hyd glan yr afon yno, ac mae gennyf ddiddordeb mawr mewn gweld beth y gellir ei wneud. Mae gan ganol Casnewydd gynlluniau gwyrddu hyfryd iawn hefyd. Felly, mae'n amlwg ei fod o ddiddordeb mawr i bobl dwyrain a gorllewin Casnewydd, sy'n hyfryd i'w weld. 

Mae Llywodraeth Cymru yn parhau i gefnogi gwobrau'r Faner Werdd hefyd. Rydym yn rhoi achrediad i barciau a mannau agored sy'n hygyrch i'r cyhoedd i hyrwyddo safonau rheoli da ac arferion gorau. Mae 280 o safleoedd wedi'u gwobrwyo ledled Cymru, gan gynnwys saith yng Nghasnewydd, ac mae dau ohonynt yn safleoedd sydd newydd eu gwobrwyo. Mae pwll Llyswyry ac ardal gymunedol pwll pentref Trefesgob hefyd newydd dderbyn gwobrau'r Faner Werdd. Felly, rwy'n credu, John, ei bod yn deg dweud bod Casnewydd yn enghraifft wych iawn o'r hyn y gellir ei wneud pan fo cymunedau'n cofleidio'u hamgylchedd naturiol o ddifrif, ac effaith polisi o'r fath ar iechyd meddwl a newid hinsawdd a bioamrywiaeth. Rwy'n credu y dylid canmol pobl Casnewydd am gofleidio'r cynlluniau hyn.

Diolch i'r Gweinidog a'r Dirprwy Weinidog.

Thank you to the Minister and Deputy Minister.

2. Cwestiynau i Weinidog y Gymraeg ac Addysg
2. Questions to the Minister for Education and the Welsh Language

Cwestiynau i Weinidog y Gymraeg ac Addysg sydd nesaf. Mae cwestiwn 1 [OQ60709] wedi ei dynnu yn ôl. 

The next item is questions to the Minister for Education and Welsh Language. Question 1 [OQ60709] is withdrawn.

Gofal Plant drwy Gyfrwng y Gymraeg
Welsh-medium Childcare

2. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog yn eu cael gyda'r Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ynghylch argaeledd darpariaeth gofal plant drwy gyfrwng y Gymraeg? OQ60711

2. What discussions is the Minister having with the Minister for Health and Social Services regarding the availability of Welsh-medium childcare provision? OQ60711

I have regular discussions with the Minister for Health and Social Services and the designated member of Plaid Cymru about our commitment in our 'Cymraeg 2050' action plan to expand Welsh-medium nursery provision. We continue to work closely with our partners to increase the availability of Welsh-medium childcare provision.

Rwy'n cael trafodaethau rheolaidd gyda'r Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol a'r aelod dynodedig o Blaid Cymru am ein hymrwymiad yn ein cynllun gweithredu 'Cymraeg 2050' i ehangu'r ddarpariaeth feithrin drwy gyfrwng y Gymraeg. Rydym yn parhau i weithio'n agos gyda'n partneriaid i gynyddu argaeledd darpariaeth gofal plant drwy gyfrwng y Gymraeg.

Diolch, Weinidog. Last autumn, you joined me in welcoming the opening of Wibli Wobli nursery, the first Welsh language day-care nursery in Newport. Tragically, the building that housed the nursery in Rogerstone burnt down last month. The nursery's founder, Natasha Baker, and her team, have been working incredibly hard since then, and this week opened a temporary location in Tredegar Park Primary School. I'm really confident that Wibli Wobli will overcome this setback, but their experience has highlighted the lack of Welsh language childcare provision in my constituency. 

Gweinidog, we all want to meet the 'Cymraeg 2050' milestone. The benefits of learning Welsh at a young age are widely recognised, especially for children whose parents do not speak the language at home. What more can the Welsh Government do to support Welsh language settings, particularly in English-speaking communities?

Diolch, Weinidog. Yr hydref diwethaf, fe wnaethoch chi ymuno â mi i groesawu agor meithrinfa Wibli Wobli, y feithrinfa gofal dydd Gymraeg gyntaf yng Nghasnewydd. Yn drasig, llosgodd adeilad y feithrinfa yn Nhŷ-du mewn tân fis diwethaf. Mae sylfaenydd y feithrinfa, Natasha Baker, a'i thîm, wedi bod yn gweithio'n andros o galed ers hynny, a'r wythnos hon agorwyd lleoliad dros dro yn Ysgol Gynradd Parc Tredegar. Rwy'n hyderus iawn y bydd Wibli Wobli yn goresgyn yr anffawd, ond mae eu profiad wedi tynnu sylw at y diffyg darpariaeth gofal plant drwy gyfrwng y Gymraeg yn fy etholaeth. 

Weinidog, rydym i gyd eisiau cyrraedd carreg filltir 'Cymraeg 2050'. Mae manteision dysgu Cymraeg yn ifanc yn cael eu cydnabod yn eang, yn enwedig i blant nad yw eu rhieni'n siarad yr iaith gartref. Beth arall y gall Llywodraeth Cymru ei wneud i gefnogi lleoliadau Cymraeg, yn enwedig mewn cymunedau Saesneg eu hiaith?

The Member is right to say that I was very pleased to welcome the establishment of Wibli Wobli last year, as she says, and I was particularly saddened to hear of the devastating fire that occurred earlier this year. I'm pleased to hear what she has said today about the actions that the nursery have taken to re-establish, and I wish them all the very best in that very important work. 

In relation to the Member's question, we continue to look closely with Mudiad Meithrin and local authorities to increase the availability of Welsh-medium childcare provision by investing both in the workforce and in building new settings across Wales. Since 2022, we've provided additional funding of around £3.7 million to our childcare partners, CWLWM, to provide additional and bespoke Welsh language training, including more training delivered in Welsh. It offers dedicated support to Welsh-medium settings, and to English-medium settings who want to increase their use of Welsh. This is in addition to the £70 million capital programme that we deployed to ensure that the childcare sector in Wales is strengthened and supported, and, to reflect the point the Member just made, with a particular emphasis on strengthening Welsh-medium provision in all communities in Wales.

Mae'r Aelod yn iawn i ddweud fy mod yn falch iawn o groesawu sefydlu Wibli Wobli y llynedd, fel y dywedodd, ac roeddwn yn arbennig o drist o glywed am y tân dinistriol a ddigwyddodd yn gynharach eleni. Rwy'n falch o glywed yr hyn y mae hi wedi'i ddweud heddiw am y camau y mae'r feithrinfa wedi'u cymryd i ailsefydlu, ac rwy'n dymuno'r gorau iddynt gyda'r gwaith hynod bwysig hwnnw. 

O ran cwestiwn yr Aelod, rydym yn parhau i weithio'n agos gyda'r Mudiad Meithrin ac awdurdodau lleol i gynyddu argaeledd darpariaeth gofal plant drwy gyfrwng y Gymraeg drwy fuddsoddi yn y gweithlu ac mewn adeiladu lleoliadau newydd ledled Cymru. Ers 2022, rydym wedi darparu cyllid ychwanegol o tua £3.7 miliwn i'n partneriaid gofal plant, CWLWM, i ddarparu hyfforddiant Cymraeg ychwanegol a phwrpasol, gan gynnwys mwy o hyfforddiant drwy gyfrwng y Gymraeg. Mae'n cynnig cefnogaeth bwrpasol i leoliadau cyfrwng Cymraeg, ac i leoliadau cyfrwng Saesneg sydd am gynyddu eu defnydd o'r Gymraeg. Mae hyn yn ychwanegol at y rhaglen gyfalaf gwerth £70 miliwn a ddarparwyd gennym i sicrhau ein bod yn cryfhau ac yn cefnogi'r sector gofal plant yng Nghymru, a hynny, i adlewyrchu'r pwynt a wnaeth yr Aelod nawr, gyda phwyslais arbennig ar gryfhau'r ddarpariaeth cyfrwng Cymraeg ym mhob cymuned yng Nghymru.

14:35

Nid yw tref Penfro yn fy etholaeth fel arfer yn cael ei hystyried yn dref Gymraeg, ond mae ysgol gynradd Gymraeg newydd yn cael ei hadeiladu yn yr ardal, a bydd yn sicr yn helpu i ddarparu addysg cyfrwng Cymraeg, sydd i'w groesawu. Fodd bynnag, a gaf fi ofyn pa gymorth y mae Llywodraeth Cymru'n ei roi i sicrhau bod plant cyn oed ysgol, a fydd yn y pen draw yn mynd i ysgol cyfrwng Cymraeg, yn gallu profi'r Gymraeg hyd yn oed os nad ydynt yn dod o deulu iaith Gymraeg? 

The town of Pembroke in my constituency is not often considered to be a Welsh-speaking town, but there's a new Welsh-medium primary school being built in the area, and it will certainly help to provide Welsh-medium education, which is to be welcomed. However, may I ask what support the Welsh Government is providing to ensure that preschool children, who will ultimately attend Welsh-medium school, can experience the Welsh language even if they don't come from a Welsh-speaking family? 

Diolch i Sam Kurtz am y cwestiwn. Mae'r pwynt y mae e'n ei wneud yn bwynt pwysig. Dyna'n union yw pwrpas y gyllideb rŷn ni'n ei darparu i Mudiad Meithrin, ond hefyd i CWLWM, fel eu bod nhw'n gallu darparu'r hyfforddiant angenrheidiol i'r gweithlu, fel ein bod ni'n sicrhau nid yn unig bod lleoliadau'n gallu agor ond eu bod nhw'n gallu cael eu staffio gan bobl sy'n gymwys i wneud hynny. Ers dechrau'r flwyddyn hon, mae tua 15 y cant o leoliadau gofal plant yn cael eu diffinio fel rhai sy'n cael eu darparu trwy gyfrwng y Gymraeg, a thua 11 y cant yn dweud eu bod yn defnyddio'r ddwy iaith yn eu lleoliadau. Felly, mae hynny'n rhywbeth sydd i'w ddathlu. Mae hefyd 21 y cant o'r gweithlu yn y sector yn dweud eu bod nhw'n siarad Cymraeg yn hyderus, a thua 20 y cant pellach na hynny yn dweud eu bod nhw'n gallu siarad rhywfaint o Gymraeg. Felly, mae'r darlun hwnnw'n cynyddu hefyd.

I thank Sam Kurtz for the question. The point that he makes is an important point. That's the exact purpose of the budget that we're providing to Mudiad Meithrin, but also to CWLWM, so that they can provide the necessary training to the workforce, so that we can ensure not only that settings can be opened up but that they can be staffed by people qualified to do that. Since the start of this year, about 15 per cent of childcare placements are defined as ones that are provided through the medium of Welsh, and about 11 per cent say that they use both languages in their settings. So, that is something to be celebrated. Furthermore, 21 per cent of the workforce in the sector say that they speak Welsh confidently, and about 20 per cent above that say that they can speak some Welsh. So, that picture is progressing as well.

Cefnogi Dysgwyr
Supporting Learners

3. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i gefnogi dysgwyr yn Nwyrain De Cymru? OQ60693

3. What action is the Welsh Government taking to support learners in South Wales East? OQ60693

We continue to provide support to learners in South Wales East, including £8 million of funding towards additional learning needs, £12.2 million-worth of funding through our universal free school meals programme, and £43 million-worth of funding for Welsh-medium education projects.

Rydym yn parhau i ddarparu cymorth i ddysgwyr yn Nwyrain De Cymru, gan gynnwys £8 miliwn o gyllid tuag at anghenion dysgu ychwanegol, gwerth £12.2 miliwn o gyllid drwy ein rhaglen prydau ysgol am ddim i bawb, a gwerth £43 miliwn o gyllid ar gyfer prosiectau addysg drwy gyfrwng y Gymraeg.

Thanks so much for your answer, Minister. The consultation for the proposed school year changes closed just last week, and, I am sure similarly to many other Members in this Chamber, my inbox has been full of constituents raising their concerns around this matter. Firstly, the proposed changes will stagnate recruitment of our Welsh teachers, which is already behind where it should be, due to their loss of valuable holiday time prepping for a new term, which teachers across the border do not have to deal with. The changes will also increase costs for parents, as they will have to pay for extra indoor entertainment and heating, as their young ones will be home for longer, with increased holiday time over the colder months. This will most certainly have a knock-on effect, and we will also see a decrease in the vital benefits for outdoor education. Alongside this, Minister, our teachers will have to fight harder for much-needed annual leave, during a shorter summer leave period, whilst all the proposed changes deliver a disastrous blow to the economy and the rural sectors, with a £1 million loss that the Royal Welsh Agricultural Society will see from direct impact to the Royal Welsh Show, and the summer holidays underpinning our Welsh tourism industry. So, Minister, with these proposed school year changes clearly bound to negatively impact almost every area of society, will you do the right thing and drop the plans, going forward? Thank you.

Diolch yn fawr iawn am eich ateb, Weinidog. Daeth yr ymgynghoriad ar gyfer y newidiadau arfaethedig i'r flwyddyn ysgol i ben yr wythnos diwethaf, ac fel llawer o Aelodau eraill yn y Siambr rwy'n siŵr, mae fy mewnflwch wedi bod yn llawn o negeseuon gan etholwyr yn mynegi eu pryderon ynghylch y mater hwn. Yn gyntaf, bydd y newidiadau a argymhellir yn rhwystro'r gwaith o recriwtio athrawon Cymraeg, sydd eisoes ar ei hôl hi o gymharu â lle dylai fod, gan y byddent yn colli amser gwyliau gwerthfawr yn paratoi ar gyfer tymor newydd, ac nid oes rhaid i athrawon dros y ffin ymdrin â hynny. Bydd y newidiadau hefyd yn cynyddu costau i rieni, gan y bydd yn rhaid iddynt dalu am wres ac adloniant dan do ychwanegol, gan y bydd eu plant adref am fwy o amser, gyda mwy o wyliau dros y misoedd oerach. Bydd hyn yn sicr yn cael effaith ganlyniadol, a byddwn hefyd yn gweld gostyngiad yn y manteision hanfodol i addysg awyr agored. Ochr yn ochr â hyn, Weinidog, bydd yn rhaid i'n hathrawon ymladd yn galetach am wyliau blynyddol mawr ei angen, yn ystod cyfnod gwyliau byrrach yn yr haf, tra bod yr holl newidiadau arfaethedig yn ergyd drychinebus i'r economi a'r sectorau gwledig, gyda cholled o £1 filiwn i Gymdeithas Amaethyddol Frenhinol Cymru o'r effaith uniongyrchol ar y Sioe Frenhinol, a gwyliau'r haf sy'n sail i'n diwydiant twristiaeth yng Nghymru. Felly, Weinidog, gan y bydd y newidiadau arfaethedig hyn yn y flwyddyn ysgol yn sicr o gael effaith negyddol ar bron pob rhan o gymdeithas, a wnewch chi'r peth iawn a chael gwared ar y cynlluniau wrth symud ymlaen? Diolch.

I don't recognise the rather lurid picture that the Member paints of the planned reforms as described in the consultation. I speak to teachers all the time, who tell me that one of their main concerns is the length of the autumn term, which both staff and pupils find extremely challenging. Teachers tell me all the time as well that a moving Easter break makes it much harder to plan for their curriculum and do their lesson planning. So, there are a number of benefits to teachers from the proposals set out in the consultation document. As she will know, the motivation behind the consultation is around making sure that those learners who are least able to make sure their learning is maintained over the summer—[Interruption.]

Nid wyf yn cydnabod disgrifiad braidd yn llwm yr Aelod o'r diwygiadau arfaethedig fel y'u disgrifir yn yr ymgynghoriad. Rwy'n siarad ag athrawon drwy'r amser, ac maent yn dweud wrthyf mai un o'u prif bryderon yw hyd tymor yr hydref, ac mae'n heriol dros ben i'r staff a'r disgyblion. Mae athrawon hefyd yn dweud wrthyf drwy'r amser fod y ffaith bod gwyliau'r Pasg yn newid yn ei gwneud hi'n llawer anos cynllunio ar gyfer eu cwricwlwm a chynllunio eu gwersi. Felly, mae nifer o fanteision i athrawon o'r cynigion a nodir yn y ddogfen ymgynghorol. Fel y bydd hi'n gwybod, mae'r cymhelliant y tu ôl i'r ymgynghoriad yn ymwneud â sicrhau bod y dysgwyr sy'n lleiaf abl i sicrhau bod eu dysgu'n cael ei gynnal dros yr haf—[Torri ar draws.]

Diolch, Llywydd. One very important development for learners in south-east Wales, Minister, is the relocation of the Coleg Gwent Newport campus to the city centre. This will put learning in the faces of the wider community in Newport, and I think lead to very good progression routes—indeed, also through to higher education, with the University of South Wales Newport campus on the doorstep. I know you very much welcome and are supporting this important development, Minister. So, would you join me in wanting to see it going forward in as timely a manner as possible? I think we're all very eager to see the development and the opening of that very important new facility.

Diolch, Lywydd. Un datblygiad pwysig iawn i ddysgwyr yn ne-ddwyrain Cymru, Weinidog, yw adleoli campws Coleg Gwent Casnewydd i ganol y ddinas. Bydd hyn yn sicrhau bod dysgu'n cael ei arddangos i'r gymuned ehangach yng Nghasnewydd, ac rwy'n credu y bydd yn arwain at lwybrau cynnydd da iawn—at addysg uwch hefyd yn wir, gyda champws Prifysgol De Cymru Casnewydd ar garreg y drws. Rwy'n gwybod eich bod yn croesawu ac yn cefnogi'r datblygiad pwysig hwn, Weinidog. Felly, a wnewch chi ategu fy awydd i'w weld yn mynd rhagddo mewn modd mor amserol â phosibl? Rwy'n credu ein bod i gyd yn awyddus iawn i weld y cyfleuster newydd pwysig hwnnw'n cael ei ddatblygu a'i agor.

14:40

I think it is an exciting proposal. As John Griffiths will know from our previous discussions about it, I'm very enthusiastic about it, and I very much hope that our officials, together with those of the college and the local authority, are able to make progress to realise the ambitions that the plan describes. I think it's really important from the point of view of the visibility of learning, as he says, but also in terms of the location of the project, which, I think, is itself symbolic. 

Rwy'n credu ei fod yn gynnig cyffrous. Fel y bydd John Griffiths yn gwybod o'n trafodaethau blaenorol ynghylch hyn, rwy'n frwdfrydig iawn am y peth, ac rwy'n mawr obeithio y bydd ein swyddogion, ynghyd â swyddogion y coleg a'r awdurdod lleol, yn gallu gwneud cynnydd i wireddu'r uchelgeisiau y mae'r cynllun yn eu disgrifio. Rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn o safbwynt gwelededd dysgu, fel y dywed, ond hefyd o ran lleoliad y prosiect, sydd, rwy'n credu, yn symbolaidd ynddo'i hun. 

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr, Laura Anne Jones. 

Questions now from party spokespeople. Conservative spokesperson, Laura Anne Jones. 

Diolch, Llywydd. Would the Minister agree with me and the first cross-party delegation that has just returned from the Falkland islands that a greater relationship between Wales and the Falklands—the gateway to Antarctica—could provide Welsh learners with a unique opportunity and could serve as a fantastic enabler for our learners in Wales to better understand what is happening to our environment globally?

As a Government that puts the environment highest on your list of priorities, would the Minister be willing to open talks with the Falkland islands Government and other stakeholders to develop, perhaps, an environmental project that would fit within our new curriculum, that connects schools in Stanley, their wildlife, and their proximity to Antarctica, to broaden our Welsh learners' horizons and to deepen their understanding of the world, with even the possibility of sharing the Welsh language given the high number of Welsh people that we met on the island? Diolch. 

Diolch, Lywydd. A fyddai'r Gweinidog yn cytuno â mi a'r ddirprwyaeth drawsbleidiol gyntaf sydd newydd ddychwelyd o Ynysoedd Falkland y gallai cryfhau'r berthynas rhwng Cymru ac Ynysoedd Falkland—y porth i Antarctica—roi cyfle unigryw i ddysgwyr Cymru ac y gallai fod yn ffordd wych o alluogi ein dysgwyr yng Nghymru i gael gwell dealltwriaeth o'r hyn sy'n digwydd i'n hamgylchedd yn fyd-eang?

Fel Llywodraeth sy'n rhoi'r amgylchedd ar frig eich rhestr o flaenoriaethau, a fyddai'r Gweinidog yn barod i gael trafodaethau gyda Llywodraeth Ynysoedd Falkland a rhanddeiliaid eraill i ddatblygu, efallai, prosiect amgylcheddol a fyddai'n cyd-fynd â'n cwricwlwm newydd, sy'n cysylltu ysgolion yn Stanley, eu bywyd gwyllt, a'u hagosrwydd at Antarctica, i ehangu gorwelion ein dysgwyr yng Nghymru ac i ddyfnhau eu dealltwriaeth o'r byd, gyda hyd yn oed y posibilrwydd o rannu'r Gymraeg o ystyried y nifer fawr o Gymry y gwnaethom eu cyfarfod ar yr ynys? Diolch. 

I thank Laura Anne Jones for that interesting question. I know from my discussions with my colleague Alun Davies that the trip to the Falkland islands was very interesting, and the environmental opportunities, I think, were clear, as I understand it. I think what the Member says is actually very interesting. I think it is important for our young people to have a clear understanding of the natural world around them, the climate emergency, the nature emergency, and how we can contribute to tackling that. She will also know that this is a Government that promotes international connections between schools, not least, most recently, through our Taith programme, which has enabled many schools in Wales to build relationships with schools elsewhere. Some of those have been physical exchanges, many more of them have been remote, online exchanges, and I think it would be interesting to explore the possibility that the Member has raised today. 

Diolch i Laura Anne Jones am y cwestiwn diddorol hwnnw. Rwy'n gwybod o fy nhrafodaethau gyda fy nghyd-Aelod Alun Davies fod y daith i Ynysoedd Falkland yn ddiddorol iawn, ac roedd y cyfleoedd amgylcheddol, rwy'n credu, yn glir, fel rwy'n deall. Rwy'n credu bod yr hyn y mae'r Aelod yn ei ddweud yn ddiddorol iawn mewn gwirionedd. Rwy'n credu ei bod yn bwysig i'n pobl ifanc gael dealltwriaeth glir o'r byd naturiol o'u cwmpas, yr argyfwng hinsawdd, yr argyfwng natur, a sut y gallwn gyfrannu at y gwaith o fynd i'r afael â hynny. Fe fydd hefyd yn gwybod bod hon yn Llywodraeth sy'n hyrwyddo cysylltiadau rhyngwladol rhwng ysgolion, yn enwedig, yn fwyaf diweddar, drwy ein rhaglen Taith, sydd wedi galluogi llawer o ysgolion yng Nghymru i feithrin perthynas ag ysgolion mewn mannau eraill. Mae rhai o'r rheini wedi golygu teithiau cyfnewid yn y cnawd, a llawer mwy ohonynt wedi golygu ymgysylltu ar-lein, o bell, ac rwy'n credu y byddai'n ddiddorol archwilio'r posibilrwydd y mae'r Aelod wedi'i godi heddiw. 

Thank you, Minister, I appreciate those comments. For over a year now, I've highlighted my concerns to you about the educational underachievement of white working-class boys in Wales. So, Minister, can you imagine my surprise when I heard your comments recently promising that a Welsh Government under your leadership would do more to help white working-class boys to thrive and achieve their full potential? Great. It's about time. White working-class boys are the most likely to not achieve a pass in English or maths GCSE, and they are least likely to go to university, with their numbers decreasing by 10 per cent over the last 10 years.

You now promise to close the educational gap for them in your manifesto promises, yet you have failed to do so in your time as education Minister. The lack of focus on this group of men, from you and the Welsh Labour Government, has resulted in very negative outcomes for them. We cannot and should not consign a generation of white working-class males to the dustbin of history. Minister, we see these new promises from you, yet you've been in charge of education for nearly four years. You've given no focus, no plan to address the disadvantage faced by working-class boys. Minister, why have you sat on your hands all of this time, and why has it taken a leadership campaign to address a now lost generation of working-class boys in Wales?

Diolch, Weinidog, rwy'n gwerthfawrogi'r sylwadau hynny. Ers dros flwyddyn bellach, rwyf wedi mynegi fy mhryderon wrthych ynglŷn â thangyflawniad addysgol ymysg bechgyn gwyn dosbarth gweithiol yng Nghymru. Felly, Weinidog, a allwch chi ddychmygu fy syndod pan glywais eich sylwadau yn ddiweddar yn addo y byddai Llywodraeth Cymru o dan eich arweinyddiaeth yn gwneud mwy i helpu bechgyn gwyn dosbarth gweithiol i ffynnu a chyflawni eu potensial llawn? Gwych. Mae'n hen bryd. Bechgyn gwyn dosbarth gweithiol yw'r rhai mwyaf tebygol o fethu pasio TGAU Saesneg neu fathemateg, a nhw yw'r rhai lleiaf tebygol o fynd i brifysgol, gyda'u niferoedd wedi gostwng 10 y cant dros y 10 mlynedd diwethaf.

Rydych chi nawr yn addo cau'r bwlch addysgol ar eu cyfer yn eich addewidion maniffesto, ond eto rydych wedi methu gwneud hynny yn ystod eich cyfnod fel Gweinidog addysg. Mae'r diffyg ffocws ar y grŵp hwn o ddynion, gennych chi a Llywodraeth Lafur Cymru, wedi arwain at ganlyniadau negyddol iawn iddynt. Ni allwn ac ni ddylem daflu cenhedlaeth o ddynion gwyn dosbarth gweithiol i fin hanes. Weinidog, rydym yn gweld yr addewidion newydd hyn gennych, ac eto rydych wedi bod yn gyfrifol am addysg ers bron i bedair blynedd. Nid ydych wedi darparu unrhyw ffocws nac unrhyw gynllun i fynd i'r afael â'r anfantais sy'n wynebu bechgyn dosbarth gweithiol. Weinidog, pam eich bod wedi eistedd ar eich dwylo drwy'r holl amser hwn, a pham ei bod wedi cymryd ymgyrch arweinyddiaeth i fynd i'r afael â chenhedlaeth goll o fechgyn dosbarth gweithiol yng Nghymru?

I commend the Member for the diligence with which she's following my leadership campaign. If she showed as much diligence to what the Government has been doing in this policy area since I became Minister, I think that would be even more preferable.

She'll remember—and I'm sure will have read—the speech that I gave to the Bevan Foundation about two years ago, which set out a plan, which we have been pursuing since then. It has a number of facets. It talks about the importance of community-focused schools, about engaging parents in the learning of their children. I was able to visit a school in John Griffiths's constituency recently doing very well just in that way by teaching parents to cook and bringing them into the school and cementing those relationships with the school community. 

She will know as well about the work that we're doing to provide a curriculum that excites all our learners and makes it possible for each of them to fulfil their potential. She'll know, I think, about the investment we've made in initial teacher education to make sure that teachers understand the strategies that are most likely to succeed, and the professional learning that we've commissioned to support them on their professional learning journey after that. 

She'll know, I think, about the engagement that we've had with the Education Endowment Foundation, including, recently, forming a partnership with them so they will help us with particularly successful initiatives in schools. And I know that she will have followed closely the attainment champion programme, which we successfully piloted, paring schools that have demonstrated particular success in this area with those who have found it most challenging. I very much hope we'll be able to continue that pilot next year. 

I know she's a particular fan of the Programme for International Student Assessment results, and she is very free to quote to them when they support her case, but she will, I know, from her detailed study of them, have realised that, actually, Wales has been showing a closing of that attainment gap. I don't claim any credit for that. It came in very much more quickly after I became Minister. But I do think having an eye on the evidence is important, as well as an eye on the politics. 

Rwy'n cymeradwyo'r Aelod am ei diwydrwydd wrth ddilyn fy ymgyrch arweinyddiaeth. Pe bai'n dangos cymaint o ddiwydrwydd wrth edrych ar yr hyn y mae'r Llywodraeth wedi bod yn ei wneud yn y maes polisi hwn ers imi ddod yn Weinidog, rwy'n credu y byddai hynny hyd yn oed yn well.

Fe fydd hi'n cofio—ac rwy'n siŵr y bydd wedi darllen—yr araith a roddais i Sefydliad Bevan tua dwy flynedd yn ôl, a oedd yn nodi cynllun, ac rydym wedi bod yn dilyn y cynllun hwnnw ers hynny. Mae iddo nifer o elfennau. Mae'n sôn am bwysigrwydd ysgolion sy'n canolbwyntio ar y gymuned, am ennyn diddordeb rhieni yn nysgu eu plant. Ymwelais ag ysgol yn etholaeth John Griffiths yn ddiweddar a oedd yn gwneud yn dda iawn yn y ffordd honno drwy ddysgu rhieni i goginio a dod â nhw i mewn i'r ysgol a chryfhau'r berthynas â chymuned yr ysgol. 

Fe fydd hi'n gwybod hefyd am y gwaith a wnawn ar ddarparu cwricwlwm sy'n cyffroi ein holl ddysgwyr ac sy'n ei gwneud hi'n bosibl i bob un ohonynt gyflawni eu potensial. Fe fydd hi'n gwybod, rwy'n credu, am y buddsoddiad a wnaethom mewn addysg gychwynnol i athrawon i sicrhau bod athrawon yn deall y strategaethau sydd fwyaf tebygol o lwyddo, a'r dysgu proffesiynol rydym wedi'i gomisiynu i'w cefnogi ar eu taith ddysgu proffesiynol yn dilyn hynny. 

Fe fydd hi'n gwybod, rwy'n credu, am yr ymgysylltiad a gawsom gyda'r Sefydliad Gwaddol Addysgol, gan gynnwys, yn ddiweddar, ffurfio partneriaeth â nhw fel y byddant yn ein helpu gyda mentrau arbennig o lwyddiannus mewn ysgolion. Ac rwy'n gwybod y bydd wedi dilyn hynt y rhaglen pencampwyr cyrhaeddiad, a dreialwyd gennym yn llwyddiannus, gan baru ysgolion sydd wedi dangos llwyddiant arbennig yn y maes gyda'r ysgolion sydd wedi'i chael yn fwyaf heriol. Rwy'n gobeithio'n fawr y byddwn yn gallu parhau â'r cynllun peilot hwnnw y flwyddyn nesaf. 

Rwy'n gwybod ei bod hi'n hoff iawn o ganlyniadau'r Rhaglen Ryngwladol Asesu Myfyrwyr, ac mae hi'n barod iawn i'w dyfynnu pan fyddant yn cefnogi ei hachos, ond rwy'n gwybod, o'i hastudiaeth fanwl ohonynt, y bydd wedi sylweddoli bod Cymru wedi bod yn cau'r bwlch cyrhaeddiad hwnnw mewn gwirionedd. Nid wyf yn hawlio unrhyw glod am hynny. Digwyddodd yn llawer cynt ar ôl imi ddod yn Weinidog. Ond rwy'n credu ei bod yn bwysig cadw llygad ar y dystiolaeth, yn ogystal â chadw llygad ar y wleidyddiaeth. 

14:45

Yet, numbers are still going down, Minister, aren't they, compared to the rest of the UK? And those white, working-class boys in Wales are still at a massive disadvantage compared to their peers.

Minister, once again, you have failed to address the failures of your tenure in your response. This has become a theme of our back-and-forths over the past few years, it seems. Since you became education Minister in 2021, you've cut education budgets to the bone, year on year—cash-terms reductions, this year, to the tune of £56 million. You have failed to address the teacher recruitment and retention crisis in Wales. There's been a stark rise in bad behaviour and violence in our Welsh classrooms, with over 5,000 incidents in the past five years, and rising. Absenteeism—still rising. School transport—still not adequate. There is no national plan to address mental health in our schools or to share best practice. Education standards are at an all-time low, with Wales at the bottom of the PISA rankings, far behind our UK counterparts, with Wales falling to its lowest ever levels in maths, reading and science, below the Organisation for Economic Co-operation and Development average, even, whilst England scores still outperform Wales's all-time best since we joined in 2006. And I could go on, but, quite simply, Minister, you have failed a generation of learners throughout Wales, especially those with additional learning needs. Schools have been crying out for more money for years for staff, for training, for resources. It's not really a record to be proud of, is it? Education is clearly not a priority for you, Minister, or this Welsh Labour Government. Minister, on this record alone, do you really think you're fit to be Wales's next First Minister?

Ac eto, mae'r niferoedd yn parhau i ostwng, onid ydynt, Weinidog, o'u cymharu â gweddill y DU? Ac mae'r bechgyn gwyn dosbarth gweithiol hynny yng Nghymru yn parhau i fod dan anfantais enfawr o gymharu â'u cyfoedion.

Weinidog, unwaith eto, rydych wedi methu mynd i'r afael â methiannau eich cyfnod yn y swydd yn eich ymateb. Ymddengys bod hynny wedi dod yn thema i'n trafodaethau dros y blynyddoedd diwethaf. Ers i chi ddod yn Weinidog addysg yn 2021, rydych chi wedi torri cyllidebau addysg hyd at yr asgwrn, flwyddyn ar ôl blwyddyn—gostyngiadau yn nhermau arian parod, eleni, o hyd at £56 miliwn. Rydych wedi methu mynd i'r afael â'r argyfwng recriwtio a chadw athrawon yng Nghymru. Mae cynnydd amlwg wedi bod mewn ymddygiad gwael a thrais yn ein hystafelloedd dosbarth yng Nghymru, gyda dros 5,000 o ddigwyddiadau yn ystod y pum mlynedd diwethaf, ac mae'r ffigur hwnnw'n cynyddu. Absenoliaeth—mae'n dal i godi. Cludiant i'r ysgol—nid yw'n ddigonol o hyd. Nid oes cynllun cenedlaethol i fynd i'r afael ag iechyd meddwl yn ein hysgolion nac i rannu arferion gorau. Mae safonau addysg ar eu lefel isaf erioed, gyda Chymru ar waelod safleoedd PISA, ymhell y tu ôl i'n cymheiriaid yn y DU, gyda Chymru'n gostwng i'w lefelau isaf erioed mewn mathemateg, darllen a gwyddoniaeth, islaw cyfartaledd y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd hyd yn oed, tra bod sgoriau Lloegr yn dal i berfformio'n well na sgoriau gorau Cymru ers i ni ymuno yn 2006. Ac fe allwn i barhau, ond yn syml iawn, Weinidog, rydych chi wedi gwneud cam â chenhedlaeth o ddysgwyr ledled Cymru, yn enwedig y rhai ag anghenion dysgu ychwanegol. Mae ysgolion wedi bod yn ymbil ers blynyddoedd am fwy o arian ar gyfer staff, ar gyfer hyfforddiant, ar gyfer adnoddau. Nid yw'n gyflawniad i fod yn falch ohono. Yn amlwg, nid yw addysg yn flaenoriaeth i chi, Weinidog, na'r Llywodraeth Lafur hon yng Nghymru. Weinidog, ar y cyflawniad hwn yn unig, a ydych chi wir yn credu eich bod chi'n gymwys i fod yn Brif Weinidog nesaf Cymru?

Well, I thank the Member for the breadth of her questions. She touched almost every aspect of education policy. Sadly, much of it was not based remotely in fact. I wish that she would pay more attention to the actual outturn of our education system and the incredible hard work that our teachers and school leaders do every day, against very challenging circumstances, very often, to make sure that they give every young person in Wales the very best start in life. And I'd call on her to provide more support for them in the fantastic work that they do.  

Wel, diolch i'r Aelod am hyd a lled ei chwestiynau. Cyffyrddodd â phob agwedd ar bolisi addysg, bron. Yn anffodus, nid oedd llawer o'i chyfraniad yn seiliedig ar ffeithiau mewn unrhyw fodd. Hoffwn pe bai'n talu mwy o sylw i ganlyniadau go iawn ein system addysg a'r gwaith caled anhygoel y mae ein hathrawon ac arweinwyr ein hysgolion yn ei wneud bob dydd, a hynny dan amgylchiadau heriol iawn yn aml, i sicrhau eu bod yn rhoi'r dechrau gorau mewn bywyd i bob unigolyn ifanc yng Nghymru. A hoffwn alw arni i roi mwy o gefnogaeth iddynt yn y gwaith gwych y maent yn ei wneud.  

Llefarydd Plaid Cymru, Heledd Fychan. 

The Plaid Cymru spokesperson, Heledd Fychan. 

Diolch, Llywydd. Wythnos diwethaf, fe gyhoeddodd UCAS eu data diweddaraf, sy’n dangos lleihad yn nifer y ceisiadau gan bobl yng Nghymru am le mewn prifysgol. Cymru hefyd sydd â'r gyfradd ymgeisio isaf o unrhyw un o wledydd y Deyrnas Unedig. Nid yn unig hynny, mae’r data hefyd yn dangos lleihad yn y nifer sy’n ymgeisio am lefydd ar gyrsiau lle mae dirfawr angen mwy o bobl arnom gyda’r sgiliau hynny, megis meddygaeth a deintyddiaeth, lle mae yna leihad o 7 y cant,  a chyrsiau bydwreigiaeth, lle mae lleihad o 12 y cant, sy’n 400 cais, o gymharu â 750 cais yn 2021. Beth yw eich ymateb chi i’r data yma? A beth ydych chi’n gwneud i sicrhau ein bod ni’n denu mwy o fyfyrwyr ar gyrsiau sy’n gyfan gwbl hanfodol o ran llenwi swyddi angenrheidiol yma yng Nghymru?

Thank you, Llywydd. Last week, UCAS published its latest data, which show a reduction in the number of applications from people in Wales for places at university. Wales also has the lowest application rate of any country in the UK. Not only that, the data also show a reduction in the number of applicants for places on courses where we desperately need more people with those skills, such as medicine and dentistry, where there is a 7 per cent reduction, and midwifery courses, where there is a reduction of 12 per cent, which equates to 400 applications, compared to 750 applications in 2021. What is your response to these data? And what are you doing to ensure that we attract more students on courses that are absolutely essential in terms of filling necessary jobs here in Wales?

Wel, mae'r Aelod yn gofyn cwestiwn teg. Fe wnes i gael cyfarfod gydag UCAS ddoe, fel mae'n digwydd, i gael y drafodaeth benodol hon ar beth mwy y gallwn ni ei wneud i sicrhau bod mynediad i addysg uwch yn hafal i bawb. Fel mae'r Aelod yn gwybod, mae gyda ni waith eisoes ar y gweill i wneud hynny. Mae'r gwaith rydyn ni'n ei wneud ar y cyd gyda Phlaid Cymru o ran cynllun Seren yn cyfrannu rhywfaint at hynny, ond hefyd y ffaith ein bod ni'n darparu'r gefnogaeth ariannol fwyaf o unrhyw ran o'r Deyrnas Gyfunol o ran costau byw i fyfyrwyr. Rŷn ni'n gwybod mai hynny sydd yn gwneud y gwahaniaeth mwyaf i'r penderfyniad a ydych chi'n mynd i astudio mewn prifysgol. Ond hefyd, fel bydd yr Aelod, dwi'n credu, yn gwybod, ers y llynedd, rŷn ni wedi newid y rheoliadau yma yng Nghymru i sicrhau bod statws cymhwysedd myfyriwr am brydau bwyd am ddim yn gallu cael ei rannu'n gyfrinachol gyda phrifysgol er mwyn sicrhau bod y darlun cyflawn o gyflawniad yr unigolyn yn cael ei gymryd i mewn i ystyriaeth. Felly, mae gwaith ar y gweill yn barod, ac mae hi'n iawn i ddweud bod angen sicrhau ein bod ni'n mynd i'r afael â hyn. Mae'r darlun ychydig yn fwy cymhleth na'r hyn y mae hi'n ei ddisgrifio. Mae hyn yn ffactor mewn rhannau eraill o'r Deyrnas Unedig hefyd.

O ran y darlun meddygol, mae hi'n gwybod ein bod ni wedi cynnal bwrsari'r gwasanaeth iechyd y flwyddyn yma eto. Mae hynny'n gwneud gwahaniaeth. Mae'r darlun o ran recriwtio i astudio ar gyfer nyrsio a rhai o'r swyddogaethau eraill y mae'r Aelod wedi sôn amdanynt heddiw, yn anffodus, yn rhywbeth sydd yn gyffredin ar draws y Deyrnas Gyfunol. Felly, mae angen gweithio ar y cyd i sicrhau ein bod ni'n denu mwy i'r gwaith pwysig hwn.

Well, the Member asks a fair question. I had a meeting with UCAS yesterday, as it happens, to have this very discussion on what more we can do to ensure that access to higher education is equal for all. As the Member knows, we already have work in train to do that. The work that we are doing jointly with Plaid Cymru in terms of the Seren programme contributes towards that, but also the fact that we are providing the most generous financial support in any part of the UK in terms of the cost of living for students. We know that that makes the biggest difference when it comes to the decision of whether to go to university or not. But also, as the Member will also know, since last year, we have changed the regulations here in Wales to ensure that the status of a student's qualification for free school meals can be shared confidentially with a university in order to ensure that they have the full picture of the individual's attainment and that that is taken into account. So, there is already work in the pipeline, but she's right to say that we do need to tackle this issue. The picture is a little more complex than she describes. This is also a factor in other parts of the UK too. 

In terms of the picture on the medical side, she will know that we have sustained the NHS bursary for this year once again. That makes a difference. The picture in terms of recruitment for nursing and some of the other functions that the Member has described today is, unfortunately, shared across the UK. So, we need to work jointly to ensure that we attract more people to this important work.

Diolch, Weinidog. Dwi'n siŵr eich bod chi'n deall mai munud sydd gen i i ofyn cwestiwn i chi, felly mae trio cael y data i gyd yn anodd yn y munud hwnnw. Ond, mae un elfen arall o'r data yn dangos bod nifer y dynion sy'n ymgeisio wedi gostwng 2 y cant, tra bod nifer y menywod sy'n gwneud cais mewn prifysgol wedi gostwng ddwywaith gymaint, 4 y cant, a hefyd fod yna leihad yn nifer y rhai sydd â chyfrifoldebau gofal—wedi disgyn—ac rydyn ni'n gwybod nad oes gan rai prifysgolion bethau fel crèche ac ati i'w cynnig erbyn hyn.

Mae bylchau sylweddol rhwng y rhywiau ar draws rhai o bynciau allweddol STEM hefyd, lle mae menywod yn aml yn cael eu tangynrychioli, fel y gwyddorau milfeddygol, mathemategol, biolegol a chwaraeon. Fodd bynnag, yng nghyllideb ddrafft ddiweddaraf Llywodraeth Cymru, rydyn ni wedi gweld cyllid sy'n helpu i annog myfyrwyr i astudio rhai o'r pynciau hyn yn cael ei dorri, yn arbennig o ran ôl-radd. O ystyried y pwysigrwydd rydych chi wedi'i roi ar gydraddoldeb wrth ymgeisio i fod yn Brif Weinidog nesaf Cymru, sut ydych chi'n bwriadu unioni'r gwahaniaethau sy'n cael eu hamlygu mewn addysg, fel y rhai dwi wedi'u crybwyll, heb y cyllid angenrheidiol?

Thank you, Minister. I'm sure you understand that I only have a minute to ask you a question, so trying to get all of the data in that minute is very difficult. But, one other element of the data also shows that the number of male applicants fell by 2 per cent, while the number of women applying to university fell by twice as much, by 4 per cent. We also know that there is a reduction as regards those with caring responsibilities, and we know that some universities don't have things such as a crèche to offer by now.

There are significant gender gaps across some key STEM subjects, where women are often already under-represented, such as the veterinary sciences, mathematical sciences and biological and sports sciences. However, in the Welsh Government's latest draft budget, we have seen the funding that encourages students to study these subjects being cut, particularly in terms of postgraduate studies. Given the importance that you've attached to equality issues in bidding to become the next First Minister of Wales, how do you intend to rectify the discrepancies that have emerged in education, such as those that I've mentioned, without the necessary funding?

14:50

Jest i fod yn eglur am un peth, nid 'yn cynnwys' cyrsiau ôl-raddedig ond 'yn unig' mewn cyrsiau ôl-raddedig y mae'r toriad hwnnw wedi digwydd, a'r rheswm anffodus am hynny yw'r pwysau ar ein cyllideb ni. Felly, mae popeth rŷn ni'n gwybod o ran pryd rydych chi'n gwario'r arian ar lwybr addysg unigolyn a pha impact rydych chi'n gallu ei gael yn pwyntio tuag at wario a buddsoddi cyn gynted ag y gallwch chi—felly, yn y blynyddoedd cynnar a'r blynyddoedd ysgol. Mi oedd rhaid imi wneud dewis, yn sgil y pwysau sydd ar gyllideb Llywodraeth Cymru, i dorri hynny ac i sicrhau mai benthyciadau nid grantiau sydd ar gael i fyfyrwyr ôl-raddedig nawr er mwyn inni allu gwarchod mynediad at raddau cyntaf a, hefyd, sicrhau buddsoddiad yn ein hysgolion ni. Does dim un Gweinidog eisiau gwneud y penderfyniad hwnnw, ond rwy'n sicr, o fewn yr ystod o benderfyniadau oedd ar gael, mai dyna'r fersiwn fwyaf blaengar o'r ffordd y gallem ni fuddsoddi'r arian oedd ar gael. 

Just to be clear on one thing, it's not a case of the funding being cut with the 'inclusion of postgraduate courses', but 'only for postgraduate courses', and the unfortunate reason for that is the pressure on our budgets. So, everything we know about when you spend in an individual's learning pathway, and the impact that you can have does point towards investing as early as possible—so, in the early years and school years. I had to make a choice, given the pressures on the Welsh budget, to make a cut there and to ensure that it is loans rather than grants that are available to postgraduate students so that we can safeguard access to initial degrees and ensure investment in our schools. No Minister wants to make that decision, but, certainly, within the range of decisions available to us, that is the most progressive way that we could invest the money available.

Ysgol Ddeintyddol ym Mhrifysgol Bangor
A Dental School in Bangor University

4. Pa drafodaethau mae’r Gweinidog yn eu cael efo’r Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ynglŷn â sefydlu ysgol ddeintyddiaeth ym Mhrifysgol Bangor? OQ60677

4. What discussions has the Minister had with the Minister for Health and Social Services regarding establishing a dental school in Bangor University? OQ60677

Dwi’n trafod amryw o faterion gyda’r Gweinidog iechyd, gan gynnwys deintyddiaeth. Mae Addysg a Gwella Iechyd Cymru yn gyfrifol am ddatblygu cynllun deintyddiaeth ar gyfer y gweithlu, a bydd yn parhau i asesu’r cyfleoedd hyfforddi sydd ar gael, gan gynnwys p’un a oes angen ysgol ddeintyddiaeth ychwanegol.

I discuss a range of issues with the health Minister, including dentistry. Health Education and Improvement Wales are responsible for developing a workforce plan for dentistry and will continue to assess the available training opportunities, including whether an additional dental school is necessary.

Mae'n wych gweld yr ysgol feddygol ym Mhrifysgol Bangor yn mynd o nerth i nerth, efo'r myfyrwyr cyntaf i wneud eu holl gwrs ym Mangor yn cychwyn fis Medi nesaf. Mae'r brifysgol yn rhan hollbwysig o wead economaidd a chymdeithasol y gogledd-orllewin, a does yna ddim dwywaith fod sefydlu ysgol feddygol yn dyrchafu statws y brifysgol ymhellach. O siarad efo'r staff academaidd yno, sefydlu ysgol ddeintyddiaeth ydy'r cam naturiol nesaf ar y daith i wneud Bangor yn ganolfan ragoriaeth astudiaethau iechyd. Mi fyddai hyfforddi deintyddion yn yr ardal hefyd yn helpu i wella'r gwasanaeth deintyddol ac yn denu mwy o ddeintyddion i'r ardal, ac rydyn ni newydd fod yn trafod pa mor brin ydy deintyddion yng Nghymru. A wnewch chi, felly, barhau efo'r trafodaethau cychwynnol ynghylch sefydlu ysgol ddeintyddol ym Mangor a bwrw ati'n egnïol i wneud yr achos dros hynny?

It's great to see the medical school at Bangor University going from strength to strength, with the first students to study the whole course in Bangor starting next September. The university is a crucial part of the economic and social make-up of the north-west of Wales, and there is no doubt that the establishment of a medical school does elevate the status of the university further. Speaking to the academic staff there, the establishment of a dental school is the next natural step on the journey to making Bangor a centre of excellence for health studies. Training dentists in the area would also help to improve the dental service available there and would attract more dentists to the area, and we've just been discussing how scarce dentists are in Wales. So, will you continue with those initial discussions on the establishment of a dental school at Bangor and work actively to make the case for that?

Diolch i Siân Gwenllian am y cwestiwn. Mae Prifysgol Bangor, wrth gwrs, yn darparu addysg o ran gofal deintyddol yn ehangach na deintyddion ar hyn o bryd, ac yn gwneud hynny'n llwyddiannus iawn, ac fel yr oedd hi'n ei ddweud, rŷn ni i gyd yn edrych ymlaen at weld y cohort cyntaf o fyfyrwyr yn cychwyn yn yr ysgol feddygol o fis Medi ymlaen. Mae datblygiadau cyffrous eraill, wrth gwrs, yng ngogledd Cymru, o ran yr academi ddeintyddol sydd o dan awenau'r bwrdd iechyd lleol. Felly, mae datblygiad arloesol yn digwydd eisoes yn y rhanbarth. Rwy'n gweld budd i ysgol ddeintyddol yng Nghymru—un newydd. Allaf i ddim rhoi unrhyw ymrwymiad i'r Aelod am amseru na lleoliad yr ysgol honno, ond, yn sicr, byddai hynny'n ddatblygiad cadarnhaol maes o law.

I thank Siân Gwenllian for that question. Bangor University does provide education in terms of dental care more broadly than dentists, and has done so very successfully, and, as she says, we're looking forward to seeing the first cohort of students starting on their journey in the medical school from September onwards. There are other exciting developments in north Wales, in terms of the dental academy under the auspices of the local health board. So, innovative developments are already happening in the region. I see benefits in having a dental school in Wales—a new one. I can't give any commitment in terms of the timing and location of that, but, certainly, that would be a positive development in due course.

I'm grateful to Siân Gwenllian for raising this really important issue here this afternoon, because it is no exaggeration saying that there is a dentistry crisis in north Wales in particular. Indeed, just in Anglesey in recent weeks, a local practice there has told its 10,000 NHS dental patients that all routine check-ups are being stopped until further notice, which just gives an indication of the scale of the issue there. Minister, do you agree with me that training is a key way of finding a solution to this problem of dentistry at the moment? I certainly welcome the comments you made just now, indicating your support for a dental school somewhere up in north Wales, and, certainly, Bangor would make a lot of sense, with the existing work with the medical school there. So, I'd just like to know, Minister, what work you might be considering undertaking to ensure that quality teachers, facilities and investment would be attracted to a proposition like this, so that we can have this long-term strategy for dentistry in north Wales.

Rwy'n ddiolchgar i Siân Gwenllian am godi'r mater pwysig hwn yma y prynhawn yma, gan nad yw'n or-ddweud i ddweud bod argyfwng deintyddiaeth yng ngogledd Cymru yn enwedig. Yn wir, yn Ynys Môn yn ystod yr wythnosau diwethaf, mae practis lleol yno wedi dweud wrth ei 10,000 o gleifion deintyddol y GIG fod yr holl archwiliadau rheolaidd yn cael eu hatal am y tro, ac mae hynny'n rhoi syniad i chi o raddfa'r broblem yno. Weinidog, a ydych chi'n cytuno â mi fod hyfforddiant yn ffordd allweddol o ddod o hyd i ateb i'r broblem ddeintyddiaeth ar hyn o bryd? Rwy'n sicr yn croesawu'r sylwadau a wnaethoch nawr, yn nodi eich cefnogaeth i ysgol ddeintyddol rywle yng ngogledd Cymru, ac yn sicr, byddai Bangor yn gwneud llawer o synnwyr, gyda'r gwaith presennol gyda'r ysgol feddygol yno. Felly, hoffwn wybod, Weinidog, pa waith y gallech fod yn ystyried ei wneud i sicrhau y byddai athrawon, cyfleusterau a buddsoddiad o safon yn cael eu denu at gynnig fel hwn, fel y gallwn gael strategaeth hirdymor ar gyfer deintyddiaeth yng ngogledd Cymru.

14:55

Well, I'm anxious not to stray into the portfolio responsibilities of the Minister for Heath and Social Services, but, clearly, the need to train more dentists and dental care professionals is something we are looking at very closely at the moment. We've already invested in Bangor University and the development of the all-Wales faculty of dental care professionals, and the first cohort of 12 students are now well into their second year of study, as Sam Rowlands will be aware. Just to be clear, I made no commitment, either, about the timing or the location of the dental school, I'm afraid to say, but I do think that a new dental school, at some point, would be a beneficial development. I would commend the work that is happening in the academy. I think that is a very exciting opportunity for training and for practise, as well.

Wel, rwy'n awyddus i beidio â chrwydro i gyfrifoldebau portffolio'r Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, ond yn amlwg, mae'r angen i hyfforddi mwy o ddeintyddion a gweithwyr proffesiynol gofal deintyddol yn rhywbeth yr ydym yn edrych arno'n agos iawn ar hyn o bryd. Rydym eisoes wedi buddsoddi ym Mhrifysgol Bangor a datblygu cyfadran Cymru gyfan o weithwyr proffesiynol gofal deintyddol, ac mae'r garfan gyntaf o 12 myfyriwr bellach yn eu hail flwyddyn astudio, fel y gŵyr Sam Rowlands. I fod yn glir, ni wneuthum unrhyw ymrwymiad, ychwaith, mewn perthynas ag amseru na lleoliad yr ysgol ddeintyddol, mae arnaf ofn, ond rwy'n credu y byddai ysgol ddeintyddol newydd, ar ryw adeg, yn ddatblygiad buddiol. Rwy'n canmol y gwaith sy'n digwydd yn yr academi. Rwy'n credu bod hwnnw'n gyfle cyffrous iawn ar gyfer hyfforddiant ac ymarfer hefyd.

Diolch i Siân am godi hyn.

Thank you to Siân for raising this issue.

You won't be surprised to hear that I'm going to echo the calls of both Sam and Siân to look at how we can develop dentist training places in north Wales. One of the angles that I'd like us to think about is the Welsh language and that, actually, we need to be the leaders, particularly in north Wales, in moving forward how we train our experts, particularly our dentists, in the Welsh language. The potential of having training places at Bangor does offer that. We know that an analysis of the Welsh dental workforce in 2012 found that 58 per cent of Welsh dental graduates who did their foundational training in Wales entered the local workforce. So, we know that there is a direct correlation between where they train and where they stay. And, for us here in Wales, and in north Wales in particular where we have a high number of Welsh speakers, particularly older people who only speak Welsh, it feels important that we do move that agenda on as quickly as possible. So, I would just like to echo those calls but hear from you, as well, your thoughts about how we do encourage our courses to be working towards people speaking Welsh and delivering treatments in Welsh as well. Diolch yn fawr iawn.

Ni fyddwch yn synnu clywed fy mod am adleisio galwadau Sam a Siân i edrych ar sut y gallwn ddatblygu lleoedd hyfforddi deintyddion yng ngogledd Cymru. Un o'r agweddau yr hoffwn inni feddwl amdani yw'r iaith Gymraeg a'r ffaith bod angen i ni fod yn arweinwyr, yn enwedig yng ngogledd Cymru, wrth ddatblygu'r ffordd yr ydym yn hyfforddi ein harbenigwyr, yn enwedig ein deintyddion, yn y Gymraeg. Mae'r potensial o gael lleoedd hyfforddi ym Mangor yn cynnig hynny. Gwyddom fod dadansoddiad o weithlu deintyddol Cymru yn 2012 wedi canfod bod 58 y cant o raddedigion deintyddol Cymru a wnaeth eu hyfforddiant sylfaenol yng Nghymru wedi ymuno â'r gweithlu lleol. Felly, rydym yn gwybod bod cydberthynas uniongyrchol rhwng lle maent yn hyfforddi a lle maent yn aros. Ac i ni yma yng Nghymru, ac yn y gogledd yn enwedig lle mae gennym nifer uchel o siaradwyr Cymraeg, yn enwedig pobl hŷn sydd ond yn siarad Cymraeg, mae'n teimlo'n bwysig ein bod yn symud yr agenda honno yn ei blaen cyn gynted â phosibl. Felly, hoffwn adleisio'r galwadau hynny ond hefyd hoffwn glywed eich syniadau chi ynglŷn â sut y gallwn sicrhau bod ein cyrsiau'n gweithio tuag at gael pobl i siarad Cymraeg a darparu triniaethau yn y Gymraeg hefyd. Diolch yn fawr iawn.

Well, being able to practise as a dentist or as a clinician of any sort through the medium of Welsh is really important from the point of view of the profession, but also, most importantly, from the point of view of the person receiving care, who is perfectly entitled to make whatever choice they wish in terms of the language in which they prefer to be cared for. We know that that is the reason behind the 'Mwy na geiriau' strategy that the health service has more broadly in this area. So, I absolutely recognise and agree with that. And the work that the Coleg Cymraeg Cenedlaethol does in order to make available options for people to study medicine and dentistry through the medium of Welsh is absolutely fantastic and a really positive development. I also agree with the point the Member made about making available more training and university places. We have, of course, done that both in medicine and in dentistry over recent years, very much with the point in mind that the Member makes that, by doing so, we hope very much to be able to retain people to practise here in Wales and, wherever possible, to do so, as she says, through the medium of Welsh.

Wel, mae gallu ymarfer fel deintydd neu fel clinigydd o unrhyw fath drwy gyfrwng y Gymraeg yn bwysig iawn o safbwynt y proffesiwn, ond hefyd, yn bwysicaf oll, o safbwynt yr unigolyn sy'n derbyn gofal, sydd â pherffaith hawl i wneud pa bynnag ddewis y maent yn dymuno ei wneud o ran yr iaith y byddai'n well ganddynt dderbyn gofal ynddi. Gwyddom mai dyna'r rheswm y tu ôl i'r strategaeth 'Mwy na geiriau' sydd gan y gwasanaeth iechyd yn ehangach yn y maes hwn. Felly, rwy'n cydnabod ac yn cytuno'n llwyr â hynny. Ac mae'r gwaith y mae'r Coleg Cymraeg Cenedlaethol yn ei wneud er mwyn sicrhau bod opsiynau ar gael i bobl astudio meddygaeth a deintyddiaeth drwy gyfrwng y Gymraeg yn gwbl wych ac yn ddatblygiad cadarnhaol iawn. Rwyf hefyd yn cytuno â'r pwynt a wnaeth yr Aelod ynglŷn â sicrhau bod mwy o leoedd hyfforddi ar gael a bod mwy o leoedd ar gael mewn prifysgolion. Rydym wedi gwneud hynny ym maes meddygaeth wrth gwrs ac ym maes deintyddiaeth dros y blynyddoedd diwethaf, gyda'r pwynt y mae'r Aelod yn ei wneud mewn golwg, ein bod yn gobeithio, drwy wneud hynny, y gallwn gadw pobl i ymarfer yma yng Nghymru, a lle bynnag y bo'n bosibl, i wneud hynny, fel y mae'n dweud, drwy gyfrwng y Gymraeg.

TAAU a Chyflogwyr
VCSEs and Employers

5. Sut mae Llywodraeth Cymru yn cynnwys cyflogwyr wrth ddatblygu TAAU? OQ60675

5. How is the Welsh Government involving employers in the development of VCSEs? OQ60675

Qualifications Wales consulted on their full offer proposals in spring 2023, and responses were received from a range of different organisations including employers, but also education professionals, parents and carers. I am publishing our consultation on 14-16 learning very soon and we have also engaged closely with employer groups in developing that.

Ymgynghorodd Cymwysterau Cymru ar eu cynigion llawn yng ngwanwyn 2023, a derbyniwyd ymatebion gan ystod o wahanol sefydliadau gan gynnwys cyflogwyr, ond hefyd gweithwyr addysg proffesiynol, rhieni a gofalwyr. Byddaf yn cyhoeddi ein hymgynghoriad ar ddysgu 14-16 yn fuan iawn ac rydym hefyd wedi ymgysylltu'n agos â grwpiau cyflogwyr wrth ddatblygu hwnnw.

Thank you, Minister, for that answer. It is crucial that employers are intimately engaged in the development and implementation of these exciting new qualifications. Now, the development of the new VCSEs in Wales is a major step forward in putting technical, vocational and professional routes of learning at the same status as GCSEs, allowing students, under these new qualifications and the new curriculum, to really shape the right learning and career pathways for them, including, I have to say, mixing and matching from options in the VCSE and the GCSE pathways. Does he believe, as I do, that parity of esteem of the VCSEs and GCSEs is, indeed, a desirable aim in itself, as it will give learners the confidence to make the most of their own skills and their talents by choosing their own pathway, best suited to their own dreams and aspirations, and a tangible outcome of that will be seeing the achievements of learners in VCSEs and GCSEs given equal prominence and equal cause for celebration in the award ceremonies of schools and colleges up and down the land throughout Wales?

Diolch am eich ateb, Weinidog. Mae'n hanfodol fod cyflogwyr yn ymwneud yn agos â'r gwaith o ddatblygu a gweithredu'r cymwysterau newydd cyffrous hyn. Nawr, mae datblygu'r TAAU newydd yng Nghymru yn gam mawr ymlaen er mwyn sicrhau bod llwybrau dysgu technegol, galwedigaethol a phroffesiynol yn cael yr un statws â TGAU, gan ganiatáu i fyfyrwyr, o dan y cymwysterau newydd hyn a'r cwricwlwm newydd, lywio'r llwybrau dysgu a gyrfa cywir ar eu cyfer nhw, gan gynnwys, mae'n rhaid i mi ddweud, dewis a dethol o opsiynau yn y llwybrau TAAU a TGAU. A yw'n credu, fel fi, fod parch cydradd i'r TAAU a'r TGAU yn nod dymunol ynddo'i hun, gan y bydd yn rhoi hyder i ddysgwyr wneud y gorau o'u sgiliau a'u doniau eu hunain drwy ddewis eu llwybr eu hunain, sy'n fwyaf addas i'w breuddwydion a'u dyheadau eu hunain, ac un canlyniad pendant i hynny fydd gweld cyflawniadau dysgwyr mewn TAAU a TGAU yn cael amlygrwydd cyfartal, ac yn achos dathlu cyfartal yn seremonïau gwobrwyo ysgolion a cholegau ar hyd a lled Cymru?

15:00

I do agree entirely with what Huw Irranca-Davies has said. We speak a lot, don't we, about parity of esteem between vocational and academic qualifications? I think having sister brands, if you like, of GCSE and VCSE is part of how that can be communicated, that parity, that sense of them being, as they are, equivalent. So, I think that is really important, and I agree with him, I would hope to see people mixing and matching, as he says. With the newly expanded range of GCSEs in new areas that feel more applied, perhaps, than some of the traditional GCSEs, I think there's a really exciting opportunity for a learner to have a portfolio of qualifications that really does reflect their particular delight and, maybe, their future career path. Actually, employers were telling us that the plethora of vocational qualifications that VCSEs are designed to be a more streamlined version of is sometimes confusing to employers, just because of the breadth of them, as much as anything. So, having that more focused offer and that sense of clear parity is really, really important.

Rwy'n cytuno'n llwyr â'r hyn mae Huw Irranca-Davies wedi'i ddweud. Rydym yn siarad llawer, onid ydym, am barch cydradd rhwng cymwysterau galwedigaethol ac academaidd? Rwy'n credu bod cael chwaer frandiau, os mynnwch, TGAU a TAAU yn rhan o sut y gellir cyfathrebu hynny, yr ymdeimlad eu bod yn gyfartal, fel y maent. Felly, rwy'n credu bod hynny'n bwysig iawn, ac rwy'n cytuno ag ef, byddwn yn gobeithio gweld pobl yn dewis a dethol, fel y mae'n dweud. Gyda'r ystod newydd o gymwysterau TGAU mewn meysydd newydd sy'n teimlo'n fwy cymhwysol, efallai, na rhai o'r cymwysterau TGAU traddodiadol, credaf fod cyfle cyffrous iawn i ddysgwr gael portffolio o gymwysterau sy'n wirioneddol adlewyrchu'r hyn sy'n rhoi pleser arbennig iddynt, a'u llwybr gyrfa yn y dyfodol efallai. Mewn gwirionedd, roedd cyflogwyr yn dweud wrthym fod y llu o gymwysterau galwedigaethol y mae TAAU wedi'u cynllunio i fod yn fersiwn symlach ohonynt weithiau'n ddryslyd i gyflogwyr, dim ond oherwydd eu hehangder yn fwy na dim. Felly, mae cael cynnig ag iddo fwy o ffocws ac ymdeimlad o gydraddoldeb clir yn wirioneddol bwysig.

Thank you for that response to Huw Irranca-Davies, Minister. I too am a great fan, actually, of the introduction of the VCSEs. I think that they're an opportunity to put that parity of esteem with academic qualifications. But, of course, the important thing is that many people will not just live and work in Wales once they leave a place of education—some of them will want to go on to study vocational qualifications further in England, Scotland or other parts of the UK, and, indeed, into the world of work in those places too. So, what work is the Welsh Government doing with employers to make sure that people across the United Kingdom are aware of the value of these new qualifications, once they're rolled out, and that they're not just something that Welsh employers recognise?

Diolch am yr ymateb i Huw Irranca-Davies, Weinidog. Rwyf innau hefyd yn frwd fy nghefnogaeth i gyflwyno'r TAAU. Rwy'n credu eu bod yn gyfle i sicrhau parch cydradd â chymwysterau academaidd. Ond wrth gwrs, y peth pwysig yw y bydd llawer o bobl nid yn unig yn byw a gweithio yng Nghymru ar ôl iddynt adael sefydliad addysg—bydd rhai ohonynt am fynd ymlaen i astudio cymwysterau galwedigaethol ymhellach yn Lloegr, yr Alban neu rannau eraill o'r DU, ac yn wir, i mewn i fyd gwaith yn y llefydd hynny hefyd. Felly, pa waith y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud gyda chyflogwyr i sicrhau bod pobl ledled y Deyrnas Unedig yn ymwybodol o werth y cymwysterau newydd hyn, pan gânt eu cyflwyno, ac nad ydynt yn rhywbeth y mae cyflogwyr Cymru yn unig yn ei gydnabod?

The Member makes an important point, and it is important both when reforms happen in Wales and also when reforms happen in England, as with the T-levels most recently, that the particular nature of vocational qualifications, and GCSEs in this context as well, is recognised and portable, in that sense; it is very, very important. So, I know that, as the qualifications regulator, Qualifications Wales itself has very, very detailed and regular engagement with the other examination regulators across the UK to ensure that people understand, in all parts of the UK, the parity and the portability of the qualifications. But in the work of design and the work that we've done as a Government around the 14-16 offer more broadly, as well as engaging with employers, we've engaged with UK-wide employers' organisations, such as the Federation of Small Businesses or the Confederation of British Industry, who are able to make sure that there is a wider audience for the thinking, both in Wales, and, I think, also in England.

Mae'r Aelod yn gwneud pwynt pwysig, ac mae'n bwysig pan fydd diwygiadau'n digwydd yng Nghymru a hefyd pan fydd diwygiadau'n digwydd yn Lloegr, fel yn achos y lefelau T yn fwyaf diweddar, fod natur benodol cymwysterau galwedigaethol, a TGAU yn y cyd-destun hwn hefyd, yn cael ei chydnabod a'u bod yn gludadwy yn yr ystyr honno; mae'n bwysig tu hwnt. Felly, rwy'n gwybod bod Cymwysterau Cymru, fel y rheoleiddiwr cymwysterau, yn ymgysylltu'n drylwyr a rheolaidd iawn â'r rheoleiddwyr arholiadau eraill ledled y DU i sicrhau bod pobl yn deall, ym mhob rhan o'r DU, fod y cymwysterau'n gydradd ac yn gludadwy. Ond yn y gwaith cynllunio a'r gwaith a wnaethom fel Llywodraeth ynghylch y cynnig 14-16 yn ehangach, yn ogystal ag ymgysylltu â chyflogwyr, rydym wedi ymgysylltu â sefydliadau cyflogwyr ledled y DU, megis Ffederasiwn y Busnesau Bach neu Gydffederasiwn Diwydiant Prydain, sy'n gallu sicrhau bod cynulleidfa ehangach ar gyfer y syniad yng Nghymru, ac yn Lloegr hefyd, rwy'n credu.

Yr Eisteddfod Genedlaethol
The National Eisteddfod

6. Sut mae Llywodraeth Cymru'n gweithio gyda Eisteddfod Genedlaethol Cymru a Chyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf i sicrhau gwaddol o ran y Gymraeg yn sgil yr Eisteddfod yn dod i'r ardal eleni? OQ60683

6. How is the Welsh Government working with the National Eisteddfod of Wales and Rhondda Cynon Taf County Borough Council to ensure a legacy for the Welsh language in light of the Eisteddfod visiting the area this year? OQ60683

Rŷn ni’n cydweithio’n agos â’r Eisteddfod Genedlaethol a’r cyngor wrth iddyn nhw barhau i gynnal yr Eisteddfod Genedlaethol yn Rhondda Cynon Taf eleni. Mae’r Eisteddfod, wrth gwrs, yn llawer mwy na gŵyl; mae’n brosiect tair blynedd sy’n sicrhau'r gwaddol ieithyddol, diwylliannol ac economaidd hollbwysig hwnnw. Mae’n fraint gallu cefnogi prosiect sy’n gwireddu hynny.

We are working closely with the National Eisteddfod and the council as they prepare to hold the National Eisteddfod in Rhondda Cynon Taf this year. The Eisteddfod, of course, is much more than a festival; it is a three-year project that ensures a legacy that is linguistic, cultural and economic, which is vital. It is a privilege to be able to support a project that makes that a reality.

Diolch, Weinidog. Fel dŷch chi'n gallu dychmygu, dwi'n siŵr, mae yna gynnwrf aruthrol yn yr ardal fod yr Eisteddfod yn dod, a dwi'n gobeithio y bydd pawb yma yn dod i Bontypridd ym mis Awst eleni. Does yna ddim Eisteddfod Genedlaethol wedi bod am ddegawdau yn yr ardal, a nifer erioed wedi profi beth ydy Eisteddfod, felly mae hi'n dalcen caled o ran ceisio argyhoeddi pobl o bwysigrwydd Eisteddfod a'r gwaddol amlwg hwnnw dŷn ni'n gyfarwydd efo fo mewn ardaloedd eraill.

Un o'r prif bryderon ydy ei bod hi'n digwydd ym mharc Ynysangharad, sy'n barc gwych yng nghanol tref Pontypridd, ond sydd hefyd yn cael ei ddefnyddio gan filoedd o bobl yn ddyddiol, yn arbennig yn ystod y gwyliau haf. Mae yna nifer o bethau negyddol yn cael eu dweud am yr Eisteddfod ar y funud oherwydd bod y parc am fod ar gau am, o bosib, nifer o wythnosau oherwydd yr Eisteddfod yn dod. Mae Llywodraeth Cymru wedi gweithio gyda’r Eisteddfod mewn blynyddoedd yn y gorffennol i sicrhau mynediad am ddim i drigolion lleol neu gael prisiau rhatach. Oes yna unrhyw gynlluniau eleni er mwyn sicrhau bod y gwaddol hwnnw mewn ardal sy’n allweddol o ran twf y Gymraeg yn cael ei wireddu?

Thank you, Minister. As you can imagine, I'm sure, there is huge excitement in the area that the Eisteddfod is coming, and I hope that everyone here will come to Pontypridd in August of this year. There hasn't been a National Eisteddfod in the area for decades, and many have never experienced an Eisteddfod, so it is a big ask in terms of convincing people of the importance of the Eisteddfod and the clear legacy that we are familiar with in other areas of Wales.

One of the main concerns is that it's happening at Ynysangharad park, which is a wonderful park in the middle of the town of Pontypridd, but is also used by thousands of people on a daily basis, especially during the summer holidays. There are a number of negative things being said about the Eisteddfod at the moment because the park will be closed for, possibly, a number of weeks because of the visit of the Eisteddfod. Now, the Welsh Government has worked with the Eisteddfod in previous years to ensure free access for local people or to have discounted ticketing. Are there any plans this year in order to ensure that that legacy, in an area that is crucial to the growth of the Welsh language, is delivered?

15:05

Wel, mae brwdfrydedd lleol yn uchel iawn am yr ŵyl. Rŷn ni’n gwybod am y gwaith sy’n digwydd i sicrhau bod cymunedau lleol yn deall beth yw’r cynnig sydd ar gael gyda’r Eisteddfod. Felly, mae taith Maes B yn cael ei chynnal yn yr ysgolion dros y misoedd nesaf. Bydd pob disgybl blwyddyn 6 a 7 ymhob ysgol yn cael y cyfle i fwynhau sioe am yr Eisteddfod yn rhad ac am ddim, a chynnal gweithdai Merched yn Gwneud Miwsig i annog merched 16 i 25 i ymddiddori mwy mewn cerddoriaeth Gymraeg. Mae gwobrau busnes lleol, ac mae gwaith yn digwydd gyda Interlink er mwyn cynyddu gwirfoddoli. Felly, mewn amryw o ffyrdd, mae’r Eisteddfod eisoes yn cael dylanwad ac yn ymestyn i’r cymunedau cyfagos yn barod, ac mae hynny’n beth positif iawn, ac wrth wneud hynny, yn y pen draw, rŷn ni’n sicrhau’r gwaddol hollbwysig hwnnw.

O ran Eisteddfod fforddiadwy, Eisteddfod am ddim, dwi’n credu y gwnaeth yr Aelod sôn, fel y mae hi’n gwybod, mae cyllideb Llywodraeth Cymru o dan bwysau sylweddol iawn. Dwi wedi siarad yn barod gyda phrif weithredwr yr Eisteddfod am sefyllfa’r Eisteddfod ym Mhontypridd, ac mae swyddogion wedi gofyn i’r Eisteddfod a’i phartneriaid am opsiynau posib i ni eu hystyried. Gallaf i ddim ymrwymo i unrhyw beth ar hyn o bryd, ond mae’r trafodaethau hynny yn digwydd yn barod.

Well, there is high local enthusiasm for the festival. We know about the work that’s going on to ensure that local communities understand the offer of the Eisteddfod. So, there is a Maes B tour that is being held in schools in the coming months, and every year 6 and 7 pupil will have an opportunity to enjoy a show about the Eisteddfod free of charge, and there is a workshop to encourage 16 to 25-year-old women to take a greater interest in Welsh music. Local business awards are happening, and there’s work happening with Interlink to encourage volunteering. So, in many ways, the Eisteddfod is already having an influence and reaching out to the neighbouring communities, and that’s a very positive thing, and in doing that, ultimately, will ensure that vital legacy.

In terms of an affordable or a free Eisteddfod, as I think the Member mentioned, as she knows, the Welsh Government budget is under great pressure, and I have spoken already with the chief executive of the Eisteddfod about the Pontypridd site, and officials have asked the Eisteddfod about possible options for us to consider. I can’t commit to anything at the moment, but those discussions are already happening.

Addysg Blynyddoedd Cynnar
Early Years Education

7. Pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o effaith ei pholisïau ar addysg blynyddoedd cynnar? OQ60704

7. What assessment has the Welsh Government made of the impact of its policies on early years education? OQ60704

We regularly engage with early years education practitioners, childcare providers and our partners, including Estyn, local authorities, and umbrella organisations like Mudiad Meithrin, to best understand our successes and challenges in the early years, and remain responsive to the needs of the sector.

Rydym yn ymgysylltu'n rheolaidd ag addysgwyr blynyddoedd cynnar, darparwyr gofal plant a'n partneriaid, gan gynnwys Estyn, awdurdodau lleol, a sefydliadau ymbarél fel Mudiad Meithrin, i ddeall ein llwyddiannau a'n heriau yn y blynyddoedd cynnar yn y ffordd orau, ac i barhau i ymateb i anghenion y sector.

Thanks for that, Minister. I think it’s clear from an abundance of evidence just how important the early years are, and I know that it’s one of the Welsh Government’s cross-cutting priorities, and I think nought to seven years is defined as those early years. And we know that within that, the first three years are particularly important, given the rapid neurological growth during those ages. It’s clear, isn’t it, Minister, as I say, with an abundance of evidence, that investing in the early years produces benefits throughout the life course. It really is an investment that brings those long-term lifelong benefits. Given that, could you give us a flavour of Welsh Government thinking and your thinking, Minister, in terms of how we build on the investment we’ve already made to really prioritise these years that are so absolutely crucial?

Diolch am hynny, Weinidog. Rwy'n credu ei bod yn amlwg o ddigonedd o dystiolaeth pa mor bwysig yw'r blynyddoedd cynnar, a gwn ei fod yn un o flaenoriaethau trawsbynciol Llywodraeth Cymru, ac rwy'n credu y dylid diffinio dim i saith oed fel y blynyddoedd cynnar hynny. Ac rydym yn gwybod o fewn hynny fod y tair blynedd gyntaf yn arbennig o bwysig, o ystyried y twf niwrolegol cyflym yn ystod yr oedrannau hynny. Mae'n amlwg, onid yw, Weinidog, fel y dywedais, gyda digonedd o dystiolaeth, fod buddsoddi yn y blynyddoedd cynnar yn creu manteision gydol oes. Mae'n fuddsoddiad sy'n creu manteision hirdymor mewn gwirionedd. O ystyried hynny, a allech chi roi blas i ni o farn Llywodraeth Cymru a'ch barn chi, Weinidog, ynglŷn â'r modd yr adeiladwn ar y buddsoddiad a wnaethom eisoes i flaenoriaethu'r blynyddoedd hyn sydd mor hollbwysig?

I do agree with what John Griffiths says about the centrality of very early years provision in giving each of our young people the very best start in life. I think what’s important is a joined-up approach to early childhood play, to learning and to care, the kind of approach that we advocate as a Government, and I hope we’ll continue to advocate. That’s the best way, I think, of supporting the nurturing, the learning, the development of all nought to five-year-olds, actually, in Wales.

I’m very pleased that we’ve expanded Flying Start provision, and we are well on track to making sure that we provide access to another 9,500 two-year-olds. And I think that’s fantastic, and to be able to do that outside the geographic limitations that have been the case for obvious reasons to date, I do think is very, very positive. And this year and next year we’re investing £46 million in the expansion, and I think the offer that Flying Start provides of that additional package of support, we know is very well evidenced and very, very effective in supporting both young children and their parents.

On the other hand, we have a childcare offer that provides, as you will know, up to 30 hours of Government-funded early education and childcare. And I think the key is to strengthen now and build on the universal provision of early education and to make sure that we focus, I think initially at least, in expanding that offer to our two-year-olds, and then building up from that.

Rwy'n cytuno â'r hyn y mae John Griffiths yn ei ddweud am bwysigrwydd darpariaeth y blynyddoedd cynnar iawn i roi'r dechrau gorau mewn bywyd i bob un o'n pobl ifanc. Rwy'n credu mai'r hyn sy'n bwysig yw dull cydgysylltiedig o weithredu ar chwarae plentyndod cynnar, ac ar ddysgu a gofalu, y math o ddull yr ydym yn ei gefnogi fel Llywodraeth ac y gobeithiaf y byddwn yn parhau i'w gefnogi. Dyna'r ffordd orau, rwy'n credu, o gefnogi meithrin, dysgu, datblygiad pob plentyn dim i bum mlwydd oed yng Nghymru.

Rwy'n falch iawn ein bod wedi ehangu darpariaeth Dechrau'n Deg, ac rydym yn sicr ar y trywydd iawn i sicrhau ein bod yn darparu mynediad i 9,500 o blant eraill dwyflwydd oed. Ac rwy'n credu bod hynny'n wych, ac rwy'n credu bod gallu gwneud hynny y tu allan i'r cyfyngiadau daearyddol, sydd wedi bod yno am resymau amlwg hyd yma, yn gadarnhaol iawn. Ac eleni a'r flwyddyn nesaf rydym yn buddsoddi £46 miliwn yn yr ehangu, ac fe wyddom fod y cynnig y mae Dechrau'n Deg yn ei ddarparu ar ffurf y pecyn cymorth ychwanegol hwnnw, yn seiliedig ar dystiolaeth dda iawn ac yn effeithiol iawn wrth gefnogi plant ifanc a'u rhieni.

Ar y llaw arall, mae gennym gynnig gofal plant sydd, fel y gwyddoch, yn darparu hyd at 30 awr o addysg gynnar a gofal plant a ariennir gan y Llywodraeth. Ac rwy'n credu mai'r allwedd yw cryfhau nawr ac adeiladu ar ddarpariaeth addysg gynnar gyffredinol a sicrhau ein bod yn canolbwyntio, ar y dechrau o leiaf, ar ehangu'r cynnig i'n plant dwyflwydd oed, ac adeiladu ar hynny.

Cyllidebau Addysg
Education Budgets

8. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'u cael gyda Chyngor Bwrdeistref Sirol Conwy ynghylch y toriadau addysg a gynigiwyd gan ei gabinet? OQ60686

8. What discussions has the Minister had with Conwy County Borough Council regarding the education cuts proposed by its cabinet? OQ60686

It is vital that communication channels are active, especially during financially challenging times. I engage closely with local government on budget issues and meet leaders through the finance sub-group and other groups, as appropriate. I also visit schools to listen first-hand to the funding experiences of headteachers. 

Mae'n hanfodol fod sianeli cyfathrebu yn weithredol, yn enwedig mewn cyfnod heriol yn ariannol. Rwy'n ymgysylltu'n agos â llywodraeth leol ar faterion cyllidebol ac yn cyfarfod ag arweinwyr drwy'r is-grŵp cyllid a grwpiau eraill, fel y bo'n briodol. Byddaf hefyd yn ymweld ag ysgolion i wrando'n uniongyrchol ar brofiadau ariannu penaethiaid. 

15:10

Daeth y Dirprwy Lywydd (David Rees) i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer (David Rees) took the Chair.

Thank you. As a result of this Welsh Government's very poor settlement to Conwy County Borough Council, they now sit in a £25 million hole and are planning to hike up council tax by as much, possibly, as 11 per cent. It was the highest at 9.9 per cent last year. Now, you'll be aware that a number of headteachers have written in asking for our support—how we can allow these education cuts to go ahead. Now, writing in—a story from one of my constituents stuck out to me, and it said that a 16-year-old girl tried to take her own life due to her terrible mental health. She explains that, if it were not for the pastoral service provided by the school, she wouldn't have been able to carry on much longer. I've spoken to a headteacher this morning and he said now that, with the extra curriculum, with all the other things that are coming forward, regulations and where you're putting burdens on their shoulders, they are simply running out of money at a fair rate. These cuts will jeopardise these vital services. What will you do to address with your own Cabinet these cuts and ensure that a better funding settlement comes forward to Conwy County Borough Council? Diolch.

Diolch. O ganlyniad i setliad gwael iawn Llywodraeth Cymru i Gyngor Bwrdeistref Sirol Conwy, maent bellach yn eistedd mewn twll gwerth £25 miliwn ac yn bwriadu codi'r dreth gyngor gymaint ag 11 y cant, o bosibl. Dyna oedd yr uchaf ar 9.9 y cant y llynedd. Nawr, fe fyddwch yn ymwybodol fod nifer o benaethiaid wedi ysgrifennu i ofyn am ein cefnogaeth—sut y gallwn ganiatáu i'r toriadau addysg hyn ddigwydd. Nawr, roedd stori gan un o fy etholwyr yn sefyll allan i mi, a dywedodd fod merch 16 oed wedi ceisio cyflawni hunanladdiad oherwydd ei hiechyd meddwl ofnadwy. Mae'n esbonio, oni bai am y gwasanaeth bugeiliol a ddarparwyd gan yr ysgol, na fyddai wedi gallu dal ati am lawer hirach. Siaradais â'r pennaeth y bore yma a dywedodd nawr, gyda'r cwricwlwm ychwanegol, gyda'r holl bethau eraill sy'n cael eu cyflwyno, rheoliadau a lle rydych chi'n rhoi beichiau ar eu hysgwyddau, eu bod yn rhedeg yn brin o arian yn gyflym. Bydd y toriadau hyn yn peryglu'r gwasanaethau hanfodol hyn. Beth ydych chi'n mynd i'w wneud i fynd i'r afael â'r toriadau hyn gyda'ch Cabinet eich hun a sicrhau bod setliad ariannu gwell yn dod i Gyngor Bwrdeistref Sirol Conwy? Diolch.

I thank Janet Finch-Saunders for the question. We've prioritised protecting core front-line public services, including schools, through protecting the indicative rise, which we indicated to local government, of 3.1 per cent overall. She will know that, in particular, in the case of Conwy and a small number of local authorities, the Government provided additional funding—in Conwy's case, of £1.3 million—to ensure that no authority will receive less than a 2 per cent increase, thereby introducing an effective floor this year, given the effect of the allocation and the formula that would otherwise have meant that that 2 per cent level had been breached. 

The 2024-25 final settlement will be published on 27 February, and this will include additional funding recently announced, following the UK Government's announcement, which has led to a consequential allocation of around £25 million to Wales. This is being allocated to local government in full, with part of the funding being used to restore the social care workforce grant and the remainder being allocated to the revenue support grant as part of the settlement, which will then enable councils to support those pressures, both in social care and in education. 

I will just remind her, though, that even in times when the Welsh Government has protected entirely local authority budgets, Conwy under the previous Conservative administration actually cut school budgets by over 3 per cent. And if she doesn't take my word for it, she can ask her colleague behind her, who was the leader at the time that that happened. 

Diolch i Janet Finch-Saunders am y cwestiwn. Rydym wedi blaenoriaethu diogelu gwasanaethau cyhoeddus rheng flaen craidd, gan gynnwys ysgolion, drwy ddiogelu'r cynnydd dangosol a ddynodwyd gennym ar gyfer llywodraeth leol, sef 3.1 y cant yn gyffredinol. Fe fydd hi'n gwybod, yn fwyaf arbennig yn achos Conwy a nifer fach o awdurdodau lleol, fod y Llywodraeth wedi darparu cyllid ychwanegol—£1.3 miliwn yn achos Conwy—i sicrhau na fydd yr un awdurdod yn cael llai na chynnydd o 2 y cant, a thrwy hynny'n cyflwyno cyllid gwaelodol effeithiol eleni, o ystyried effaith y dyraniad a'r fformiwla a fyddai wedi golygu fel arall fod y lefel o 2 y cant wedi'i thorri. 

Bydd setliad terfynol 2024-25 yn cael ei gyhoeddi ar 27 Chwefror, a bydd yn cynnwys cyllid ychwanegol a gyhoeddwyd yn ddiweddar, yn dilyn cyhoeddiad Llywodraeth y DU, sydd wedi arwain at ddyraniad canlyniadol o tua £25 miliwn i Gymru. Mae hwn yn cael ei ddyrannu i lywodraeth leol yn llawn, gyda rhan o'r cyllid yn cael ei ddefnyddio i adfer grant y gweithlu gofal cymdeithasol a'r gweddill yn cael ei ddyrannu i'r grant cynnal refeniw fel rhan o'r setliad, a fydd wedyn yn galluogi cynghorau i gynnal y pwysau hwn ym maes gofal cymdeithasol ac mewn addysg. 

Rwyf am ei hatgoffa, er hynny, hyd yn oed ar adegau pan fo Llywodraeth Cymru wedi diogelu cyllidebau awdurdodau lleol yn gyfan gwbl, fod Conwy o dan y weinyddiaeth Geidwadol flaenorol wedi torri dros 3 y cant oddi ar gyllidebau ysgolion. Ac os nad yw'n fy nghredu i, gall ofyn i'w chyd-Aelod y tu ôl iddi, a oedd yn arweinydd ar yr adeg y digwyddodd hynny. 

Cefnogi Dysgwyr Ôl-16 sydd ag Anableddau Dysgu
Support for Post-16 Learners with Learning Disabilities

9. Sut mae'r Llywodraeth yn cefnogi dysgwyr ôl-16 sydd ag anableddau dysgu yng Ngorllewin De Cymru? OQ60679

9. How is the Government supporting post-16 learners with learning disabilities in South Wales West? OQ60679

Mae’r system anghenion dysgu ychwanegol yn cefnogi dysgwyr i fyny at 25 oed sydd ag anghenion dysgu ychwanegol yng Ngorllewin De Cymru. Yng nghyllideb ddrafft y flwyddyn nesaf, dwi wedi diogelu ein buddsoddiad sylweddol yn narpariaeth ADY ôl-16 gydag £19.8 miliwn i golegau addysg bellach ac £13.8 miliwn i leoliadau arbenigol ôl-16.

The additional learning needs system supports learners from nought to 25 years with ALN in South Wales West. In next year’s draft budget, I have protected our significant investment in post-16 ALN provision with £19.8 million to further education colleges and £13.8 million for post-16 specialist placements.

Diolch, Weinidog. I wrote to you recently, as chair of the cross-party group on learning disability, and in the letter I raised a number of issues that the group felt needed to be addressed to ensure young people with a learning disability are not unfairly disadvantaged when trying to access post-16 education, which, of course, can have a significant impact on their mental health and well-being, as well as their education and career prospects. And in your response, as you did now, you stated that you've protected funding for post-16 ALN provision and specialist placements in the draft budget. Welsh Government has been responsible for making decisions regarding funding placements for young people who require that access to specialist provision, but this will change as a part of the ALN system, with responsibility and funding being transferred to local authorities. So, could you confirm when the Government will be publishing arrangements for how funding for learners who may require those placements at specialist colleges will be protected when the funding is fully devolved to local authorities, to ensure that all learners are able to access the additional learning provision they need in line with their less disabled peers? Diolch. 

Diolch, Weinidog. Ysgrifennais atoch yn ddiweddar, fel cadeirydd y grŵp trawsbleidiol ar anabledd dysgu, ac yn y llythyr fe godais nifer o faterion y credai'r grŵp fod angen mynd i'r afael â nhw er mwyn sicrhau nad yw pobl ifanc ag anabledd dysgu dan anfantais annheg wrth geisio cael mynediad at addysg ôl-16, sydd, wrth gwrs, yn gallu cael effaith sylweddol ar eu hiechyd meddwl a'u lles, yn ogystal â'u haddysg a'u rhagolygon gyrfa. Ac yn eich ymateb, fel y gwnaethoch chi nawr, fe ddywedoch chi eich bod wedi diogelu cyllid ar gyfer darpariaeth ADY ôl-16 a lleoliadau arbenigol yn y gyllideb ddrafft. Mae Llywodraeth Cymru wedi bod yn gyfrifol am wneud penderfyniadau ynghylch ariannu lleoliadau i bobl ifanc sydd angen y mynediad hwnnw at ddarpariaeth arbenigol, ond bydd hyn yn newid fel rhan o'r system ADY, gyda chyfrifoldeb a chyllid yn cael eu trosglwyddo i awdurdodau lleol. Felly, a allwch chi gadarnhau pryd y bydd y Llywodraeth yn cyhoeddi trefniadau ar gyfer y ffordd y bydd cyllid ar gyfer dysgwyr a allai fod angen y lleoliadau hynny mewn colegau arbenigol yn cael ei ddiogelu pan fydd y cyllid wedi'i ddatganoli'n llawn i awdurdodau lleol, er mwyn sicrhau bod pob dysgwr yn gallu cael mynediad at y ddarpariaeth ddysgu ychwanegol sydd ei hangen arnynt yn unol â'u cyfoedion llai anabl? Diolch. 

Yes, certainly. This is, of course, the first year in which the new ALN reforms will be introduced post 16, so it's the beginning of that process from this year. So, in a sense, it's early days in the implementation of the ALN regime in post-16, but the national implementation lead has been working closely with colleges—a post that is hosted within ColegauCymru—and I think, on the ground, what that has meant is that colleges have been able to adapt quite quickly to their new responsibilities and have been able to, where they've had to, restructure their arrangements, train staff and develop enhanced additional learning provision, and, importantly, to work on those transition processes, which will ensure the right level of support is in place for young people as they move from school to college.

She is right to say that there will be a transfer of the responsibility from the Welsh Government to councils in relation to the funding for supporting these young people. We will continue to secure and fund specialist post-16 placements for those young people who have not yet moved onto the ALN system, and we've put in place interim arrangements and guidance for local authorities to make decisions on placements for those moving to the ALN system from 2023 until 2024-25. The expectation is that full funding will be transferred to local authorities by the end of the 2024-25 school year, and we are currently discussing with local authorities how best to implement this, and, when those discussions have concluded, I will then be able to provide further information.

Yn sicr. Dyma yw'r flwyddyn gyntaf y bydd y diwygiadau ADY newydd yn cael eu cyflwyno ar ôl 16 wrth gwrs, felly dyma ddechrau'r broses honno o eleni ymlaen. Felly, ar un ystyr, mae'n ddyddiau cynnar ar weithredu'r gyfundrefn ADY ôl-16, ond mae'r arweinydd gweithredu cenedlaethol wedi bod yn gweithio'n agos gyda cholegau—swydd sy'n cael ei chynnal o fewn ColegauCymru—ac rwy'n credu, ar lawr gwlad, fod hynny wedi golygu bod colegau wedi gallu addasu'n eithaf cyflym i'w cyfrifoldebau newydd ac maent wedi gallu ailstrwythuro eu trefniadau lle bu'n rhaid, hyfforddi staff a datblygu gwell darpariaeth ddysgu ychwanegol, ac yn bwysig, maent wedi gweithio ar y prosesau pontio a fydd yn sicrhau bod y lefel gywir o gymorth yno i bobl ifanc wrth iddynt symud o ysgol i goleg.

Mae hi'n iawn i ddweud y bydd y cyfrifoldeb yn cael ei drosglwyddo gan Lywodraeth Cymru i gynghorau mewn perthynas â'r cyllid ar gyfer cefnogi'r bobl ifanc hyn. Byddwn yn parhau i ddiogelu ac ariannu lleoliadau ôl-16 arbenigol ar gyfer y bobl ifanc nad ydynt eto wedi symud i'r system ADY, ac rydym wedi rhoi trefniadau a chanllawiau interim ar waith i awdurdodau lleol wneud penderfyniadau ar leoliadau i'r rhai sy'n symud i'r system ADY o 2023 tan 2024-25. Y disgwyl yw y bydd cyllid llawn yn cael ei drosglwyddo i awdurdodau lleol erbyn diwedd blwyddyn ysgol 2024-25, ac rydym ar hyn o bryd yn trafod gydag awdurdodau lleol sut i weithredu hyn yn y ffordd orau, a phan ddaw'r trafodaethau hynny i ben, byddaf yn gallu darparu rhagor o wybodaeth.

15:15

Diolch i'r Gweinidog.

Thank you, Minister.

Sam Rowlands, a point of order.

Sam Rowlands, pwynt o drefn.

Yes. Thank you, Deputy Presiding Officer. I'm sure the Minister inadvertently said something a moment ago that wasn't correct in referencing myself—the 3 per cent cut to schools in Conwy previously—as the council leader. That actually took place under the leadership of Gareth Jones, the former Plaid Cymru Member of this then Assembly. So, I'm sure the Minister would like to correct that.

Ie. Diolch, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n siŵr fod y Gweinidog yn anfwriadol wedi dweud rhywbeth eiliad yn ôl nad oedd yn gywir wrth gyfeirio ataf i—y toriad o 3 y cant i ysgolion yng Nghonwy o'r blaen—fel arweinydd y cyngor. Digwyddodd hynny dan arweiniad Gareth Jones, cyn-Aelod Plaid Cymru o'r Cynulliad hwn fel yr oedd ar y pryd. Felly, rwy'n siŵr y byddai'r Gweinidog yn hoffi cywiro hynny.

Thank you for putting that on the record, Sam. I'm sure the Minister will reflect very carefully upon that and may well come back to us on that, but it's on the record.

Diolch am nodi hynny, Sam. Rwy'n siŵr y bydd y Gweinidog yn ystyried hynny'n ofalus iawn ac mae'n ddigon posibl y daw yn ôl atom ar hynny, ond mae wedi'i gofnodi.

3. Cwestiynau Amserol
3. Topical Questions

Eitem 3, cwestiynau amserol. Ni dderbyniwyd unrhyw gwestiynau amserol.

Item 3, topical questions. No topical questions were accepted.

4. Datganiadau 90 Eiliad
4. 90-second Statements

Felly, symudwn ymlaen at eitem 4, datganiadau 90 eiliad, ac mae'r datganiad gyntaf gan Peter Fox.

So, we'll move on to item 4, 90-second statements, and the first is from Peter Fox.

Diolch, Dirprwy Lywydd. This year, we commemorate the twenty-fifth anniversary of the incredible Tŷ Hafan Children's Hospice, who support critically ill children and their families across south and west Wales. Not only have they cared for 1,051 children since opening their doors, providing respite, therapy and advocacy, they now have 17 shops across Wales, with a total of 517 volunteers across their service. The work of Tŷ Hafan is needed now more than ever as the prevalence of children with life-limiting conditions in Wales has increased by 25 per cent in the last decade. Today, here in Wales, there are 3,655 children who suffer with a life-limiting condition, with the average age of referral to Tŷ Hafan being just one year old. From this, it's clear that the work of Tŷ Hafan will continue to be ever important in our society, and funding to facilitate it must continue. As Members of the Senedd, it's also our responsibility to ensure that we promote their work to reach children in our own communities.

To conclude, the magnitude of their work for children and families cannot be overstated, and I feel honoured to commemorate their twenty-fifth anniversary here in the Senedd today.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Eleni, rydym yn coffáu pum mlynedd ar hugain ers agor Hosbis Plant Tŷ Hafan, sy'n cefnogi plant sy'n ddifrifol wael a'u teuluoedd ar draws de a gorllewin Cymru. Nid yn unig eu bod wedi gofalu am 1,051 o blant ers agor eu drysau, gan ddarparu seibiant, therapi ac eiriolaeth, erbyn hyn mae ganddynt 17 o siopau ledled Cymru, gyda chyfanswm o 517 o wirfoddolwyr ar draws eu gwasanaeth. Mae angen gwaith Tŷ Hafan nawr yn fwy nag erioed gan fod nifer y plant â chyflyrau sy'n cyfyngu ar fywyd yng Nghymru wedi cynyddu 25 y cant yn ystod y degawd diwethaf. Heddiw, yma yng Nghymru, mae 3,655 o blant yn dioddef o gyflwr sy'n cyfyngu ar fywyd, gydag oedran cyfartalog atgyfeiriad i Tŷ Hafan yn ddim ond blwydd oed. O hyn, mae'n amlwg y bydd gwaith Tŷ Hafan yn parhau i fod yn bwysicach fyth yn ein cymdeithas, a rhaid parhau'r cyllid i'w redeg. Fel Aelodau'r Senedd, ein cyfrifoldeb ni hefyd yw sicrhau ein bod yn hyrwyddo eu gwaith i gyrraedd plant yn ein cymunedau ein hunain.

I gloi, ni ellir gorbwysleisio maint eu gwaith dros blant a theuluoedd, ac rwy'n teimlo'n freintiedig yn coffáu eu pen-blwydd yn 25 oed yma yn y Senedd heddiw.

We are very fortunate today to live in a society of acceptance and kindness. People of all backgrounds and abilities are now taking part in everyday society. However, whilst this change is positive, there is more we can do. Sadly, there still exists a stigma around those with disabilities and special educational needs. With over 63,000 children in our schools in Wales with special educational needs, it is vital that we continue to open up opportunities for them and encourage the respect they deserve.

This is why a constituent of mine, Sylvia Harper, and another constituent of mine, 15-year-old Holly Morgan, have created a series of books that aim to create awareness and specifically try to create a better understanding between children with special needs and those without. As Sylvia explains:

'Having noticed the bullying and teasing my two great-grandchildren have had to put up with over the last few years, I realised it was down to misunderstanding.'

The series of books covers topics such as deafness, blindness, autism and attention deficit hyperactivity disorder. They are colourful, bright and vibrant and have a balance of text and pictures to aid understanding of these stories. I believe these books should have the potential to be in every nursery and school across Wales, and indeed this is their ambition. They need some help in achieving this, so I would ask Members in your own constituencies to maybe look at these books. I see potential here for a wonderful Welsh story—one of humble beginnings that will further cultivate our virtues of respect, recognition and responsibility. Diolch.

Rydym yn ffodus iawn heddiw i fyw mewn cymdeithas gynhwysol a charedig. Mae pobl o bob cefndir a gallu yn cymryd rhan yn y gymdeithas o ddydd i ddydd. Fodd bynnag, er bod y newid hwn yn gadarnhaol, mae mwy y gallwn ei wneud. Yn anffodus, mae stigma o hyd yn gysylltiedig â rhai sydd ag anableddau ac anghenion addysgol arbennig. Gyda dros 63,000 o blant yn ein hysgolion yng Nghymru ag anghenion addysgol arbennig, mae'n hanfodol ein bod yn parhau i agor cyfleoedd iddynt ac annog y parch y maent yn ei haeddu.

Dyma pam y mae etholwr i mi, Sylvia Harper, ac un arall o fy etholwyr, Holly Morgan, 15 oed, wedi creu cyfres o lyfrau gyda'r nod o greu ymwybyddiaeth ac i geisio creu gwell dealltwriaeth rhwng plant ag anghenion arbennig a'r rhai heb anghenion arbennig. Fel yr eglura Sylvia:

'Ar ôl sylwi ar y bwlio a'r plagio y mae fy nau or-ŵyr wedi gorfod ei ddioddef dros y blynyddoedd diwethaf, sylweddolais ei fod yn deillio o gamddealltwriaeth.'

Mae'r gyfres o lyfrau'n ymdrin â phynciau fel byddardod, dallineb, awtistiaeth ac anhwylder diffyg canolbwyntio a gorfywiogrwydd. Maent yn lliwgar, yn llachar ac yn fywiog ac mae ganddynt gydbwysedd o destun a lluniau i gynorthwyo dealltwriaeth o'r straeon hyn. Rwy'n credu y dylai'r llyfrau hyn fod ym mhob meithrinfa ac ysgol ledled Cymru, a dyma yw eu huchelgais yn wir. Mae angen help arnynt i gyflawni hyn, felly hoffwn ofyn i'r Aelodau edrych ar y llyfrau hyn yn eich etholaethau eich hun. Gwelaf botensial yma am stori Gymreig wych—un ag iddi ddechreuadau bach a fydd yn meithrin rhinweddau parch, cydnabyddiaeth a chyfrifoldeb ymhellach. Diolch.

15:20
5. Dadl ar Adroddiad y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a’r Cyfansoddiad, 'Ymchwiliad i lywodraethiant y DU a’r UE'
5. Debate on the Legislation, Justice and Constitution Committee Report, 'Inquiry into UK-EU governance'

Eitem 5 heddiw yw'r ddadl ar adroddiad y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad, 'Ymchwiliad i lywodraethiant y DU a'r UE'. Galwaf ar Gadeirydd y pwyllgor i wneud y cynnig—Huw Irranca-Davies.

Item 5 this afternoon is the debate on the Legislation, Justice and Constitution Committee report, 'Inquiry into UK-EU governance'. I call on the Chair of the committee to move the motion—Huw Irranca-Davies.

Cynnig NDM8488 Huw Irranca-Davies

Cynnig bod y Senedd:

Yn nodi adroddiad y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a’r Cyfansoddiad sef 'Ymchwiliad i lywodraethiant y DU a’r UE', a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 27 Tachwedd 2023.

Motion NDM8488 Huw Irranca-Davies

To propose that the Senedd:

Notes the report of the Legislation, Justice and Constitution Committee titled 'Inquiry into UK-EU governance', which was laid in the Table Office on 27 November 2023.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Mae perthynas y Deyrnas Unedig â'r Undeb Ewropeaidd yn dal i fod o bwys mawr i ddinasyddion Cymru, ac yn parhau i effeithio ar sawl agwedd ar ein bywydau bob dydd. 

Ers i'r Deyrnas Unedig adael yr Undeb Ewropeaidd bedair blynedd yn ôl, mae strwythurau newydd a chymhleth wedi dod i'r amlwg o dan y cytundeb ymadael a'r cytundeb masnach a chydweithredu, o ran llywodraethu'r berthynas rhwng y Deyrnas Unedig a'r Undeb Ewropeaidd.

Y Senedd a Llywodraeth Cymru sy'n gyfrifol am roi agweddau mawr o'r cytundebau hyn ar waith, gan eu bod yn trawstorri meysydd polisi neu feysydd diddordeb datganoledig sylweddol.

Mae datblygu'r strwythurau newydd a'u rhoi ar waith wedi golygu negodi ac addasu'n barhaus, wrth i'r ddwy ochr fynd i'r afael â hyd a lled y newidiadau yn ein perthynas. Nid syndod, felly, yw fod llawer o'r ffocws wedi bod ar yr hyn sydd wedi'i gynnwys yn y berthynas rhwng y Deyrnas Unedig a'r Undeb Ewropeaidd, a'r cytundebau sy'n ei llywodraethu, yn hytrach na'r modd y caiff ei rheoli a phwy all ddweud eu dweud o ran y penderfyniadau a wneir.

Thank you, Dirprwy Lywydd. The UK's relationship with the European Union remains of considerable importance to citizens in Wales, and continues to affect many aspects of our everyday lives.

Since the UK left the European Union four years ago, complex new structures have emerged under the withdrawal agreement and the trade and co-operation agreement, in terms of governing the relationship between the UK and the EU.

Responsibility for implementing large areas of these agreements rests with the Senedd and the Welsh Government, as they cut across significant areas of devolved policy or interest.

The development and implementation of new structures has involved continued negotiation, adaptation and adjustment, as both sides grapple with the enormity of the changes to our relationship. It is not surprising therefore that much of the focus has been on the content of the relationship between the UK and the EU, and agreements that govern it, rather than how it is managed and who has a say in the decisions that are taken.

Our inquiry sought to consider and address these quite fundamental issues of representation and engagement and decision making, and to suggest how improvements could be made. We are very grateful to all those who took time to contribute by providing evidence about their views and their experiences, including during a visit to Brussels in September last year. 

We heard clearly from witnesses in the UK and in the EU that the signing of the Windsor framework, the pause in negotiations brought about by elections on both sides, and the upcoming implementation review of the trade and co-operation agreement, has created a rare opportunity to reflect on what Wales and the UK wants from its future relationship with the EU. We feel we should take advantage of this opportunity to consider how the relationship has worked to date and to take positive and constructive steps to improve its management in future.

Whilst agreeing with the spirit of our report, the Welsh Government has only accepted five of the 20 recommendations directed at it in full. That is somewhat disappointing given what we believe is an opportunity we now have in front of us, but I do remain hopeful that positive outcomes will arise from the recommendations we made.  

Witnesses told us that the role of devolved Governments in UK-EU decision making has diminished post Brexit. This is at odds with the significant power that rests with the governance structures of the agreements, which allow decisions to be taken that could constrain the use of devolved powers by Welsh Ministers and the Senedd. So, we concluded that there is a compelling and positive case for returning to a position where devolved Governments are properly consulted on areas within their responsibility. A better understanding of devolved issues at all levels will provide important practical intelligence, experience and evidence to the UK Government, including on potential barriers to implementation, as well as avoiding unnecessary costs and delays.

Ceisiodd ein hymchwiliad ystyried a mynd i'r afael â materion eithaf sylfaenol cynrychiolaeth ac ymgysylltu a gwneud penderfyniadau, ac awgrymu sut y gellid gwneud gwelliannau. Rydym yn ddiolchgar iawn i bawb a roddodd amser i gyfrannu drwy ddarparu tystiolaeth am eu safbwyntiau a'u profiadau, gan gynnwys yn ystod ymweliad â Brwsel ym mis Medi y llynedd. 

Clywsom yn glir gan dystion yn y DU ac yn yr UE fod llofnodi fframwaith Windsor, y saib yn y trafodaethau a ddaeth yn sgil etholiadau ar y ddwy ochr, a'r adolygiad sydd ar y ffordd o weithrediad y cytundeb masnach a chydweithredu, wedi creu cyfle prin i fyfyrio ar yr hyn y mae Cymru a'r DU ei eisiau o'i pherthynas â'r UE yn y dyfodol. Teimlwn y dylem fanteisio ar y cyfle hwn i ystyried sut mae'r berthynas wedi gweithio hyd yma ac i gymryd camau cadarnhaol ac adeiladol i wella ei rheolaeth yn y dyfodol.

Er ei bod yn cytuno ag ysbryd ein hadroddiad, dim ond pump o'r 20 argymhelliad a gyfeiriwyd tuag ati y mae Llywodraeth Cymru wedi'u derbyn yn llawn. Mae hynny braidd yn siomedig o ystyried yr hyn y credwn ei fod yn gyfle sydd gennym, ond rwy'n dal i fod yn obeithiol y bydd canlyniadau cadarnhaol yn deillio o'r argymhellion a wnaethom.  

Dywedodd tystion wrthym fod rôl Llywodraethau datganoledig mewn penderfyniadau ynghylch y DU a'r UE wedi lleihau ar ôl Brexit. Mae hyn yn groes i'r pŵer sylweddol sydd gan strwythurau llywodraethiant y cytundebau, sy'n caniatáu i benderfyniadau gael eu gwneud a allai gyfyngu ar y defnydd o bwerau datganoledig gan Weinidogion Cymru a'r Senedd. Felly, daethom i'r casgliad fod achos cymhellol a chadarnhaol dros ddychwelyd at sefyllfa lle'r ymgynghorir â Llywodraethau datganoledig yn briodol ar feysydd o fewn eu cyfrifoldeb. Bydd gwell dealltwriaeth o faterion datganoledig ar bob lefel yn darparu gwybodaeth ymarferol bwysig, profiad a thystiolaeth i Lywodraeth y DU, gan gynnwys ar rwystrau posibl i weithredu, yn ogystal ag osgoi costau ac oedi diangen.

Each of the four Governments of the UK have their own expertise and experience that they can bring to the table. Indeed, prior to the UK's exit from the EU, it was common practice for the devolved Governments to be engaged in the development of a UK position on EU proposals. The value of this collective expertise should not be underestimated. Providing more meaningful engagement and input for the devolved Governments could generate ideas and solutions that would benefit the whole of the UK.

Calls for a greater role for devolved legislatures and Governments in the new structures have often led to claims that such an approach will somehow undermine the UK position, or that the difficulty of the decisions that need to be made require centralisation more and a single voice, but this misses the constructive case to be made for a diversity of voices on both sides. Differences in geographies, histories, economies and cultures mean that the nations and the regions and areas of the UK and the EU have developed their own knowledge and their own solutions. So, there is, therefore, strong evidence to support the need for an enhanced role for devolved Governments in the governance structures.

Inter-governmental relations and agreement on UK-EU relations may have declined post Brexit, but they could easily be improved, so our report sets out, therefore, a series of recommendations on how more voices could be included in the future, developing UK-EU relationship. Three actions could be taken immediately. Firstly, an urgent review by the Governments of the UK of the principles and terms upon which devolved Governments are engaged in UK-EU relations, and the adoption of a new memorandum of understanding on this very issue. Secondly, meetings of the Interministerial Group on UK-EU Relations should be called well in advance of key UK-EU meetings to enable proper consultation and engagement with the devolved Governments. And, in addition, devolved Governments should be provided with an opportunity to suggest agenda items to be discussed between the UK and the EU. We believe that's a mature approach to this working. And thirdly, the committee supports the Welsh Government's call for it to be given a fuller role in the governance structures of the trade and co-operation agreement, and to be given observer status at governance meetings under the withdrawal agreement when issues related to Wales, such as ports and other issues, are discussed.

The First Minister has accepted in principle our recommendations for the improvements to the inter-governmental structures, but he says he does not expect to see progress on them with the current UK Government. However, we remain convinced that there is still much to be gained from taking a positive, proactive approach to persuading others of the benefits such changes would bring. So, we hope the Welsh Government will be ambitious over the next 12 months in seeking the improvements we suggest, taking advantage of this rare opportunity we have now been presented with. 

Stakeholders in Wales and in Brussels highlighted to us that they did not know what the Welsh Government's strategic priorities for UK-EU relations are, and that, during times of limited resource, it is even more important that they can do this to focus their own efforts to support the delivery of Welsh priorities. So, if Wales is to make the most of the opportunity that the next 12 months gives us, it is vital that a mechanism can be found to clearly articulate the strategic priorities of Welsh Government in a very open and a transparent way. There's a clear desire for them to do so from stakeholders we spoke to. This would enable all bodies and all organisations to work in partnership with Welsh Government to deliver positive, tangible outcomes for communities right across Wales.

We recommended that these priorities should be articulated clearly by the Welsh Government, either in a dedicated strategy or within a refreshed international strategy, and also that the Welsh Government should begin consulting civil society and stakeholders in Wales on these priorities and its vision immediately. And, by the way, this echoes, of course, similar calls made by the Senedd's culture committee as well. 

Now, the First Minister has said a dedicated EU strategy is not needed, but a soft refresh of the international strategy before the end of this Senedd term will make the European dimension of the strategy more explicit. It is true, as the First Minister says, that not much is likely to happen in UK-EU relations in the next 12 months. We understand that. However, that's precisely why work to develop the priorities and to engage with stakeholders should take place right now, so Wales is in the very best possible position to set out its views when business returns to normal. We hope that the refresh of the international strategy therefore takes place sooner rather than later in this Senedd term.

I would like to touch on one other aspect of our report before drawing my opening remarks to a close. Evidence that the committee gathered in Wales and in Brussels shows the value of civil society advice and engagement in the management of the UK-EU relationship. It is businesses and organisations on the ground that feel the impact of practical barriers first and are often the ones that hold most of the solutions.

So, the Welsh Government and the Senedd would do a disservice to Wales if they do not better engage with these groups on this issue. At present, the Wales Council for Voluntary Action is the only voice specifically from Wales on the civil society group established under the trade and co-operation agreement. It is only able to attend due to grant funding that may end this very year, and this cannot be a sustainable situation for the long term. So, we recommended that the Welsh Government should re-constitute a European advisory group fit for the current circumstance to inform its European work, and should call on the UK Government to provide funding to UK organisations participating in UK-EU civil society structures and, in the absence of such funding, should consider support itself.

Mae gan bob un o bedair Llywodraeth y DU eu harbenigedd a'u profiad eu hunain y gallant eu cynnig i'r bwrdd. Yn wir, cyn i'r DU adael yr UE, roedd hi'n arfer cyffredin i'r Llywodraethau datganoledig gymryd rhan yn y gwaith o ddatblygu safbwynt y DU ar gynigion yr UE. Ni ddylid tanbrisio gwerth yr arbenigedd cyfunol hwn. Gallai darparu ymgysylltiad a mewnbwn mwy ystyrlon i'r Llywodraethau datganoledig gynhyrchu syniadau ac atebion a fyddai'n fuddiol i'r DU gyfan.

Yn aml mae galwadau am fwy o rôl i ddeddfwrfeydd datganoledig a Llywodraethau yn y strwythurau newydd wedi arwain at honiadau y bydd dull o'r fath rywsut yn tanseilio safbwynt y DU, neu fod anhawster y penderfyniadau sydd angen eu gwneud yn golygu bod angen canoli mwy ac un llais, ond mae hyn yn methu'r achos adeiladol sydd i'w wneud dros amrywiaeth o leisiau ar y ddwy ochr. Mae gwahaniaethau mewn daearyddiaeth, hanesion, economïau a diwylliannau yn golygu bod y cenhedloedd a'r rhanbarthau ac ardaloedd o'r DU a'r UE wedi datblygu eu gwybodaeth eu hunain a'u hatebion eu hunain. Felly, mae tystiolaeth gref i gefnogi'r angen am rôl well i Lywodraethau datganoledig yn y strwythurau llywodraethiant.

Efallai fod y berthynas rynglywodraethol a chytundeb ar y berthynas rhwng y DU a'r UE wedi dirywio ar ôl Brexit, ond gellid eu gwella'n hawdd, felly mae ein hadroddiad yn nodi cyfres o argymhellion ar sut y gellid cynnwys mwy o leisiau yn y dyfodol, gan ddatblygu'r berthynas rhwng y DU a'r UE. Gellir cyflawni tri cham ar unwaith. Yn gyntaf, adolygiad brys gan Lywodraethau'r DU o egwyddorion a thelerau ymgysylltiad y Llywodraethau datganoledig â'r berthynas rhwng y DU a'r UE, a mabwysiadu memorandwm cyd-ddealltwriaeth newydd ar yr union fater hwn. Yn ail, dylid galw cyfarfodydd y Grŵp Rhyngweinidogol ar Gysylltiadau rhwng y DU a'r UE ymhell cyn cyfarfodydd allweddol y DU a'r UE i alluogi ymgynghori ac ymgysylltu priodol â'r Llywodraethau datganoledig. Ac yn ogystal, dylid rhoi cyfle i'r Llywodraethau datganoledig awgrymu eitemau agenda i'w trafod rhwng y DU a'r UE. Rydym yn credu bod hwnnw'n ddull aeddfed o weithio. Ac yn drydydd, mae'r pwyllgor yn cefnogi galwad Llywodraeth Cymru iddo gael rôl lawnach yn strwythurau llywodraethiant y cytundeb masnach a chydweithredu, ac i gael statws sylwedydd mewn cyfarfodydd llywodraethiant o dan y cytundeb ymadael pan drafodir materion sy'n ymwneud â Chymru, megis porthladdoedd a materion eraill.

Mae Prif Weinidog Cymru wedi derbyn mewn egwyddor ein hargymhellion ar gyfer gwelliannau i'r strwythurau rhynglywodraethol, ond mae'n dweud nad yw'n disgwyl gweld cynnydd arnynt gyda Llywodraeth bresennol y DU. Fodd bynnag, rydym yn dal i fod yn argyhoeddedig fod llawer i'w ennill o hyd o fabwysiadu ymagwedd gadarnhaol a rhagweithiol tuag at berswadio eraill o'r manteision a ddaw yn sgil newidiadau o'r fath. Felly, rydym yn gobeithio y bydd Llywodraeth Cymru yn uchelgeisiol dros y 12 mis nesaf wrth geisio'r gwelliannau a awgrymwn, gan fanteisio ar y cyfle prin a gyflwynwyd i ni nawr. 

Nododd rhanddeiliaid yng Nghymru ac ym Mrwsel nad oeddent yn gwybod beth yw blaenoriaethau strategol Llywodraeth Cymru ar gyfer y berthynas rhwng y DU a'r UE ac yn ystod cyfnod o adnoddau cyfyngedig, ei bod hyd yn oed yn bwysicach iddynt allu gwneud hyn i ganolbwyntio eu hymdrechion eu hunain i gefnogi cyflawniad blaenoriaethau Cymru. Felly, os yw Cymru am wneud y mwyaf o'r cyfle y mae'r 12 mis nesaf yn ei roi i ni, mae'n hanfodol dod o hyd i fecanwaith i fynegi blaenoriaethau strategol Llywodraeth Cymru yn glir mewn ffordd agored a thryloyw iawn. Mae awydd clir iddynt wneud hynny gan randdeiliaid y gwnaethom siarad â nhw. Byddai hyn yn galluogi pob corff a phob sefydliad i weithio mewn partneriaeth â Llywodraeth Cymru i gyflawni canlyniadau cadarnhaol a diriaethol i gymunedau ledled Cymru.

Roeddem yn argymell y dylai Llywodraeth Cymru fynegi'r blaenoriaethau hyn yn glir, naill ai mewn strategaeth benodol neu mewn strategaeth ryngwladol newydd, a hefyd y dylai Llywodraeth Cymru ddechrau ymgynghori â chymdeithas sifil a rhanddeiliaid yng Nghymru ar y blaenoriaethau hyn a'i gweledigaeth ar unwaith. A chyda llaw, mae hyn yn adleisio galwadau tebyg a wnaed gan bwyllgor diwylliant y Senedd hefyd wrth gwrs. 

Nawr, mae'r Prif Weinidog wedi dweud nad oes angen strategaeth benodol ar gyfer yr UE, ond bydd diweddariad ysgafn o'r strategaeth ryngwladol cyn diwedd tymor y Senedd hon yn gwneud dimensiwn Ewropeaidd y strategaeth yn fwy eglur. Mae'n wir, fel y dywed y Prif Weinidog, nad oes llawer yn debygol o ddigwydd o ran y berthynas rhwng y DU a'r UE yn ystod y 12 mis nesaf. Rydym yn deall hynny. Fodd bynnag, dyna'n union pam y dylid gwneud gwaith nawr i ddatblygu'r blaenoriaethau ac ymgysylltu â rhanddeiliaid, fel bod Cymru yn y sefyllfa orau bosibl i nodi ei safbwyntiau pan fydd busnes yn dychwelyd i normal. Rydym yn gobeithio y bydd adnewyddu'r strategaeth ryngwladol yn digwydd yn gynt yn hytrach nag yn hwyrach yn nhymor y Senedd hon.

Hoffwn gyffwrdd ag un agwedd arall ar ein hadroddiad cyn tynnu fy sylwadau agoriadol i ben. Mae tystiolaeth a gasglodd y pwyllgor yng Nghymru ac ym Mrwsel yn dangos gwerth cyngor ac ymgysylltiad cymdeithas sifil wrth reoli'r berthynas rhwng y DU a'r UE. Busnesau a sefydliadau ar lawr gwlad sy'n teimlo effaith rhwystrau ymarferol yn gyntaf, ac yn aml, nhw sydd â'r rhan fwyaf o'r atebion.

Felly, byddai Llywodraeth Cymru a'r Senedd yn gwneud anghymwynas â Chymru os nad ydynt yn ymgysylltu'n well â'r grwpiau hyn ar y mater. Ar hyn o bryd, Cyngor Gweithredu Gwirfoddol Cymru yw'r unig lais penodol o Gymru ar y grŵp cymdeithas sifil a sefydlwyd o dan y cytundeb masnach a chydweithredu. Yr unig reswm y mae'n gallu ei fynychu yw oherwydd cyllid grant a allai ddod i ben eleni, ac ni all hyn fod yn sefyllfa gynaliadwy yn y tymor hir. Felly, fe wnaethom argymell y dylai Llywodraeth Cymru ail-gyfansoddi grŵp cynghori Ewropeaidd sy'n addas ar gyfer yr amgylchiadau presennol i lywio ei gwaith Ewropeaidd, a dylai alw ar Lywodraeth y DU i ddarparu cyllid i sefydliadau'r DU sy'n cymryd rhan yn strwythurau cymdeithas sifil y DU a'r UE ac yn absenoldeb cyllid o'r fath, dylai ystyried rhoi cefnogaeth ei hun.

Sylwaf, Dirprwy Lywydd, fod y Prif Weinidog yn dweud na fydd yn rhoi blaenoriaeth i ddwyn mater y grŵp cynghori newydd yn ei flaen, gan mai mater i’w olynydd ei ystyried yw hynny. Byddwn yn sicr yn parhau i eirioli’n gryf dros gynnull y grŵp hwn, a dŷn ni'n edrych ymlaen at godi’r materion hyn gyda’i olynydd ar yr adeg briodol.

Rydym yn croesawu’r ymateb gan y Llywydd ar ran Comisiwn y Senedd, sy’n nodi bod swyddogion Comisiwn y Senedd yn hapus i archwilio ein hargymhellion ar gefnogi ymgysylltiad cymdeithas sifil pellach â’r pwyllgor, Cadeiryddion pwyllgorau perthnasol eraill ac Aelodau’r Senedd sydd â rolau perthnasol. Ein gobaith yw y bydd hyn yn cynnig cyfle i wneud yn siŵr bod y lleisiau pwysig hyn yn cael eu clywed. Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd.

Dirprwy Lywydd, I note that the First Minister says that he will not progress the issue of a new advisory group as a priority, as it will be for his successor to consider. We will certainly continue to advocate strongly for this group to be convened, and we look forward to raising these issues with his successor at the appropriate time.

We welcome the response from the Llywydd on behalf of the Senedd Commission, which states that Senedd Commission officials are happy to explore our recommendations on supporting further civil society engagement with the committee, other relevant committee Chairs and Members of the Senedd who have relevant roles. We hope that this can provide an opportunity to make sure that these important voices are heard. Thank you very much, Dirprwy Lywydd.

15:30

I'd like to thank the Chair of the Legislation, Justice and Constitution Committee for giving a very thorough overview of what our report says. It probably took a lot of what I had to say away, so I'm going to have to ad lib a little bit to get through it. I'd also like to thank all the committee staff who helped pull all this together, because without them, we wouldn't be able to do these pieces of work, and also the people we met during our evidence gathering, because speaking to those experts and people out there who know what they're talking about is always very good for people like me, who, shall we say, are not experts in the field of EU governance or negotiations.

But, as the Chair of the Legislation, Justice and Constitution Committee outlined, our future relationship with the EU remains one of the most important international relationships we have. After we left the EU four years ago, the process to get where we are now has not been a very smooth one—it's been a bit bumpy and a bit up and down—but I think we're in lot more of a settled place. And, as a committee, it isn't our role to comment on what perhaps the negotiation should look like, but it is our role to look at tangible ways in which we can ensure that the voice of Wales is heard within the EU and also within the UK Government, and especially with the future review coming of the trade and co-operation agreement, we need to make sure that the Welsh Government and this Senedd have as much opportunity to feed into that as possible.

The governance arrangements are a key element in which we can ensure that Wales has a voice. We're told that the EU Commission and the UK Government could make unilateral decisions that could change the withdrawal agreement and the trade and co-operation agreement without any devolved parliamentary oversight. That isn't right, and that's what we need to make sure through what we've done through recommendations, which we hope the Government will take forward, that we can actually have a say in some of these negotiations to make sure that, with some of the areas in which the EU now and the UK Government have power over us here, we actually have more input into that to make sure that it's in the best interest of Wales.

That is why it's paramount for us to closely monitor the changes—which is in our report—to EU law that could impact businesses here in Wales and throughout the UK, because we need to make sure that none of our businesses here are detrimentally affected by changes to EU law. So, it's very important that we do play a key role out in Europe to make sure that nothing changes to our detriment here.

It was said throughout the inquiry, and by people we met, that more recent political changes in Westminster have allowed for a more settled period between the UK and the EU. When we were in Brussels, it was telling that everybody we met said that it hasn't been easy since we voted to leave, but there seems now a willingness and a focus from both sides—from the UK Government and the European Commission—to make this agreement work, in the best interests of both parties. As a committee, we all felt that the new stable relationship gives us an opportunity to relook at the governance structures, and how we can play a more active role within the current structures, which I know that the Chair, and my colleague Alun Davies, and other Members do have.

The committee made a number of recommendations to the Government, and I just want to focus on a few of them. Recommendation 3 sets out our position that we believe the Welsh Government should be given full status at the partnership council, and continue to be given observer status at all the relevant meetings. We think this is very important, because we want to make sure that the voice of the devolved Government here in Wales is heard—and that's not just us here in Wales, that's also the devolved administrations in Scotland, and also in Northern Ireland—to make sure that any decisions that are made, you have the opportunity to participate, to make sure that we're not forgotten about.

Recommendation 5 calls for a new memorandum of understanding for the Interministerial Group on UK-EU Relations, so that it's clear, I think, the level of engagement that the devolved administrations have, as the current model is very ad hoc. From what we're led to believe, sometimes Ministers are included, sometimes they're not included in things, and I don't think that's any appropriate way to be running an agreement or a trade agreement.

Recommendation 11 asks for the Welsh Government's direct participation in EU networks. I think that being in some of these networks is vital for Wales if we are to succeed as a nation as well, to make sure that we are information sharing between institutions. Alun Davies talked about something when he was in the Falkland Islands, of a living bridge—I'm sure he'll talk about that again—of how we do talk between institutions. It's very positive that the UK has rejoined the Horizon network as well, so we can share information there. And I would encourage policy makers elsewhere to look at other EU institutions we can join, because I think that is the best way to learn and to get expertise. We can't redo the wheel here, but if we can learn from somewhere else, that is also very important.

Recommendation 14 also talks about transparency, and the need for the Welsh Government to be more open with the Senedd about meetings they have when they talk about UK-EU relations. And I think it would help us here as a Senedd, and all the relevant committees, to be more informed about the work that the Welsh Government is doing and the future vision that the Welsh Government have for working within the European Union. I know that the two leadership candidates aren't here, but as the Chair said, it would be very interesting to know, when we do have a new First Minister here, what his vision is and what their vision is for the future relationship.

But as a number of recommendations also call, it's for Senedd Members to have an active engagement within the EU and its structures. As I've said before, we may have left the European Union—and I can see that I'm testing the Deputy Llywydd's patience here with the time—we may have left the European Union, but we haven't left Europe. And I think that, if the voice of Wales is to be heard, we need to be given as much opportunity to go out to Brussels, to go out to European countries, to actually put the case forward for Wales, to say how we can help shape some of the future policy within the EU. And I think that's something, perhaps not for the Government, but for the Commission here, to look at how we can actually actively do that.

And finally—I will conclude, Deputy Llywydd; this is my last point—this will probably be the last LJC committee report that I comment on, well, maybe, but we'll have to see. So, I just want to take this opportunity to thank all the clerks, the research team, and the legal team in the Senedd for all their help and support when I was a member of the committee. I look forward to hearing the Government's response, and all other Members who are going to respond to this report.

Hoffwn ddiolch i Gadeirydd y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a’r Cyfansoddiad am roi trosolwg trylwyr iawn o’r hyn a nodir yn ein hadroddiad. Mae'n debyg ei fod wedi dweud llawer o'r hyn yr oeddwn innau am ei ddweud, felly bydd yn rhaid imi fyrfyfyrio rywfaint. Hoffwn ddiolch hefyd i holl staff y pwyllgor a helpodd i ddwyn hyn ynghyd, oherwydd hebddynt, ni fyddem yn gallu gwneud gwaith o'r fath, a hefyd y bobl y cyfarfuom â nhw yn ystod ein sesiynau casglu tystiolaeth, gan fod siarad â’r arbenigwyr hynny a phobl allan yno sy'n gwybod am beth maent yn sôn bob amser yn dda iawn i bobl fel fi, nad ydym, efallai, yn arbenigwyr ym maes llywodraethiant yr UE neu negodiadau.

Ond fel yr amlinellodd Cadeirydd y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a’r Cyfansoddiad, mae ein perthynas â’r UE yn y dyfodol yn parhau i fod yn un o’r cysylltiadau rhyngwladol pwysicaf sydd gennym. Wedi inni adael yr UE bedair blynedd yn ôl, nid yw’r broses i gyrraedd lle rydym arni wedi bod yn un esmwyth iawn—mae wedi bod braidd yn anwastad ac yn anodd weithiau—ond credaf ein bod mewn lle llawer mwy sefydlog. Ac fel pwyllgor, nid ein rôl ni yw gwneud sylwadau ar sut olwg a ddylai fod ar y negodi, ond ein rôl ni yw edrych ar ffyrdd diriaethol o sicrhau bod llais Cymru yn cael ei glywed yn yr UE ac yn Llywodraeth y DU, ac yn enwedig gyda’r adolygiad sydd ar ffordd o’r cytundeb masnach a chydweithredu, mae angen inni sicrhau bod Llywodraeth Cymru a’r Senedd hon yn cael cymaint o gyfle â phosibl i gyfrannu at hynny.

Mae’r trefniadau llywodraethiant yn elfen allweddol ar gyfer sicrhau bod gan Gymru lais. Dywedir wrthym y gallai Comisiwn yr UE a Llywodraeth y DU wneud penderfyniadau unochrog a allai newid y cytundeb ymadael a’r cytundeb masnach a chydweithredu heb unrhyw oruchwyliaeth seneddol ddatganoledig. Nid yw hynny'n iawn, a dyna sydd angen i ni ei sicrhau drwy'r hyn rydym wedi'i wneud drwy argymhellion, y gobeithiwn y bydd y Llywodraeth yn bwrw ymlaen â nhw, y gallwn gael dweud ein dweud mewn rhai o'r negodiadau hyn er mwyn sicrhau, gyda rhai o'r meysydd y mae gan yr UE nawr a Llywodraeth y DU bŵer drosom yma, fod gennym fwy o fewnbwn yn hynny o beth er mwyn sicrhau ei fod er budd gorau Cymru.

Dyna pam ei bod yn hollbwysig inni fonitro'n agos iawn y newidiadau—mae hynny yn ein hadroddiad—i gyfraith yr UE a allai effeithio ar fusnesau yma yng Nghymru a ledled y DU, gan fod angen inni sicrhau nad oes unrhyw un o’n busnesau yma yn cael eu heffeithio’n andwyol gan newidiadau i gyfraith yr UE. Felly, mae'n bwysig iawn ein bod yn chwarae rhan allweddol yn Ewrop er mwyn sicrhau nad oes unrhyw beth yn newid er anfantais i ni yma.

Dywedwyd drwy gydol yr ymchwiliad, a chan bobl y cyfarfuom â nhw, fod newidiadau gwleidyddol mwy diweddar yn San Steffan wedi caniatáu cyfnod mwy sefydlog rhwng y DU a’r UE. Pan oeddem ym Mrwsel, roedd yn dweud y cyfan fod pawb y gwnaethom gyfarfod â nhw wedi dweud nad yw wedi bod yn hawdd ers inni bleidleisio i adael, ond ymddengys bellach fod parodrwydd a ffocws gan y ddwy ochr—gan Lywodraeth y DU a'r Comisiwn Ewropeaidd—i wneud i'r cytundeb hwn weithio, er lles y ddwy ochr. Fel pwyllgor, roedd pob un ohonom yn teimlo bod y berthynas sefydlog newydd yn rhoi cyfle inni ailedrych ar y strwythurau llywodraethiant, a sut y gallwn chwarae rhan fwy gweithredol o fewn y strwythurau presennol, fel y gwn fod y Cadeirydd a fy nghyd-Aelod, Alun Davies, ac Aelodau eraill, yn ei wneud.

Gwnaeth y pwyllgor nifer o argymhellion i’r Llywodraeth, a hoffwn ganolbwyntio ar rai ohonynt. Mae argymhelliad 3 yn nodi ein safbwynt ein bod yn credu y dylid rhoi statws llawn i Lywodraeth Cymru ar y cyngor partneriaeth, ac y dylai barhau i gael statws sylwedydd yn yr holl gyfarfodydd perthnasol. Credwn fod hyn yn bwysig iawn, gan ein bod yn awyddus i sicrhau bod llais y Llywodraeth ddatganoledig yma yng Nghymru yn cael ei glywed—ac nid ni yma yng Nghymru yn unig, ond y gweinyddiaethau datganoledig yn yr Alban, ac yng Ngogledd Iwerddon hefyd—i sicrhau eich bod yn cael cyfle i gymryd rhan mewn unrhyw benderfyniadau a wneir er mwyn sicrhau nad ydym yn cael ein hanghofio.

Mae argymhelliad 5 yn galw am femorandwm cyd-ddealltwriaeth newydd ar gyfer y Grŵp Rhyngweinidogol ar Gysylltiadau’r DU a’r UE, fel ei bod yn amlwg pa lefel o ymgysylltiad sydd gan y gweinyddiaethau datganoledig, gan fod y model presennol yn ad hoc iawn. O'r hyn y cawn ein harwain i gredu, weithiau mae Gweinidogion yn cael eu cynnwys, weithiau nid ydynt yn cael eu cynnwys mewn pethau, ac ni chredaf fod honno'n ffordd briodol o weithredu cytundeb neu gytundeb masnach.

Mae argymhelliad 11 yn gofyn am gyfranogiad uniongyrchol Llywodraeth Cymru yn rhwydweithiau’r UE. Credaf fod bod yn rhan o rai o’r rhwydweithiau hyn yn hanfodol i Gymru os ydym am lwyddo fel cenedl hefyd, i sicrhau ein bod yn rhannu gwybodaeth rhwng sefydliadau. Soniodd Alun Davies am rywbeth pan oedd yn Ynysoedd Falkland, am bont fyw—rwy'n siŵr y bydd yn sôn am hynny eto—ynglŷn â'r modd y byddwn yn siarad rhwng sefydliadau. Mae’n gadarnhaol iawn fod y DU wedi ailymuno â rhwydwaith Horizon hefyd, fel y gallwn rannu gwybodaeth yno. A byddwn yn annog llunwyr polisi mewn mannau eraill i edrych ar sefydliadau eraill yr UE y gallwn ymuno â nhw, gan y credaf mai dyna'r ffordd orau o ddysgu a meithrin arbenigedd. Ni allwn ailddyfeisio'r olwyn yma, ond os gallwn ddysgu o rywle arall, mae hynny hefyd yn bwysig iawn.

Mae argymhelliad 14 hefyd yn sôn am dryloywder, a’r angen i Lywodraeth Cymru fod yn fwy agored gyda’r Senedd ynglŷn â’r cyfarfodydd a gânt pan fyddant yn sôn am y berthynas rhwng y DU a’r UE. Ac rwy'n credu y byddai’n ein helpu ni yma fel Senedd, a’r holl bwyllgorau perthnasol, i wybod mwy am y gwaith y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud a’r weledigaeth sydd gan Lywodraeth Cymru ar gyfer gweithio o fewn yr Undeb Ewropeaidd yn y dyfodol. Gwn nad yw’r ddau ymgeisydd yn y ras am yr arweinyddiaeth yma, ond fel y dywedodd y Cadeirydd, byddai’n ddiddorol iawn gwybod, pan fydd gennym Brif Weinidog newydd yma, beth yw ei weledigaeth a beth yw eu gweledigaeth ar gyfer y berthynas yn y dyfodol.

Ond fel y mae nifer o argymhellion yn galw amdano hefyd, mater i Aelodau o'r Senedd yw ymgysylltu’n weithredol o fewn yr UE a’i strwythurau. Fel y dywedais o'r blaen, efallai ein bod wedi gadael yr Undeb Ewropeaidd—a gallaf weld fy mod yn profi amynedd y Dirprwy Lywydd yma gyda'r amser—efallai ein bod wedi gadael yr Undeb Ewropeaidd, ond nid ydym wedi gadael Ewrop. Ac os yw llais Cymru i gael ei glywed, rwy'n credu bod angen inni gael cymaint o gyfle i fynd i Frwsel, i fynd i wledydd Ewrop, i ddadlau'r achos dros Gymru, i ddweud sut y gallwn helpu i lunio rhai o bolisïau’r dyfodol o fewn yr UE. Ac rwy'n credu bod hynny'n rhywbeth, nid i'r Llywodraeth efallai, ond i'r Comisiwn yma, i edrych ar sut y gallwn fynd ati'n weithredol i wneud hynny.

Ac yn olaf—rwy'n dirwyn i ben, Ddirprwy Lywydd; dyma fy mhwynt olaf—mae'n debyg mai hwn fydd yr adroddiad olaf gan y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a’r Cyfansoddiad y byddaf yn gwneud sylwadau arno, wel, efallai, ond cawn weld. Felly, hoffwn achub ar y cyfle i ddiolch i’r holl glercod, y tîm ymchwil, a’r tîm cyfreithiol yn y Senedd am eu holl gymorth a chefnogaeth pan oeddwn yn aelod o’r pwyllgor. Edrychaf ymlaen at glywed ymateb y Llywodraeth, a’r holl Aelodau eraill a fydd yn ymateb i’r adroddiad hwn.

15:35

Just for confirmation, you can comment upon any report in the Chamber as a Member of the Senedd. Adam Price.

I gadarnhau, gallwch wneud sylwadau ar unrhyw adroddiad yn y Siambr fel Aelod o’r Senedd. Adam Price.

Gan fod y Cadeirydd wedi gwneud gwaith mor gampus yn gosod gorolwg cynhwysfawr i ni o gynnwys yr adroddiad, dwi ond yn mynd i ganolbwyntio ar dri neu bedwar o'r 23 o argymhellion yn yr adroddiad.

Mi oedd argymhelliad 2 yn gofyn i Lywodraeth Cymru nodi sut y maen nhw'n monitro datblygiadau polisi a deddfwriaethol yr Undeb Ewropeaidd ers i ni adael. Ac mi roedd hi ychydig bach yn siomedig, mae'n rhaid i fi ddweud, i ddarllen ymateb y Llywodraeth, yn dweud, gan nad yw'r Deyrnas Unedig yn aelod o'r Undeb Ewropeaidd mwyach, nad yw'r Llywodraeth yn monitro datblygiadau polisi a datblygiadau deddfwriaethol yn yr Undeb Ewropeaidd fel mater o drefn. Mae'n syndod i mi oherwydd, fel roeddwn i bob amser yn pwysleisio, wrth gwrs, a nifer ohonom ni yn y lle yma, dyma yw'r farchnad fwyaf pwysig i Gymru. Felly, mae e'n dal yn arwyddocaol iawn, os ydyn ni eisiau cael mynediad i'r farchnad yna, i wybod beth sy'n digwydd o ran rheoleiddio.

Mi oeddem ni hefyd, y rhai ohonom ni oedd yn gwrthwynebu gadael yr Undeb Ewropeaidd, yn pwyntio mas y perygl bod safonau amgylcheddol a safonau o ran gwarchod cwsmeriaid, ac yn y blaen, yn mynd i ostwng o adael. Wel, un ffordd o sicrhau bod hynny ddim yn digwydd—gymaint ag y medrwn i o fewn y cyfyngiadau sydd arnom ni—ydy cael golwg ar beth mae'r Undeb Ewropeaidd yn ei wneud o'r newydd, fel petai.

Ac, wrth gwrs, yn adran 11 y Ddeddf Cyfraith sy’n Deillio o’r Undeb Ewropeaidd (Cymru) 2018 y gwnaethon ni ei phasio yn y lle yma, mi oedd yna gymal a fyddai wedi golygu bod gan Weinidogion Cymru y pŵer i alinio rheoliadau wedi'u datganoli i Gymru o hyd o'r newydd, ar ôl gadael. Yn anffodus, gwnaethon ni ddileu'r Ddeddf honno, ond yn yr Alban, wrth gwrs, maen nhw wedi'i chadw hi, ac yn adran 1 eu Deddf parhad nhw, mae ganddyn nhw'r pŵer i barhau i alinio rheoliadau yn yr Alban gyda rheoliadau o'r newydd yn yr Undeb Ewropeaidd. Ac oherwydd hynny, mae'r pwyllgor sydd yn lled gyfatebol i'n pwyllgor ni yn Senedd yr Alban wedi creu trackerEU law tracker—sydd yn cael ei gydlynu gan Queen's University Belfast, sydd yn cynhyrchu adroddiadau rheolaidd. Mae'r un cyntaf newydd gael ei gyhoeddi ym mis Medi ac mae e'n gosod mas yn glir iawn yr holl gyfreithiau newydd sydd wedi'u pasio gan yr Undeb Ewropeaidd. Wel, pam nag ŷn ni jest yn defnyddio'r wybodaeth hynny? Mae'n dangos, er enghraifft, y llynedd, dim ond—. Mae'r niferoedd yn gymharol isel, a dweud y gwir. Dim ond dau gyfarwyddeb—directive—newydd oedd wedi cael eu pasio y llynedd yn yr Undeb Ewropeaidd. Felly, dyw e ddim yn nifer rhy eang. Mi oedd yna lot o newidiadau technegol, ond o ran y prif newidiadau, mae modd eu tracio nhw. Pam nag ŷn ni yn manteisio ar y cyfleon i adeiladu ar y gwaith sydd yn yr Alban?

Jest yn fyr iawn, o ran argymhelliad 11 ynglŷn â Chymru yn cymryd rhan mewn rhwydweithiau Ewropeaidd er mwyn gwneud yn iawn am yr hyn dŷn ni wedi'i golli o ran dylanwad ac yn y blaen, mae'r Llywodraeth, wrth gwrs, yn nodi yn ei hymateb fod Llywodraeth Cymru yn aelod o rwydweithiau fel Cynhadledd y Rhanbarthau Morol Ymylol ac yn y blaen, ond mae yna rwydweithiau pwysig y gallen ni fod yn aelodau ohonyn nhw dŷn ni ddim ar hyn o bryd. Y prif un ar gyfer rhanbarthau, neu genhedloedd di-wladwriaeth, ydy'r Assembly of European Regions. Pam nad yw Cymru yn aelodau o hwnna? Mae yna gyfle i'r Senedd hon. Mae'r Conference of European Regional Legislative Assemblies, yn cynrychioli seneddau rhanbarthol, yn ystyried gwahodd rhanbarthau sydd y tu fas i'r Undeb Ewropeaidd i fod yn associate members o CALRE ac yn y blaen. So, mae yna gyfleoedd i ni. Beth am i ni archwilio'r posibiliadau hynny?

A hefyd, gan gytuno gyda sylwadau fy nghyn-gyd-Aelod, mae'n bwysig hefyd bod Aelodau'r Senedd yn cael eu hannog i fynd i Frwsel. Yn ymateb y Llywydd i'r adroddiad, mi oedd e'n syndod ac yn siom i ddarllen mai dim ond un Aelod o'r Senedd sydd wedi ymweld â Brwsel yn ystod y Senedd hon. Mae'n rhaid i ni gefnogi ac annog cymaint o Aelodau'r Senedd, mewn gwahanol ddulliau, i fynd yno er mwyn sicrhau bod Cymru'n dal ar yr agenda.

As the Chair did such an excellent job in giving us a comprehensive overview of the content of the report, I just want to focus on three or four of the 23 recommendations in the report.

Recommendation 2 called on the Welsh Government to note how they are monitoring policy and legislative developments in the European Union after we left the union. And it was slightly disappointing, I have to say, to read the Government's response, which said that, as the United Kingdom is no longer a member of the European Union, the Government doesn't monitor policy developments and legislative developments across the European Union as a matter of course. Now, it’s surprising for me because, as I always emphasised, and as many of us in this place always emphasised, this is the most important market for Wales. So, it’s still very significant indeed, if we want to access that market, to know what is happening in terms of regulation.

Some of us, those who were opposed to leaving the European Union, also pointed out the risk that environmental standards and standards in terms of consumer protection, and so on, would reduce when leaving the union. Well, one way of ensuring that that doesn’t happen—as much as we're able, given the limitations placed upon us—is to have an overview of what the European Union is doing, as it were.

And, of course, in section 11 of the Law Derived from the European Union (Wales) Act 2018 that we passed in this place, there was a clause that would have meant that Welsh Ministers would have the power to align regulations still devolved to Wales anew, having left. Unfortunately, we turned our backs on that legislation. In Scotland, they’ve retained it, and in section 1 of their Act, they have the power to continue to align regulations in Scotland with new regulations in the European Union. And, as a result of that, the committee that almost corresponds to our committee in the Scottish Parliament has created an EU law tracker that is co-ordinated by Queen’s University Belfast, which produces regular reports. The first has just been published in September and it sets out very clearly all of the new laws that have been passed by the European Union. Well, why don’t we just use that information? It shows that, last year—. The numbers that we’re talking about are relatively low. There were only two new directives that were passed last year in the European Union. So, it’s not too huge a number. There were a number of technical changes of course, but in terms of the major changes, they can be tracked. Why don’t we take our opportunities to build on the work that’s being done in Scotland?

Just very briefly, on recommendation 11, in relation to Wales participating in European networks in order to make up for what we have lost in terms of influence and so on, the Government of course notes in its response that the Welsh Government is a member of networks such as the Conference of Peripheral Maritime Regions and so forth, but there are important networks that we could be part of that we’re not part of at the moment. The main one for the regions or the stateless nations is the Assembly of European Regions. Why isn’t Wales a member of that? There are opportunities for this Senedd. The Conference of European Regional Legislative Assemblies represents regional parliaments and it’s considering inviting regions from outwith the European Union to be associate members of CALRE. So, there are opportunities for us. Why don’t we look into those possibilities?

And in agreeing with the comments made by my former fellow member of the committee, it’s important that Senedd Members are encouraged to go to Brussels. In the Llywydd’s response to the report, it was surprising and disappointing to read that only one Member of the Senedd has visited Brussels during this Parliament. We do have to support and encourage as many Members of the Senedd as possible, in different ways, to go there to ensure that Wales is still on the agenda.

15:40

I'm grateful to the Chair and members of the committee for the way in which they have described the report and its conclusions. I'd like, as others have done, to start my contribution by thanking the secretariat and the witnesses who helped us write and prepare and publish this report. As has just been said, this report, in many ways, goes to the heart of our governance and the way that we are governed in Wales today. There are a number of different threads and themes that I believe we have concluded and should be addressed by this Parliament as a whole.

Rwy’n ddiolchgar i’r Cadeirydd ac aelodau’r pwyllgor am y ffordd y maent wedi disgrifio’r adroddiad a’i gasgliadau. Hoffwn ddechrau fy nghyfraniad, fel y mae eraill wedi’i wneud, drwy ddiolch i’r ysgrifenyddiaeth a’r tystion a’n helpodd i ysgrifennu a pharatoi a chyhoeddi’r adroddiad hwn. Fel sydd newydd ei ddweud, mae’r adroddiad hwn, mewn sawl ffordd, yn mynd at wraidd ein llywodraethiant a’r ffordd y cawn ein llywodraethu yng Nghymru heddiw. Rydym wedi dod i gasgliadau ar nifer o wahanol elfennau a themâu y credaf y dylai'r Senedd hon roi ystyriaeth iddynt yn eu cyfanrwydd.

The first theme is the shift in power. We all remember the 'Take back control' sloganising of 2016. But the reality is that control has moved from parliamentary democracy to executive diktat, and that is not right. This Parliament has less oversight of the matters under consideration in the relationship between the EU and the UK than it had prior to the UK leaving the EU. That is not right. We have, instead, a complex web of new structures, and, of course, the more complex a structure, the less accountable it is, the more difficult it is to be transparent. And what that means is there is less opportunity for us, as Members, to provide parliamentary oversight of those structures and the decisions taken by members of those structures. So, we've seen the governance of our relationship of the EU, which used to take place in the open sunshine of democratic debate, moving to the shadows of civil service and Government Minister-to-Minister decision making. The democracy that we were promised has simply disappeared, and that is something that we need to address as a Parliament.

That lack of transparency is clear throughout the new arrangements. Our ability to understand which decisions are even being debated is limited, let alone then having an ability to influence and shape those decisions. As a part of the EU, as a full member of the EU, our people were in the meetings, not just in the corridors; they were in the meetings taking decisions. Today, we can barely find a pass to get into the building. Our ability to influence decisions that have a real extraterritorial impact on people in Wales today has not simply been diminished, it's been removed. And that's something that we need to address. But we've also seen a transfer of power. We've seen competence on a number of different issues move from here to Westminster, and that's not been done either by democratic debate or decision, it's been done by removing the rights of this place to legislate in a way that the people of Wales through referendum have sought and wished to see. That is something that has happened with minimal scrutiny, and that is something else we need to address. 

Looking at the report and the potential for this place and the Welsh Government to take these matters forward, I think, first of all, one thing we should do is pay tribute to the work of Derek Vaughan. The appointment of Derek Vaughan as the representative of the Welsh Government in Brussels is something that has paid dividends many times over. Derek is well known in the institutions and the different parts of the European Union, and he is doing a superb job making sure that Wales is represented at the heart of Brussels. But we need to go further than this. 

I very much agree with the points made by Adam Price in his contribution, and also the points made by James Evans in his, in the way that we need to look at how we shape decisions and understand decisions, and that means more investment. I'm looking forward to the Counsel General's response on behalf of the Government, but I did notice that the Government were far more anxious to accept recommendations where they had limited influence, rather than recommendations that would have involved action from the Welsh Government. I hope that we will see more action from the Welsh Government and more proactive action from the Welsh Government to ensure that we do invest in understanding the dynamics of decision making within the institutions of the EU.

But also, there are things that we need to do here. We need to look hard at interparliamentarianism. We need to look hard at how we work with other parliaments and parliamentarians, both within the United Kingdom and across the European Union. There are opportunities for us to create new forms of accountability, new forms of oversight, new forms of transparency, to ensure that the people we represent and their views are represented when decisions are taken. So, there are opportunities here for us as well.

I will finish on this point, Deputy Presiding Officer. The Commission of this Senedd has an absolute responsibility to ensure that Members are able to spend time working in Brussels and that committees visit Brussels, but we also need to ensure that we have an agenda for that work. The Chair of the committee, in introducing the report, outlined the time available to us, and we do have opportunities. With European elections taking place in June of this year, a UK general election taking place later in the year, and a potential change of UK Government, we have an opportunity now to change our approach and to change the way in which we engage with our European institutions. The TCA review next year is an opportunity for us to do so. It's an opportunity we can't afford to waste.

Y thema gyntaf yw'r newid mewn grym. Mae pob un ohonom yn cofio’r sloganau 'Adfer rheolaeth' yn 2016. Ond y gwir amdani yw bod rheolaeth wedi symud o ddemocratiaeth seneddol i ddictad gweithredol, ac nid yw hynny’n iawn. Mae gan y Senedd hon lai o oruchwyliaeth dros y materion sydd dan sylw yn y berthynas rhwng yr UE a’r DU nag a oedd ganddi cyn i’r DU adael yr UE. Nid yw hynny'n iawn. Yn hytrach, mae gennym we gymhleth o strwythurau newydd, ac wrth gwrs, po fwyaf cymhleth yw strwythur, y lleiaf atebol ydyw, yr anoddaf yw hi iddo fod yn dryloyw. A'r hyn y mae hynny'n ei olygu yw bod llai o gyfle i ni, fel Aelodau, ddarparu trosolwg seneddol o'r strwythurau hynny a'r penderfyniadau a wneir gan aelodau'r strwythurau hynny. Felly, rydym wedi gweld llywodraethiant ein perthynas â’r UE, a oedd yn arfer digwydd yn heulwen agored y ddadl ddemocrataidd, yn symud i gysgodion y gwasanaeth sifil a phenderfyniadau a wneir rhwng Gweinidogion y Llywodraeth. Mae’r ddemocratiaeth a addawyd i ni wedi diflannu, ac mae hynny’n rhywbeth y mae angen inni fynd i'r afael ag ef fel Senedd.

Mae’r diffyg tryloywder hwnnw’n amlwg yn y trefniadau newydd drwyddi draw. Mae ein gallu i ddeall pa benderfyniadau sy'n cael eu trafod hyd yn oed yn gyfyngedig, heb sôn am fod â gallu wedyn i ddylanwadu ar y penderfyniadau hynny a rhoi ffurf iddynt. Fel rhan o’r UE, fel aelod llawn o’r UE, roedd ein pobl yn y cyfarfodydd, nid yn y coridorau'n unig; roeddent yn y cyfarfodydd yn gwneud penderfyniadau. Heddiw, prin y gallwn gael gafael ar bàs i fynd i mewn i'r adeilad. Nid yw ein gallu i ddylanwadu ar benderfyniadau sy’n cael effaith alldiriogaethol wirioneddol ar bobl yng Nghymru heddiw wedi’i leihau, mae wedi’i ddileu. Ac mae hynny'n rhywbeth y mae angen inni ei gydnabod. Ond rydym hefyd wedi gweld pŵer yn cael ei drosglwyddo. Rydym wedi gweld cymhwysedd ar nifer o faterion gwahanol yn symud o’r fan hon i San Steffan, ac nid yw hynny wedi digwydd drwy ddadl ddemocrataidd na thrwy benderfyniad, mae wedi digwydd drwy ddileu hawliau’r lle hwn i ddeddfu mewn ffordd y mae pobl Cymru yn dymuno'i gweld ac wedi'i cheisio drwy refferendwm. Mae hynny’n rhywbeth sydd wedi digwydd heb fawr o graffu, ac mae hynny’n rhywbeth arall y mae angen inni fynd i'r afael ag ef.

O edrych ar yr adroddiad a’r potensial i’r lle hwn a Llywodraeth Cymru fwrw ymlaen â’r materion hyn, credaf yn gyntaf oll mai un peth y dylem ei wneud yw talu teyrnged i waith Derek Vaughan. Mae penodi Derek Vaughan fel cynrychiolydd Llywodraeth Cymru ym Mrwsel yn rhywbeth sydd wedi talu ar ei ganfed droeon. Mae Derek yn adnabyddus yn y sefydliadau ac mewn gwahanol rannau o’r Undeb Ewropeaidd, ac mae’n gwneud gwaith gwych yn sicrhau bod Cymru’n cael ei chynrychioli yng nghanol Brwsel. Ond mae angen inni fynd ymhellach na hyn.

Rwy'n cytuno'n gryf â’r pwyntiau a wnaed gan Adam Price yn ei gyfraniad, a hefyd y pwyntiau a wnaed gan James Evans yn ei gyfraniad yntau, o ran y ffordd y mae angen inni edrych ar sut rydym yn llunio penderfyniadau ac yn deall penderfyniadau, ac mae hynny’n golygu mwy o fuddsoddiad. Edrychaf ymlaen at ymateb y Cwnsler Cyffredinol ar ran y Llywodraeth, ond sylwais fod y Llywodraeth yn llawer mwy awyddus i dderbyn argymhellion lle roedd ganddynt ddylanwad cyfyngedig, yn hytrach nag argymhellion a fyddai wedi golygu camau gweithredu gan Lywodraeth Cymru. Rwy'n gobeithio y gwelwn fwy o weithredu gan Lywodraeth Cymru a mwy o weithredu rhagweithiol gan Lywodraeth Cymru i sicrhau ein bod yn buddsoddi i ddeall dynameg y broses o wneud penderfyniadau o fewn sefydliadau’r UE.

Ond hefyd, mae pethau y mae angen i ni eu gwneud yma. Mae angen inni edrych yn ofalus ar ryngseneddoliaeth. Mae angen inni edrych yn ofalus ar sut rydym yn gweithio gyda seneddau a seneddwyr eraill, yn y Deyrnas Unedig ac ar draws yr Undeb Ewropeaidd. Mae cyfleoedd inni greu mathau newydd o atebolrwydd, mathau newydd o oruchwyliaeth, mathau newydd o dryloywder, er mwyn sicrhau bod y bobl yr ydym yn eu cynrychioli a’u barn yn cael eu cynrychioli pan fydd penderfyniadau’n cael eu gwneud. Felly, mae cyfleoedd yma i ni hefyd.

Fe wnaf orffen ar y pwynt hwn, Ddirprwy Lywydd. Mae gan Gomisiwn y Senedd hon gyfrifoldeb absoliwt i sicrhau bod Aelodau’n gallu treulio amser yn gweithio ym Mrwsel a bod pwyllgorau’n ymweld â Brwsel, ond mae angen inni sicrhau hefyd fod gennym agenda ar gyfer y gwaith hwnnw. Amlinellodd Cadeirydd y pwyllgor, wrth gyflwyno’r adroddiad, yr amser sydd ar gael i ni, ac mae gennym gyfleoedd. Gydag etholiadau Ewropeaidd yn cael eu cynnal ym mis Mehefin eleni, etholiad cyffredinol y DU yn cael ei gynnal yn ddiweddarach yn y flwyddyn, a newid posibl yn Llywodraeth y DU, mae gennym gyfle nawr i newid ein hymagwedd ac i newid y ffordd yr ymgysylltwn â'n sefydliadau Ewropeaidd. Mae'r adolygiad o'r cytundeb masnach a chydweithredu y flwyddyn nesaf yn gyfle inni wneud hynny. Mae'n gyfle na allwn fforddio ei wastraffu.

15:50

Buaswn i'n hoffi rhoi fy niolch i i Gadeirydd y pwyllgor yma ac i aelodau'r pwyllgor am y gwaith hollbwysig yma maen nhw wedi'i wneud gyda'r adroddiad hwn.

I'd also like to express my thanks to the committee Chair and the members of the committee for this crucial work that they have done on this report.

When I first came to the Senedd in 2019, Dirprwy Lywydd, the Chair of the Legislation, Justice and Constitution Committee and I sat together, alongside other Members, on the external affairs committee, and we looked then at the post-Brexit world, which was filled with uncertainties and known unknowns, and five years later, we are each chairing committees that scrutinise the realities that we didn't know and could not have known then. First, we had the withdrawal agreement and then the trade and co-operation agreement. Both established over 30 new forums for the UK and EU to discuss their relationship, and neither provided for Wales to be represented.  

Since 2021, the committee I Chair has made a number of observations that supplement and strengthen the LJC committee's findings. We agree that observer status for devolved representatives at the parliamentary partnership assembly is unsatisfactory, and we've echoed its call for their full participation. Our committee has supported the Welsh Government's requests to attend joint committee meetings where matters of significance to Wales are discussed, as has the LJC committee. The Welsh Government remains outside of these meetings, unable to represent Wales in key matters regarding the island of Ireland, including the Northern Ireland protocol and Windsor framework.  

Dirprwy Lywydd, as the committee responsible for international relations, Wales's relationship with Ireland, our nearest international neighbour, is one that is very close to our hearts, particularly since our inquiry into the relationship between those two nations. We've also called for a dedicated EU strategy from the Welsh Government, and for the EU to be given 'priority relationship' status in its international strategy. Early on in the sixth Senedd, we raised concerns that challenges faced by stakeholders in engaging in EU-UK relations has led to reduced representation of Welsh interests, and that could further reduce in the future. For that reason, the Senedd Commission's response to the LJC's report to engage civil society organisations and its offer to work with committee chairs, I think, are both very welcome.  

Earlier this month, our committee began our new inquiry on culture and the new relationship with the EU. The complexities of the trade and co-operation agreement in the post-Brexit world have already been laid bare to us, even at this early stage. A lot of the work that's been set out this afternoon, done by the LJC Committee, I think will enrich our understanding of the frameworks that are underpinning all of this.

In closing, I would just like to thank again the committee for this hugely significant piece of work, and once more to put on record our committee's support for what they are doing. I'm more convinced than ever of the need for a Welsh voice in UK-EU relations. 

Pan ddeuthum i’r Senedd gyntaf yn 2019, Ddirprwy Lywydd, roedd Cadeirydd y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a’r Cyfansoddiad a minnau'n eistedd gyda’n gilydd, ochr yn ochr ag Aelodau eraill, ar y pwyllgor materion allanol, ac fe wnaethom edrych bryd hynny ar y byd ôl-Brexit, a oedd yn llawn ansicrwydd a phethau anhysbys, a phum mlynedd yn ddiweddarach, mae'r ddau ohonom yn cadeirio pwyllgorau sy'n craffu ar y realiti nad oeddem yn gwybod amdano ac na allem fod wedi gwybod amdano bryd hynny. Yn gyntaf, cawsom y cytundeb ymadael ac yna'r cytundeb masnach a chydweithredu. Sefydlodd y ddau dros 30 o fforymau newydd i’r DU a’r UE drafod eu perthynas, ac nid oedd y naill na’r llall yn darparu ar gyfer cynrychioli Cymru.

Ers 2021, mae’r pwyllgor a gadeiriaf wedi gwneud nifer o sylwadau sy’n ategu ac yn cryfhau canfyddiadau'r Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a’r Cyfansoddiad. Rydym yn cytuno bod statws sylwedydd i gynrychiolwyr datganoledig yn y cynulliad partneriaeth seneddol yn anfoddhaol, ac rydym wedi adleisio ei alwad am eu cyfranogiad llawn. Mae ein pwyllgor wedi cefnogi ceisiadau Llywodraeth Cymru i fynychu cyfarfodydd cyd-bwyllgorau lle caiff materion sydd o bwys i Gymru eu trafod, fel y mae'r Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a’r Cyfansoddiad wedi'i wneud. Mae Llywodraeth Cymru y tu allan i’r cyfarfodydd hyn o hyd, yn methu cynrychioli Cymru mewn materion allweddol sy'n ymwneud ag ynys Iwerddon, gan gynnwys protocol Gogledd Iwerddon a fframwaith Windsor.

Ddirprwy Lywydd, fel y pwyllgor sy'n gyfrifol am gysylltiadau rhyngwladol, mae perthynas Cymru ag Iwerddon, ein cymydog rhyngwladol agosaf, yn un sy'n agos iawn at ein calonnau, yn enwedig ers ein hymchwiliad i'r berthynas rhwng y ddwy wlad. Rydym hefyd wedi galw am strategaeth benodol ar gyfer yr UE gan Lywodraeth Cymru, ac i’r UE gael statws 'perthynas flaenoriaethol' yn ei strategaeth ryngwladol. Yn gynnar yn y chweched Senedd, fe wnaethom leisio pryderon fod heriau a wynebir gan randdeiliaid wrth ymgysylltu yn y berthynas rhwng yr UE a'r DU wedi arwain at lai o gynrychiolaeth mewn perthynas â buddiannau Cymru, ac y gallai hynny leihau ymhellach yn y dyfodol. Am y rheswm hwnnw, credaf fod ymateb Comisiwn y Senedd i adroddiad y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a’r Cyfansoddiad i ymgysylltu â sefydliadau cymdeithas sifil a’i gynnig i weithio gyda chadeiryddion pwyllgorau i’w groesawu’n fawr.

Yn gynharach y mis hwn, dechreuodd ein pwyllgor ein hymchwiliad newydd i ddiwylliant a’r berthynas newydd â’r UE. Mae cymhlethdodau’r cytundeb masnach a chydweithredu yn y byd ôl-Brexit eisoes wedi dod i'r amlwg, hyd yn oed yn y cyfnod cynnar hwn. Credaf y bydd llawer o'r gwaith sydd wedi'i drafod y prynhawn yma, a wnaed gan y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a’r Cyfansoddiad, yn cyfoethogi ein dealltwriaeth o'r fframweithiau sy'n sail i hyn oll.

Wrth gloi, hoffwn ddiolch unwaith eto i’r pwyllgor am y gwaith hynod arwyddocaol hwn, a chofnodi cefnogaeth ein pwyllgor unwaith eto i’r hyn a wnânt. Rwy’n fwy argyhoeddedig nag erioed o’r angen am lais i Gymru yn y berthynas rhwng y DU a’r UE.

Hoffwn i hefyd ategu fy niolch i'r pwyllgor am yr adroddiad pwysig yma, ac i'r Prif Weinidog am ei ymateb. Fodd bynnag, mae'n ymddangos bod y pwyllgor a Llywodraeth Cymru yn cymryd safbwyntiau gwahanol iawn wrth ymdrin â'r materion. Er i'r pwyllgor ddangos bod cynrychiolaeth llywodraethau datganoledig ar lwyfan ryngwladol wedi gwaethygu ers Brexit, nid yw'n ymddangos bod Llywodraeth Cymru eisiau cynhyrfu'r dyfroedd gan eu bod nhw'n cymryd yn ganiataol y bydd gan y Llywodraeth San Steffan nesaf berthynas well pan fo'n dod i faterion rhynglywodraethol. Gall hynny ymddangos yn rhesymol ar un llaw, oherwydd mae'r berthynas rhynglywodraethol rhwng Parc Cathays a Whitehall wedi cyrraedd man isel iawn yn ystod y blynyddoedd diweddaraf. Mae hynny hefyd yn wir, wrth gwrs, am y berthynas gyda'r Undeb Ewropeaidd. Ond ni ddylid seilio perthynas ar ba blaid wleidyddol sydd mewn grym. Nid dyna'r ffordd i osod seiliau i berthynas rynglywodraethol iach. Newid mae Llywodraethau. Newid mae personau. Dyna yw natur bywyd; dyna yw natur gwleidyddiaeth. Mae angen gosod seiliau sy'n gynaliadwy yn y tymor hir, pwy bynnag sydd mewn grym, sy'n sicrhau bod llais Cymru, fel rhan o'r amrywiaeth o leisiau, fel y dywedodd Huw Irranca-Davies, yn cael eu clywed.

I'd also like to thank the committee for this important report, and the First Minister for his response. However, it appears that the committee and the Welsh Government have taken very different positions in dealing with the issues raised. Although the committee showed that there is a lack of sub-state representation on the international stage since Brexit, it does not appear that the Welsh Government wants to stir things up, because they assume that the next Westminster Government will have better inter-governmental relations. That may seem reasonable on one hand because the inter-governmental relationship between Cathays Park and Whitehall has reached a very low point in recent years. That is, of course, also true about the relationship with the EU as well. But you should not base a relationship on the parties in power. That's not the way to lay the foundations for a healthy inter-governmental relationship. Governments and people change over time. That's the nature of life and politics. We need to lay foundations that are sustainable in the long term, whoever is in power, that ensures that the voice of Wales, as part of the diverse range of voices, as Huw Irranca-Davies said, is heard.

Dirprwy Lywydd, if I may, I'd like to make two further points. Recommendation 21 says that the UK Government should ensure proper financial support for Welsh organisations to take part in the UK domestic advisory group and civil society forum. As Huw Irranca-Davies said, the voice of Welsh organisations is so important on a European level. Unfortunately, in his response, the Prif Weinidog stated that the UK Government has already confirmed that they are not willing to provide such funding. This, Dirprwy Lywydd, is a clear inequality of power, as it will mean that Welsh organisations are being cut out of important conversations, and this will impact our representation on the international level.

Secondly, I'd like to echo Alun Davies's comments with regard to Derek Vaughan's role as the Welsh Government representative to Europe. The Prif Weinidog recognised, in his response, that having a representative in Europe has been of great benefit to Wales. It has allowed Welsh Ministers to have that pass into the European Parliament. It has made possible meetings with the European Commission, and it has improved our visibility throughout the European Union. Clearly, this level of engagement was crucial during Brexit, but surely it is even more important now that we have left. After all, the European Union remains by far our biggest export partner. I see that the contract for this role is expiring at the end of the year, and there's no talk of it being extended. As James Evans said, we have not left Europe. My question is simply this: considering the democratic deficit that Alun Davies has passionately mentioned, considering that we no longer have Welsh Members of the European Parliament, and that the role of the representative is seemingly coming to an end, who will speak on Wales's behalf in the European Union? Diolch yn fawr.

Ddirprwy Lywydd, os caf, hoffwn wneud dau bwynt arall. Mae argymhelliad 21 yn dweud y dylai Llywodraeth y DU sicrhau cymorth ariannol priodol i sefydliadau Cymru gymryd rhan yng ngrŵp cynghori domestig a fforwm cymdeithas sifil y DU. Fel y dywedodd Huw Irranca-Davies, mae llais sefydliadau Cymru mor bwysig ar lefel Ewropeaidd. Yn anffodus, yn ei ymateb, dywedodd y Prif Weinidog fod Llywodraeth y DU eisoes wedi cadarnhau nad ydynt yn fodlon darparu cyllid o’r fath. Mae hyn, Ddirprwy Lywydd, yn anghyfartaledd pŵer amlwg, gan y bydd yn golygu bod sefydliadau Cymru yn cael eu torri allan o sgyrsiau pwysig, a bydd hyn yn effeithio ar ein cynrychiolaeth ar y lefel ryngwladol.

Yn ail, hoffwn adleisio sylwadau Alun Davies ynghylch rôl Derek Vaughan fel cynrychiolydd Llywodraeth Cymru yn Ewrop. Fe wnaeth y Prif Weinidog gydnabod, yn ei ymateb, fod cael cynrychiolydd yn Ewrop wedi bod o fudd mawr i Gymru. Mae wedi caniatáu i Weinidogion Cymru gael pàs i mewn i Senedd Ewrop. Mae wedi gwneud cyfarfodydd yn bosibl gyda’r Comisiwn Ewropeaidd, ac mae wedi gwella ein gwelededd ledled yr Undeb Ewropeaidd. Yn amlwg, roedd y lefel hon o ymgysylltiad yn hollbwysig yn ystod Brexit, ond mae'n sicr ei bod hyd yn oed yn bwysicach nawr ein bod wedi gadael. Wedi’r cyfan, yr Undeb Ewropeaidd yw ein partner allforio mwyaf o bell ffordd. Gwelaf fod y contract ar gyfer y rôl hon yn dod i ben ddiwedd y flwyddyn, ac nid oes unrhyw sôn am ei hymestyn. Fel y dywedodd James Evans, nid ydym wedi gadael Ewrop. Dyma fy nghwestiwn, yn syml iawn: o ystyried y diffyg democrataidd y mae Alun Davies wedi sôn yn angerddol amdano, o gofio nad oes gennym bellach Aelodau Cymreig o Senedd Ewrop, a bod rôl y cynrychiolydd yn dod i ben yn ôl pob golwg, pwy fydd yn siarad ar ran Cymru yn yr Undeb Ewropeaidd? Diolch yn fawr.

15:55

Galwaf ar y Cwnsler Cyffredinol a Gweinidog y Cyfansoddiad, Mick Antoniw.

I call on the Counsel General and Minister for the Constitution, Mick Antoniw.

Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. Rwy’n ddiolchgar i’r pwyllgor am yr adroddiad pwysig, trwyadl a manwl hwn, ac i’r Aelodau sydd wedi siarad. Byddaf yn ymateb i’r amryfal bwyntiau yn y man.

Gadewch imi ddechrau drwy ddweud pa mor falch ydw i fod y pwyllgor yn cydnabod y cytundeb masnach a chydweithredu fel y sylfaen hollbwysig ar gyfer y berthynas economaidd hanfodol sydd gan Gymru a gweddill y Deyrnas Unedig gyda'r Undeb Ewropeaidd o hyd. Er bod y cytundeb hwnnw'n ddewis amgen gwael i sicrhau’r buddion economaidd a'r effeithlonrwydd a gawsom fel aelod o'r Undeb Ewropeaidd, dyma'r unig ddewis sydd gennym, ac mae'n rhaid i ni sicrhau ei fod yn gweithio cystal â phosibl. Fe welwch o ymateb Llywodraeth Cymru ein bod yn cytuno â llawer o'r hyn sydd yn yr adroddiad a'r ffocws defnyddiol y mae’n ei roi.

Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. I'm grateful to the committee for this important, thorough and detailed report, and to the Members who have contributed. I will respond to the various points in a moment.

Let me start by saying how pleased I am that the committee recognises the trade and co-operation agreement as the critical foundation for the vital economic relationship that Wales and the rest of the UK still has with the European Union. Although the agreement is a poor alternative to ensuring the economic benefits and efficiencies that we enjoyed as Members of the European Union, this is the only choice that we have, and we have to ensure that it works as well as possible. You will see from the Welsh Government response that we agree with much of what's contained within the report and its useful focus.

Let me first address the wider context. The report highlights that the work on a new UK-EU relationship is not done. For our part, in Wales, we do need to continue to protect our economic, social and environmental standards, but also seek improvements to the status quo, where we can. We must do this in part through our own relationship with the UK Government. There has been continuous development of the trade and co-operation agreement since its agreement in difficult circumstances just over three years ago. UK Government relations with the EU have certainly improved with the agreement of the Windsor framework a year ago. I take this opportunity once again to welcome the restoration of a functioning Northern Ireland Executive. We trust that this can all be made to work without destabilising the trade and co-operation agreement or the Windsor framework.

Gadewch imi sôn yn gyntaf am y cyd-destun ehangach. Mae’r adroddiad yn amlygu nad yw’r gwaith ar berthynas newydd rhwng y DU a’r UE wedi'i gwblhau. O'n rhan ni, yng Nghymru, mae angen inni barhau i ddiogelu ein safonau economaidd, cymdeithasol ac amgylcheddol, a cheisio gwelliannau hefyd i'r status quo lle gallwn. Mae'n rhaid inni wneud hyn yn rhannol drwy ein perthynas ein hunain â Llywodraeth y DU. Mae'r cytundeb masnach a chydweithredu wedi datblygu'n barhaus ers iddo gael ei lunio o dan amgylchiadau anodd ychydig dros dair blynedd yn ôl. Mae cysylltiadau rhwng Llywodraeth y DU â’r UE yn sicr wedi gwella gyda chytuno fframwaith Windsor flwyddyn yn ôl. Rwyf am achub ar y cyfle unwaith eto i groesawu adferiad gweithrediaeth weithredol yng Ngogledd Iwerddon. Hyderwn y gellir gwneud i hyn oll weithio heb ansefydlogi’r cytundeb masnach a chydweithredu na fframwaith Windsor.

If I can turn to the report itself and draw out four Welsh Government relationships, firstly with the Senedd, then with the UK Government and other devolved Governments, with civil society and stakeholders, and also with the EU. Firstly, the Welsh Government’s engagement with the Senedd. Well, of course, we are keen to work with the Senedd to maximise Wales’s interests in the evolving UK-EU relationship. And we are, indeed, sympathetic to providing the fullest and the most up-to-date information on the operation of the trade and co-operation agreement. However, at present, the UK system is just not efficient enough to allow that to happen. We also need to recognise meetings can include sensitive discussions for which full transparency is sometimes not always possible.

Our relationship with the UK Government and other devolved Governments is key to ensuring Wales’s interests are reflected in the trade and co-operation agreement. Let me be frank without being unduly critical of the UK Government: the negotiation of the trade and co-operation agreement and its initial implementation were rushed, and there was not sufficient time to develop good systems to support it. It was not clear at the time that the then UK Government were interested in engaging with devolved Governments to make the system work with devolution settlements. I am pleased that we are now in a more constructive phase, though improvements do need to continue to be made.

As regards my third theme, Welsh Government’s engagement with civil society and stakeholders, if I can just make clear that our commitment is to doing this as fully and seriously as possible, within all the constraints that we have. Sadly, the UK Government has not put stakeholder engagement at the heart of its approach to implementing the trade and co-operation agreement. We will push the UK Government to do more, and the report is an extremely useful tool for us to do so and a very helpful analysis. Overall, I am very pleased that there is effective Welsh input to the UK domestic advisory group.

Finally, looking at Wales’s relationship with the EU, it is culturally obvious and a matter of geographical fact that Wales remains a European nation. Combining that with our continued economic interdependency means that we must still seek to be closely aligned and diplomatically engaged with the EU and its constituent regional and national Governments.

If I can perhaps finish by reiterating what the First Minister has already said. We would be very pleased to see positive changes in the operation of the trade and co-operation agreement, and in the wider UK-EU relationship. But that is, to be totally honest, not realistically going to happen substantively until elections in both the EU and the UK over the coming year. These provide real opportunities on both sides for fresher engagement and a more positive spirit looking forward, and we will do all we can to facilitate and to support that.

If I can just comment on a few of the points that have been made, because this is an ongoing debate and there are many opportunities, and this report is a very helpful and important contribution to that. Just to say I very much welcome the point that was made that we should have full status at the Committee of the Regions partnership council. When I represented Wales on the Committee of the Regions, I very much pushed and pushed, when we knew we were leaving the EU, to ensure that that would happen. It was, however, blocked, by the UK Government. They did not want us to have that voice and we were prevented from doing so. 

In terms of the other points, Alun made some very important points, I think, on the shift in power, and that's very clear from the report in some of the references that are made within the report. I noticed the comments of Dr Elin Royles, who was quoted in the report as saying that departure from the EU has reduced the Welsh Government's ability to influence the UK Government and the EU, and that is very, very clear. The subnational status that we had is one that is gone, but we need an alternative status in order to resurrect that particular role. It won't happen with the current Government. 

Adam Price made some important points on monitoring. I'm quite familiar and I've had discussions with you about the situation with the monitoring that goes on in Scotland. Of course, there is monitoring that goes on in terms of the very specific portfolios within Welsh Government that are relevant and are observing and keeping an eye on what is happening within Europe, and the relevance there. But there have been—and I think everyone would recognise—over the past year or two, very, very many pressures in respect of monitoring what was happening even at UK Government level in terms of those aspects that were affecting Wales. And I know even from the Scottish side there is a tsunami of so much data and information on events occurring within the European Union, which is of course an ongoing process over many years, that the ability to actually extract from that what is relevant and how to utilise that information and then convert it into legislation or alternative steps is something that I know is being faced with considerable difficulty.

One point that was made that I think is, again, very, very important is the contacts with all the various groupings and so on that exist within the European Union, some of which we are members of, but of course those are things that we do want to maximise.

Can I just say on the response to the report from Welsh Government, a certain number of recommendations were accepted in full, but a lot of them were in principle, and I think the in-principle part of it is because so much of this is work that is in motion, and there have been so many other factors on a UK-EU level that have impacted? But this is work in progress, and on all the points that have been raised, I’m sure that there was very little disagreement in terms of that direction that we want to go in.

So, just in closing, I thank the Members who’ve taken an interest in the report and our response. The report is an important contribution. We do have to build and maintain an effective presence, an identity with the European Union, and we do have to move forward in that direction, hopefully with changes in an incoming Government. If that happens, there will be major opportunities in which to actually restore some of the status points that we raised. We’ll also have a more constructive engagement. Diolch yn fawr.

Os caf droi at yr adroddiad ei hun a chanolbwyntio ar bedair perthynas sydd gan Lywodraeth Cymru, yn gyntaf gyda'r Senedd, yna gyda Llywodraeth y DU a Llywodraethau datganoledig eraill, gyda rhanddeiliaid a chymdeithas sifil, a hefyd gyda'r UE. Yn gyntaf, ymgysylltiad Llywodraeth Cymru â'r Senedd. Wel, wrth gwrs, rydym yn awyddus i weithio gyda'r Senedd i wneud y mwyaf o fuddiannau Cymru yn y berthynas sy'n esblygu rhwng y DU a'r UE. Ac rydym yn cefnogi darparu'r wybodaeth gywiraf a mwyaf diweddar ar weithrediad y cytundeb masnach a chydweithredu. Fodd bynnag, ar hyn o bryd, nid yw system y DU yn ddigon effeithlon i ganiatáu i hynny ddigwydd. Mae angen inni hefyd gydnabod y gall cyfarfodydd gynnwys trafodaethau sensitif lle nad yw tryloywder llawn bob amser yn bosibl.

Mae ein perthynas â Llywodraeth y DU a Llywodraethau datganoledig eraill yn allweddol i sicrhau bod buddiannau Cymru'n cael eu hadlewyrchu yn y cytundeb masnach a chydweithredu. Gadewch imi fod yn onest heb fod yn rhy feirniadol o Lywodraeth y DU: cafodd negodiadau'r cytundeb masnach a chydweithredu eu rhuthro, yn ogystal â'i weithrediad cychwynnol, ac nid oedd digon o amser i ddatblygu systemau da i'w gefnogi. Nid oedd yn glir ar y pryd fod gan Lywodraeth y DU ar y pryd ddiddordeb mewn ymgysylltu â Llywodraethau datganoledig i wneud i'r system weithio gyda setliadau datganoli. Rwy'n falch ein bod bellach mewn cyfnod mwy adeiladol, er bod angen parhau i wneud gwelliannau.

O ran fy nhrydedd thema, ymgysylltiad Llywodraeth Cymru â rhanddeiliaid a chymdeithas sifil, hoffwn egluro ein bod wedi ymrwymo i wneud hyn mor llawn ac mor ddifrifol â phosibl, o fewn yr holl gyfyngiadau sydd gennym. Yn anffodus, nid yw Llywodraeth y DU wedi rhoi ymgysylltiad rhanddeiliaid wrth wraidd ei dull o weithredu'r cytundeb masnach a chydweithredu. Byddwn yn pwyso ar Lywodraeth y DU i wneud mwy, ac mae'r adroddiad yn offeryn defnyddiol iawn i ni wneud hynny ac mae'n ddadansoddiad defnyddiol iawn. Ar y cyfan, rwy'n falch iawn fod mewnbwn effeithiol o Gymru i grŵp cynghori domestig y DU.

Yn olaf, wrth edrych ar berthynas Cymru â'r UE, mae'n ddiwylliannol amlwg ac yn fater o ffaith daearyddol fod Cymru'n parhau i fod yn genedl Ewropeaidd. Mae cyfuno hynny â'n cyd-ddibyniaeth economaidd barhaus yn golygu bod yn rhaid i ni barhau i geisio bod wedi ein halinio'n agos ac yn ddiplomataidd gysylltiedig â'r UE a'i Lywodraethau rhanbarthol a chenedlaethol cyfansoddol.

Os caf orffen drwy ailadrodd yr hyn a ddywedodd y Prif Weinidog eisoes. Byddem yn falch iawn o weld newidiadau cadarnhaol yng ngweithrediad y cytundeb masnach a chydweithredu, a'r berthynas ehangach rhwng y DU a'r UE. Ond i fod yn hollol onest, yn realistig ni fydd hynny'n gallu digwydd yn barhaol tan ar ôl etholiadau'r UE a'r DU dros y flwyddyn i ddod. Mae'r rhain yn darparu cyfleoedd gwirioneddol ar y ddwy ochr ar gyfer ymgysylltiad mwy newydd ac ysbryd mwy cadarnhaol wrth edrych tua'r dyfodol, a byddwn yn gwneud popeth a allwn i hwyluso a chefnogi hynny.

Os caf wneud sylwadau ar rai o'r pwyntiau a wnaed, oherwydd mae hon yn ddadl barhaus ac mae llawer o gyfleoedd, ac mae'r adroddiad hwn yn gyfraniad defnyddiol a phwysig iawn i hynny. Hoffwn ddweud fy mod yn croesawu'r pwynt a wnaed y dylem gael statws llawn yng nghyngor partneriaeth Pwyllgor y Rhanbarthau. Pan oeddwn yn cynrychioli Cymru ar Bwyllgor y Rhanbarthau, fe wneuthum wthio a gwthio, pan oeddem yn gwybod ein bod ni'n gadael yr UE, i sicrhau y byddai hynny'n digwydd. Fodd bynnag, cafodd hynny ei rwystro gan Lywodraeth y DU. Nid oeddent eisiau i ni gael y llais hwnnw a chawsom ein hatal rhag gwneud hynny. 

Ar y pwyntiau eraill, fe wnaeth Alun rai pwyntiau pwysig iawn, rwy'n credu, ar y newid mewn grym, ac mae hynny'n glir iawn o'r adroddiad yn rhai o'r cyfeiriadau a wneir yn yr adroddiad. Nodais sylwadau Dr Elin Royles, a ddyfynnwyd yn yr adroddiad yn dweud bod gadael yr UE wedi lleihau gallu Llywodraeth Cymru i ddylanwadu ar Lywodraeth y DU a'r UE, ac mae hynny'n glir iawn. Mae'r statws is-genedlaethol a oedd gennym bellach wedi mynd, ond mae angen statws amgen arnom er mwyn atgyfodi'r rôl benodol honno. Ni fydd hynny'n digwydd gyda'r Llywodraeth bresennol. 

Gwnaeth Adam Price rai pwyntiau pwysig ar fonitro. Rwy'n eithaf cyfarwydd ac rwyf wedi cael trafodaethau gyda chi am y sefyllfa gyda'r monitro sy'n digwydd yn yr Alban. Wrth gwrs, mae yna fonitro'n digwydd o ran y portffolios penodol iawn o fewn Llywodraeth Cymru sy'n berthnasol ac sy'n arsylwi ac yn cadw llygad ar yr hyn sy'n digwydd yn Ewrop, a'r perthnasedd yno. Ond dros y flwyddyn neu ddwy ddiwethaf—ac rwy'n credu y byddai pawb yn cydnabod—mae yna lawer iawn o bwysau mewn perthynas â monitro'r hyn a oedd yn digwydd hyd yn oed ar lefel Llywodraeth y DU o ran yr agweddau a oedd yn effeithio ar Gymru. Ac rwy'n gwybod, hyd yn oed o ochr yr Alban, fod tswnami o ddata a gwybodaeth am ddigwyddiadau sy'n digwydd o fewn yr Undeb Ewropeaidd, sydd wrth gwrs yn broses barhaus dros nifer o flynyddoedd, ac felly mae'r gallu i dynnu o hynny yr hyn sy'n berthnasol a sut i ddefnyddio'r wybodaeth honno ac yna ei throsi'n ddeddfwriaeth neu gamau amgen yn rhywbeth sydd wedi peri cryn anhawster.

Un pwynt a wnaed sydd, unwaith eto, yn bwysig iawn yn fy marn i, yw'r cysylltiadau â'r holl grwpiau amrywiol ac yn y blaen sy'n bodoli o fewn yr Undeb Ewropeaidd, ac rydym yn aelodau o rai ohonynt, ond wrth gwrs mae'r rheini'n bethau yr ydym eisiau gwneud y mwyaf ohonynt.

A gaf i ddweud, mewn perthynas ag ymateb Llywodraeth Cymru i'r adroddiad, fod nifer benodol o argymhellion wedi cael eu derbyn yn llawn, ond roedd llawer ohonynt mewn egwyddor, ac rwy'n credu mai'r rheswm am hynny yw oherwydd bod cymaint ohono'n waith sydd ar y gweill, ac mae cymaint o ffactorau eraill wedi bod ar lefel y DU a'r UE sydd wedi cael effaith? Ond mae hwn yn waith sydd ar y gweill, ac ar yr holl bwyntiau a grybwyllwyd, rwy'n siŵr mai ychydig iawn o anghytundeb a gafwyd ynghylch y trywydd yr ydym yn awyddus i'w ddilyn.

Felly, i gloi, hoffwn ddiolch i'r Aelodau sydd wedi dangos diddordeb yn yr adroddiad a'n hymateb. Mae'r adroddiad yn gyfraniad pwysig. Mae'n rhaid inni adeiladu a chynnal presenoldeb effeithiol, hunaniaeth gyda'r Undeb Ewropeaidd, ac mae'n rhaid inni symud ymlaen i'r cyfeiriad hwnnw, gyda newidiadau, gobeithio, mewn Llywodraeth newydd. Os bydd hynny'n digwydd, bydd cyfleoedd mawr i adfer rhai o'r pwyntiau statws a grybwyllwyd gennym. Bydd gennym ymgysylltiad mwy adeiladol hefyd. Diolch yn fawr.

16:05

Galwaf ar Huw Irranca-Davies i ymateb i'r ddadl.

I call on Huw Irranca-Davies to reply to the debate.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Can I thank everybody who has contributed to what I think has been a very, very good debate this afternoon, and for the closing remarks of the Counsel General as well? What we’ve tried to do in this report—. And by the way, we’re not alone in bringing forward reports into this area; we’ve had committees in the UK Parliament and the Scottish Parliament that have produced work within this field, as have, indeed, the European Parliament, the Committee of the Regions, and the European Economic and Social Committee and other civil society organisations as well. This is a really hot topic, and I think we come back to the premise of our report, which is that we have a moment in time, probably in the year ahead, where we can look at the lessons that we have learnt over the last four years of, as the Counsel General described, a tsunami of information, and an overload, actually, of policy and so on that has happened, and changes, but now to reset and to say, ‘Well, how do we get the voice of Wales and of Scotland and of Northern Ireland really heard?’ And there is some element of working together as well.

I’ll just come to a couple of those points in a moment, but our report today is intended to say we’ve got an opportunity to advance this debate that we definitely need to have, and let me touch, then, in saying that, on some of these. First of all, James, my apologies in stealing some of your content in my opening remarks there, but, again, you highlighted the opportunity we have, as others did, now in the next 12 months, and the importance you stressed of engaging with EU institutions, but also, as Adam did, beyond the established EU institutions into that wider network of European bodies and organisations as well. I think there’s some creative thinking that we need to do about how we can make large the voice of Wales by thinking a bit more imaginatively. You talked as well, as did others—and there’s an important point here for the debate this afternoon—about the role of us as individual MSs, not only in just getting out to Brussels, but engaging in the myriad of networks that we have to make large the voice of Wales, and to make it heard as parliamentarians. And we shouldn’t be shy of doing that. We’re sometimes too shy and too worried about that outward engagement. This is a Parliament of the people of Wales. We need our voice to be heard internationally, including in our nearest and largest market as well. And can I just say you’re always welcome to contribute to any report or any debate that this committee does, and we appreciated your service on it as well.

Adam very importantly touched on the importance of horizon scanning, and I think the debate this afternoon has showed as well, including from Delyth as well, that the wealth of experience of insight that comes to this, including on our own committee. That is an important matter, and we did used to do that, actually. We had the horizon scanning. The Counsel General has responded by saying, 'Well, we face something of a tsunami', in his words, at the moment. Well, now is the time, actually, to look at who else within these islands is doing it well, and can we actually engage with them? And I think there is something there, Counsel General, about how we can work together with other devolved nations to see what is coming out of the EU institutions that either we can align with, or, alternatively, anticipate, and respond proactively to them. You echoed as well the calls about, 'Go to Brussels—go to Brussels.' Listen, clear as day, that comes out of our report. We've been very clear about this. The Scottish parliamentarians do it exceptionally well. They love-bomb the European Union and the institutions, and they do it for very good reason as well. So, it's a clarion call, I have to say.

Alun, I can't replicate the turn of phrase you have, but I noted a couple of them: the 'open sunshine of democratic debate', and this risk of moving from parliamentary scrutiny and so on to executive diktat. It's a great turn of phrase. [Interruption.] I'm out of time already. But transparency was—[Interruption.] Do I have time? Sorry, as I've run out of time—my apologies, James. Transparency was a key point for us, and we were told, Dirprwy Lywydd, that the new structures that have emerged currently have all the transparency of a black box: agendas are often skeletal and appear at varying times in advance. So, we do need to work on that. This is work in progress. I can't cover all the contributions, I'm afraid.

Delyth, I welcome your support for a fuller role at the PPA, a fuller role for Welsh Government on the TCA matters, echoing some of our reports from your role as committee Chair. And from Rhys ab Owen as well, the importance of civil society engaging, and Rhys as well making sure that it is resourced properly as well. And the Counsel General made that point. We need the UK Government to step up, but, if not, we need to find another way that they can properly engage. And many people spoke about a person you know well, Dirprwy Lywydd, Derek Vaughan, and talked about what the future holds in a post-Derek Vaughan EU situation. Well, we do need to think about that, and this committee has thought of it. Because it's not the individual per se, but the role, and what that does there, that networking and so on.

So, finally, Counsel General, we know this is work in progress, but we would simply say to you, let's not waste the 12 months ahead. Let's use some of the ideas that are being generated from the debate today, and from other committees and parliamentarians, and see if we can come up with the ideas that, when we come out of the EU parliamentary elections, a general election, somebody else sitting in the First Minister's seat, we are ready to make big that voice of Wales, because we've done the thinking already. Thank you to all my committee members. Thank you to an excellent committee team that we have behind us as well, and to all those witnesses again. And thank you for your patience, Dirprwy Lywydd.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. A gaf i ddiolch i bawb sydd wedi cyfrannu at ddadl dda iawn y prynhawn yma, ac am sylwadau clo'r Cwnsler Cyffredinol hefyd? Yr hyn y gwnaethom geisio ei wneud yn yr adroddiad hwn—. A chyda llaw, nid ydym ar ein pen ein hunain yn cyflwyno adroddiadau i'r maes hwn; mae gennym bwyllgorau yn Senedd y DU a Senedd yr Alban sydd wedi cynhyrchu gwaith yn y maes hwn, fel y mae Senedd Ewrop, Pwyllgor y Rhanbarthau, a Phwyllgor Economaidd a Chymdeithasol Ewrop a sefydliadau cymdeithas sifil eraill wedi'i wneud hefyd. Mae hwn yn bwnc llosg, ac rwy'n credu ein bod yn dychwelyd at gynsail ein hadroddiad, sef bod gennym un adeg, yn y flwyddyn i ddod mae'n debyg, pan allwn edrych ar y gwersi a ddysgwyd gennym dros y pedair blynedd diwethaf, fel y disgrifiodd y Cwnsler Cyffredinol, tswnami o wybodaeth, a gorlwyth mewn gwirionedd o wybodaeth a pholisi ac yn y blaen sydd wedi digwydd, a newidiadau, ond cyfle nawr i ailddechrau a dweud, 'Wel, sut y gallwn ni sicrhau bod llais Cymru a lleisiau'r Alban a Gogledd Iwerddon yn cael eu clywed go iawn?' Ac mae yna elfen o weithio gyda'n gilydd hefyd.

Hoffwn droi at un neu ddau o'r pwyntiau hynny mewn eiliad, ond bwriad ein hadroddiad heddiw yw dweud bod gennym gyfle i hyrwyddo'r ddadl hon y mae angen inni ei chael, a gadewch imi gyffwrdd, felly, wrth ddweud hynny, ar rai o'r pwyntiau hyn. Yn gyntaf oll, James, rwy'n ymddiheuro am ddwyn rhywfaint o'ch cynnwys yn fy sylwadau agoriadol yno, ond unwaith eto, fe wnaethoch chi dynnu sylw, fel y gwnaeth eraill, at y cyfle sydd gennym dros y 12 mis nesaf, ac fe wnaethoch bwysleisio pwysigrwydd ymgysylltu â sefydliadau'r UE, fel y gwnaeth Adam, y tu hwnt i sefydliadau sefydledig yr UE i mewn i'r rhwydwaith ehangach o gyrff a sefydliadau Ewropeaidd hefyd. Rwy'n credu bod angen inni feddwl yn greadigol ynglŷn â sut y gallwn chwyddo llais Cymru drwy feddwl ychydig yn fwy dychmygus. Fe wnaethoch chi siarad hefyd, fel y gwnaeth eraill—ac mae pwynt pwysig yma ar gyfer y ddadl y prynhawn yma—am ein rôl ni fel Aelodau unigol o'r Senedd, nid yn unig i fynd allan i Frwsel, ond wrth ymgysylltu â llu o rwydweithiau sydd gennym i chwyddo llais Cymru, a sicrhau ei fod yn cael ei glywed fel seneddwyr. Ac ni ddylem fod yn swil wrth wneud hynny. Rydym weithiau'n rhy swil ac yn poeni'n ormodol am yr ymgysylltiad allanol hwnnw. Mae hon yn Senedd i bobl Cymru. Mae angen inni sicrhau bod ein llais yn cael ei glywed yn rhyngwladol, gan gynnwys yn ein marchnad agosaf a mwyaf hefyd. A hoffwn ddweud bod croeso bob amser i chi gyfrannu at unrhyw adroddiad neu unrhyw ddadl y mae'r pwyllgor hwn yn ei wneud, ac roeddem yn gwerthfawrogi eich gwasanaeth arno hefyd.

Yn briodol iawn, cyffyrddodd Adam â phwysigrwydd sganio'r gorwel, a chredaf fod y ddadl y prynhawn yma, gan gynnwys cyfraniad Delyth hefyd, wedi dangos y cyfoeth o brofiad a'r mewnwelediad sy'n rhan o hyn, gan gynnwys yn ein pwyllgor ein hunain. Mae hwn yn fater pwysig, ac roeddem yn arfer gwneud hynny, mewn gwirionedd. Roeddem yn arfer sganio'r gorwel. Mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi ymateb drwy ddweud, 'Wel, rydym yn wynebu tswnami', yn ei eiriau ef, ar hyn o bryd. Wel, nawr yw'r amser, mewn gwirionedd, i edrych ar bwy arall yn yr ynysoedd hyn sy'n ei wneud yn dda, ac a allwn ni ymgysylltu â nhw? Ac rwy'n credu bod rhywbeth yno, Gwnsler Cyffredinol, ynglŷn â sut y gallwn gydweithio â chenhedloedd datganoledig eraill i weld beth sy'n dod o sefydliadau'r UE y gallwn naill ai alinio ag ef, neu, fel arall, ei ragweld ac ymateb yn rhagweithiol iddo. Fe wnaethoch chi hefyd adleisio'r galwadau, 'Ewch i Frwsel—ewch i Frwsel.' Gwrandewch, mae'r neges honno'n gwbl glir yn ein hadroddiad. Rydym wedi bod yn glir iawn am hyn. Mae seneddwyr yr Alban yn ei wneud yn eithriadol o dda. Maent wrth eu bodd yn bomio'r Undeb Ewropeaidd a'r sefydliadau â chariad, ac maent yn ei wneud am reswm da iawn hefyd. Felly, mae'n alwad glir, mae'n rhaid imi ddweud.

Alun, ni allaf ailadrodd eich troeadau ymadrodd, ond nodais un neu ddau ohonynt: 'heulwen agored y ddadl ddemocrataidd', a'r perygl o symud o graffu seneddol ac yn y blaen i ddictad gweithredol. Mae'n ymadrodd gwych. [Torri ar draws.] Mae fy amser eisoes wedi dirwyn i ben. Ond roedd tryloywder—[Torri ar draws.] A oes gennyf amser? Mae'n ddrwg gennyf, mae fy amser wedi dod i ben—mae'n ddrwg gennyf, James. Roedd tryloywder yn bwynt allweddol i ni, a dywedwyd wrthym, Ddirprwy Lywydd, fod y strwythurau newydd sydd wedi dod i'r amlwg yr un mor dryloyw â blwch du ar hyn o bryd: mae agendâu yn aml yn denau iawn ac yn ymddangos ar wahanol adegau ymlaen llaw. Felly, mae angen inni weithio ar hynny. Mae hwn yn waith sydd ar y gweill. Ni allaf grybwyll yr holl gyfraniadau, mae arnaf ofn.

Delyth, rwy'n croesawu eich cefnogaeth i rôl lawnach yn y Cynulliad Partneriaeth Seneddol, rôl lawnach i Lywodraeth Cymru ar faterion y cytundeb masnach a chydweithredu, gan adleisio rhai o'n hadroddiadau o'ch rôl fel Cadeirydd y pwyllgor. A nododd Rhys ab Owen hefyd pa mor bwysig yw ymgysylltiad cymdeithas sifil, a dywedodd Rhys pa mor bwysig yw sicrhau bod ganddo'r adnoddau cywir. Ac fe wnaeth y Cwnsler Cyffredinol y pwynt hwnnw. Mae angen i Lywodraeth y DU gamu i'r adwy, ond os na wnânt hynny, mae angen inni ddod o hyd i ffordd arall iddynt ymgysylltu'n briodol. A siaradodd nifer o bobl am berson rydych chi'n ei adnabod yn dda, Ddirprwy Lywydd, Derek Vaughan, a sôn am yr hyn sydd gan y dyfodol i'w gynnig mewn sefyllfa UE ôl-Derek Vaughan. Wel, mae angen inni feddwl am hynny, ac mae'r pwyllgor hwn wedi meddwl am hynny. Oherwydd nid yw'n ymwneud â'r unigolyn fel y cyfryw, ond y rôl, a'r hyn y mae'n ei wneud yno, y rhwydweithio ac yn y blaen.

Felly, yn olaf, Gwnsler Cyffredinol, rydym yn gwybod mai gwaith ar y gweill yw hwn, ond byddem yn dweud wrthych, gadewch inni beidio â gwastraffu'r 12 mis sydd i ddod. Gadewch inni ddefnyddio rhai o'r syniadau sydd wedi cael eu cynhyrchu yn y ddadl heddiw, a chan bwyllgorau a seneddwyr eraill, a gweld a allwn ni feddwl am syniadau y gallwn eu defnyddio, yn dilyn etholiadau seneddol yr UE, yr etholiad cyffredinol, pan fydd rhywun arall yn eistedd yn sedd y Prif Weinidog, i chwyddo llais Cymru, oherwydd rydym wedi gwneud y meddwl eisoes. Diolch i holl aelodau'r pwyllgor. Diolch i'r tîm pwyllgor ardderchog sydd gennym y tu ôl i ni hefyd, ac i'r holl dystion unwaith eto. A diolch am eich amynedd, Ddirprwy Lywydd.

16:10

You just caught me on a good day. [Laughter.]

Rydych chi wedi fy nal ar ddiwrnod da. [Chwerthin.]

Y cwestiwn yw: a ddylid nodi adroddiad y pwyllgor? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

The proposal is to note the committee's report. Does any Member object? No. The motion is therefore agreed in accordance with Standing Order 12.36.

Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.

6. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr
6. Welsh Conservatives Debate: Betsi Cadwaladr University Health Board

Detholwyd y gwelliannau canlynol: gwelliant 1 yn enw Lesley Griffiths, a gwelliannau 2 a 3 yn enw Heledd Fychan. Os derbynnir gwelliant 1, caiff gwelliant 2 ei ddad-ddethol.

The following amendments have been selected: amendment 1 in the name of Lesley Griffiths, and amendments 2 and 3 in the name of Heledd Fychan. If amendment 1 is agreed, amendment 2 will be deselected.

Eitem 6 heddiw yw dadl y Ceidwadwyr Cymreig ar Fwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr. Galwaf ar Gareth Davies i wneud y cynnig.

Item 6 today is the Welsh Conservatives debate on Betsi Cadwaladr University Health Board. And I call on Gareth Davies to move the motion.

Cynnig NDM8489 Darren Millar

Cynnig bod y Senedd:

1. Yn cydnabod gwaith ac ymroddiad staff gweithgar ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr.

2. Yn nodi:

a) bod 27 Chwefror 2024 yn nodi blwyddyn ers i Fwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr gael ei roi yn ôl mewn mesurau arbennig;

b) bod y bwrdd iechyd yn destun mesurau arbennig yn flaenorol rhwng 8 Mehefin 2015 a 24 Tachwedd 2020, lai na 6 mis cyn etholiadau'r Senedd yn 2021; ac

c) bod y bwrdd iechyd wedi treulio mwy o amser mewn mesurau arbennig nag unrhyw sefydliad GIG arall yn hanes y Gwasanaeth Iechyd Gwladol.

3. Yn gresynu nad yw cleifion a staff wedi gweld y gwelliannau gofynnol eto ers i'r bwrdd gael ei roi mewn mesurau arbennig.

4. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i:

a) gwrando ar bryderon gweithwyr proffesiynol gofal iechyd pan godir pryderon am ansawdd gwasanaethau; a

b) sicrhau bod cleifion yng Ngogledd Cymru yn cael y gofal iechyd amserol, o ansawdd uchel y maent yn ei haeddu.

Motion NDM8489 Darren Millar

To propose that the Senedd:

1. Recognises the work and dedication of hardworking staff at the Betsi Cadwaladr University Health Board.

2. Notes that:

a) 27 February 2024 marks one year since Betsi Cadwaladr University Health Board was placed back into special measures;

b) the health board was previously subject to special measures between 8 June 2015 and 24 November 2020, less than 6 months prior to the 2021 Senedd elections; and

c) the health board has spent longer in special measures than any other NHS organisation in the history of the National Health Service.

3. Regrets that since being placed into special measures, patients and staff are yet to see the required improvements.

4. Calls on the Welsh Government to:

a) listen to the concerns of healthcare professionals when concerns are raised about the quality of services; and

b) ensure patients in North Wales get the timely, high-quality healthcare that they deserve.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Diolch, Deputy Llywydd, and I'm pleased to be opening this debate today, although I regret the fact that we are compelled to do so.

Having worked for the NHS within Betsi Cadwaladr University Health Board for 11 years, I am proud of the work undertaken during my time with the board, and I sincerely want the best for Betsi, principally for the sake of patients. I also want to thank the staff at Betsi Cadwaladr University Health Board for their hard work and dedication in the face of mounting pressure, and I have heard as recently as this week constituents commending clinical staff at the Glan Clwyd Hospital. But I also frequently hear concerns raised about the management of the health board and its top-heavy management structure. I truly wish I was standing here this afternoon hailing the successes and improvement of the health board, but, unfortunately, a year on from the health board being placed back into special measures, the appropriate improvements have not been made. In fact, we are nowhere close to seeing the improvements that we should be seeing after a year in special measures. The culpability for this lies squarely with the Welsh Government. The chief executive's position was empty for nearly a year at Betsi, but we haven't seen the necessary leadership from the Welsh Government either. And please permit me to outline some of these failings.

The health board has spent longer in special measures than any other NHS organisation in the history of our health service, so, clearly, there needs to be a re-evaluation of the Welsh Government's solutions to the myriad of issues in the health board, because the current method has, as demonstrated, not worked. In 2019 the health board changed its model of care for vascular services, leading to Healthcare Inspectorate Wales declaring in 2022 that vascular services required significant improvement. Things have started to improve, but vascular services are still subpar, which senior coroner John Gittins referred to, said in so many words, following inquests into four deaths of vascular patients within the Betsi health board. 

Betsi's performance regarding mental health and well-being is dreadful and it's anyone's guess how improvement is expected when the mental health budget has been slashed by 8.8 per cent. As of November 2023, just under 175,000 patients were waiting to start treatment at Betsi, thousands of these patients on a cancer pathway. That is the second worst in Wales. Recent data reveals that Wales as a whole is among the worst for cancer survival. Life expectancy in Wales has been declining since 2012, and these are truly harrowing statistics.

There are also ongoing issues with workplace recruitment and retention. Waiting times—as we know, a recurrent issue in Wales—are the poorest within Betsi Cadwaladr and data from December 2023 shows that just 83 per cent of patients were seen within the 12-hour waiting-time target, over 10 per cent behind the Cardiff and Vale University Health Board. 

I could stand here ad infinitum naming the dire issues and failures in the health board and I'm sure we'll hear more from my colleagues later on in this debate. But what would we, in the Welsh Conservatives, do to remedy these issues? Firstly, we would spend the full Barnett uplift that the Welsh Government receives for health and actually spend it on health—something that the Welsh Government could achieve by dropping the poorly timed pet projects like the planned spending of £120 million on more politicians and the blanket 20 mph policy. We would spend this on doctors and nurses instead. We should listen to the concerns of healthcare professionals to ensure that patients in north Wales get the high-quality healthcare that they pay for and that they deserve, and are treated in a timely fashion. 

We support calls for an independent inquiry into the running of the health service in north Wales and to enact a workforce plan that includes a tuition fee refund for healthcare workers to solve the recruitment and retention issues. 

To close, Deputy Llywydd, the Welsh Government needs to start listening to patients and healthcare professionals regarding the quality of service in the Betsi Cadwaladr University Health Board. You will hear how the health board is failing on most metrics. The figures—many of which I am sure you are familiar with—are enough to turn your hair white. The board has been in and out of special measures since 2015 and, on the anniversary of its most recent placement into special measures, there needs to be a recognition that a drastic change in thinking is required, and, most importantly, action. 

I look forward to hearing the contributions from other Members in this debate. Thank you. 

Diolch, Ddirprwy Lywydd, ac rwy'n falch o gael agor y ddadl hon heddiw, er fy mod yn difaru'r ffaith bod rhaid i ni wneud hynny.

Ar ôl gweithio i'r GIG ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr am 11 mlynedd, rwy'n falch o'r gwaith a wnaed yn ystod fy amser gyda'r bwrdd, ac rwyf o ddifrif eisiau'r gorau i Betsi, yn bennaf er lles cleifion. Rwyf hefyd eisiau diolch i staff Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr am eu gwaith caled a'u hymroddiad wrth wynebu pwysau cynyddol, ac rwyf wedi clywed etholwyr, mor ddiweddar â'r wythnos hon, yn canmol staff clinigol yn Ysbyty Glan Clwyd. Ond rwyf hefyd yn aml yn clywed pryderon yn cael eu codi am reolaeth y bwrdd iechyd a'i strwythur rheoli pendrwm. Hoffwn yn wir pe bawn i'n sefyll yma y prynhawn yma yn canmol llwyddiannau a gwelliannau'r bwrdd iechyd, ond yn anffodus, flwyddyn ers i'r bwrdd iechyd gael ei wneud yn destun mesurau arbennig, nid yw'r gwelliannau priodol wedi'u gwneud. Mewn gwirionedd, nid ydym yn agos at weld y gwelliannau y dylem fod yn eu gweld ar ôl blwyddyn o fod yn destun mesurau arbennig. Llywodraeth Cymru sy'n gyfrifol am hyn. Roedd swydd y prif weithredwr yn wag am bron i flwyddyn yn Betsi, ond nid ydym wedi gweld yr arweinyddiaeth angenrheidiol gan Lywodraeth Cymru ychwaith. A caniatewch imi amlinellu rhai o'r methiannau hyn.

Mae'r bwrdd iechyd wedi treulio mwy o amser yn destun mesurau arbennig nag unrhyw sefydliad GIG arall yn hanes ein gwasanaeth iechyd, felly, yn amlwg, mae angen ail-werthuso atebion Llywodraeth Cymru i'r llu o broblemau yn y bwrdd iechyd, oherwydd fel y gwelsom nid yw'r dull presennol wedi gweithio. Yn 2019 newidiodd y bwrdd iechyd ei fodel gofal ar gyfer gwasanaethau fasgwlaidd, gan arwain at Arolygaeth Gofal Iechyd Cymru yn datgan yn 2022 fod angen gwelliant sylweddol ar wasanaethau fasgwlaidd. Mae pethau wedi dechrau gwella, ond mae gwasanaethau fasgwlaidd yn is na'r safon o hyd, rhywbeth y cyfeiriodd yr uwch grwner John Gittins ato yn anuniongyrchol yn dilyn cwestau i bedair marwolaeth cleifion fasgwlaidd ym mwrdd iechyd Betsi. 

Mae perfformiad Betsi mewn perthynas ag iechyd meddwl a llesiant yn ofnadwy a dyn a ŵyr sut y gallwn ddisgwyl gwelliannau pan fo'r gyllideb iechyd meddwl wedi'i thorri 8.8 y cant. Ym mis Tachwedd 2023, roedd ychydig o dan 175,000 o gleifion yn aros i ddechrau triniaeth yn Betsi, gyda miloedd o'r cleifion hyn ar lwybr canser. Dyna'r ail ffigur gwaethaf yng Nghymru. Mae data diweddar yn datgelu bod Cymru gyfan ymhlith y gwaethaf o ran goroesi canser. Mae disgwyliad oes yng Nghymru wedi bod yn gostwng ers 2012, ac mae'r rhain yn ystadegau gwirioneddol dorcalonnus.

Mae problemau parhaus hefyd gyda recriwtio a chadw staff yn y gweithle. Betsi Cadwaladr sydd â'r amseroedd aros gwaethaf—ac rydym yn gwybod bod amseroedd aros yn broblem barhaus yng Nghymru—ac mae data o fis Rhagfyr 2023 yn dangos mai dim ond 83 y cant o gleifion a welwyd o fewn y targed amser aros o 12 awr, sydd dros 10 y cant y tu ôl i Fwrdd Iechyd Prifysgol Caerdydd a'r Fro. 

Gallwn sefyll yma hyd dragwyddoldeb yn rhestru problemau a methiannau enbyd y bwrdd iechyd ac rwy'n siŵr y byddwn yn clywed mwy gan fy nghyd-Aelodau yn ddiweddarach yn y ddadl hon. Ond beth fyddem ni, y Ceidwadwyr Cymreig, yn ei wneud i ddatrys y problemau hyn? Yn gyntaf, byddem yn gwario'r codiad Barnett llawn y mae Llywodraeth Cymru yn ei dderbyn ar gyfer iechyd a byddem yn ei wario ar iechyd—rhywbeth y gallai Llywodraeth Cymru ei gyflawni drwy gael gwared ar y prosiectau porthi balchder sydd wedi'u hamseru'n wael fel y gwariant arfaethedig o £120 miliwn ar fwy o wleidyddion a'r polisi 20mya cyffredinol. Byddem yn gwario'r arian hwn ar feddygon a nyrsys yn lle hynny. Dylem wrando ar bryderon gweithwyr proffesiynol gofal iechyd i sicrhau bod cleifion yng ngogledd Cymru yn cael y gofal iechyd o ansawdd uchel y maent yn ei haeddu ac y maent yn talu amdano, ac yn cael eu trin mewn modd amserol.

Rydym yn cefnogi galwadau am ymchwiliad annibynnol i weithrediad y gwasanaeth iechyd yng ngogledd Cymru ac i ddeddfu cynllun gweithlu sy'n cynnwys ad-daliad ffioedd dysgu i weithwyr gofal iechyd i ddatrys y problemau recriwtio a chadw. 

I gloi, Ddirprwy Lywydd, mae angen i Lywodraeth Cymru ddechrau gwrando ar gleifion a gweithwyr proffesiynol gofal iechyd ynghylch ansawdd y gwasanaeth ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr. Fe fyddwch yn clywed sut mae'r bwrdd iechyd yn methu yn erbyn y rhan fwyaf o fetrigau. Mae'r ffigurau—rwy'n siŵr eich bod yn gyfarwydd â llawer ohonynt—yn ddigon i droi eich gwallt yn wyn. Mae'r bwrdd wedi bod i mewn ac allan o fesurau arbennig ers 2015, ac i nodi blwyddyn ers y tro diweddaraf iddo gael ei osod mewn mesurau arbennig, mae angen cydnabod bod angen newid meddylfryd yn sylweddol, ac yn bwysicaf oll, mae angen gweithredu. 

Edrychaf ymlaen at glywed y cyfraniadau gan yr Aelodau eraill yn y ddadl hon. Diolch. 

16:15

Rwyf wedi dethol y tri gwelliant i'r cynnig. Os derbynnir gwelliant 1, caiff gwelliant 2 ei ddad-ddethol. Galwaf ar y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol i gynnig yn ffurfiol welliant 1, a gyflwynwyd yn enw Lesley Griffiths. 

I have selected the three amendments to the motion. If amendment 1 is agreed, amendment 2 will be deselected. I call on the Minister for Health and Social Services to move formally amendment 1, tabled in the name of Lesley Griffiths. 

Gwelliant 1—Lesley Griffiths

Dileu popeth ar ôl 2(a) a rhoi yn ei le:

bod rhaid i unrhyw benderfyniad i uwchgyfeirio neu isgyfeirio sefydliad GIG fod yn seiliedig ar ystyriaeth briodol o ystod helaeth o ffactorau a thystiolaeth ffeithiol;

Yn nodi ymhellach:

a) y gwnaeth adolygiad dilynol Archwilio Cymru o effeithiolrwydd y Bwrdd gydnabod gwelliant o ran sefydlogrwydd y bwrdd a dod i’r casgliad nad yw’r camweithrediad yn y Bwrdd a ddisgrifiwyd yn ei adroddiad blaenorol i’w weld mwyach; a

b) bod perfformiad ar gyfer gofal a gynlluniwyd wedi gwella ers mis Chwefror 2023, gydag 1.5 pwynt canran o welliant yn erbyn y targed 26 wythnos, 15.5 y cant o ostyngiad yn nifer y bobl sy’n aros dros 52 wythnos am apwyntiad claf allanol cyntaf a’r nifer lleiaf o bobl yn aros cyfanswm o dros 104 wythnos ers mis Awst 2021.

Yn cydnabod:

a) bod Llywodraeth Cymru yn sylweddoli bod heriau sylweddol yn dal i fod; a

b) bod Llywodraeth Cymru yn parhau i gefnogi’r bwrdd iechyd a’i ddwyn i gyfrif i sicrhau ei fod yn gwrando ar bryderon gweithwyr gofal iechyd proffesiynol pan godir pryderon ynghylch ansawdd gwasanaethau ac yn darparu’r gofal iechyd amserol, o ansawdd uchel y mae cleifion yng Ngogledd Cymru yn ei haeddu.

Amendment 1—Lesley Griffiths

Delete all after 2(a) and replace with:

any decision to escalate or de-escalate an NHS organisation must be based on a proper consideration of an extensive range of factors and factual evidence;

Further notes that:

a) the recent Audit Wales follow-up review of Board effectiveness recognised improved board stability and concluded that the dysfunctionality within the board described in its previous report is no longer evident; and

b) performance for planned care has improved since February 2023, with a 1.5 percentage point improvement against the 26-week target, a 15.5 per cent reduction in the number of people waiting over 52 weeks for a first outpatient appointment and the lowest number of people with total waits over 104 weeks since August 2021.

Acknowledges that:

a) the Welsh Government recognises significant challenges remain; and

b) the Welsh Government continues to support the health board and hold it to account to ensure it listens to the concerns of healthcare professionals when concerns are raised about the quality of services and delivers the timely, high-quality healthcare that patients in North Wales deserve.

Cynigiwyd gwelliant 1.

Amendment 1 moved.

Yn ffurfiol. 

Formally. 

Galwaf ar Llyr Gruffydd i gynnig gwelliannau 2 a 3, a gyflwynwyd yn enw Heledd Fychan. 

I call on Llyr Gruffydd to move amendments 2 and 3, tabled in the name of Heledd Fychan. 

Gwelliant 2—Heledd Fychan

Ychwanegu is-bwynt newydd ar ddiwedd pwynt 4:

cyhoeddi proses ddad-ddwysáu glir, gan gynnwys egluro pwy sy'n cyfrannu at y broses ddad-ddwysáu a phwy fyddai'n gwneud y penderfyniad terfynol, tra hefyd yn darparu esboniad o'r penderfyniad;

Amendment 2—Heledd Fychan

Add as new sub-point at the end of point 4:

publish a clear de-escalation process, explaining who will contribute to the de-escalation process and who would make the final decision, while also providing an explanation of the decision;

Gwelliant 3—Heledd Fychan

Ychwanegu fel pwynt newydd ar ddiwedd y cynnig:

Yn croesawu penodiad Dyfed Edwards fel Cadeirydd newydd y Bwrdd Iechyd ac yn galw ymhellach ar Lywodraeth Cymru i ddarparu amserlen glir ar gyfer penodi cyflenwad llawn o gyfarwyddwyr gweithredol ac aelodau annibynnol.

Amendment 3—Heledd Fychan

Add as new point at end of motion:

Welcomes the appointment of Dyfed Edwards as the new Chair of the Health Board and further calls on the Welsh Government to provide a clear timetable for the appointment of a full complement of executive directors and independent members.

Cynigiwyd gwelliannau 2 a 3.

Amendments 2 and 3 moved.

Diolch yn fawr iawn, Dirprwy Lywydd. A dwi eisiau cychwyn yn union yn yr un lle â lle mae'r cynnig yn cychwyn, wrth gwrs, drwy gydnabod y gwaith a'r ymroddiad gan holl staff y bwrdd iechyd—nid dim ond y rhai yn y rheng flaen, os caf i ddweud, ond y rhai sy'n darparu gwasanaethau cefnogol hefyd—oherwydd dwi wedi dweud sawl tro maen nhw'n mynd y tu hwnt i'r filltir ychwanegol yna yn aml iawn ac yn gwneud hynny er gwaethaf yr holl broblemau, wrth gwrs, a'r holl fethiannau, yn enwedig ar lefel reolaethol, fel rŷn ni wedi gweld yn y gorffennol.

Ac mae yn anodd credu bod blwyddyn wedi mynd ers i'r bwrdd ffeindio'i hun yn ôl mewn mesurau arbennig, a hynny, wrth gwrs, am yr eilwaith ar ôl treulio bron i bum mlynedd mewn mesurau arbennig i fyny at 2020.

Bryd hynny, wrth gwrs, roedd yna gwestiwn am faint o effaith gafodd y mesurau arbennig mewn gwirionedd. Oherwydd mi gymerodd y sefyllfa yn rhy hir o lawer i adfer ei hunan, gyda'r bwrdd yn dal i fynd o un creisis i'r llall, gyda'r penderfyniad hefyd yn y pen draw i dynnu'r bwrdd allan o fesurau arbennig dim ond chwe mis cyn etholiad yn codi pob math o amheuon ynglŷn â'r cymhelliad i wneud hynny. 

Ond y cwestiwn nawr, wrth gwrs, yw: beth sy'n wahanol y tro yma? Ydy'r sefyllfa yn wahanol y tro hwn? Dwi eisoes wedi rhoi ar y record fy mod i'n teimlo bod yr awyrgylch wedi newid rhywfaint, ac mae hynny, wrth gwrs, yn ei hunan yn beth cadarnhaol. Mae llawer o hynny o ganlyniad i waith aelodau newydd yr uwch dîm reoli, yn bennaf y cadeirydd newydd, Dyfed Edwards, a'r prif weithredwr newydd, Carol Shillabeer. Mae adroddiad dilynol yr archwilydd cyffredinol yn nodi bod, a dwi'n dyfynnu, 'sefyllfa fwy sefydlog' a pherthnasoedd gwaith ymhlith uwch arweinwyr 'yn fwy cadarnhaol' ar y cyfan nawr o'i gymharu â'r trosiant yn aelodaeth y bwrdd a ddarganfuwyd gan yr adroddiad cychwynnol yna yn gynnar yn 2023, a bod y diolch am hynny oherwydd yr amgylchedd mwy cadarnhaol sydd bellach yn amlwg o fewn y bwrdd.

Dwi wedi bod yn dyst i hynny fy hun. Dwi wedi cyfeirio yn y gorffennol at un enghraifft, y cyfarfod cyhoeddus gwnes i ei drefnu ym Metws-y-Coed gyda Llais er mwyn trio mynd i'r afael â'r ffaith bod y meddygon teulu yn fanna yn rhoi'r feddygfa i fyny. Mi ddaeth y cadeirydd i gyfarfod cyhoeddus gyda 200 o drigolion lleol, mi ddaeth y prif weithredwr ac mi ddaeth pennaeth yr adran berthnasol. Fyddai hynny ddim wedi digwydd, o reidrwydd, yn y gorffennol, ac roedd yr engagement uniongyrchol yna i wynebu'r cyhoedd, fod yn dryloyw a bod yn barod i fod yn atebol yn chwa o awyr iach, yn fy nheimlad i. Felly, mae'r arwyddion cynnar yn bositif, ond, wrth gwrs, mi gymerith hi amser i'r diwylliant newydd yna dreiddio lawr, rwy'n teimlo, drwy holl haenau'r bwrdd iechyd. 

Mi oedd y Gweinidog yn cyfeirio ddoe at rai gwelliannau o ddydd i ddydd hefyd, fod nifer y cleifion sy'n aros dros dair blynedd am driniaeth wedi gostwng a nifer y bobl sy'n aros dros wyth wythnos am apwyntiad diagnostig wedi gostwng hefyd.

Thank you very much, Dirprwy Lywydd, and I want to start in exactly the same place as the motion itself, by recognising the work and commitment of all of the health board staff—not just those on the front line, but those who provide support services also—because I've said many times that they go beyond the extra mile and do so despite all of the problems and failings, particularly at a regulatory level, as we have seen in the past. 

And it is difficult to believe that 12 months has passed since the board found itself back in special measures, and that for the second time, having spent almost five years in special measures up to 2020. 

Now at that point, of course, there was a question as to what impact the special measures had. Because the situation took far too long to right itself, with the board still going from one crisis to the next, with the decision ultimately taken to take the board out of special measures just six months before an election, raising all sorts of concerns about the motivation in doing so. 

But the question now is: what's different this time? Is the situation different? I've already placed on record that I do feel that the atmosphere has altered, and that, in and of itself, is a positive development. Much of that is down to the work of the new members of the senior management board, mainly the new chair, Dyfed Edwards, and the new chief executive, Carol Shillabeer. The follow-up report of the auditor general notes that the position is more stable and that the relationship between senior leaders is more positive, generally speaking, now as compared to the turnover in board members that was identified in that initial report early in 2023, and that that is thanks to the more positive environment that is now obvious within the board.

I have been witness to that myself. I've referred in the past to the public meeting I held in Betws-y-Coed with Llais in order to address the fact that the general practitioners there were giving up their surgery. The chair himself came to a public meeting with 200 local people, the chief executive was there and the head of the relevant department was there. That wouldn't have necessarily happened in the past, and there was that direct engagement, facing the public, and being transparent and accountable, and that was a breath of fresh air, in my view. So, the early signs are positive, but it will take time for that new culture to permeate down through the whole health board.

The Minister yesterday referred to some day-to-day improvements, that the number of patients waiting over three years for treatment has reduced and the number of people waiting over eight weeks for a diagnostic appointment has also reduced.

And although we see these figures decreasing, of course, the fact that these data sets exist in the first place is probably unacceptable, isn't it, because they mean that patients are still waiting over three years for treatment and over eight weeks for a diagnostic appointment, and they are substantial waiting times that no person should have to endure.

Now, in order to see the necessary improvements in the performance of the health board, the auditor general emphasised the need for further appointments to ensure that the board is at full capacity as quickly as possible. It has been 12 months; we still see essential parts of the organisational structure not in place. The Minister told us yesterday, in fairness, that she was waiting for recommendations on the final four independent members, which will be announced very soon, I think. Maybe you could tell us what that means when you respond to the debate. That corresponds, of course, with the findings of the auditor general's report, but what I'd like to ask is: since the appointment of board members is so important to the effective running of the health board, it's frustrating, isn't it, and disappointing, I have to say, that it has taken over 12 months for those to happen, because, by not having those members appointed, then, obviously, fundamentally that journey of improvement has been held back to a greater degree than many of us would have wished.

All of us in Wales, of course, share the same goal of getting Betsi to a position where it can be removed from special measures, but that has to be done when it's ready for that to happen, and the Minister, in fairness, recognised that in the statement yesterday. I think you said that they will come out of special measures when they're ready to come out of special measures, not before. I'm not sure whether that's some sort of implicit suggestion that you accept maybe, that you've finally realised, that they were rather prematurely removed out of special measures last time. But, of course, that isn't a reason for anybody to sit back and take their foot off the accelerator either, so it's disappointing, I suppose, that it has taken a whole year to get the board fully appointed. I understand that there may be reasons for that, but surely 12 months is more than enough time to get that in order.

Similarly, yesterday, and I'll conclude with this, the Minister said that a series of sustainability conditions had been set on the board that needed to be reached before considering de-escalation; those would include strategic vision and culture change. But she also said that, in the coming months, she would supplement these conditions with de-escalation criteria. So, we're a year into special measures and critical criteria aren't in place. Now, I know you're probably waiting for the new board to be in place in order for them to have ownership of that, but, again, I think 12 months—a whole year—for us to be able to articulate what that looks like is unacceptable, and that point is captured, I hope, in the other amendment that we make. Diolch.

Ac er ein bod yn gweld y ffigurau hyn yn gostwng, wrth gwrs, mae'n debyg fod y ffaith bod y setiau data hyn yn bodoli yn y lle cyntaf yn annerbyniol, onid yw, oherwydd maent yn golygu bod cleifion yn dal i aros dros dair blynedd am driniaeth a dros wyth wythnos am apwyntiad diagnostig, ac maent yn amseroedd aros sylweddol na ddylai unrhyw berson orfod eu dioddef.

Nawr, er mwyn gweld y gwelliannau angenrheidiol ym mherfformiad y bwrdd iechyd, pwysleisiodd yr archwilydd cyffredinol yr angen am apwyntiadau pellach i sicrhau bod y bwrdd yn gweithio ar gapasiti llawn cyn gynted â phosibl. Mae wedi bod yn 12 mis; mae yna rannau hanfodol o'r strwythur sefydliadol nad ydynt yn eu lle o hyd. Dywedodd y Gweinidog wrthym ddoe, er tegwch, ei bod yn aros am argymhellion ar y pedwar aelod annibynnol olaf, a fydd yn cael eu cyhoeddi'n fuan iawn, rwy'n credu. Efallai y gallech ddweud wrthym beth mae hynny'n ei olygu wrth ichi ymateb i'r ddadl. Mae hynny'n cyfateb i ganfyddiadau adroddiad yr archwilydd cyffredinol, wrth gwrs, ond yr hyn yr hoffwn ei ofyn yw: gan fod penodi aelodau'r bwrdd mor bwysig i weithrediad effeithiol y bwrdd iechyd, mae'n rhwystredig, onid ydyw, ac yn siomedig, mae'n rhaid imi ddweud, ei bod wedi cymryd dros 12 mis i hynny ddigwydd, oherwydd, drwy beidio â phenodi'r aelodau hynny, yna, yn amlwg, yn sylfaenol mae'r daith honno tuag at welliant wedi'i dal yn ôl i raddau mwy nag y byddai llawer ohonom wedi'i ddymuno.

Mae pob un ohonom yng Nghymru, wrth gwrs, yn rhannu'r un nod o sicrhau bod Betsi mewn sefyllfa lle gellir ei dynnu allan o fesurau arbennig, ond mae'n rhaid ei wneud pan fydd yn barod i hynny ddigwydd, ac fe wnaeth y Gweinidog, er tegwch, gydnabod hynny yn y datganiad ddoe. Rwy'n credu eich bod wedi dweud y byddant yn dod allan o fesurau arbennig pan fyddant yn barod i ddod allan o fesurau arbennig, nid cyn hynny. Nid wyf yn siŵr a yw hynny'n rhyw fath o awgrym eich bod yn derbyn efallai, eich bod wedi sylweddoli o'r diwedd, eu bod wedi'u tynnu allan o fesurau arbennig ychydig yn gynamserol y tro diwethaf. Ond wrth gwrs, nid yw hynny'n rheswm i unrhyw un eistedd yn ôl a thynnu eu troed oddi ar y sbardun ychwaith, felly mae'n siomedig, mae'n debyg, ei bod wedi cymryd blwyddyn gyfan i benodi bwrdd llawn. Rwy'n deall y gallai fod rhesymau am hynny, ond does bosibl nad yw 12 mis yn fwy na digon o amser i gael trefn ar hynny.

Yn yr un modd, ddoe, ac rwyf am orffen gyda hyn, dywedodd y Gweinidog fod yna gyfres o amodau cynaliadwyedd y mae'n rhaid i'r bwrdd eu cyrraedd cyn ystyried isgyfeirio; byddai'r rhain yn cynnwys gweledigaeth strategol a newid diwylliant. Ond dywedodd hefyd, yn ystod y misoedd nesaf, y byddai'n ategu'r amodau hyn â meini prawf isgyfeirio. Felly, rydym wedi bod yn destun mesurau arbennig ers blwyddyn bellach ac nid oes meini prawf allweddol ar waith. Nawr, rwy'n gwybod eich bod yn ôl pob tebyg yn aros i'r bwrdd newydd fod yn ei le er mwyn iddynt gael perchnogaeth ar hynny, ond unwaith eto, rwy'n credu bod 12 mis—blwyddyn gyfan—inni allu mynegi sut beth yw hynny yn annerbyniol, ac mae'r pwynt hwnnw'n cael ei wneud, gobeithio, yn y gwelliant arall a wnawn. Diolch.

16:20

I'm pleased to be able to take part in this really important debate today, because, as we've heard, it's almost a year since the health board for north Wales, Betsi Cadwaladr University Health Board, was placed in its latest version of special measures. It's important to remember that this is just the latest version of a fairly sorry tale. The latest version—the exact date—started on 27 February 2023, but we're looking, since the summer of 2015, at a similar situation formally way before that in terms of what Members of this place were raising with Ministers. And as Gareth Davies has already outlined, this is a health board that has spent longer in special measures than any other NHS organisation in the history of the national health service. As a proud Welshman, that really shames me, actually, that, in Wales, we have that sorry badge of having a health board that's spent the longest in special measures of any health board in the history of the NHS.

This latest chapter in this sorry tale is highlighted through the Audit Wales report again, which has some positives in it. It shows a level of progress in there that has to be acknowledged, but it still talks of fundamental challenges that the health board faces. There are references there, still, to substantive appointments, a cohesive and unified board and ongoing personnel issues. This does, for me, point to some significant issues, still, within the management structure, which haven't been fully fixed. Now, I know that the Minister will want to highlight where there is progress—and I do understand that, Minister—when you speak in a few moments' time, but I think that you should also seek to acknowledge that outcomes are still nowhere near where they should be. The one that strikes me most at the moment is our emergency department, where just 83 per cent of patients are being seen within a 12-hour waiting time target. That means that nearly 20 per cent of people are having to wait more than 12 hours in our emergency department. That's not a position that any of us wants to be in and our residents should not accept that, either.

Now, point 1 of our proposal today rightfully recognises the work and dedication of hard-working staff at the health board, and let's keep that on record, because it's very important that their hard work continues to be noticed. But, unfortunately, they are working in an environment that does hamstring them, and this, for me, is because of the structure that's been in place for far too long in the management of the health board. But also there has to be accountability by Welsh Government and by Ministers in Welsh Government. Now, I understand that, in the past, Ministers have pointed to responsibility lying at the health board level or by management in health boards, which is absolutely right; there is responsibility there. But, ultimately, for us as parliamentarians, accountability rests here in this place. As a delegated work of Wales, accountability lasts and rests here with Ministers in the Welsh Government. And it's the same Welsh Government that, as Llyr Gruffydd pointed out a moment ago, pulled Betsi out of special measures just before the last election and plunged them back into special measures pretty soon afterwards as well—clearly a mistake. And Gareth Davies has already pointed out what we would do as Conservatives, which is to properly fund it with the full amount of funding that Welsh Government gets from the UK Government, from taxpayers.

It's Labour's underfunding that is causing people to suffer in north Wales. Two years ago, the Welsh Government set a target that no-one should wait eight weeks or more for a diagnostic test, which is a wonderful target and it is very, very important, but, as of November last year, a staggering 40 per cent of waits were longer than the eight-week target—47,000 people waiting longer than the target that's in place. I think the point here is that I just don't think Welsh Government completely gets it—the experiences that my residents are feeling, day in, day out, in north Wales. I think another highlight of this that shows this issue is the recent leadership debate that took place in Mold between Mr Gething and Mr Miles, as they were drumming up support from the Labour faithful up in Mold. In that debate, there was not a single question about the NHS. From my understanding, actually, questions were filtered and not one question in that debate was about the NHS. So, when it comes to getting this issue and understanding what residents in north Wales are facing, to have not one question about the NHS, I think is something for the Labour Party to reflect on here in Wales.

With that summary in mind, Deputy Presiding Officer, I would encourage all Members to support the Welsh Conservatives, who would do the right thing for people in north Wales.

Rwy'n falch o allu cymryd rhan yn y ddadl bwysig hon heddiw, oherwydd, fel y clywsom, mae bron i flwyddyn ers i fwrdd iechyd gogledd Cymru, Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr, gael ei osod yn ei fersiwn ddiweddaraf o fesurau arbennig. Mae'n bwysig cofio mai dim ond y fersiwn ddiweddaraf o stori go druenus yw hon. Dechreuodd y fersiwn ddiweddaraf—yr union ddyddiad—ar 27 Chwefror 2023, ond rydym yn edrych, ers haf 2015, ar sefyllfa debyg yn ffurfiol ymhell cyn hynny o ran yr hyn yr oedd Aelodau'r lle hwn yn ei godi gyda Gweinidogion. Ac fel y mae Gareth Davies eisoes wedi'i amlinellu, mae hwn yn fwrdd iechyd sydd wedi treulio mwy o amser mewn mesurau arbennig nag unrhyw sefydliad GIG arall yn hanes y gwasanaeth iechyd gwladol. Fel Cymro balch, mae hynny'n codi cywilydd arnaf, mewn gwirionedd, fod gennym y cyflawniad truenus hwnnw yng Nghymru o fod â bwrdd iechyd sydd wedi treulio mwy o amser mewn mesurau arbennig nag unrhyw fwrdd iechyd yn hanes y GIG.

Amlygir y bennod ddiweddaraf yn y stori druenus hon drwy adroddiad Archwilio Cymru unwaith eto, sydd â rhai pethau cadarnhaol ynddo. Mae'n dangos lefel o gynnydd y mae'n rhaid ei gydnabod, ond mae'n dal i sôn am heriau sylfaenol y mae'r bwrdd iechyd yn eu hwynebu. Mae cyfeiriadau yno o hyd at benodiadau o parhaol, bwrdd cydlynol ac unedig a materion personél parhaus. Mae hyn, i mi, yn tynnu sylw at rai problemau sylweddol o hyd o fewn y strwythur rheoli nad ydynt wedi'u datrys yn llawn. Nawr, gwn y bydd y Gweinidog eisiau tynnu sylw at y cynnydd—ac rwy'n deall hynny, Weinidog—pan fyddwch chi'n siarad ymhen ychydig, ond credaf y dylech chi hefyd geisio cydnabod nad yw'r canlyniadau yn agos at ble y dylent fod. Yr un sy'n fy nharo fwyaf ar hyn o bryd yw ein hadrannau damweiniau ac achosion brys, lle nad oes ond 83 y cant o gleifion yn cael eu gweld o fewn y targed amser aros o 12 awr. Mae hynny'n golygu bod bron 20 y cant o bobl yn gorfod aros mwy na 12 awr yn ein hadrannau damweiniau ac achosion brys. Nid yw honno'n sefyllfa y mae unrhyw un ohonom eisiau bod ynddi ac ni ddylai ein trigolion dderbyn hynny ychwaith.

Nawr, mae pwynt 1 o'n cynnig heddiw yn cydnabod gwaith ac ymroddiad staff gweithgar y bwrdd iechyd, a hynny'n briodol, a gadewch inni gofnodi hynny, oherwydd mae'n bwysig iawn ein bod yn parhau i dynnu sylw at eu gwaith caled. Ond yn anffodus, maent yn gweithio mewn amgylchedd sy'n eu llyffetheirio, ac mae hyn, i mi, oherwydd y strwythur sydd wedi bod ar waith ers llawer gormod o amser yn nhrefniadau rheoli'r bwrdd iechyd. Ond hefyd mae'n rhaid i Lywodraeth Cymru a Gweinidogion Llywodraeth Cymru fod yn atebol hefyd. Nawr, deallaf fod Gweinidogion yn y gorffennol wedi tynnu sylw at gyfrifoldeb ar lefel y bwrdd iechyd neu reolwyr mewn byrddau iechyd, sy'n gwbl gywir; mae cyfrifoldeb yno. Ond yn y pen draw, i ni fel seneddwyr, mae'r atebolrwydd yma yn y lle hwn. Fel gwaith a ddirprwywyd i Gymru, mae'r atebolrwydd yma gyda Gweinidogion yn Llywodraeth Cymru. A dyma'r Llywodraeth Cymru, fel y nododd Llyr Gruffydd eiliad yn ôl, a dynnodd Betsi allan o fesurau arbennig ychydig cyn yr etholiad diwethaf a'u gwneud yn destun mesurau arbennig unwaith eto yn eithaf buan wedyn—camgymeriad amlwg. Ac mae Gareth Davies eisoes wedi tynnu sylw at yr hyn y byddem yn ei wneud fel Ceidwadwyr, sef ei ariannu'n briodol gyda'r swm llawn o gyllid y mae Llywodraeth Cymru yn ei gael gan Lywodraeth y DU, gan drethdalwyr.

Tanariannu Llafur sy'n achosi i bobl ddioddef yng ngogledd Cymru. Ddwy flynedd yn ôl, gosododd Llywodraeth Cymru darged na ddylai unrhyw un aros wyth wythnos neu fwy am brawf diagnostig, sy'n darged gwych ac mae'n bwysig iawn, ond ym mis Tachwedd y llynedd, roedd cymaint â 40 y cant o arosiadau yn hwy na'r targed wyth wythnos—47,000 o bobl yn aros yn hwy na'r targed sydd yn ei le. Y pwynt fan hyn yw nad wyf yn credu bod Llywodraeth Cymru yn deall—y profiadau y mae fy nhrigolion yn eu hwynebu, o un dydd i'r llall, yng ngogledd Cymru. Rwy'n credu mai rhywbeth arall sy'n amlygu'r broblem yw'r ddadl arweinyddiaeth ddiweddar a gynhaliwyd yn yr Wyddgrug rhwng Mr Gething a Mr Miles, wrth iddynt geisio denu cefnogaeth o blith ffyddloniaid Llafur yn yr Wyddgrug. Yn y ddadl honno, ni chafwyd unrhyw gwestiwn am y GIG. Yn ôl yr hyn a ddeallaf mewn gwirionedd, cafodd cwestiynau eu hidlo ac nid oedd unrhyw gwestiwn yn y ddadl honno yn ymwneud â'r GIG. Felly, o ran deall y broblem a deall yr hyn y mae trigolion gogledd Cymru yn ei wynebu, rwy'n credu bod peidio â chynnwys unrhyw gwestiwn am y GIG yn rhywbeth y dylai'r Blaid Lafur fyfyrio arno yma yng Nghymru.

Gyda'r crynodeb hwnnw mewn golwg, Ddirprwy Lywydd, hoffwn annog pob Aelod i gefnogi'r Ceidwadwyr Cymreig, a fyddai'n gwneud y peth iawn i bobl yng ngogledd Cymru.

16:25

I'm very grateful to have the opportunity to be able to speak in today's important debate. I'll start, Presiding Officer, by echoing the calls from colleagues across the Chamber to thank those who go in day in, day out, and go above and beyond day in, day out, to support residents in Alyn and Deeside and across north Wales.

Like many Members have already said this afternoon, health casework makes up a significant proportion of my own case load as Member of the Senedd for Alyn and Deeside, and the responsibility for delivering the services my residents rely on sits with Betsi Cadwaladr University Health Board. As I said in the Minister's statement yesterday, whilst most residents view health provision through the lens of whether they can get a GP appointment, how long they and their loved ones wait for treatment and access to things like dental care, many are also well aware of the health board's performance. The Minister, I'm sure, would not want me to say this in any other way or sugar coat this matter, but there is real frustration about the health board's past failings in Betsi Cadwaladr University Health Board, whether that's mental health services, whether that's access to GPs, whether that's waiting times or, as quoted in previous reports, Presiding Officer, the dysfunctionality of the health board. We all know, the Minister knows as well, it's not been good enough. All this and more is why the health board has gone in, out and then back into special measures, and it's clear that the problems were deep-rooted.

I very much welcome the auditor general's report that progress has been made, but when I do speak to residents and healthcare workers in north Wales, they are still clear that a lot more progress has to be made and has to be done consistently and quickly. We need a clear plan for that, we need a plan that we can hold the health board against, and that starts with getting the right people in post at board level so that they can, as the Minister said yesterday, and I quote, 'stabilise the ship'. I'm pleased the positions on the board are being filled. These things should have happened some time ago, but I do hope now that we have finally turned that corner.

Presiding Officer, more than 20,000 people work for the health board, and hundreds of thousands of people rely upon it. They mark progress against how they can access services, and we should not lose sight of this. What we're talking about here today is making sure that we drive improvement in access and outcomes. That's what my residents in Alyn and Deeside deserve and expect; it's what I expect as well. In response to the statement yesterday and my contribution to the response yesterday when I asked the Minister are my priorities and my residents' priorities the priorities of the Minister and the Welsh Government, I was particularly pleased to hear that they were. Diolch yn fawr.

Rwy'n ddiolchgar iawn am y cyfle i allu siarad yn y ddadl bwysig hon. Lywydd, hoffwn ddechrau drwy adleisio galwadau cyd-Aelodau ar draws y Siambr i ddiolch i'r rhai sy'n mynd i mewn ddydd ar ôl dydd, ac yn mynd y tu hwnt i'r galw ddydd ar ôl dydd i gefnogi trigolion yn Alun a Glannau Dyfrdwy ac ar draws gogledd Cymru.

Fel y mae llawer o Aelodau eisoes wedi dweud y prynhawn yma, mae gwaith achos iechyd yn gyfran sylweddol o'm llwyth gwaith fy hun fel Aelod o'r Senedd dros Alun a Glannau Dyfrdwy, ac mae'r cyfrifoldeb am ddarparu'r gwasanaethau y mae fy nhrigolion yn dibynnu arnynt ar Fwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr. Fel y dywedais yn natganiad y Gweinidog ddoe, er bod y rhan fwyaf o drigolion yn edrych ar ddarpariaeth iechyd drwy lens pa un a allant gael apwyntiad meddyg teulu neu beidio, pa mor hir y maent hwy a'u hanwyliaid yn aros am driniaeth a mynediad at bethau fel gofal deintyddol, mae llawer hefyd yn ymwybodol iawn o berfformiad y bwrdd iechyd. Rwy'n siŵr na fyddai'r Gweinidog eisiau imi ddweud hyn mewn unrhyw ffordd arall na rhoi siwgr ar y bilsen, ond mae yna rwystredigaeth go iawn ynghylch methiannau Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr yn y gorffennol, boed mewn perthynas â gwasanaethau iechyd meddwl, mynediad at feddygon teulu, amseroedd aros neu, fel y nodwyd mewn adroddiadau blaenorol, Lywydd, camweithrediad y bwrdd iechyd. Rydym i gyd yn gwybod, mae'r Gweinidog yn gwybod hefyd, nad yw wedi bod yn ddigon da. Dyma'r rhesymau pam fod y bwrdd iechyd wedi i mewn ac allan ac i mewn i fesurau arbennig wedyn, ac mae'n amlwg fod y problemau'n ddwfn. 

Rwy'n croesawu adroddiad yr archwilydd cyffredinol sy'n dweud bod cynnydd wedi'i wneud, ond pan fyddaf yn siarad â thrigolion a gweithwyr gofal iechyd yng ngogledd Cymru, maent yn dal yn glir fod yn rhaid gwneud llawer mwy o gynnydd a bod yn rhaid ei wneud yn gyson ac yn gyflym. Mae angen cynllun clir arnom ar gyfer hynny, mae angen cynllun fel y gallwn wneud y bwrdd iechyd yn atebol, ac mae hynny'n dechrau gyda sicrhau bod y bobl iawn mewn swyddi ar lefel y bwrdd fel y gallant 'sefydlogi'r llong', fel y dywedodd y Gweinidog ddoe. Rwy'n falch fod y swyddi ar y bwrdd yn cael eu llenwi. Dylai'r pethau hyn fod wedi digwydd beth amser yn ôl, ond rwy'n gobeithio nawr ein bod wedi troi'r gornel ar hynny o'r diwedd.

Lywydd, mae mwy na 20,000 o bobl yn gweithio i'r bwrdd iechyd, ac mae cannoedd o filoedd o bobl yn dibynnu arno. Maent yn nodi cynnydd yn ôl sut y gallant gael mynediad at wasanaethau, ac ni ddylem golli golwg ar hyn. Yr hyn yr ydym yn sôn amdano yma heddiw yw sicrhau ein bod yn ysgogi gwelliant o ran mynediad a chanlyniadau. Dyna mae fy nhrigolion yn Alun a Glannau Dyfrdwy yn ei ddisgwyl ac yn ei haeddu; dyna rwyf innau'n ei ddisgwyl hefyd. Mewn ymateb i'r datganiad ddoe, a'm cyfraniad i'r ymateb ddoe, pan ofynnais i'r Gweinidog a oedd fy mlaenoriaethau i a blaenoriaethau fy nhrigolion yr un fath â blaenoriaethau'r Gweinidog a Llywodraeth Cymru, roeddwn yn arbennig o falch o glywed eu bod. Diolch yn fawr.

16:30

Well, we know even more from yesterday that the beleaguered Betsi Cadwaladr University Health Board still faces some huge issues. As my colleague Darren Millar pointed out, a new report, only out yesterday from the quality, safety and experience committee, outlined some enormous risks to patient safety: oxygen cylinders not connected correctly, resulting in no oxygen to patients; severe backlogs in urology, and patient pathways not being actioned due to dire staffing levels; and 1,133 letters identified during a search as being dictated by clinicians but having not yet been issued, the oldest of which was dated 13 June 2023. I dare say that some of those letters were intended for us, following constituent complaints that we've raised and not received any responses to. Most alarmingly, during the search of the office, 100 plus radiology reports, internal referrals and histology reports, around 300 collectively, have been identified as not having been reviewed or actioned. This is just simply not acceptable.

There is no denying that key public services have worsened over the past years under the leadership of the First Minister, Mark Drakeford, with waiting times in such disarray. Currently, there are four times as many Welsh residents waiting more than a year for treatment compared to those in England, and a staggering 40 per cent rise in the number of Welsh patients now seeking treatment in English hospitals. Confidence is at such a low level now as regards our health board. You can see why when patients in Wales are waiting, on average, six weeks longer to receive operations, yet I have got constituents who were waiting two years pre COVID, still waiting for operations now. This exemplifies to me just how slow the Welsh Government has been in reacting to the crisis in the Betsi health board.

Specifically, I'm reminded of the Bryn y Neuadd Hospital in Llanfairfechan, where, in February, I criticised the Welsh Government’s failure to discuss and deal with the backlog of £27.7 million of repairs, with 70 per cent of the occupied floor level being recorded as not functionally suitable. This is a hospital treating some of the most vulnerable in society, many with complex health needs. I myself have requested a visit there many times over the last 12 months, to no avail. So, I can go and visit any hospital any time, yet I’ve asked several times to visit Bryn y Neuadd.

Over the last few years, we’ve witnessed so many terrible and scandalous reports. Ten reviews have been carried out, all highlighting the significant problems we are hearing yet again this afternoon. It does beggar belief how much these reviews are costing the taxpayer, and I would be grateful, Minister, if you could confirm today how much taxpayers’ money has already been spent on the special measures over the last 12 months.

Despite all this investigation and inquiry, the Welsh Government seem no closer to understanding the wider issues at play. The most serious in my eyes is the Ernst & Young report. The investigation revealed that the finance team intentionally entered inaccurate information into the accounts, falsely attributing expenditures to a single financial year, instead of accurately reflecting their distribution over multiple years. I keep being asked by my constituents, Minister: what is happening about that? What is happening about the scandal around the £122 million?

This is still not a good time for the Betsi health board, but I reiterate that I’m grateful now for the work being done by Carol Shillabeer, the chief executive, Dyfed Edwards, and hopefully in time to come, a team, a good working team, with a good plan.

We are left with record waiting lists and the subsequent consequences for survival rates. Life expectancy in Wales has been declining since 2012, with Wales the third lowest in the UK. We made calls back in January for Llandudno minor injuries unit to receive some of the £2.7 million made available. I really sympathise with Darren Millar, Gareth Davies, Sam Rowlands, all our north Wales Members who raise the issues, with the promises of other minor injury units and emergency departments elsewhere. These smaller hospitals are really, really crucial in battling the pressures that are facing our health boards.

We, the Welsh Conservatives, are keen to address the underlying issues at play here. Urgent action is needed to finalise substantive appointments to the board to ensure its full capacity. We need a strong leadership. Governance issues have been ongoing in this board since 2012. We need compelling proof that the Government—and you as the Minister—have grasped the necessary lessons signalling a departure from the pattern of normalised dysfunctionality—

Wel, fe wyddom fwy fyth ers ddoe fod Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr yn dal i wynebu problemau enfawr. Fel y nododd fy nghyd-Aelod Darren Millar, roedd adroddiad newydd, a gyhoeddwyd ddoe ddiwethaf gan y pwyllgor ansawdd, diogelwch a phrofiad, yn nodi risgiau enfawr i ddiogelwch cleifion: silindrau ocsigen heb eu cysylltu'n gywir, gan olygu nad oedd cleifion yn cael ocsigen; ôl-groniadau difrifol mewn wroleg, a llwybrau cleifion heb eu gweithredu oherwydd lefelau staffio enbyd; a 1,133 o lythyrau a nodwyd yn ystod chwiliad fel rhai wedi'u harddweud gan glinigwyr ond heb eu hanfon eto, gyda'r hynaf ohonynt yn dwyn y dyddiad 13 Mehefin 2023. Roedd rhai o'r llythyrau hynny wedi'u bwriadu ar ein cyfer ni, yn dilyn cwynion gan etholwyr a godwyd gennym ac na chawsom unrhyw ymatebion iddynt. Yn fwyaf brawychus, wrth chwilio'r swyddfa, nodwyd bod 100 a mwy o adroddiadau radioleg, atgyfeiriadau mewnol ac adroddiadau histoleg, tua 300 gyda'i gilydd, wedi cael eu nodi fel rhai heb eu hadolygu na'u gweithredu. Nid yw hyn yn dderbyniol o gwbl.

Ni ellir gwadu bod gwasanaethau cyhoeddus allweddol wedi gwaethygu dros y blynyddoedd diwethaf dan arweiniad y Prif Weinidog, Mark Drakeford, gydag amseroedd aros yn y fath anhrefn. Ar hyn o bryd, mae pedair gwaith cymaint o drigolion Cymru yn aros mwy na blwyddyn am driniaeth o'i gymharu â'r rhai yn Lloegr, a chynnydd syfrdanol o 40 y cant yn nifer y cleifion yng Nghymru sydd bellach yn ceisio triniaeth mewn ysbytai yn Lloegr. Mae lefel yr hyder mor isel erbyn hyn yn ein bwrdd iechyd. Gallwch weld pam pan fo cleifion yng Nghymru yn aros chwe wythnos yn hwy ar gyfartaledd i gael llawdriniaethau, ac eto mae gennyf etholwyr a oedd yn aros dwy flynedd cyn COVID, sy'n dal i aros am lawdriniaethau nawr. Mae hyn yn dangos i mi pa mor araf y mae Llywodraeth Cymru wedi bod yn ymateb i'r argyfwng ym mwrdd iechyd Betsi.

Yn benodol, caf fy atgoffa o Ysbyty Bryn y Neuadd yn Llanfairfechan, lle, ym mis Chwefror, y gwneuthum feirniadu methiant Llywodraeth Cymru i drafod ac ymdrin â'r ôl-groniad gwerth £27.7 miliwn o waith atgyweirio, gyda 70 y cant o lefel y llawr a ddefnyddir wedi ei gofnodi'n anaddas yn ymarferol. Dyma ysbyty sy'n trin rhai o'r bobl fwyaf agored i niwed mewn cymdeithas, gyda llawer ohonynt ag anghenion iechyd cymhleth. Rwyf wedi gofyn am gael ymweld â'r lle sawl gwaith dros y 12 mis diwethaf, heb lwyddiant. Felly, gallaf fynd i ymweld ag unrhyw ysbyty unrhyw bryd, ond rwyf wedi gofyn sawl gwaith am gael ymweld â Bryn y Neuadd.

Dros yr ychydig flynyddoedd diwethaf, rydym wedi gweld cymaint o adroddiadau erchyll a gwarthus. Cynhaliwyd deg adolygiad, gyda phob un yn tynnu sylw at y problemau sylweddol y clywn amdanynt eto y prynhawn yma. Mae'n anhygoel faint mae'r adolygiadau hyn yn ei gostio i'r trethdalwr, a hoffwn pe gallech gadarnhau heddiw, Weinidog, faint o arian trethdalwyr sydd eisoes wedi'i wario ar y mesurau arbennig dros y 12 mis diwethaf.

Er gwaethaf yr holl ymchwilio ac arolygu, ymddengys nad yw Llywodraeth Cymru yn agosach at ddeall y problemau ehangach. Y mwyaf difrifol yn fy marn i yw adroddiad Ernst & Young. Datgelodd yr ymchwiliad fod y tîm cyllid wedi cofnodi gwybodaeth anghywir yn fwriadol yn y cyfrifon, gan briodoli gwariant ar gam i un flwyddyn ariannol, yn hytrach nag adlewyrchu'r dosbarthiad yn gywir dros nifer o flynyddoedd. Mae fy etholwyr yn dal i ofyn, Weinidog: beth sy'n digwydd am hynny? Beth sy'n digwydd am y sgandal ynghylch y £122 miliwn?

Nid yw'n adeg dda i fwrdd iechyd Betsi o hyd, ond rwy'n ailadrodd fy mod yn ddiolchgar nawr am y gwaith sy'n cael ei wneud gan Carol Shillabeer, y prif weithredwr, Dyfed Edwards, a thîm, ar ryw adeg i ddod, gobeithio, tîm sy'n gweithio'n dda, gyda chynllun da.

Cawn ein gadael â rhestrau aros hwy nag erioed a'r canlyniadau dilynol i gyfraddau goroesi. Mae'r disgwyliad oes yng Nghymru wedi bod yn gostwng ers 2012, gyda Chymru y trydydd isaf yn y DU. Gwnaethom alwadau yn ôl ym mis Ionawr i uned mân anafiadau Llandudno gael rhywfaint o'r £2.7 miliwn a ryddhawyd. Rwy'n cydymdeimlo'n fawr â Darren Millar, Gareth Davies, Sam Rowlands, ein holl Aelodau yng ngogledd Cymru sy'n codi'r materion hyn, gydag addewidion o unedau mân anafiadau eraill ac adrannau brys mewn mannau eraill. Mae'r ysbytai llai hyn yn wirioneddol hanfodol wrth ymladd y pwysau sy'n wynebu ein byrddau iechyd.

Rydym ni, y Ceidwadwyr Cymreig, yn awyddus i fynd i'r afael â'r problemau sylfaenol sydd ar waith yma. Mae angen gweithredu ar frys i gwblhau penodiadau parhaol i'r bwrdd er mwyn sicrhau capasiti llawn. Mae angen arweinyddiaeth gref arnom. Mae problemau llywodraethu wedi parhau yn y bwrdd ers 2012. Mae angen prawf cymhellol arnom fod y Llywodraeth—a chi fel y Gweinidog—wedi dysgu'r gwersi angenrheidiol sy'n dangos ein bod yn cefnu ar batrwm o gamweithrediad wedi'i normaleiddio—

16:35

—and declining standards. Enough is enough. Wales, and my constituents, and constituents across north Wales, deserve better. 

—a safonau sy'n gostwng. Digon yw digon. Mae Cymru, a fy etholwyr, ac etholwyr ar draws gogledd Cymru, yn haeddu gwell. 

Fel y soniais ddoe, Betsi Cadwaladr ydy fy mwrdd iechyd i, sydd â'r cyfrifoldeb arswydus o ofalu am fy anwyliaid—fy ngwraig, fy mhlant a’m teulu estynedig—yn ystod eu horiau mwyaf anghenus. Felly, mi fyddaf i'n fythol ddiolchgar i’r bydwragedd gwyrthiol a ddaeth â fy mhlant i i’r byd yn Ysbyty Maelor Wrecsam, a’r nyrsys a roddodd ofal tyner i Nain a Taid yn ystod eu dyddiau olaf, heb sôn am Dr Thomas a Dr Liddell, sydd yno ar ein cyfer ni fel teulu bob tro. Felly, pan fydd pethau yn mynd o'i le, nid y cleifion yn unig sydd yn dioddef, ond mae’r gweithlu rhagorol yn dioddef hefyd.

Pan grëwyd y bwrdd iechyd yma 15 mlynedd yn ôl, roedd yn amlwg y byddai yna broblemau cychwynnol wrth i dri bwrdd iechyd uno a chreu un. Ond er bod yna 15 mlynedd wedi mynd, mae’r rhwygiadau yna yn parhau i fodoli, ac mae hyn yn rhan greiddiol o fethiant y bwrdd a methiant y Llywodraeth i adnabod y gwendidau a mynd i’r afael â’r gwendidau oedd yno o’r cychwyn cyntaf un.

Yn gyntaf, ofnaf nad yw’r Llywodraeth yn rhoi digon o bwyslais ar ganlyniadau iechyd, gyda llawer gormod o bwyslais yn cael ei roi ar ddatrysiadau tymor byr, heb fod yna ddigon o sylw yn cael ei roi i ddatblygu strategaeth hirdymor. Yn ail, mae'n amlwg hefyd bod ymyrraeth gynnar yn brin iawn yma, sydd wedi normaleiddio a chaniatáu i wasanaethau iechyd fethu. Mae’r ddarpariaeth iechyd meddwl yn enghraifft berffaith o hyn.

Ac yn drydydd, mae’r Llywodraeth wedi methu â chyflwyno gweledigaeth i ni o sut dylai'r gwasanaeth iechyd fod yn y gogledd. Nid yw'r Llywodraeth hyd yn oed wedi esbonio beth mae llwyddiant yn edrych fel yng nghyd-destun y bwrdd. Ystyriwch, mae dros flwyddyn bellach ers i’r bwrdd gael ei roi yn ôl i mewn i fesurau arbennig a dim ond rŵan mae’r Gweinidog yn dechrau meddwl am greu fframwaith ar gyfer isgyfeirio.

Dyma ddywedodd y Gweinidog yn ei hymateb i fi ddoe:

As I mentioned yesterday, Betsi Cadwaladr is my own health board, and it has the daunting responsibility of looking after my loved ones—my wife, my children and my extended family—during their hours of need. So, I will forever be grateful to the miraculous midwives who brought my children into the world at Wrexham Maelor Hospital, and the nurses who gave tender care to Nain and Taid, my grandparents, during their last days, not to mention Dr Thomas and Dr Liddell, who are there for us as a family every time. So, when things do go wrong, it is not just the patients who suffer, but the excellent workforce suffers as well.

When the health board was created 15 years ago, it was clear that there would be initial problems as three health boards merged to create one. But even though 15 years have passed, those rifts continue to exist, and this is a core part of the board’s failure and the Government’s failure to recognise the weaknesses and address the weaknesses that were there from the outset.

First, I fear that the Government is not putting enough emphasis on health outcomes, with far too much emphasis being placed on short-term solutions, without enough attention being given to developing a long-term strategy. Secondly, it’s also clear that early intervention is very rare, which has normalised and allowed the failure of health services. Mental health provision is a perfect example of this.

And thirdly, the Government has failed to present us with a vision of how the health service should be delivered in the north. The Government hasn't even explained what success looks like in the context of the board. Consider this: it's more than a year now since the board was put back into special measures, and it is only now that the Minister is starting to think about creating a framework for de-escalation.

This is what the Minister said in her response to me yesterday:

'I'm going to supplement those sustainability conditions with clear de-escalation conditions in the coming months'.

'[rwy'n] mynd i ategu'r amodau cynaliadwyedd hynny gydag amodau dad-ddwysáu clir yn ystod y misoedd nesaf'.

Mewn difri calon, ystyriwch am eiliad beth mae hyn yn ei ddweud wrthym ni. Mae hi dros flwyddyn ers i’r bwrdd gael ei roi mewn i fesurau arbennig a dim ond rŵan mae’r Gweinidog yn meddwl am ddechrau gosod amodau isgyfeirio ar gyfer y bwrdd. Does dim syndod fod y bwrdd yn methu. Mae’n teimlo weithiau fel ei fod yn cael ei osod i fyny er mwyn methu. Sut mae'n bosib i’r bwrdd fynd ati gyda brys i fynd i’r afael â’r problemau os nad oes ganddyn nhw'r fframwaith clir yna gyda’r cerrig milltir angenrheidiol mewn lle er mwyn dod allan o fesurau arbennig ac adeiladu tuag at ddyfodol mwy llewyrchus?

Yn hytrach na cheisio mân reoli pob dim mae’r bwrdd yn ei wneud o ddydd i ddydd a llesteirio gallu'r bwrdd i fod yn arloesol ac yn hyblyg, dylai’r Gweinidog geisio datblygu dealltwriaeth o anghenion iechyd a lles y rhanbarth a chydweithio efo'r bwrdd newydd deinamig i greu cynllun strategaeth hirdymor gyda cherrig milltir clir ar hyd y daith i fesur llwyddiant a thwf. Heb hyn, yna dwi'n ofni mai rhygnu ymlaen o un argyfwng i'r llall y byddwn ni, gyda staff yn colli hyder a chleifion yn parhau i ddioddef.

Daw hyn â ni yn olaf i edrych ar y newid angenrheidiol mewn diwylliant, a hynny'n newid o’r brig, sef y Llywodraeth. Yn hytrach na’r agwedd o ddiymadferthwch dysgedig sydd wedi ymdreiddio drwy holl waith y Llywodraeth ac yn ei dro wedi llygru’r bwrdd iechyd, mae'n rhaid gweld newid yn yr agwedd yma i un sydd yn anelu am y gorau ac yn dangos hyder yn ein gallu ni yma i ddarparu'r gofal gorau posib yn unol â’r angen yn y rhanbarth, a hynny mewn amgylchedd unigryw gogledd Cymru. Diolch.

In all seriousness, consider for a moment what this tells us. It is more than a year since the board was put back into special measures and only now is the Minister thinking of starting to set de-escalation conditions for the board. It's no wonder that the board is failing. It sometimes feels like it's being set up to fail. How is it possible for the board to proceed with urgency in tackling the problems if it does not have that clear framework with the necessary milestones in place to come out of special measures and build towards a more prosperous future?

Rather than trying to control or micromanage everything that the board does on a daily basis and hinder its ability to be innovative and flexible, the Minister should try to develop an understanding of the region's health and welfare needs and work together with the dynamic new board to create a long-term strategy with clear milestones along the journey to measure success and growth. Without this, I’m afraid that we will be stumbling on from one crisis to another, with staff losing confidence and patients continuing to suffer.

That brings us, finally, to consider the essential change in culture, and that being a change from the top, namely the Government. Rather than the attitude of learned helplessness that has seeped into all of this Government’s work, which, in turn, has corrupted the health board, we must change the attitude to one that aims for the best and shows confidence in our ability here to provide the best possible care in accordance with the needs in the region, and to do so in the unique environment of north Wales. Thank you.

16:40

Well, let me start by thanking staff in the health board's audiology, speech and language and vascular screening departments for the excellent service they've given me personally over recent months. However, my personal experience with some of the departments has not been so good. I also note a Welsh Ambulance Services NHS Trust response regarding a constituent, which included that an investigation concluded that all the emergency ambulances on duty during the 999 call cycle were attending to other patients in the community or were delayed at Betsi Cadwaladr University Health Board hospitals waiting to transfer patients from emergency ambulances to hospital staff.

Regrettably, Labour Ministers dismissed and derided our evidence-based warnings about this health board over very many years. On each occasion, they dodged responsibility by instead accusing us of talking down our Welsh NHS and staff, when we were instead speaking up because staff, patients and families had asked us to do so. 

Commenting on last week's Audit Wales report, following up on the board effectiveness of Betsi Cadwaladr University Health Board, the auditor general stated that 

'It’s assuring to see that the dysfunction within the health board’s senior leadership that we described last year is no longer present.'

Despite this, he subsequently told me that the report does, however, go on to say quite clearly that fundamental challenges still remain. These include the need to build an executive team with the capability and experience to tackle the significant operational challenges the health board still faces, and the need to further strengthen the way in which executives provide assurances to the board and its committees. He said that it was also important to stress that his report focused solely on board effectiveness and not the effectiveness of the wider organisation or, indeed, on specific service areas, such as mental health or urology. Audit Wales also emphasised that further action in a number of areas is still needed. 

The core problems always lay within the executive. The letter I sent to the health board in March 2022, as Chair of the Public Accounts and Public Administration Committee, included that we were disappointed by the lack of ownership and responsibility taken by the executive of the problems at the board. And, referring to various reports, including the Holden, Ockenden, HASCAS and Public Accounts Committee reports, we said that we were also concerned about the ongoing presence of executives and managers at the health board who were implicated in the conclusions of these reports and about their ability to deliver the internal change required. We never received a response to these concerns.

At the Public Accounts and Public Administration Committee meeting on 3 May 2023, we also received evidence from John Gallanders and John Cunliffe following their forced resignation as independent non-executive members of Betsi Cadwaladr University Health Board by the Minister on 27 February 2023. We heard that the forced resignation followed attempts by the independent members of the health board to hold the chief executive and senior management team to account through purposeful challenge and scrutiny after they were no longer prepared to tolerate the poor performance and unwillingness to be held to account of certain executive members of the board.

The central questions about this functionality within the health board therefore remain unanswered. Are those executive members referred to still in post or otherwise still able to influence governance and/or to manage staff teams? If 'yes', are they the same colleagues referred to in the statement I received on behalf of the former independent members of the health board following their forced resignation, which I shared with the Public Accounts and Public Administration Committee, where it stated that some well-intentioned executives have been tarnished and undermined by the behaviours of their colleagues, such that the team itself became dysfunctional and ineffective as a group? If 'yes', are these the same executive members responsible for blocking accountability, burying reports and bullying whistleblowers over more than a decade?

Functionality, effectiveness and efficiency require transparency and accountability, and we need concrete facts about this accordingly. This is not just historic. Only last Thursday, I was written to regarding the situation in urology services. This included, 'It is no wonder that the relevant executive has put off the royal college review now for over 12 months'. They conducted a search of the office to find massive issues: that patients should have been having treatment, but the reports and letters were not processed. The sacked independent members knew about the situation; look at minutes from 12 months ago, when they were being fobbed off by executives. That is the core of the problem. Diolch yn fawr.

Wel, gadewch imi ddechrau drwy ddiolch i staff adrannau awdioleg, lleferydd ac iaith a sgrinio fasgwlaidd y bwrdd iechyd am y gwasanaeth rhagorol y maent wedi'i roi i mi yn bersonol dros y misoedd diwethaf. Fodd bynnag, nid yw fy mhrofiad personol gyda rhai o'r adrannau wedi bod cystal. Rwyf hefyd yn nodi ymateb gan Ymddiriedolaeth GIG Gwasanaethau Ambiwlans Cymru ynghylch etholwr, a oedd yn cynnwys fod ymchwiliad wedi dod i'r casgliad fod yr holl ambiwlansys brys a oedd ar ddyletswydd yn ystod y cylch galwadau 999 yn rhoi sylw i gleifion eraill yn y gymuned neu wedi gorfod oedi yn ysbytai Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr yn aros i drosglwyddo cleifion o ambiwlansys brys i staff ysbytai.

Yn anffodus, mae Gweinidogion Llafur wedi diystyru a dirmygu ein rhybuddion yn seiliedig ar dystiolaeth am y bwrdd iechyd hwn dros nifer fawr o flynyddoedd. Ar bob achlysur, fe wnaethant osgoi cyfrifoldeb drwy ein cyhuddo o ddifrïo ein GIG a'r staff yng Nghymru, pan oeddem yn hytrach yn codi llais oherwydd bod staff, cleifion a theuluoedd wedi gofyn i ni wneud hynny. 

Wrth sôn am adroddiad Archwilio Cymru yr wythnos diwethaf ar gamau dilynol ar effeithiolrwydd bwrdd gweithredol Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr, dywedodd yr archwilydd cyffredinol

'Mae'n galonogol gweld nad yw'r camweithrediad o fewn uwch arweinyddiaeth y bwrdd iechyd a ddisgrifiwyd gennym y llynedd bellach yn bresennol.'

Er gwaethaf hyn, dywedodd wrthyf wedyn fod yr adroddiad yn mynd ymlaen i ddweud yn hollol glir fod heriau sylfaenol yn parhau. Mae'r rhain yn cynnwys yr angen i adeiladu tîm gweithredol gyda'r gallu a'r profiad i fynd i'r afael â'r heriau gweithredol sylweddol y mae'r bwrdd iechyd yn eu hwynebu o hyd, a'r angen i gryfhau'r ffordd y mae swyddogion gweithredol yn rhoi sicrwydd i'r bwrdd a'i bwyllgorau. Dywedodd ei bod yn bwysig pwysleisio hefyd fod ei adroddiad yn canolbwyntio ar effeithiolrwydd y bwrdd yn unig ac nid effeithiolrwydd y sefydliad ehangach nac yn wir ar feysydd gwasanaeth penodol, fel iechyd meddwl neu wroleg. Pwysleisiodd Archwilio Cymru yn ogystal fod angen gweithredu pellach mewn nifer o feysydd o hyd.  

Mae'r problemau craidd bob amser o fewn y weithrediaeth. Roedd y llythyr a anfonais at y bwrdd iechyd ym mis Mawrth 2022, fel Cadeirydd y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus a Gweinyddiaeth Gyhoeddus, yn cynnwys y ffaith ein bod yn siomedig ynghylch diffyg perchnogaeth y weithrediaeth ar broblemau'r bwrdd iechyd a'i chyfrifoldeb amdanynt. A chan gyfeirio at adroddiadau amrywiol, gan gynnwys adroddiadau Holden, Ockenden, HASCAS a'r Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus, dywedasom ein bod hefyd yn pryderu am bresenoldeb parhaus swyddogion gweithredol a rheolwyr yn y bwrdd iechyd a gafodd eu beirniadu yng nghasgliadau'r adroddiadau hyn ac ynghylch eu gallu i gyflawni'r newid mewnol sydd ei angen. Ni chawsom ymateb i'r pryderon hyn.

Yng nghyfarfod y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus a Gweinyddiaeth Gyhoeddus ar 3 Mai 2023, cawsom dystiolaeth hefyd gan John Gallanders a John Cunliffe yn dilyn eu hymddiswyddiad gorfodol fel aelodau anweithredol annibynnol o Fwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr gan y Gweinidog ar 27 Chwefror 2023. Clywsom fod yr ymddiswyddo gorfodol wedi dilyn ymdrechion gan aelodau annibynnol y bwrdd iechyd i ddwyn y prif weithredwr a'r uwch dîm rheoli i gyfrif drwy her a chraffu pwrpasol pan nad oeddent yn barod i oddef perfformiad gwael mwyach ac amharodrwydd rhai aelodau gweithredol o'r bwrdd i gael eu dwyn i gyfrif.

Felly, mae'r cwestiynau canolog am y swyddogaeth hon o fewn y bwrdd iechyd yn parhau heb eu hateb. A yw'r aelodau gweithredol hynny y cyfeirir atynt yn dal yn eu swyddi neu'n dal i allu dylanwadu fel arall ar lywodraethiant a/neu reoli timau staff? Os ydynt, ai dyma'r un cydweithwyr y cyfeirir atynt yn y datganiad a gefais ar ran y cyn-aelodau annibynnol o'r bwrdd iechyd yn dilyn eu hymddiswyddiad gorfodol, datganiad a rannais â'r Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus a Gweinyddiaeth Gyhoeddus, lle nodai fod rhai swyddogion gweithredol gyda bwriadau da wedi cael eu pardduo a'u tanseilio gan ymddygiad eu cydweithwyr, i'r fath raddau fel bod y tîm ei hun wedi dod yn gamweithredol ac yn aneffeithiol fel grŵp? Os mai'r rheini ydynt, ai dyma'r un aelodau gweithredol sy'n gyfrifol am rwystro atebolrwydd, claddu adroddiadau a bwlio chwythwyr chwiban dros fwy na degawd? 

Mae swyddogaeth, effeithiolrwydd ac effeithlonrwydd yn galw am dryloywder ac atebolrwydd, ac mae angen ffeithiau cadarn arnom am hyn yn unol â hynny. Nid mater hanesyddol yn unig yw hyn. Ddydd Iau diwethaf, ysgrifennwyd ataf ynghylch y sefyllfa yn y gwasanaethau wroleg. Roedd yn cynnwys, 'Nid yw'n syndod fod y weithrediaeth berthnasol wedi gohirio adolygiad y coleg brenhinol nawr ers dros 12 mis'. Fe wnaethant chwiliad o'r swyddfa a dod o hyd i broblemau enfawr: y dylai cleifion fod wedi bod yn cael triniaeth, ond nad yw'r adroddiadau a'r llythyrau wedi cael eu prosesu. Roedd yr aelodau annibynnol a gafodd eu diswyddo yn gwybod am y sefyllfa; edrychwch ar gofnodion 12 mis yn ôl, pan oedd swyddogion gweithredol yn gwneud esgusodion i'w cadw'n dawel. Dyna graidd y broblem. Diolch yn fawr.

16:45

Galwaf ar y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, Eluned Morgan.

I call on the Minister for Health and Social Services, Eluned Morgan.

Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. I'm pleased to have the opportunity to respond to this debate this afternoon and to continue the discussion around Betsi Cadwaladr University Health Board.

Yesterday, I set out some of the improvements that have been made over the last 12 months, and today I will highlight a number of service changes that will have a positive impact on the people of north Wales. But I do want to echo the comments made by other speakers around the commitment and dedication of the more than 20,000 staff who work in the health board. They are an integral part of the health board's improvement journey.

While it's correct that the health board has been in an escalated status for a number of years, I think that everyone in this Chamber would agree that my decision to escalate the board to special measures almost a year ago was the right decision. As I said yesterday, I have no intention of de-escalating the health board to level 4, which is 'targeted intervention', until I'm absolutely sure that the serious issues and drivers of poor performance, governance, leadership and culture are resolved.

As I reminded you yesterday, I set out a series of sustainability conditions last year, which will need to be met before any de-escalation can be considered. I think it's really important to note that over the past year, there's been a huge amount of work done. The key thing that we wanted to set out, against a very clear set of measurable targets, was the stabilisation of the board. So, it's not that we haven't had a framework to work from; we've had an incredibly closely monitored framework that we've been working to for the past year, and it's only now that that stability is in place that we can move on to the next one. So, I think it's really unfair to set out that there's a suggestion that it's only now we're getting to it; it's a very deliberate approach.

There are real signs, I think, that the health board is starting to change for the better. As people have referred to, the Audit Wales follow-up report on board effectiveness shows that the health board is moving in the right direction, with more stability and better working relationships. It's interesting to see that Llais, as well, an organisation that has always been ready to criticise the health board in the past, has also recognised that actually things have changed. I recognise that there is a long way to go before we can restore the confidence, though, of many people in north Wales in relation to their health service. But there are thousands and thousands and thousands of people every week who are getting an excellent service.

Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n falch o gael y cyfle i ymateb i'r ddadl hon y prynhawn yma ac i barhau â'r drafodaeth ynghylch Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr.

Ddoe, nodais rai o'r gwelliannau a wnaed dros y 12 mis diwethaf, a heddiw byddaf yn tynnu sylw at nifer o newidiadau i'r gwasanaeth a fydd yn cael effaith gadarnhaol ar bobl gogledd Cymru. Ond rwyf am adleisio'r sylwadau a wnaed gan siaradwyr eraill ynghylch ymrwymiad ac ymroddiad y mwy na 20,000 o staff sy'n gweithio yn y bwrdd iechyd. Maent yn rhan annatod o daith wella'r bwrdd iechyd.

Er ei bod yn wir fod y bwrdd iechyd wedi bod mewn statws uwchgyfeirio ers nifer o flynyddoedd, credaf y byddai pawb yn y Siambr yn cytuno mai fy mhenderfyniad i uwchgyfeirio'r bwrdd i fesurau arbennig bron i flwyddyn yn ôl oedd y penderfyniad cywir. Fel y dywedais ddoe, nid oes gennyf unrhyw fwriad o isgyfeirio'r bwrdd iechyd i lefel 4, sef 'ymyrraeth wedi'i thargedu', hyd nes fy mod yn hollol siŵr fod y problemau difrifol a phethau sy'n ysgogi perfformiad, llywodraethiant, arweinyddiaeth a diwylliant gwael yn cael eu datrys.

Fel y gwneuthum eich atgoffa ddoe, nodais gyfres o amodau cynaliadwyedd y llynedd y bydd angen eu bodloni cyn y gellir ystyried unrhyw isgyfeirio. Rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn nodi bod llawer iawn o waith wedi'i wneud dros y flwyddyn ddiwethaf. Y peth allweddol yr oeddem am ei nodi, yn erbyn set glir iawn o dargedau mesuradwy, oedd bod y bwrdd wedi sefydlogi. Felly, nid yw'n fater o fod heb fframwaith i weithio ohono; rydym wedi cael fframwaith sydd wedi'i fonitro'n arbennig o agos y buom yn gweithio oddi tano dros y flwyddyn ddiwethaf, a dim ond nawr y ceir sefydlogrwydd inni allu symud ymlaen i'r nesaf. Felly, rwy'n credu ei bod hi'n annheg iawn nodi bod yna awgrym nad ydym wedi ei gyrraedd tan nawr; mae'n ddull pwrpasol iawn.

Rwy'n credu bod yna arwyddion go iawn fod y bwrdd iechyd yn dechrau newid er gwell. Fel y nododd pobl, mae adroddiad dilynol Archwilio Cymru ar effeithiolrwydd y bwrdd yn dangos bod y bwrdd iechyd yn symud i'r cyfeiriad cywir, gyda mwy o sefydlogrwydd a gwell perthynas weithio. Mae'n ddiddorol gweld bod Llais, sefydliad sydd bob amser wedi bod yn barod i feirniadu'r bwrdd iechyd yn y gorffennol, hefyd wedi cydnabod bod pethau wedi newid. Rwy'n sylweddoli er hynny fod ffordd bell i fynd cyn y gallwn adfer hyder llawer o bobl yng ngogledd Cymru yn eu gwasanaeth iechyd. Ond mae miloedd ar filoedd ar filoedd o bobl bob wythnos sy'n cael gwasanaeth rhagorol.

Over the last year, there have been many changes within the health board, with support and advice provided by expert independent advisers. There has been a change in leadership and approach with a new chief executive. Yes, it took a while to get the permanent chief executive in post, but actually the interim chief executive was in post the next day when we announced special measures. There's the chair, the vice-chair, there are the new independent board members. They're all committed to improving ways of working, the handling of finances and improving the quality of care provided, and the experiences of patients and their families.

I know that many of you were keen to see changes to the executive team, and these are taking place. The director of corporate governance will start in April and recruitment to the posts of director of workforce and organisational development, chief operating officer and director of therapies will commence in the coming weeks. But there are other posts that have already been appointed and that are transforming the organisation. We collectively need to support the health board. We need to start talking about the good things that are being delivered to raise the morale of the staff in the service and the confidence of the public, whilst of course we need also to focus upon improvements in the area of concern.

There are plenty of new ways of working in place, including an expanded post-anaesthesia care unit at Wrexham Maelor Hospital for people who need specialised care after surgery. An eight-bed respiratory support unit has been opened in Ysbyty Glan Clwyd to support people with respiratory issues who need regular observations but don't need high-dependency care. It was amazing to see how that was working in a recent visit. Cutting-edge laser surgery is being used to remove kidney stones, and the orthopaedic team at Ysbyty Gwynedd has performed over 100 knee replacement surgeries using robotic technology. I was also pleased to learn that doctors in training have ranked Ysbyty Gwynedd's emergency department as the best place to train in the whole of the United Kingdom.

Wrexham Maelor Hospital is the first in Wales to use a new procedure, a cutting-edge laser, to remove bladder tumours or suspicious areas, and this is going to improve people's outcomes and experience. A new stroke rehabilitation centre has opened in Llandudno General Hospital to ensure patients have the best chance of a good recovery after having a stroke. A straight-to-test pilot approach has been introduced so patients have an mpMRI test sooner after being referred for diagnostics on suspicion of cancer. People can be seen more quickly, undergoing an MRI scan around 18 days after a GP referral.

The decision by Healthcare Inspectorate Wales to de-escalate vascular services from a service requiring significant improvement last June was encouraging, and I'm glad to hear that my colleague Mark has had a good service in that vascular department as well. The subsequent assurance assessment by the NHS executive also indicated that the service is making the required improvements, and I look forward to the outcome of a further case notes review, which is due to report in March.

Last year, waiting times for orthopaedics across Betsi Cadwaladr were considerable, with 2,472 patients waiting over 104 weeks. Waiting times for orthopaedic pathways have improved, with 1,100 patient pathways now waiting over 104 weeks. That is still a long way to go, but it's a 52 per cent improvement since they were put into special measures in February. Work has started on the new orthopaedic hub in Llandudno, and that's expected to be operating at full capacity early in 2025. The aim is to deliver 1,900 orthopaedic procedures per year.

The leadership and management of the mental health service, including children and adolescent services, remains fragile, but I would be very interested to hear where Gareth got this idea that the service has been cut by 8 per cent. We ring-fenced the mental health budget when it came to the budget, and my colleague Lynne Neagle made sure that that was not removed. Of course, we know there's more to be done there, but there have been a number of positive HIW inspections over the last 12 months, suggesting a stabilisation of the service. Performance against the various measures—

Dros y flwyddyn ddiwethaf, bu llawer o newidiadau o fewn y bwrdd iechyd, gyda chymorth a chyngor yn cael eu darparu gan gynghorwyr annibynnol arbenigol. Bu newid mewn arweinyddiaeth a dull o weithredu gyda phrif weithredwr newydd. Do, fe gymerodd amser i gael prif weithredwr parhaol yn y swydd, ond mewn gwirionedd roedd y prif weithredwr dros dro yn ei swydd y diwrnod canlynol pan wnaethom gyhoeddi mesurau arbennig. Mae gennym gadeirydd, is-gadeirydd, aelodau annibynnol newydd ar y bwrdd. Maent i gyd wedi ymrwymo i wella ffyrdd o weithio, trin cyllid a gwella ansawdd y gofal a ddarperir, a phrofiadau cleifion a'u teuluoedd.

Gwn fod llawer ohonoch yn awyddus i weld newidiadau i'r tîm gweithredol, ac mae'r rhain yn digwydd. Bydd y cyfarwyddwr llywodraethiant corfforaethol yn dechrau ym mis Ebrill a bydd recriwtio i swyddi cyfarwyddwr y gweithlu a datblygu sefydliadol, prif swyddog gweithredu a chyfarwyddwr therapïau yn dechrau yn yr wythnosau nesaf. Ond mae yna bobl eraill sydd eisoes wedi eu penodi i swyddi ac sy'n trawsnewid y sefydliad. Mae angen i bawb ohonom gefnogi'r bwrdd iechyd. Mae angen inni ddechrau siarad am y pethau da sy'n cael eu cyflawni i godi ysbryd y staff yn y gwasanaeth a hyder y cyhoedd, ac wrth gwrs mae angen inni hefyd ganolbwyntio ar welliannau yn y pethau sy'n peri pryder.

Mae nifer o ffyrdd newydd o weithio yn eu lle, gan gynnwys estyniad i uned gofal ôl-anesthesia yn Ysbyty Maelor Wrecsam ar gyfer pobl sydd angen gofal arbenigol ar ôl llawdriniaeth. Mae uned cymorth anadlol wyth gwely wedi'i hagor yn Ysbyty Glan Clwyd i gefnogi pobl â phroblemau anadlu sydd angen arsylw rheolaidd ond nad oes angen gofal dibyniaeth uchel arnynt. Roedd hi'n anhygoel gweld sut oedd honno'n gweithio ar ymweliad diweddar. Mae llawdriniaeth laser arloesol yn cael ei defnyddio i dynnu cerrig arennau, ac mae'r tîm orthopedig yn Ysbyty Gwynedd wedi cyflawni dros 100 o lawdriniaethau i osod pengliniau newydd gan ddefnyddio technoleg robotig. Roeddwn yn falch o glywed hefyd fod meddygon dan hyfforddiant wedi nodi mai adran frys Ysbyty Gwynedd yw'r lle gorau i hyfforddi yn y Deyrnas Unedig gyfan.

Ysbyty Maelor Wrecsam yw'r cyntaf yng Nghymru i ddefnyddio triniaeth laser newydd arloesol i gael gwared ar diwmorau'r bledren neu rannau amheus, ac mae hyn yn mynd i wella canlyniadau a phrofiad pobl. Mae canolfan adfer strôc newydd wedi agor yn Ysbyty Cyffredinol Llandudno i sicrhau bod cleifion yn cael y cyfle gorau i wella'n dda ar ôl cael strôc. Mae dull peilot syth-i-brawf wedi'i gyflwyno fel bod cleifion yn cael prawf mpMRI yn gynt ar ôl cael eu hatgyfeirio am ddiagnosteg lle'r amheuir canser. Gellir gweld pobl yn gyflymach, a chael sgan MRI tua 18 diwrnod ar ôl atgyfeiriad gan feddyg teulu.

Roedd penderfyniad Arolygiaeth Gofal Iechyd Cymru i isgyfeirio gwasanaethau fasgwlaidd o fod yn wasanaeth sydd angen gwelliant sylweddol fis Mehefin diwethaf yn galonogol, ac rwy'n falch o glywed bod fy nghyd-Aelod Mark wedi cael gwasanaeth da yn yr adran fasgwlaidd honno. Roedd yr asesiad sicrwydd dilynol gan weithrediaeth y GIG hefyd yn nodi bod y gwasanaeth yn gwneud y gwelliannau gofynnol, ac edrychaf ymlaen at ganlyniad adolygiad pellach o nodiadau achos, sydd i fod i gyflwyno adroddiad ym mis Mawrth.

Y llynedd, roedd amseroedd aros ar gyfer orthopedeg ar draws Betsi Cadwaladr yn sylweddol, gyda 2,472 o gleifion yn aros dros 104 wythnos. Mae amseroedd aros ar gyfer llwybrau orthopedig wedi gwella, gyda 1,100 o lwybrau cleifion bellach yn aros dros 104 wythnos. Mae ffordd bell i fynd o hyd, ond mae'n welliant o 52 y cant ers iddynt gael eu rhoi mewn mesurau arbennig ym mis Chwefror. Mae gwaith wedi dechrau ar yr hyb orthopedig newydd yn Llandudno, ac mae disgwyl i hwnnw weithredu ar gapasiti llawn yn gynnar yn 2025. Y nod yw darparu 1,900 o driniaethau orthopedig y flwyddyn.

Mae arweinyddiaeth a rheolaeth y gwasanaeth iechyd meddwl, gan gynnwys gwasanaethau plant a'r glasoed, yn parhau i fod yn fregus, ond byddai gennyf ddiddordeb mawr mewn clywed lle cafodd Gareth y syniad fod y gwasanaeth wedi ei dorri 8 y cant. Fe wnaethom glustnodi'r gyllideb iechyd meddwl yn y gyllideb, ac fe wnaeth fy nghyd-Aelod, Lynne Neagle, sicrhau nad oedd hwnnw'n cael ei ddileu. Wrth gwrs, rydym yn gwybod bod mwy i'w wneud yno, ond cafwyd nifer o arolygiadau AGIC cadarnhaol dros y 12 mis diwethaf, gan awgrymu bod y gwasanaeth yn sefydlogi. Mae perfformiad yn erbyn y gwahanol fesurau—

16:55

Will the Minister take an intervention?

A wnaiff y Gweinidog dderbyn ymyriad?

If you don't mind, I'll just finish the bit on mental health. Performance against the various measures for adult and child and adolescent mental health services has generally improved, although, of course, some challenges remain. I'm happy to take an intervention.

Os nad oes ots gennych, fe wnaf orffen y rhan ar iechyd meddwl. Mae perfformiad yn erbyn y gwahanol fesurau ar gyfer gwasanaethau iechyd meddwl oedolion a phlant a'r glasoed wedi gwella yn gyffredinol, er bod rhai heriau'n parhau wrth gwrs. Rwy'n hapus i dderbyn ymyriad.

Diolch. While I accept that you say that funding for mental health is ring-fenced, do you not accept that the health board, and other health boards for that matter, actually spend significantly more on mental health services than what is ring-fenced? So, you could still have a state where the funding is cut from where it was last year, because the ring fence is only a base to go from.

Diolch. Er fy mod yn derbyn eich bod yn dweud bod cyllid ar gyfer iechyd meddwl wedi'i glustnodi, onid ydych yn derbyn bod y bwrdd iechyd, a byrddau iechyd eraill o ran hynny, yn gwario llawer mwy ar wasanaethau iechyd meddwl na'r hyn sydd wedi'i glustnodi? Felly, fe allech chi gael sefyllfa o hyd lle mae'r cyllid wedi ei dorri o'r man lle'r oedd y llynedd, oherwydd mai dim ond sylfaen i fynd ohoni yw'r arian sydd wedi'i glustnodi.

The ring fence was increased by £25 million despite our dire financial position, so I think it is probably worth noting that we are absolutely committed to this. It is one of the priorities that I always set for the health boards: that we are absolutely determined to make sure that mental health gets the same attention as physical health does. There's the fact that we have now the '111 press 2' service, which is transforming the way that people interact. I think it is important that we demedicalise our approach to mental health. I can't remember who talked earlier about the need to intervene early in relation to mental health, but that's precisely the approach that my colleague Lynne Neagle is really robustly pushing. You were here for the debate yesterday in relation to mental health; you'll know that that's precisely where we're heading.

Cafwyd cynnydd o £25 miliwn yn yr arian sydd wedi'i glustnodi er gwaethaf ein sefyllfa ariannol enbyd, felly rwy'n credu ei bod yn werth nodi ein bod wedi ymrwymo'n llwyr i hyn. Mae'n un o'r blaenoriaethau rwyf bob amser yn eu gosod ar gyfer y byrddau iechyd: ein bod yn gwbl benderfynol o sicrhau bod iechyd meddwl yn cael yr un sylw ag iechyd corfforol. Mae gennym bellach wasanaeth '111 pwyso 2', sy'n trawsnewid y ffordd y mae pobl yn rhyngweithio. Rwy'n credu ei bod yn bwysig ein bod yn dad-feddygoli ein dull o ymdrin ag iechyd meddwl. Ni allaf gofio pwy siaradodd yn gynharach am yr angen i ymyrryd yn gynnar mewn perthynas ag iechyd meddwl, ond dyna'r union ddull o weithredu y mae fy nghyd-Aelod Lynne Neagle yn ei hyrwyddo'n gadarn iawn. Roeddech chi yma ar gyfer y ddadl ddoe mewn perthynas ag iechyd meddwl; fe fyddwch yn gwybod mai dyna'n union lle rydym yn mynd.

Dwi'n gwybod faint o amser mae pobl wedi gorfod aros am apwyntiadau, gofal a thriniaeth yn y flwyddyn ddiwethaf, a dwi'n gwybod bod hynny wedi bod yn rhwystredig, ond mae yna resymau i fod yn obeithiol. Rhaid inni bob amser gofio bod miloedd o bobl ar draws y gogledd yn cael gofal iechyd, cymorth a thriniaeth o ansawdd uchel bob wythnos, ac mae'r diolch am hynny achos ymroddiad ac arbenigedd staff y bwrdd iechyd.

Ar gyfer cleifion sy'n aros am ofal wedi'i gynllunio, mae nifer y bobl sy'n aros 52 wythnos am apwyntiad claf allanol cyntaf wedi gostwng 15.4 y cant, ac mae nifer y bobl sy'n aros 104 wythnos am driniaeth wedi gostwng 24.9 y cant ers mis Chwefror 2023. Mae nifer y cleifion sy'n aros mwy nag wyth wythnos am brawf diagnostig wedi gostwng yn sylweddol, gyda 5,943 o bobl yn aros ym mis Tachwedd 2023, o gymharu gyda 10,000 ym mis Mai 2023.

Mae gofal argyfwng, wrth gwrs, yn parhau yn her, a does dim syndod wrth inni weld faint o bobl sydd yn dod mewn i'r emergency department. Mae pobl yn dal i aros am rhy hir i gael eu gweld. Mae'r perfformiad yn erbyn y targed pedair awr yn gyson yn is na’r lefel y byddem ni'n ei disgwyl. Er bod gwelliant wedi bod o ran lleihau oedi o bedair awr wrth drosglwyddo cleifion o ambiwlans, mae angen cryn welliant o hyd.

I know how much time people have had to wait for appointments, care and treatment over the past year, and I know that that's been frustrating. There are reasons for hope, however. We must always remember that thousands of people across north Wales receive healthcare, support and treatment of high quality every week. The thanks for that is to the commitment and expertise of staff at the health board.

For patients waiting for planned care, the numbers waiting 52 weeks for a first out-patient appointment has reduced by 15.4 per cent, and the number waiting 104 weeks for treatment has reduced by 24.9 per cent since February 2023. The number of patients waiting longer than eight weeks for a diagnostic test has reduced significantly, with 5,943 people waiting in November 2023, as compared to 10,000 in May 2023.

Emergency care continues to be challenging, and that's no surprise as we see how many people are coming in to our emergency departments. People are still waiting too long to be seen. The performance against the four-hour target is consistently lower than the level we would expect. Although there has been an improvement in reducing delays of four hours in transferring patients from ambulances, we still need significant improvement.

Diolch yn fawr. Mae yna gymaint o bethau, dwi'n meddwl, wedi gwella yn ystod y flwyddyn. Mae'r sefydlogrwydd yna o ran y bwrdd nawr, ond beth sydd angen nawr yw gwellhad sydd yn barhaol. Dwi yn meddwl bod y newid diwylliant sydd wedi dod o dop y sefydliad yn golygu bod pethau ar y trywydd cywir. Mae ffordd bell i fynd, ond, yn sicr, fel Llywodraeth, rŷn ni'n cadw golwg, ac rŷn ni yna i helpu’r bwrdd iechyd. Yn y pen draw, mae'n rhaid i'r bwrdd iechyd wneud y gwaith yna ei hun. Diolch yn fawr.

Thank you. There are so many things that have improved during the past 12 months. There's stability now in terms of the board, but what we need now is ongoing improvement. I do think that the change of culture that has come from the top of the organisation does mean that things are on the right track. There's a long way to go, but certainly, as a Government, we are keeping a close eye on that and we're there to help the health board. Ultimately, the health board must do this work itself. Thank you.

Thank you, Deputy Presiding Officer. I think it's been a good debate that we've enjoyed this afternoon, talking about the challenges that the Betsi Cadwaladr University Health Board has, whilst recognising the very hard work of front-line NHS staff and the positive experiences of many patients. You're quite right, Minister; many patients do have positive experiences. I think the problem with the Betsi Cadwaladr health board is that it's inconsistent. It's inconsistent from one hospital to the next. It's inconsistent from one department to the next. And as a result of that, we've got a plethora of problems that the health board is still grappling with, almost 10 years since it was first put into special measures—nine years at least.

And we do have to hold you to account. I know that you like to pass the buck to the health board and blame them for things that go wrong, and then take the credit for the things that go right. That's the nature of the Welsh Government, I'm afraid. But the reality is that we need some more transparency. Our constituents are telling us their experiences, and they don't chime with the very positive impression that you're giving of improvement at the health board. Unfortunately, many people are still waiting over three years for treatment, and as I referenced yesterday, the health board only told us this week that they had finally eradicated six-year waits in the health board from referral to treatment. Now, how they can have been allowed to develop is beyond me, but if we don't see the information to be able to challenge you, and you don't see the information on six-year waits, five-year waits, four-year waits, then how on earth are we going to get to grips with the challenges in that health board? Because you've got to know what you're dealing with in order that you can focus attention and resources at dealing with them, and I'm afraid there's no transparency. 

The health board, of course, told us, as I advised you yesterday, that 10 reviews had been completed, 10 reports had been received, 10 lots of recommendations had been made, and that they were working to implement them. Not one of those reviews has been published in the public domain, or shared with Members of this Senedd. We want to hold them to account for the implementation of those. I trust that they've been made available to the Welsh Government, and I think that you ought to get those published, frankly. Given that it's in special measures, you should direct the board to publish those reviews so that we can see them.

And we still have these terrible horror stories coming to light like the administration of oxygen problem that Janet Finch-Saunders referenced, and these urology letters and scans that had gone missing. We know that at least 62 of the 100 plus scans were abnormal. I don't know whether that's caused harm to patients as a result of delays in them getting access to treatment and care, but clearly that is a concern, and, to me, the fact that that's been allowed to develop for over a 12-month period, while the board has been in special measures, suggests to me that special measures are rubbish and they don't really work, and that you are not having the focus on the health board that there needs to be in order to make sure that its administrative functions are working.

What I can never understand is why the information from Members of the Senedd who come to the health board with complaints—. We know the parts of our postbag and the parts of the services in north Wales that we get complaints about, and I can tell you, we get no complaints, as Mark Isherwood has said, about the audiology services, because they're excellent, but we get lots of complaints about mental health services, we get lots of complaints about urology services, we get lots of complaints about the overly long waiting times that people have to endure in order to get their tests, their treatment and their access to the support that they need. I would have hoped that the healthcare inspectorate and indeed the Welsh Government would be asking us to help point you in the right direction so that you can investigate the concerns that are there, and that's why I cannot understand why it took so long for them to realise there was a problem in the urology department, because I've been writing to them, frankly, for years about that department.

In terms of mental health, we're still waiting for the review of reviews to be published. It was supposed to be completed by the end of last year; I still haven't seen it. March is soon approaching. You told us that you were going to do things at pace in order to improve the situation there. It certainly doesn't feel like things have been moving at pace, I'm afraid. We also know that a urology review was commissioned by the previous board members. Presumably, that's ended up somewhere—we haven't seen it. So, it seems to me that the only time we ever see a review is if it's got good news to tell us, not if it perhaps has got gory details to tell us, and we need to see both because we need to have the balance. That's why I'm saying we need a more transparent Government. We want to help you to do the job that you want to do and that we want you to do, which is to improve that health board. [Interruption.] I'll happily take the intervention.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n credu ei bod wedi bod yn ddadl dda y prynhawn yma, gan siarad am yr heriau sydd gan Fwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr, a chydnabod gwaith caled iawn staff rheng flaen y GIG a phrofiadau cadarnhaol llawer o gleifion. Rydych chi'n hollol gywir, Weinidog; mae llawer o bobl yn cael profiadau cadarnhaol. Rwy'n meddwl mai'r broblem gyda bwrdd iechyd Betsi Cadwaladr yw ei fod yn anghyson. Mae'n anghyson o un ysbyty i'r llall. Mae'n anghyson o un adran i'r llall. Ac o ganlyniad i hynny, mae gennym lu o broblemau y mae'r bwrdd iechyd yn dal i ymgodymu â nhw, bron i 10 mlynedd ers iddo gael ei roi mewn mesurau arbennig am y tro cyntaf—naw mlynedd o leiaf.

Ac mae'n rhaid inni eich dwyn chi i gyfrif. Rwy'n gwybod eich bod yn hoffi trosglwyddo'r bai i'r bwrdd iechyd a'u beio nhw am bethau sy'n mynd o'i le, a chymryd y clod am y pethau sy'n mynd yn iawn. Dyna natur Llywodraeth Cymru, mae arnaf ofn. Ond y gwir amdani yw bod angen mwy o dryloywder arnom. Mae ein hetholwyr yn dweud wrthym am eu profiadau, ac nid ydynt yn cyd-fynd â'r argraff gadarnhaol iawn rydych chi'n ei rhoi o welliant yn y bwrdd iechyd. Yn anffodus, mae llawer o bobl yn dal i aros dros dair blynedd am driniaeth, ac fel y nodais ddoe, dywedodd y bwrdd iechyd wrthym yr wythnos hon eu bod o'r diwedd wedi dileu arosiadau chwe blynedd rhwng atgyfeirio a thriniaeth yn y bwrdd iechyd. Nawr, ni allaf ddirnad sut y gall hynny fod wedi cael ei adael i ddatblygu, ond os na welwn yr wybodaeth i allu eich herio, ac os nad ydych chi'n gweld yr wybodaeth am amseroedd aros o chwe blynedd, pum mlynedd, pedair blynedd, sut ar y ddaear yr awn i'r afael â'r heriau yn y bwrdd iechyd hwnnw? Oherwydd rhaid ichi wybod beth rydych chi'n ymdrin ag ef er mwyn ichi allu canolbwyntio sylw ac adnoddau ar fynd i'r afael ag ef, ac rwy'n ofni nad oes unrhyw dryloywder. 

Dywedodd y bwrdd iechyd wrthym wrth gwrs, fel y dywedais wrthych ddoe, fod 10 adolygiad wedi'u cwblhau, 10 adroddiad wedi'u derbyn, 10 swp o argymhellion wedi'u gwneud, a'u bod yn gweithio i'w gweithredu. Nid oes unrhyw un o'r adolygiadau hynny wedi'u rhyddhau i'r cyhoedd, na'u rhannu gydag Aelodau'r Senedd hon. Rydym am eu dwyn i gyfrif am weithredu'r rheini. Rwy'n hyderus eu bod wedi cael eu darparu i Lywodraeth Cymru, ac rwy'n credu y dylech chi gyhoeddi'r rheini a dweud y gwir. O ystyried ei fod mewn mesurau arbennig, dylech gyfarwyddo'r bwrdd i gyhoeddi'r adolygiadau hynny er mwyn i ni eu gweld.

Ac mae gennym y straeon arswyd ofnadwy hyn yn dod i'r amlwg o hyd fel y broblem weinyddu ocsigen y cyfeiriodd Janet Finch-Saunders ati, a'r llythyrau wroleg a'r sganiau a oedd wedi mynd ar goll. Gwyddom fod o leiaf 62 o'r 100 a mwy o sganiau yn annormal. Nid wyf yn gwybod a yw hynny wedi achosi niwed i gleifion o ganlyniad i oedi cyn iddynt gael mynediad at driniaeth a gofal, ond yn amlwg mae hynny'n bryder, ac i mi, mae'r ffaith bod hynny wedi cael ei adael i ddatblygu am gyfnod o dros 12 mis, tra bod y bwrdd mewn mesurau arbennig, yn awgrymu i mi fod mesurau arbennig yn rwtsh ac nad ydynt yn gweithio mewn gwirionedd, ac nad ydych yn cael y ffocws sydd ei angen ar y bwrdd iechyd er mwyn sicrhau bod ei swyddogaethau gweinyddol yn gweithio.

Yr hyn na allaf ei ddeall yw pam fod yr wybodaeth gan Aelodau'r Senedd sy'n dod at y bwrdd iechyd gyda chwynion—. Rydym yn gwybod am y rhannau o'n bag post a'r rhannau o'r gwasanaethau yng ngogledd Cymru y cawn gwynion amdanynt, a gallaf ddweud wrthych, nid ydym yn cael unrhyw gwynion, fel y dywedodd Mark Isherwood, am y gwasanaethau awdioleg, oherwydd maent yn rhagorol, ond rydym yn cael llawer o gwynion am wasanaethau iechyd meddwl, rydym yn cael llawer o gwynion am wasanaethau wroleg, rydym yn cael llawer o gwynion am yr amseroedd aros rhy hir y mae'n rhaid i bobl eu dioddef er mwyn cael eu profion, eu triniaeth a'r gefnogaeth sydd ei hangen arnynt. Byddwn wedi gobeithio y byddai'r arolygiaeth gofal iechyd a Llywodraeth Cymru yn wir yn gofyn i ni helpu i'ch cyfeirio i'r cyfeiriad cywir fel y gallwch ymchwilio i'r pryderon sydd yno, a dyna pam na allaf ddeall pam ei bod wedi cymryd cyhyd iddynt sylweddoli bod problem yn yr adran wroleg, oherwydd rwyf wedi bod yn ysgrifennu atynt ers blynyddoedd am yr adran honno.

O ran iechyd meddwl, rydym yn dal i aros i'r adolygiad o adolygiadau gael ei gyhoeddi. Roedd i fod i gael ei gwblhau erbyn diwedd y llynedd; rwy'n dal i fod heb ei weld. Mae mis Mawrth yn nesáu. Fe ddywedoch chi wrthym eich bod yn mynd i wneud pethau'n gyflym er mwyn gwella'r sefyllfa yno. Yn sicr nid yw'n teimlo fel pe bai pethau wedi bod yn symud yn gyflym, mae arnaf ofn. Rydym hefyd yn gwybod bod adolygiad wroleg wedi'i gomisiynu gan aelodau blaenorol y bwrdd. Mae hwnnw ar silff yn rhywle, yn ôl pob tebyg—nid ydym wedi ei weld. Felly, mae'n ymddangos i mi mai'r unig dro y gwelwn adolygiad yw os oes ganddo newyddion da i'w ddweud wrthym, nid os oes ynddo fanylion erchyll i'w rhannu gyda ni, ac mae angen inni weld y ddau oherwydd mae angen inni gael y cydbwysedd. Dyna pam rwy'n dweud bod angen Llywodraeth fwy tryloyw arnom. Rydym eisiau eich helpu i wneud y gwaith yr ydych am ei wneud a'r gwaith yr ydym eisiau i chi ei wneud, sef gwella'r bwrdd iechyd. [Torri ar draws.] Rwy'n hapus i dderbyn yr ymyriad.

17:00

Thanks. Well, I know 10 reviews, as you say, have been commissioned. Four of them have actually been published, so it's up to you to go and have a look at those, because they are out there and they are published, and the others will be published once they have been reported, once the committee has decided. So, there's no lack of transparency here, but if they've been published, we're not going to hand them to you in your hands—you can go and look for them as well. They're all out there, they're ready. There is transparency.

Diolch. Wel, rwy'n gwybod bod 10 adolygiad, fel y dywedwch, wedi'u comisiynu. Mae pedwar ohonynt wedi cael eu cyhoeddi mewn gwirionedd, felly mater i chi yw mynd i edrych ar y rheini, oherwydd maent allan yno ac maent wedi cael eu cyhoeddi, a bydd y lleill yn cael eu cyhoeddi ar ôl iddynt gyflwyno adroddiad, pan fydd y pwyllgor wedi penderfynu. Felly, nid oes diffyg tryloywder yma, ond os ydynt wedi cael eu cyhoeddi, nid ydym yn mynd i'w rhoi yn eich dwylo—gallwch fynd i chwilio amdanynt. Maent allan yno, maent yn barod. Mae yna dryloywder.

17:05

Yes, of course we should spend hours trawling the health board's website, searching for these reviews in order to find them, so that we can have a look at them. And I would say this: one of the previous criticisms, actually, of the health board, was that you couldn't find the wood for the trees in the board papers, right, so how you expect us to have the time to go searching and trawling the internet to try and find reports is beyond me. And let me tell you, I expect you as a Government to be publishing these things and to be drawing everybody's attention to them. That is what we expect from our Ministers. We want some transparent accountability. [Interruption.] We want some transparency and accountability. 

Wrth gwrs, dylem dreulio oriau yn chwilio drwy wefan y bwrdd iechyd, yn chwilio am yr adolygiadau hyn er mwyn dod o hyd iddynt, fel y gallwn edrych arnynt. A hoffwn ddweud hyn: un feirniadaeth flaenorol o'r bwrdd iechyd, mewn gwirionedd, oedd na allwch weld y coed gan brennau ym mhapurau'r bwrdd, felly nid oes gennyf syniad sut rydych chi'n disgwyl i ni gael amser i fynd i chwilio drwy'r rhyngrwyd i geisio dod o hyd i adroddiadau. A gadewch imi ddweud wrthych, rwy'n disgwyl i chi fel Llywodraeth gyhoeddi'r pethau hyn a thynnu sylw pawb atynt. Dyna rydym yn ei ddisgwyl gan ein Gweinidogion. Rydym eisiau atebolrwydd tryloyw. [Torri ar draws.] Rydym eisiau atebolrwydd a thryloywder. 

Can Members please allow the speaker to speak?

A wnaiff yr Aelodau ganiatáu i'r siaradwr siarad os gwelwch yn dda?

We want some transparency and accountability. Now, you've talked also about the challenges that the health board has in many areas. I've talked about urology, I've talked about mental health services. Another one, of course, is in the emergency department—some of the worst-performing emergency departments, I'm afraid to say, particularly at Glan Clwyd and Wrexham Maelor, in the whole of the United Kingdom. It's not something we should be proud of; we need to improve them. One of the solutions, 10 years ago, that this Government said it was going to implement in order to improve that situation was the development of a new minor injuries unit and a new community hospital in Rhyl. Where are we? We are still waiting. And you keep throwing the buck back to the health board, saying, 'We're waiting for the health board to do this.' Well, you should be chasing them. You should be hunting them down in order to bring forward a plan that you believe that you can invest in. If you promise the public a new minor injuries unit, to take pressure off the emergency department down the road, I'm afraid you should deliver. You should put your money where your mouth is and get on and deliver these things. We haven't seen that for 10 years.

And north Wales hasn't been getting its fair share of capital investment either, has it, Minister, not compared to other health boards across the country? We've been left far behind. Part of that is because nearly every plan that the executive team tried to bring forward, to improve the situation and improve performance, was swatted back under the previous escalation arrangements. So, that's why I do agree that there needs to be more freedom to innovate amongst the executive team and the health board, to address the challenges that they face, because it's local solutions that will deliver the improvements that we need to see.

So, I ask you, Minister, let's be more transparent, let's see the good and the bad. You read a long list of brilliant things that were happening at the health board, and I take my hat off to them. I want to celebrate those things too. But there's a long list of really bad things, really bad experiences that our patients in north Wales are having to put up with, that they shouldn't have had to put up with for so long. We need to depoliticise these decisions about when things go into special measures and when they're taken out of special measures. You shouldn't be making those decisions: it should be an independent process that arrives at those decisions. And only then, when we start to see the improvements in our patient experiences in north Wales, are we going to have confidence that this health board is out of the woods and charting a new road to success.

Rydym eisiau atebolrwydd a thryloywder. Nawr, rydych chi wedi siarad hefyd am yr heriau sydd gan y bwrdd iechyd mewn sawl maes. Rwyf wedi siarad am wroleg, rwyf wedi siarad am wasanaethau iechyd meddwl. Un arall, wrth gwrs, yw'r adran frys—rhai o'r adrannau brys sy'n perfformio waethaf yn y Deyrnas Unedig gyfan, mae arnaf ofn, yn enwedig yng Nglan Clwyd a Maelor Wrecsam. Nid yw'n rhywbeth y dylem fod yn falch ohono; mae'n rhaid inni eu gwella. Un o'r atebion, 10 mlynedd yn ôl, y dywedodd y Llywodraeth hon ei bod yn mynd i'w weithredu er mwyn gwella'r sefyllfa honno oedd datblygu uned mân anafiadau newydd ac ysbyty cymunedol newydd yn y Rhyl. Ble rydym arni? Rydym yn dal i ddisgwyl. Ac rydych chi'n dal i daflu'r bai yn ôl at y bwrdd iechyd, gan ddweud, 'Rydym yn aros i'r bwrdd iechyd wneud hyn.' Dylech fod yn mynd ar eu holau. Dylech fod yn gwasgu arnynt i gyflwyno cynllun y credwch y gallwch fuddsoddi ynddo. Os ydych chi'n addo uned mân anafiadau newydd i'r cyhoedd, i dynnu pwysau oddi ar yr adran frys i lawr y ffordd, mae arnaf ofn y dylech gyflawni. Dylech roi eich arian ar eich gair a bwrw ymlaen i gyflawni'r pethau hyn. Nid ydym wedi gweld hynny ers 10 mlynedd.

Ac nid yw gogledd Cymru wedi bod yn cael ei chyfran deg o fuddsoddiad cyfalaf ychwaith, Weinidog, o'i gymharu â byrddau iechyd eraill ar draws y wlad. Rydym wedi cael ein gadael ymhell ar ôl. Rhan o hynny yw bod bron pob cynllun y ceisiodd y tîm gweithredol ei gyflwyno, i wella'r sefyllfa a gwella perfformiad, wedi'i daro'n ôl dan y trefniadau uwchgyfeirio blaenorol. Felly, dyna pam rwy'n cytuno bod angen mwy o ryddid i arloesi ymhlith y tîm gweithredol a'r bwrdd iechyd, er mwyn mynd i'r afael â'r heriau sy'n eu hwynebu, gan mai atebion lleol fydd yn cyflawni'r gwelliannau sydd angen inni eu gweld.

Felly, rwy'n gofyn i chi, Weinidog, gadewch inni fod yn fwy tryloyw, gadewch inni weld y da a'r drwg. Fe wnaethoch chi ddarllen rhestr hir o bethau gwych oedd yn digwydd yn y bwrdd iechyd, ac rwy'n eu canmol. Rwyf am ddathlu'r pethau hynny hefyd. Ond mae yna restr hir o bethau gwael iawn, profiadau gwael iawn y mae ein cleifion yng ngogledd Cymru yn gorfod ymgodymu â nhw, na ddylent fod wedi gorfod eu goddef cyhyd. Mae angen inni ddadwleidyddoli'r penderfyniadau ynglŷn â phryd i wneud pethau'n destun mesurau arbennig a phryd i'w tynnu allan o fesurau arbennig. Nid chi ddylai wneud y penderfyniadau hynny, dylai fod proses annibynnol ar gyfer cyrraedd y penderfyniadau hynny. A dim ond wedyn, pan fyddwn yn dechrau gweld y gwelliannau ym mhrofiadau cleifion yng ngogledd Cymru, y cawn hyder fod y bwrdd iechyd hwn wedi troi'r gornel ac yn dilyn trywydd newydd i lwyddiant.

Y cwestiwn yw: a ddylid deryn y cynnig heb ei ddiwygio? Oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Dwi wedi clywed gwrthwynebiad, felly gohiriaf y bleidlais ar yr eitem hon tan y cyfnod pleidleisio.

The proposal is to agree the motion without amendment. Does any Member object? [Objection.] I've heard an objection, and I will defer voting under this item until voting time.

Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.

Voting deferred until voting time.

7. Dadl Plaid Cymru: Ymchwiliad COVID penodol i Gymru
7. Plaid Cymru Debate: Wales-specific COVID inquiry

Detholwyd y gwelliant canlynol: gwelliant 1 yn enw Darren Millar.

The following amendment has been selected: amendment 1 in the name of Darren Millar.

Eitem 7 sydd nesaf: dadl Plaid Cymru ar ymchwiliad COVID penodol i Gymru. Galwaf ar Mabon ap Gwynfor i wneud y cynnig.

Item 7 is next, and that's the Plaid Cymru debate on a Wales-specific COVID inquiry. I call on Mabon ap Gwynfor to move the motion.

Cynnig NDM8483 Heledd Fychan

Cynnig bod y Senedd:

1. Yn nodi bydd Modiwl 2B o Ymchwiliad Covid y DU yn clywed tystiolaeth yng Nghymru rhwng 27 Chwefror a 14 Mawrth 2024.

2. Yn credu:

a) bod Modiwl 2B o ymchwiliad Covid y DU: ‘Gwneud penderfyniadau gwleidyddol a gweinyddol craidd yng Nghymru’ yn annigonol i alluogi Llywodraeth Cymru ac asiantaethau eraill i ddysgu gwersi o’r ymateb i’r pandemig yng Nghymru;

b) nad yw'r rhestr cyfranogwyr craidd ar gyfer gwrandawiadau Ymchwiliad Covid y DU yn cynnwys yr ystod lawn o sefydliadau perthnasol Cymreig;

c) ni all Pwyllgor Diben Arbennig Ymchwiliad COVID-19 Cymru asesu'r ystod lawn o faterion sy'n gysylltiedig â'r modd roedd Llywodraeth Cymru wedi ymdrin â'r pandemig;

d) bod methiant i sefydlu ymchwiliad Covid penodol i Gymru yn tanseilio datganoli;

e) bod ymchwiliad Covid penodol i Gymru yn hawl sylfaenol i bawb a gollodd anwyliaid oherwydd Covid.

3. Yn cydnabod pwysigrwydd Ymchwiliad Covid y DU wrth nodi sut y dylanwadodd penderfyniadau gan Lywodraeth y DU ar ymateb Covid yng Nghymru.

4. Yn gresynu nad yw Llywodraeth Cymru, yn wahanol i Lywodraeth yr Alban, wedi sefydlu ymchwiliad penodol i Gymru i archwilio’n llawn weithredoedd a phenderfyniadau Llywodraeth Cymru cyn, yn ystod ac ar ôl y pandemig.

5. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i sefydlu ymchwiliad Covid Cymru dan arweiniad barnwr.

Motion NDM8483 Heledd Fychan

To propose that the Senedd:

1. Notes that Module 2B of the UK Covid Inquiry will hear evidence in Wales between 27 February 2024 and 14 March 2024.

2. Believes that:

a) Module 2B of the UK Covid inquiry: ‘Core political and administrative decision making in Wales’ is insufficient to enable the Welsh Government and other agencies to learn the lessons from the response to the pandemic in Wales;

b) the core participant list for the UK Covid Inquiry hearings does not include the full range of relevant Welsh organisations;

c) the Wales COVID-19 Inquiry Special Purpose Committee cannot assess the full range of matters related to the Welsh Government’s handling of the pandemic;

d) failure to establish a Wales-specific Covid inquiry undermines devolution;

e) a Wales-specific Covid inquiry is a basic right for all who lost loved ones due to Covid.

3. Recognises the importance of the UK Covid Inquiry in identifying how decisions by the UK Government influenced the Covid response in Wales.

4. Regrets that the Welsh Government, unlike the Scottish Government, has not established a nation-specific Covid inquiry to fully examine the actions and decisions of the Welsh Government before, during and after the pandemic.

5. Calls on the Welsh Government to establish a judge-led Wales Covid inquiry.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Whether you were a schoolchild forced to adapt to new and unfamiliar methods of learning, a business owner who had to navigate unprecedented convulsions in our economy, an employee placed on furlough schemes, someone whose mental health suffered during the periods of lockdown and the self-isolation, a victim of the debilitating effects of long COVID, or, most importantly of all, a loved one of the 12,500 individuals who have died in Wales as a result of this disease, the coronavirus pandemic touched the lives of every single one of us. It has irrevocably transformed our society, and its legacy will be with us for years to come.

Members will be aware that the public hearings of module 2B of the UK COVID inquiry are due to be held here in Cardiff from the end of this month, when political decision making by this Government will be scrutinised. But while we welcome this renewed focus on Welsh-specific issues, it has been apparent for some time that the scope of the UK inquiry is simply insufficient to cover every element of how the pandemic was handled in Wales. Only a full inquiry for Wales can achieve this, and it is both a democratic and a moral imperative that the Welsh Government heeds the call in today's motion.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Boed eich bod yn blentyn ysgol a orfodwyd i addasu i ddulliau dysgu newydd ac anghyfarwydd, yn berchennog busnes y bu'n rhaid iddo lywio drwy ddirgryniadau digynsail yn ein heconomi, yn weithiwr a osodwyd ar gynlluniau ffyrlo, yn rhywun y dioddefodd ei iechyd meddwl yn ystod cyfnodau o gyfyngiadau symud a'r hunanynysu, yn ddioddefwr effeithiau gwanychol COVID hir, neu'n bwysicaf oll, yn galaru am un o'r 12,500 o unigolion a fu farw yng Nghymru o ganlyniad i'r clefyd hwn, fe wnaeth pandemig y coronafeirws gyffwrdd â bywydau pob un ohonom. Mae wedi trawsnewid ein cymdeithas yn ddi-droi'n-ôl, a bydd ei waddol gyda ni am flynyddoedd i ddod.

Bydd yr Aelodau'n ymwybodol y bydd gwrandawiadau cyhoeddus modiwl 2B ymchwiliad COVID y DU yn cael eu cynnal yma yng Nghaerdydd o ddiwedd y mis hwn, pan fydd y penderfyniadau gwleidyddol a wnaed gan y Llywodraeth hon yn cael eu craffu. Ond er ein bod yn croesawu'r ffocws newydd ar faterion penodol i Gymru, mae wedi bod yn amlwg ers peth amser nad yw cwmpas ymchwiliad y DU yn ddigonol i gynnwys pob elfen o'r ffordd y cafodd y pandemig ei drin yng Nghymru. Dim ond ymchwiliad llawn i Gymru sy'n gallu cyflawni hyn, ac mae rheidrwydd democrataidd a moesol ar Lywodraeth Cymru i wrando ar yr alwad yn y cynnig heddiw.

When we talk about the limitations of the UK inquiry, we don't seek to demean its work. Rather, we are simply reflecting the practical reality that a finite inquiry of this nature, covering four separate nations that dealt with the pandemic in their own way, will never be able to analyse every issue in full, something that Heather Hallett, the chair of the UK inquiry, readily acknowledged from the outset. And from the perspective of Wales, this is underlined by the fact that of the hundreds of hours of public hearings that have already taken place, only a single afternoon has so far been devoted to the testimonies of Welsh Government officials and Ministers. 

It's also worth considering the wide range of Welsh organisations that would undoubtedly have valuable insight into the handling of the pandemic, but have nevertheless been denied co-participant status in the UK inquiry, which is primarily due to the inherent constraints of the UK inquiry's scope with respect to Welsh-specific matters. The response to the representation made by the Cardiff and Vale University Health Board for co-participant status, which mentioned that the health board would not receive the degree of focus they initially believed, illustrates this point perfectly.

The Scottish Government, of course, recognised the potential for the UK inquiry to overlook devolved matters early on, and therefore put the interests of the public firmly before their own by establishing the Scottish COVID-19 inquiry. This is what proper accountability and responsible governance looks like. The Welsh Government has since belatedly addressed concerns over gaps in the UK inquiry by creating the special purposes committee, and we await its findings with great interest. But by its very nature, the committee can only perform a reactive role with respect to the course of the UK inquiry, rather than analysing the Welsh dimension of the pandemic in a proactive manner. It may be many years before even a partial verdict of how things were handled in Wales starts to emerge, by which point some, if not all, of the principal decision makers will have departed the political arena. 

I stated at the start of my contribution that there is both a democratic and a moral case for establishing a full Welsh inquiry. The former cuts to the very heart of the integrity of the devolution settlement. Throughout the pandemic, the Welsh Government asserted its right to do things differently and they were correct to do so. By utilising the devolved powers at their disposal, they adopted a distinctly evidence-based approach to public safety measures, tailored to the particular characteristics of the Welsh population. This, of course, contrasted markedly with the disastrous bluster, inconsistency and recklessness of the Boris Johnson administration, and which earned the First Minister some praise.

But it would be completely disingenuous to pretend that major mistakes were not made here in Wales. The delay in testing residents at care homes springs immediately to mind, and the Welsh people deserve honest and frank explanations as to the circumstances that led to these mistakes. It is completely hypocritical, therefore, to insist on diverging from UK policy to strike a tailored approach to Wales on the one hand, while ducking tailored scrutiny for the consequences of those actions on the other. Moreover, it does the cause of devolution a considerable disservice by creating the impression that this Senedd cannot hold itself accountable for the laws that are passed here.

If we want Welsh devolution to come of age a quarter of a century since its fledgling beginnings, enabling systematic introspection and self-evaluation of the decisions that are made in our national Parliament is surely a prerequisite. But even if the democratic case for a full inquiry does not resonate with all Members here today, then surely you must recognise the strong moral case of listening to the voices of those who suffered the most during the pandemic.

At this point, I'd like to pay tribute to the tireless campaigning of the COVID-19 Bereaved Families for Justice Cymru group. Anyone who has seen their meticulous and forensic work will know there are few other voices better qualified to pass judgment on the merits of the UK inquiry. And they have been clear it cannot give them the answers, nor the closure, that they have been seeking for several years. The time to correct this injustice is long overdue. We owe it to the people of Wales, and especially those who lost loved ones, to reflect on the legacy of the pandemic openly and honestly through a full independent inquiry in Wales. That is why I urge Members to support this motion.

Pan siaradwn am gyfyngiadau ymchwiliad y DU, nid ydym yn ceisio bychanu ei waith. Yn hytrach, rydym yn adlewyrchu'r realiti ymarferol na fydd ymchwiliad cyfyngedig o'r math hwn, sy'n ymdrin â phedair gwlad wahanol a ymdriniodd â'r pandemig yn eu ffordd eu hunain, byth yn gallu dadansoddi pob mater yn llawn, rhywbeth y mae Heather Hallett, cadeirydd ymchwiliad y DU, wedi ei gydnabod yn barod o'r cychwyn cyntaf. Ac o safbwynt Cymru, caiff hyn ei danlinellu gan y ffaith mai dim ond un prynhawn, o'r cannoedd o oriau o wrandawiadau cyhoeddus sydd eisoes wedi digwydd, a neilltuwyd hyd yma i dystiolaeth swyddogion a Gweinidogion Llywodraeth Cymru. 

Mae hefyd yn werth ystyried yr ystod eang o sefydliadau yng Nghymru a fyddai'n sicr â mewnwelediad gwerthfawr i'r modd yr ymdriniwyd â'r pandemig, ond sydd serch hynny wedi cael eu hamddifadu o statws cyd-gyfranogwyr yn ymchwiliad y DU, yn bennaf oherwydd cyfyngiadau cynhenid cwmpas ymchwiliad y DU mewn perthynas â materion penodol i Gymru. Mae'r ymateb i'r sylwadau a wnaed gan Fwrdd Iechyd Prifysgol Caerdydd a'r Fro am statws cyd-gyfranogwyr, a soniai na fyddai'r bwrdd iechyd yn cael y lefel o ffocws y credent yn wreiddiol y byddent yn ei chael, yn dangos y pwynt hwn yn berffaith.

Fe wnaeth Llywodraeth yr Alban gydnabod y perygl yn gynnar wrth gwrs y byddai ymchwiliad y DU yn anwybyddu materion datganoledig, ac felly rhoddodd fuddiannau'r cyhoedd yn gadarn o flaen eu rhai eu hunain drwy sefydlu ymchwiliad COVID-19 yr Alban. Dyma beth yw atebolrwydd priodol a llywodraethu cyfrifol. Ers hynny, mae Llywodraeth Cymru wedi mynd ati'n hwyr yn y dydd i fynd i'r afael â phryderon ynghylch bylchau yn ymchwiliad y DU drwy greu'r pwyllgor dibenion arbennig, ac rydym yn aros i glywed ei ganfyddiadau gyda diddordeb mawr. Ond o ran ei natur, rôl adweithiol yn unig y gall y pwyllgor ei chwarae mewn perthynas â chwrs ymchwiliad y DU, yn hytrach na dadansoddi dimensiwn Cymreig y pandemig mewn modd rhagweithiol. Gall fod yn flynyddoedd lawer cyn i ddyfarniad rhannol hyd yn oed o sut y cafodd pethau eu trin yng Nghymru ddechrau dod i'r amlwg, ac erbyn hynny bydd rhai, os nad pob un, o'r prif wneuthurwyr penderfyniadau wedi gadael y byd gwleidyddol. 

Dywedais ar ddechrau fy nghyfraniad fod achos democrataidd a moesol dros sefydlu ymchwiliad Cymreig llawn. Mae'r cyntaf yn ymwneud yn sylfaenol ag uniondeb y setliad datganoli. Trwy gydol y pandemig, mynnodd Llywodraeth Cymru ei hawl i wneud pethau'n wahanol ac roeddent yn iawn i wneud hynny. Trwy ddefnyddio'r pwerau datganoledig sydd ar gael iddynt, fe wnaethant fabwysiadu dull neilltuol ar sail tystiolaeth o weithredu mesurau diogelwch cyhoeddus, wedi'u teilwra i nodweddion penodol poblogaeth Cymru. Roedd hyn, wrth gwrs, yn gwrthgyferbynnu'n sylweddol â thrybestod, anghysondeb a byrbwylltra trychinebus gweinyddiaeth Boris Johnson, ac fe ddaeth â pheth canmoliaeth i Brif Weinidog Cymru.

Ond byddai'n gwbl anonest esgus na wnaed camgymeriadau mawr yma yng Nghymru. Daw'r oedi cyn profi preswylwyr cartrefi gofal i'r meddwl yn syth, ac mae'r Cymry'n haeddu esboniadau gonest ac agored ynglŷn â'r amgylchiadau a arweiniodd at y camgymeriadau hyn. Felly, mae'n gwbl ragrithiol mynnu ymwahanu o bolisi'r DU i ddilyn dull wedi'i deilwra ar gyfer Cymru ar y naill law, gan osgoi craffu wedi'i deilwra ar ganlyniadau'r gweithredoedd hynny ar y llaw arall. Ar ben hynny, mae'n gwneud anghymwynas sylweddol ag achos datganoli trwy greu'r argraff na all y Senedd hon ddwyn ei hun i gyfrif am y deddfau sy'n cael eu pasio yma.

Os ydym am i ddatganoli yng Nghymru ddod i oed chwarter canrif ers ei dechreuadau cynnar, mae'n sicr fod galluogi hunanymholiad a hunanwerthuso'r penderfyniadau a wneir yn ein Senedd genedlaethol yn rhagofyniad. Ond hyd yn oed os nad yw'r achos democrataidd dros ymchwiliad llawn yn taro deuddeg gyda'r holl Aelodau yma heddiw, mae'n rhaid ichi gydnabod yr achos moesol cryf dros wrando ar leisiau'r rhai a ddioddefodd fwyaf yn ystod y pandemig.

Ar y pwynt hwn, hoffwn dalu teyrnged i ymgyrchu diflino'r grŵp COVID-19 Bereaved Families for Justice Cymru. Bydd unrhyw un sydd wedi gweld eu gwaith manwl a fforensig yn gwybod nad oes fawr o leisiau eraill yn fwy cymwys i roi barn am rinweddau ymchwiliad y DU. Ac maent wedi bod yn glir na all roi'r atebion iddynt, na'r clo y maent wedi bod yn ei geisio ers sawl blwyddyn. Mae'n hen bryd cywiro'r anghyfiawnder hwn. Ein cyfrifoldeb i bobl Cymru, ac yn enwedig y rhai a gollodd anwyliaid, yw ystyried gwaddol y pandemig yn agored ac yn onest drwy ymchwiliad annibynnol llawn yng Nghymru. Dyna pam fy mod yn annog yr Aelodau i gefnogi'r cynnig hwn.

17:15

Rwyf wedi dethol y gwelliant i'r cynnig, a galwaf ar Russell George i gynnig gwelliant 1, a gyflwynwyd yn enw Darren Millar. 

I have selected the amendment to the motion, and I call on Russell George to move amendment 1, tabled in the name of Darren Millar. 

Gwelliant 1—Darren Millar

Ychwanegu pwynt newydd ar ôl pwynt 2 ac ailrifo yn unol â hynny:

Yn cydnabod bod y Senedd, oherwydd bod Llywodraeth Cymru wedi gwrthod sefydlu ymchwiliad Covid yng Nghymru, wedi sefydlu pwyllgor arbennig i geisio cael atebion i deuluoedd a ffrindiau'r rhai a fu farw yn ystod y pandemig.

Amendment 1—Darren Millar

Add as new point after point 2 and renumber accordingly:

Recognises that due to the Welsh Government’s refusal to set-up a Welsh Covid inquiry, the Senedd established a special committee to attempt to get answers for the families and friends of those who died during the pandemic.

Cynigiwyd gwelliant 1.

Amendment 1 moved.

Diolch, Deputy Presiding Officer. I move the amendment in the name of my colleague, Darren Millar.

I would like to thank Plaid for bringing forward this debate today, and say and indicate that, as Welsh Conservatives, we’ll be supporting the motion. I would also like to echo Mabon ap Gwynfor’s comments about the COVID-19 Bereaved Families for Justice Cymru group, because they have worked tirelessly, at their own cost and expense, in their contributions towards the UK COVID inquiry, and they have campaigned throughout to establish a Wales-specific COVID inquiry. I would like to put on record my thanks to them, not only for their work as I’ve outlined, but also for their work with Members of this Senedd as they support us.

Now, the Welsh Conservatives have of course been calling for an independent Welsh COVID inquiry for years. The First Minister and other members of the Government often said during the course of that pandemic, ‘We are doing things differently in Wales’, and that was the Government’s right. That is the right of the elected Government of the day, to do that in the best interests of the people of Wales as they consider. But they should also accept the scrutiny of the different path and the path that they took.

Devolution was about bringing decisions closer to the people of Wales, so refusing a Wales-specific COVID inquiry ultimately does undermine devolution. Devolution has meant that various Governments over the last 25 years, Labour or Labour led, have been responsible for the Welsh NHS—for 25 years—and consequently have been responsible for the pandemic preparedness as well. The Government, of course, repeatedly refuse a Wales-wide specific inquiry, stating that they believe a UK inquiry is sufficient, despite, of course, the fact that the Scottish Government did decide themselves to bring forward a Scottish-specific COVID inquiry that collaborates with the UK COVID inquiry.

Now, at the First Minister’s insistence, he said that the UK inquiry would be sufficient. That’s what he said. The First Minister said the UK inquiry would be sufficient, despite Baroness Hallett’s own admission that there is insufficient time to look at every issue and evaluate the situation in Wales fully. This directly points to 2(c) in the motion today.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n cynnig y gwelliant yn enw fy nghyd-Aelod, Darren Millar.

Hoffwn ddiolch i Blaid Cymru am gyflwyno'r ddadl hon heddiw, a dweud a nodi, fel Ceidwadwyr Cymreig, y byddwn yn cefnogi'r cynnig. Hoffwn adleisio sylwadau Mabon ap Gwynfor hefyd am grŵp COVID-19 Bereaved Families for Justice Cymru, oherwydd maent wedi gweithio'n ddiflino, ar gost a thraul i'w hunain, yn eu cyfraniadau tuag at ymchwiliad COVID y DU, ac maent wedi ymgyrchu drwyddi draw i sefydlu ymchwiliad COVID penodol i Gymru. Hoffwn gofnodi fy niolch iddynt, nid yn unig am eu gwaith fel y nodais, ond hefyd am eu gwaith gydag Aelodau'r Senedd hon drwy eu cefnogaeth i ni.

Nawr, mae'r Ceidwadwyr Cymreig wedi bod yn galw am ymchwiliad COVID annibynnol i Gymru ers blynyddoedd wrth gwrs. Roedd y Prif Weinidog ac aelodau eraill o'r Llywodraeth yn aml yn dweud yn ystod y pandemig, 'Rydym yn gwneud pethau'n wahanol yng Nghymru', ac roedd hawl gan y Llywodraeth i wneud hynny. Dyna hawl y Llywodraeth etholedig, gwneud yr hyn yr ystyriant ei fod er lles pobl Cymru. Ond dylent hefyd dderbyn craffu ar y llwybr gwahanol a'r trywydd a ddilynwyd ganddynt.

Roedd datganoli'n ymwneud â dod â phenderfyniadau'n agosach at bobl Cymru, felly mae gwrthod ymchwiliad COVID penodol i Gymru yn tanseilio datganoli yn y pen draw. Mae datganoli wedi golygu bod amryw o Lywodraethau dros y 25 mlynedd diwethaf, dan Lafur neu arweiniad Llafur, wedi bod yn gyfrifol am GIG Cymru—am 25 mlynedd—ac o ganlyniad, wedi bod yn gyfrifol am barodrwydd ar gyfer y pandemig hefyd. Mae'r Llywodraeth, wrth gwrs, wedi gwrthod ymchwiliad penodol i Gymru dro ar ôl tro, gan ddweud eu bod yn credu bod ymchwiliad y DU yn ddigonol, er bod Llywodraeth yr Alban wedi penderfynu cyflwyno ymchwiliad COVID penodol yn yr Alban sy'n cydweithredu gydag ymchwiliad COVID y DU.

Nawr, mynnodd Prif Weinidog Cymru y byddai ymchwiliad y DU yn ddigonol. Dyna a ddywedodd. Dywedodd y Prif Weinidog y byddai ymchwiliad y DU yn ddigonol, er gwaethaf cyfaddefiad y Farwnes Hallett ei hun nad oes digon o amser i edrych ar bob mater a gwerthuso'r sefyllfa yng Nghymru yn llawn. Mae hyn yn cysylltu'n uniongyrchol â 2(c) yn y cynnig heddiw.

Daeth y Llywydd i’r Gadair.

The Llywydd took the Chair.

Now, there were mistakes made by the Welsh Government. There were mistakes made by the UK Government for England. There were mistakes made in Scotland. There were also right decisions made in Wales, England and Scotland. But that is the point of a public inquiry—to learn from where the mistakes are made and to also be aware and be able to share that good practice when that happens as well. The lead counsel to the UK public inquiry, Hugo Keith KC, has stated that there continue to be significant failings regarding the Welsh Government’s preparedness for the pandemic, citing a lack of resilience in planning and lack of resources and a lack of updating policies. Now, the First Minister has conceded that the Welsh Government was not as prepared as they should have been. Government Ministers like to say, don’t they, ‘We like to do things differently in Wales’, and that is of course true now as well in the way that the Government are dodging scrutiny, and they are dodging scrutiny by not agreeing to a public inquiry.

Now, as Welsh Conservatives, we have only made one amendment to this motion today, and that is to recognise that, due to the Welsh Government’s refusal to set up a Welsh COVID inquiry, the Senedd has established a special committee to attempt to get answers for the families and friends of those who died during the pandemic. But it is still my and the Welsh Conservatives' view that the answers that the bereaved families and the people of Wales deserve are best achieved through a Welsh independent judge-led public inquiry. Diolch, Llywydd.

Nawr, fe wnaed camgymeriadau gan Lywodraeth Cymru. Fe wnaed camgymeriadau gan Lywodraeth y DU ar gyfer Lloegr. Fe wnaed camgymeriadau yn yr Alban. Fe wnaed penderfyniadau cywir yng Nghymru, Lloegr a'r Alban hefyd. Ond dyna bwynt ymchwiliad cyhoeddus—dysgu ble y gwnaed camgymeriadau a bod yn ymwybodol hefyd a gallu rhannu arfer da pan fydd yn digwydd. Mae'r prif gwnsler i ymchwiliad cyhoeddus y DU, Hugo Keith CB, wedi dweud bod methiannau sylweddol o hyd mewn perthynas â pharodrwydd Llywodraeth Cymru ar gyfer y pandemig, gan nodi diffyg gwytnwch o ran cynllunio a phrinder adnoddau a methiant i ddiweddaru polisïau. Nawr, mae'r Prif Weinidog wedi cyfaddef nad oedd Llywodraeth Cymru mor barod ag y dylent fod. Mae Gweinidogion y Llywodraeth yn hoffi dweud, onid ydynt, 'Rydym yn hoffi gwneud pethau'n wahanol yng Nghymru', ac mae hynny wrth gwrs yn wir nawr hefyd yn y ffordd y mae'r Llywodraeth yn osgoi craffu, ac maent yn osgoi craffu drwy beidio â chytuno i ymchwiliad cyhoeddus.

Nawr, fel Ceidwadwyr Cymreig, dim ond un gwelliant i'r cynnig a wnaethom heddiw, sef i gydnabod, oherwydd bod Llywodraeth Cymru yn gwrthod sefydlu ymchwiliad COVID i Gymru, fod y Senedd wedi sefydlu pwyllgor arbennig i geisio cael atebion i deuluoedd a ffrindiau'r rhai a fu farw yn ystod y pandemig. Ond fy marn i a'r Ceidwadwyr Cymreig o hyd yw mai'r ffordd orau o gael yr atebion y mae'r teuluoedd sy'n galaru a phobl Cymru yn eu haeddu yw drwy ymchwiliad cyhoeddus annibynnol i Gymru dan arweiniad barnwr. Diolch, Lywydd.

17:20

The Senedd has established the Senedd special purpose committee of which I'm a member as an alternative to a Wales-specific COVID inquiry. Our solutions in politics often come in the form of honourable compromises, but, in practice, and as currently constituted, this committee will struggle to have the impact that it needs to. I pay tribute to the work done by the clerks of the committee, who are excellent, and my comments should in no way be interpreted as criticism of my fellow committee members. We are currently exploring ways in which we can strengthen our processes and therefore the end product, but, even with these changes, the committee will remain a poor substitute for what is actually required. 

Now, parliamentary scrutiny has a vitally important role. As parliamentarians, we rightly champion it. But this committee inadvertently risks devaluing it, because we've been given a task without the tools to fulfil it. What are the limitations of a parliamentary as opposed to a public inquiry? Well, firstly, they're one of resources. We simply do not have the teams of lawyers and researchers pouring over the hundreds and thousands of individual pieces of evidence that a public inquiry would be able to command. The second problem is the powers we have to compel witnesses to appear and to demand documents are not as clearly set out as those of an inquiry. It remains to be seen if our committee will be given unfettered access to all of the Welsh evidence submitted to the UK inquiry. Will the Welsh Government want politicians from other parties reading the complete log of text and WhatsApp messages, some of which may have nothing to do with the pandemic? The core participants to the UK inquiry have such access and, as such, are now the best informed people in Wales—far more informed than most of us. 

Procedurally, evidence given to our committee will not be given under oath. Squeezed into a morning here or an afternoon there, we'll have limited time to explore issues in detail with witnesses, with Members allocated just a few minutes each for their allotted area of questioning. Compare and contrast that with questions asked by learned counsel, involving forensic lengthy analysis of documentary records or the testimony of other witnesses. I fear that we'll end up with a process and an end product that will completely lack public confidence. That would be a disaster for the reputation of this institution, and it would be an incredible disservice to the people we are meant to represent. We are at an impasse. The Government has repeatedly refused to establish a public inquiry, and that leaves us with a committee inquiry that, as its most passionate detractors rightly say, is currently unfit for purpose.

But the fact that the Government refuses to establish a public inquiry under the Inquiries Act 2005 does not mean that we as a Senedd cannot act. We have the power ourselves to establish a parliamentary commission of inquiry. That is what the House of Commons and House of Lords decided to do jointly in 2012, following the financial crisis, in establishing the Parliamentary Commission on Banking Standards. That commission was established not by Government, but by Parliament. It went beyond a traditional select committee inquiry in that it had non-politician members of the commission, had significantly more resources at its disposal, utilised the parliamentary powers to send for papers and persons in a more systematic way, and enabled counsel to conduct questioning alongside commission members. 

So, my proposal, my suggestion, if this motion this evening fails again because of the Government's continued rejection of a public inquiry, is that a group, maybe of senior backbench Members, drawn from all sides of the Senedd, draw up a proposal for a parliamentary commission of inquiry that goes beyond the narrow terms and limitations of the existing committee. I do not know if such a proposal could command a majority in this Senedd, but it is the minimum necessary to command the confidence of the people we represent.

Mae'r Senedd wedi sefydlu pwyllgor diben arbennig yr wyf yn aelod ohono fel dewis arall yn lle ymchwiliad COVID penodol i Gymru. Mae ein hatebion mewn gwleidyddiaeth yn aml yn dod ar ffurf cyfaddawd anrhydeddus, ond yn ymarferol, ac fel y mae wedi'i gyfansoddi ar hyn o bryd, bydd y pwyllgor hwn yn ei chael hi'n anodd cael yr effaith y mae angen iddo ei chael. Rwy'n talu teyrnged i'r gwaith a wnaed gan glercod y pwyllgor, sy'n rhagorol, ac ni ddylid dehongli fy sylwadau mewn unrhyw ffordd fel beirniadaeth o fy nghyd-aelodau o'r pwyllgor. Ar hyn o bryd rydym yn archwilio ffyrdd y gallwn gryfhau ein prosesau ac felly'r cynnyrch terfynol, ond hyd yn oed gyda'r newidiadau hyn, bydd y pwyllgor yn parhau i fod yn ddewis amgen gwael yn lle'r hyn sydd ei angen mewn gwirionedd. 

Nawr, mae gan graffu seneddol rôl hanfodol bwysig. Fel seneddwyr, rydym yn ei hyrwyddo, a hynny'n briodol. Ond mae'r pwyllgor hwn mewn perygl o'i ddibrisio'n anfwriadol, oherwydd cawsom dasg heb yr offer i'w chyflawni. Beth yw cyfyngiadau ymchwiliad seneddol yn hytrach nag ymchwiliad cyhoeddus? Wel, yn gyntaf, mae yna gyfyngiad o ran adnoddau. Nid oes gennym y timau o gyfreithwyr ac ymchwilwyr yn mynd drwy'r cannoedd o filoedd o ddarnau unigol o dystiolaeth y byddai ymchwiliad cyhoeddus yn gallu eu cyfarwyddo. Yr ail broblem yw nad yw'r pwerau sydd gennym i orfodi tystion i ymddangos ac i fynnu dogfennau wedi'u nodi mor glir â'r rhai a geir ar gyfer ymchwiliad. Cawn weld eto a fydd ein pwyllgor yn cael mynediad dirwystr i'r holl dystiolaeth Gymreig a gyflwynwyd i ymchwiliad y DU. A fydd Llywodraeth Cymru eisiau i wleidyddion o bleidiau eraill ddarllen y cofnod cyflawn o negeseuon testun a WhatsApp, ac efallai na fydd gan rai ohonynt unrhyw beth i'w wneud â'r pandemig? Mae gan gyfranogwyr craidd i ymchwiliad y DU fynediad o'r fath ac o'r herwydd, nhw yw'r bobl fwyaf gwybodus yng Nghymru erbyn hyn—llawer mwy gwybodus na'r rhan fwyaf ohonom ni. 

Yn weithdrefnol, ni roddir tystiolaeth i'n pwyllgor dan lw. Wedi'i wasgu i mewn i fore yma neu brynhawn acw, amser cyfyngedig a gawn i archwilio materion yn fanwl gyda thystion, gyda'r Aelodau'n cael ychydig funudau yr un yn unig ar gyfer eu maes holi penodedig. Cymharwch a chyferbynnwch hynny â chwestiynau a ofynnir gan gwnsleriaid, yn cynnwys dadansoddiad hirfaith fforensig o gofnodion dogfennol neu dystiolaeth tystion eraill. Rwy'n ofni mai'r hyn a gawn yn y pen draw fydd proses a chynnyrch terfynol na fydd yn ennyn hyder y cyhoedd mewn unrhyw fodd. Byddai hynny'n drychineb i enw da'r sefydliad hwn, a byddai'n anghymwynas enfawr â'r bobl yr ydym i fod i'w cynrychioli. Rydym mewn lle amhosibl. Dro ar ôl tro mae'r Llywodraeth wedi gwrthod sefydlu ymchwiliad cyhoeddus, ac mae hynny'n ein gadael gydag ymchwiliad pwyllgor sydd, fel y mae ei feirniaid mwyaf angerddol yn ei ddweud, yn anaddas i'r diben ar hyn o bryd.

Ond nid yw'r ffaith bod y Llywodraeth yn gwrthod sefydlu ymchwiliad cyhoeddus o dan Ddeddf Ymchwiliadau 2005 yn golygu na allwn ni weithredu fel Senedd. Mae gennym bŵer ein hunain i sefydlu comisiwn ymchwiliad seneddol. Dyna y penderfynodd Tŷ'r Cyffredin a Thŷ'r Arglwyddi ei wneud ar y cyd yn 2012, yn dilyn yr argyfwng ariannol, wrth sefydlu'r Comisiwn Seneddol ar Safonau Bancio. Sefydlwyd y comisiwn hwnnw nid gan y Llywodraeth, ond gan y Senedd. Aeth y tu hwnt i ymchwiliad pwyllgor dethol traddodiadol gan fod ganddo aelodau o'r comisiwn nad oeddent yn wleidyddion, roedd ganddo lawer mwy o adnoddau ar gael iddo, defnyddiai'r pwerau seneddol i anfon am bapurau a phersonau mewn ffordd fwy systematig, a galluogai gwnsleriaid i ofyn cwestiynau ochr yn ochr ag aelodau'r comisiwn. 

Felly, fy nghynnig, fy awgrym, os bydd y cynnig hwn heno yn methu eto oherwydd bod y Llywodraeth yn parhau i wrthod ymchwiliad cyhoeddus, yw bod grŵp, efallai o uwch Aelodau meinciau cefn, o bob ochr i'r Senedd, yn llunio cynnig ar gyfer comisiwn ymchwilio seneddol sy'n mynd y tu hwnt i delerau a chyfyngiadau cul y pwyllgor presennol. Nid wyf yn gwybod a allai cynnig o'r fath ddenu mwyafrif yn y Senedd hon, ond dyna'r isafswm sy'n angenrheidiol i ennyn hyder y bobl a gynrychiolir gennym.

17:25

As a member of the Wales COVID-19 Inquiry Special Purpose Committee you would expect me to defend our committee, but I cannot. And the special purpose committee is like using a sticking plaster to treat a bad wound. It in no way makes up for the fact that Wales needs an independent judge-led public inquiry into the Welsh Government's handling of the COVID-19 pandemic. 

There is simply no way that our committee can replace the work of the dedicated public inquiry. Even our task of identifying the gaps left by the UK COVID-19 inquiry is a near impossible feat. Now, I fail to understand what 'gap' means. Gap between what? Normally you have something like a gap between two cars, a fire gap, a gap between two houses, but here I have absolutely nothing, so what I feel about this terminology is whether it is right. 

We don't have access to the vast amount of information provided to core participants of the COVID inquiry. We can't subpoena witnesses, we can't even demand that the First Minister or former health Minister come before us to explain their actions, or lack thereof. All we can do is wait for the UK COVID-19 inquiry to report and try and ascertain what they've missed. How, I don't know. And they will miss things.

Next week the inquiry team will leave London to decamp to a budget hotel on the outskirts of Cardiff to hold public hearings on the actions and decisions taken in Wales in relation to the pandemic. Over the course of just three weeks they will try to distil the years of pre-pandemic planning and examine in detail every decision taken about COVID, the outbreaks and saving lives in Wales. 

It's just not possible to get a handle on such important topics in such a short period of time, but that is what the UK inquiry aims to do. We on this side of the Chamber have long advocated for the need for a dedicated Welsh public inquiry. It is the only way the people of Wales will get answers. It is the only way we can be sure that Wales is prepared to deal with disease X, the next pandemic. All the experts agree that it's not a case of if, but a case of when the next pandemic hits, and, if we have not learned the lessons of COVID, how can we be sure that we have made the right preparations?

Sadly, our Government are more interested in evading scrutiny than ensuring our nation can meet future pandemics head on. Decisions were taken in Wales that had a direct impact upon the course the disease took in Wales, and the Welsh public have the right to demand a detailed examination of those decisions. That is not something that can happen as a sub-module of a wider UK inquiry, nor can it be undertaken by a special committee of the Senedd, however well intentioned.

The Scottish have recognised this and are holding their own inquiry alongside the UK one. Why can't we? What are you afraid of, First Minister? Wales deserves answers. We demand an independent, judge-led public inquiry and I urge colleagues to support the motion. Thank you very much.

Fel aelod o Bwyllgor Diben Arbennig Ymchwiliad COVID-19 Cymru byddech yn disgwyl i mi amddiffyn ein pwyllgor, ond ni allaf wneud hynny. Ac mae'r pwyllgor diben arbennig fel defnyddio plastr i drin clwyf gwael. Nid yw'n gwneud iawn mewn unrhyw ffordd am y ffaith bod angen ymchwiliad cyhoeddus annibynnol dan arweiniad barnwr i'r modd yr ymdriniodd Llywodraeth Cymru â phandemig COVID-19. 

Nid oes unrhyw ffordd y gall ein pwyllgor gymryd lle gwaith yr ymchwiliad cyhoeddus penodedig. Mae hyd yn oed ein tasg o nodi'r bylchau a adawyd gan ymchwiliad COVID-19 y DU yn gamp bron yn amhosibl. Nawr, nid wyf yn deall beth yw ystyr 'bwlch'. Bwlch rhwng beth? Fel arfer mae gennych chi rywbeth fel bwlch rhwng dau gar, bwlch tân, bwlch rhwng dau dŷ, ond yma nid oes gennyf unrhyw beth o gwbl, felly rhaid holi a yw'r derminoleg yn gywir. 

Nid oes gennym fynediad at y swm helaeth o wybodaeth a ddarperir i gyfranogwyr craidd yr ymchwiliad COVID. Ni chawn wysio tystion, ni allwn hyd yn oed fynnu bod y Prif Weinidog neu'r cyn Weinidog iechyd yn dod o'n blaenau i esbonio eu gweithredoedd, neu eu diffyg gweithredoedd. Y cyfan y gallwn ei wneud yw aros i ymchwiliad COVID-19 y DU adrodd a cheisio canfod beth y maent wedi methu ei gynnwys. Sut, nid wyf yn gwybod. Ac fe fyddant yn methu cynnwys pethau.

Yr wythnos nesaf bydd tîm yr ymchwiliad yn gadael Llundain am westy rhad ar gyrion Caerdydd i gynnal gwrandawiadau cyhoeddus ar y camau gweithredu a'r penderfyniadau a wnaed yng Nghymru mewn perthynas â'r pandemig. Dros gyfnod o dair wythnos yn unig, byddant yn ceisio hidlo blynyddoedd o gynlluniau cyn pandemig ac archwilio'n fanwl bob penderfyniad a wnaed ynglŷn â COVID, y niferoedd o achosion ac achub bywydau yng Nghymru. 

Nid yw'n bosibl deall pynciau mor bwysig mewn cyfnod mor fyr, ond dyna beth y mae ymchwiliad y DU yn bwriadu ei wneud. Rydym ni ar yr ochr hon i'r Siambr wedi dadlau ers tro ynghylch yr angen am ymchwiliad cyhoeddus penodol yng Nghymru. Dyma'r unig ffordd y bydd pobl Cymru'n cael atebion. Dyma'r unig ffordd y gallwn fod yn sicr fod Cymru'n barod i ymdrin â chlefyd X, y pandemig nesaf. Mae'r arbenigwyr i gyd yn cytuno nad yw'n achos o os, ond yn hytrach o pryd y bydd y pandemig nesaf yn taro, ac os nad ydym wedi dysgu gwersi COVID, sut y gallwn ni fod yn sicr ein bod wedi gwneud y paratoadau cywir?

Yn anffodus, mae gan ein Llywodraeth fwy o ddiddordeb mewn osgoi craffu na sicrhau y gall ein gwlad ymdopi â phandemigau yn y dyfodol. Gwnaed penderfyniadau yng Nghymru a gafodd effaith uniongyrchol ar lwybr y clefyd yng Nghymru, ac mae gan y cyhoedd yng Nghymru hawl i fynnu archwiliad manwl o'r penderfyniadau hynny. Nid yw hynny'n rhywbeth a all ddigwydd fel is-fodiwl o ymchwiliad ehangach yn y DU, ac ni all un o bwyllgorau arbennig y Senedd ei wneud, ni waeth pa mor dda yw'r bwriad.

Mae'r Alban wedi cydnabod hyn ac yn cynnal eu hymchwiliad eu hunain ochr yn ochr â'r un ar gyfer y DU. Pam na allwn ni? Beth ydych chi'n ei ofni, Brif Weinidog? Mae Cymru'n haeddu atebion. Rydym yn mynnu ymchwiliad cyhoeddus annibynnol dan arweiniad barnwr, ac rwy'n annog fy nghyd-Aelodau i gefnogi'r cynnig. Diolch yn fawr iawn.

Of course, there needs to be a UK-wide COVID inquiry. And, of course, Wales needs to participate. But, as we've consistently said in support of the COVID bereaved families, there is also a need for a Wales-specific COVID inquiry, just as is taking place in Scotland. Why? Decisions affecting people living in Wales were taken in Wales by Welsh Government Ministers. They were in an unenviable position, having to make significant decisions quickly and in ever-changing circumstances. Some decisions were the right ones, some were the wrong ones, and it's crucial that lessons are learnt so that when the next pandemic arrives we are better prepared as a nation to protect and support as many of our citizens as possible. Avoiding scrutiny, in my view, is not only irresponsible but insulting to all of those who lost loved ones during the pandemic, or whose lives were altered by it. The time allocated to Wales to scrutinise two years of decision making is not adequate.

As Plaid Cymru spokesperson for education, I'd like to focus specifically on the impact the pandemic had on children and young people, and why we need an inquiry that will encompass education. The implications of school closures, disrupted learning, the lack of face-to-face teaching and restrictions on social interaction are unlikely to be fully understood for many years. But it is undisputable that during a period of such significance for personal development, an entire generation in Wales, from primary-age pupils to university students, faced hardships and will inevitably carry that experience with them throughout their future lives.

This became clear during the first year of the pandemic, when a report by the Children's Commissioner for Wales found that 54 per cent of young people between the ages of 12 and 18 were worried about falling behind with their learning, and 52 per cent were worried about how the pandemic would affect their exam results. Since then, there have been numerous studies showing the ongoing toll of the pandemic on the well-being of young people. A report by the school health research network at Cardiff University has found that almost a quarter of secondary school learners in Wales reported having very high levels of mental health symptoms in the years following COVID-19, and this has been compounded by the fact that waiting times for local primary mental health support services are significantly longer for Welsh children compared to adults, as the Government has consistently been unable to meet its target of providing at least 80 per cent of children and young people with referrals within 28 days.

It's unsurprising, therefore, that the 'Well-being of Wales' report for 2023 revealed a downward trend in the life satisfaction of 11 to 16-year-olds from 2017-18 to 2021-22. Meanwhile, the recent Children in Wales members' survey on the impact and legacy of COVID-19 found that 70 per cent of its members, which include Barnardo's Cymru, Mudiad Meithrin and Early Years Wales, reported challenges to their work in supporting children due to the after-effects of the pandemic. We know that social inequalities have been a recurring theme in this context, with absenteeism being a lingering by-product of the pandemic and disproportionately prevalent amongst the most deprived social groups.

The Welsh Government is often quick to cite the impact of COVID when it comes to explaining its record on issues such as educational attainment, as we saw recently with the education Minister's statement on Wales's disappointing PISA results. I completely appreciate the profoundly disruptive nature of the pandemic in this respect, and that any government would have struggled to manage the ongoing fallout, but there is a glaring hypocrisy at play for this Government to attribute so many of its failings to the impact of COVID and yet resist an inquiry into the specific circumstances by which the pandemic was managed here in Wales.

We owe it to our young people to ensure that their experiences of the pandemic are given a fair hearing, and that's why I firmly believe that this Government's refusal to establish an inquiry for Wales is a dereliction of its duty to them. We should never be afraid of scrutiny. We should never be afraid, as politicians, to admit when we get things wrong; it is inevitable in a time of a pandemic. Avoiding scrutiny is irresponsible. We need to learn lessons and apply them, and I fully support the COVID bereaved families, and I'm sad for them that they have to fight for justice and to be able to have these stories heard and listened to, and lessons learnt.

Wrth gwrs, mae angen ymchwiliad COVID ledled y DU. Ac wrth gwrs, mae angen i Gymru gymryd rhan. Ond fel rydym wedi ei ddweud yn gyson i gefnogi teuluoedd mewn profedigaeth yn sgil COVID, mae angen ymchwiliad COVID penodol i Gymru hefyd, yn union fel sy'n digwydd yn yr Alban. Pam? Cafodd penderfyniadau a effeithiodd ar bobl sy'n byw yng Nghymru eu gwneud yng Nghymru gan Weinidogion Llywodraeth Cymru. Roeddent mewn sefyllfa ddiflas, yn gorfod gwneud penderfyniadau arwyddocaol yn gyflym ac mewn amgylchiadau a oedd yn newid yn barhaus. Roedd rhai penderfyniadau'n rhai cywir, rhai yn anghywir, ac mae'n hanfodol fod gwersi'n cael eu dysgu fel ein bod yn fwy parod fel gwlad pan fydd y pandemig nesaf yn cyrraedd i amddiffyn a chefnogi cymaint o'n dinasyddion â phosibl. Yn fy marn i, mae osgoi craffu nid yn unig yn anghyfrifol ond yn sarhaus i bawb a gollodd anwyliaid yn ystod y pandemig, neu y newidiwyd eu bywydau ganddo. Nid yw'r amser a ddyrennir i Gymru i graffu ar ddwy flynedd o benderfyniadau yn ddigon.

Fel llefarydd Plaid Cymru dros addysg, hoffwn ganolbwyntio'n benodol ar yr effaith a gafodd y pandemig ar blant a phobl ifanc, a pham mae angen ymchwiliad arnom a fydd yn cwmpasu addysg. Mae'n annhebygol y bydd goblygiadau cau ysgolion, tarfu ar ddysgu, diffyg addysgu wyneb yn wyneb a chyfyngiadau ar ryngweithio cymdeithasol yn cael eu deall yn llawn am flynyddoedd lawer. Ond heb amheuaeth, yn ystod cyfnod mor arwyddocaol i ddatblygiad personol, wynebodd cenhedlaeth gyfan yng Nghymru galedi, o ddisgyblion oed cynradd i fyfyrwyr prifysgol, ac yn anochel byddant yn cario'r profiad hwnnw gyda nhw drwy gydol eu bywydau yn y dyfodol.

Daeth hyn yn amlwg yn ystod blwyddyn gyntaf y pandemig, pan ganfu adroddiad gan Gomisiynydd Plant Cymru fod 54 y cant o bobl ifanc rhwng 12 a 18 oed yn poeni ynglŷn â chael eu gadael ar ôl gyda'u dysgu, ac roedd 52 y cant yn poeni sut y byddai'r pandemig yn effeithio ar ganlyniadau eu harholiadau. Ers hynny, cafwyd nifer o astudiaethau'n dangos effaith barhaus y pandemig ar les pobl ifanc. Mae adroddiad gan y rhwydwaith ymchwil iechyd ysgolion ym Mhrifysgol Caerdydd wedi canfod bod bron i chwarter y dysgwyr mewn ysgolion uwchradd yng Nghymru wedi nodi bod ganddynt lefelau uchel iawn o symptomau iechyd meddwl yn y blynyddoedd yn dilyn COVID-19, ac mae hyn wedi cael ei waethygu gan y ffaith bod amseroedd aros ar gyfer gwasanaethau cymorth iechyd meddwl sylfaenol lleol yn sylweddol hirach i blant Cymru o'i gymharu ag oedolion, gan fod y Llywodraeth yn gyson wedi methu cyrraedd ei tharged o ddarparu atgyfeiriadau i o leiaf 80 y cant o blant a phobl ifanc o fewn 28 diwrnod.

Nid yw'n syndod, felly, fod adroddiad 'Llesiant Cymru' ar gyfer 2023 wedi datgelu tuedd ar i lawr ym moddhad bywyd pobl ifanc 11 i 16 oed rhwng 2017-18 a 2021-22. Yn y cyfamser, canfu arolwg aelodau diweddar Plant yng Nghymru ar effaith a gwaddol COVID-19 fod 70 y cant o'i aelodau, sy'n cynnwys Barnardo's Cymru, Mudiad Meithrin a Blynyddoedd Cynnar Cymru, wedi cofnodi heriau i'w gwaith yn cefnogi plant oherwydd ôl-effeithiau'r pandemig. Gwyddom fod anghydraddoldebau cymdeithasol wedi bod yn thema gyson yn y cyd-destun hwn, gydag absenoldeb yn sgil-gynnyrch hir-barhaol yn sgil y pandemig ac yn anghymesur o amlwg ymhlith y grwpiau cymdeithasol mwyaf difreintiedig.

Mae Llywodraeth Cymru yn aml yn gyflym i nodi effaith COVID wrth esbonio ei chyflawniad mewn materion fel cyrhaeddiad addysgol, fel y gwelsom yn ddiweddar gyda datganiad y Gweinidog addysg ar ganlyniadau PISA siomedig Cymru. Rwy'n llwyr dderbyn natur hynod aflonyddgar y pandemig yn hyn o beth, ac y byddai unrhyw lywodraeth wedi cael trafferth rheoli'r canlyniadau parhaus, ond rhagrith amlwg yw i'r Llywodraeth hon briodoli cymaint o'i methiannau i effaith COVID ond i wrthod ymchwiliad i amgylchiadau penodol rheoli'r pandemig yma yng Nghymru.

Mae arnom ddyletswydd i'n pobl ifanc i sicrhau bod eu profiadau o'r pandemig yn cael gwrandawiad teg, a dyna pam y credaf yn gryf fod y modd y mae'r Llywodraeth hon yn gwrthod sefydlu ymchwiliad i Gymru yn esgeuluso'i dyletswydd iddynt. Ni ddylem fyth ofni craffu. Ni ddylem fyth ofni cyfaddef, fel gwleidyddion, pan fyddwn yn cael pethau'n anghywir; mae'n anochel mewn pandemig. Mae osgoi craffu yn anghyfrifol. Mae angen inni ddysgu gwersi a'u cymhwyso, ac rwy'n cefnogi'r teuluoedd sydd mewn profedigaeth yn sgil COVID yn llwyr, ac rwy'n drist drostynt fod yn rhaid iddynt ymladd dros gyfiawnder a gallu cael y straeon hyn wedi'u clywed, a'r gwersi wedi'u dysgu.

17:30

Our society is still coming to terms with all that we lost during the COVID pandemic. We are all, in different ways, readjusting; that readjustment will go on for years, I'm sure. So many people, understandably, would rather forget, would rather we moved on—stopped speaking about it. But, don't you see? That betrays the memories of the ones we lost, the people who were so loved, all those we still mourn, the unlucky ones, the ones whose immune systems were compromised, the ones whose safety, whose right to live, was compromised. Let us never forget the casual callousness with which the phrase 'underlying health conditions' took root, as though that set some deaths apart, as though they counted differently. But they counted each the same. Whole lives, complicated and messy and living and true, whether locked in care homes or behind their own four walls, they mattered and counted just the same. When we allowed that phrase to gain such ground, something was taken from us, too. There are still so many unanswered questions that remain.

I tried, and failed, in the spring of 2020, to understand why there was a delay in acknowledging the fact that COVID could be transmitted asymptomatically; why care home residents weren't tested for COVID when leaving hospital. I spoke to care home managers whose residents, they believed, died as a result of that policy. Demanding answers about those decisions should not cause controversy. Like so many devastatingly high numbers of people, I lost a loved one who was living in a care home. So many people died alone and the sense prevails that the uncomfortable truths about their deaths were swept under some carpet. For the bereaved families, it is a nightmare from which they've never awoken because of those unanswered questions: why those changes relating to testing were delayed in Wales, which left so many people vulnerable; why photographs were taken on wards and in morgues, then published, photographs of their dying relatives; and perhaps, most urgently now, why bereavement support for these grieving families is still so patchy across Wales, when the trauma they're suffering shows no sign of relenting.

The threat of future pandemics is rising with the tides of our changing climate. Building resilience and preparedness for our future must begin in earnest now, and establishing a Welsh inquiry would help to set those foundations for our futures' sake. Because, Llywydd, none of this is about appointing blame—who would gain from that? There were things we got right during the pandemic, others we got wrong. If we are to learn from the latter, those wrongs should be acknowledged to make sure that they count for something. It is not about settling scores, or scoring anything; everybody lost, there is no other score. But somehow, amidst the charts and percentage points, the harsh statistics, we must find a solution that allows us to look back on those years, not just through science, but solace, too, a willingness to come together again, because there is still so much to reconcile ourselves to: the choices that were made not just nationally, but personally; the things we missed out on, what we lost.

Llywydd, I checked the definition of 'wisdom' before this debate. One of the definitions is a

'body of knowledge and experience that develops within a specified society or period'.

There is a depth of wisdom we could still acquire—that we must acquire—from those pandemic years. The experiences that knotted us together and kept us apart all at once. The intensity of the calamity we suffered. The cost we are all still counting. It is not retribution or blame we should be seeking, it is wisdom, gleaned though sadness and pain and all the more vital because of it. A shared understanding. A reconciliation to what happened. A stock. A reckoning we can agree upon. An account that would count for more than the sum of all those statistics. An account of what happened that gives credit to every story. Not a charge, but a balance, written in wisdom and reconciled to learning from our past.

Mae ein cymdeithas yn dal i ddod i delerau â phopeth a gollwyd yn ystod pandemig COVID. Rydym i gyd yn addasu, mewn gwahanol ffyrdd; bydd yr addasu hwnnw'n parhau am flynyddoedd, rwy'n siŵr. Byddai'n well gan gymaint o bobl anghofio, yn ddealladwy, byddai'n well gennym symud ymlaen—rhoi'r gorau i siarad amdano. Ond onid ydych chi'n gweld? Mae hynny'n bradychu'r cof am y rhai a gollwyd, y bobl a oedd mor annwyl, yr holl rai rydym yn dal i alaru drostynt, y rhai anlwcus, y rhai yr oedd eu systemau imiwnedd dan fygythiad, y rhai yr oedd eu diogelwch, eu hawl i fyw, dan fygythiad. Gadewch inni beidio ag anghofio'r dideimladrwydd didaro gyda sefydlu'r ymadrodd 'cyflyrau iechyd sy'n bodoli eisoes', fel pe bai hynny'n gosod rhai marwolaethau ar wahân, fel pe baent yn cael eu cyfrif yn wahanol. Ond roeddent i gyd yn cyfrif cymaint â'i gilydd. Bywydau cyfan, cymhleth a blêr a byw a gwir, boed wedi'u cloi mewn cartrefi gofal neu y tu ôl i'w pedair wal eu hunain, roeddent yn bwysig ac werth cymaint â'i gilydd. Pan ganiatawyd i'r ymadrodd hwnnw ennill tir yn y fath ffordd, cymerwyd rhywbeth oddi arnom ninnau hefyd. Mae cymaint o gwestiynau'n parhau i fod heb eu hateb.

Yng ngwanwyn 2020, fe geisiais ac fe fethais ddeall pam fod oedi cyn cydnabod y ffaith y gellid trosglwyddo COVID yn asymptomatig; pam na chafodd preswylwyr cartrefi gofal eu profi am COVID wrth adael yr ysbyty. Siaradais â rheolwyr cartrefi gofal a oedd yn credu bod rhai o'u preswylwyr wedi marw o ganlyniad i'r polisi hwnnw. Ni ddylai mynnu atebion am y penderfyniadau hynny fod yn ddadleuol. Fel y nifer brawychus o uchel o bobl, collais innau hefyd rywun annwyl a oedd yn byw mewn cartref gofal. Bu farw cymaint o bobl ar eu pen eu hunain ac mae yna ymdeimlad o hyd fod y gwirioneddau anghyfforddus am eu marwolaethau wedi cael eu sgubo dan ryw garped. I'r teuluoedd mewn profedigaeth, mae'n hunllef nad ydynt erioed wedi deffro ohoni oherwydd y cwestiynau sy'n parhau heb eu hateb: pam y cafodd y newidiadau yn ymwneud â phrofi eu gohirio yng Nghymru, gan adael cymaint o bobl yn agored i niwed; pam y tynnwyd ffotograffau ar wardiau ac mewn corffdai, ac yna eu cyhoeddi, ffotograffau o'u perthnasau'n marw; ac efallai, yn fwyaf pwysig nawr, pam fod cymorth profedigaeth i'r teuluoedd sy'n galaru yn parhau i fod mor anghyson ledled Cymru, pan nad yw'r trawma y maent yn ei ddioddef yn dangos unrhyw arwydd o wella.

Mae bygythiad pandemigau yn y dyfodol yn cynyddu gyda'n hinsawdd newidiol. Mae'n rhaid i adeiladu gwytnwch a pharodrwydd ar gyfer ein dyfodol ddechrau o ddifrif nawr, a byddai sefydlu ymchwiliad Cymreig yn helpu i osod y sylfeini hynny er mwyn ein dyfodol. Oherwydd, Lywydd, nid mater o daflu bai yw hyn—pwy fyddai'n elwa o hynny? Roedd yna bethau a gawsom yn iawn yn ystod y pandemig, a phethau eraill a wnaethom yn anghywir. Os ydym am ddysgu o'r pethau a wnaethom yn anghywir, dylid cydnabod y camgymeriadau hynny i sicrhau eu bod yn werth rhywbeth. Nid yw'n fater o dalu'r pwyth yn ôl, na sgorio unrhyw bwyntiau; fe wnaeth pawb golli, nid oes unrhyw sgôr arall. Ond rywsut, yng nghanol y siartiau a'r pwyntiau canran, yr ystadegau llym, mae'n rhaid inni ddod o hyd i ateb sy'n caniatáu inni edrych yn ôl ar y blynyddoedd hynny, nid yn unig drwy wyddoniaeth, ond cysur hefyd, parodrwydd i ddod at ein gilydd eto, oherwydd mae gennym gymaint i ddod i delerau ag ef o hyd: y dewisiadau a wnaed, nid yn unig yn genedlaethol, ond yn bersonol; y pethau y gwnaethom eu methu, y gwnaethom eu colli.

Lywydd, edrychais i weld beth yw'r diffiniad o 'ddoethineb' cyn y ddadl hon. Un o'r diffiniadau yw

'corff o wybodaeth a phrofiad sy'n datblygu o fewn cymdeithas neu gyfnod penodol'.

Mae yna ddyfnder o ddoethineb y gallem barhau i'w gaffael—sy'n rhaid inni ei gaffael—o flynyddoedd y pandemig. Y profiadau a wnaeth ein clymu gyda'n gilydd a'n cadw i gyd ar wahân ar yr un pryd. Dwyster y trychineb y gwnaethom ei dioddef. Y gost yr ydym i gyd yn dal i'w chyfrif. Ni ddylem fod yn ceisio dial na gweld bai, dylem fod yn ceisio doethineb, wedi'i ganfod drwy dristwch a phoen ac yn fwy hanfodol oherwydd hynny. Cyd-ddealltwriaeth. Ymgodymu â'r hyn a ddigwyddodd. Cymryd stoc. Cyfrif y gallwn gytuno arno. Cofnod a fyddai'n cyfrif mwy na chyfanswm yr holl ystadegau hynny. Cofnod o'r hyn a ddigwyddodd sy'n rhoi lle i bob stori. Nid cyhuddiad, ond cydbwysedd, wedi'i ysgrifennu gyda doethineb ac yn gyson â gwersi o'n gorffennol.

17:35

There was a time when the pandemic was referred to as the great leveller, a catastrophic event that would transcend social barriers and affect us all equally—if the Prime Minister can get COVID, we can all get COVID. But the experience of the past four years since the initial outbreak has comprehensively demonstrated the fallacy of this notion, and, rather, the impact of the pandemic has served to entrench and exacerbate deep-rooted and intersectional inequalities in our society, especially along the lines of class, race, gender and disability. 

Roedd yna adeg pan oeddem yn cyfeirio at y pandemig fel y gwastatäwr mawr, digwyddiad trychinebus a fyddai'n mynd y tu hwnt i rwystrau cymdeithasol ac yn effeithio ar bob un ohonom yn gyfartal—os gall y Prif Weinidog ddal COVID, gallwn i gyd ddal COVID. Ond mae profiad y pedair blynedd diwethaf ers yr achosion cyntaf wedi dangos yn glir mai camsyniad yw hwn, ac yn hytrach, mae effaith y pandemig wedi ymwreiddio a gwaethygu anghydraddoldebau dwfn a chroestoriadol yn ein cymdeithas, yn enwedig ar hyd llinellau dosbarth, hil, rhywedd ac anabledd. 

The inequal impact is immediately apparent when the mortality rates in Wales are assessed according to levels of deprivation. Put simply, this means the risk of dying from COVID was over 80 per cent higher in poorer households, compared with the most affluent. This discrepancy was even more pronounced during the peak of the pandemic. So, no, this was no leveller. We know that poverty makes you sick, that poverty kills, and the pandemic demonstrated this quite literally and on a terrible scale.

Mortality rates are only one measure of the pandemic's contribution to widening social inequalities. The impact of the pandemic on mental health outcomes, for example, was disproportionately higher amongst black and minority ethnic people, who were 55 per cent more likely to report problems associated with mental distress compared with white individuals during the first wave of the pandemic. A similar pattern emerges from the perspective of income levels. While the highest income earners in Wales experienced a 6.5 per cent deterioration in their mental health during COVID, the average figure for those in the lowest income quintile was 39 per cent.

People on low incomes or who were already likely to be living in or close to the poverty threshold were also seven times more likely to be working in a sector that was completely shut down during the pandemic, and with approximately 10 per cent of the Welsh workforce, who were more likely to be women or disabled people, not earning enough to qualify for statutory sick pay, the prospect of having to self-isolate for those earners meant a terrible choice of either putting their health at risk or putting their ability to pay their bills at risk. It's also worth remembering that the current cost-of-living crisis, which is being felt hardest by the most disadvantaged sectors of our society, is partially a by-product of the economic disruption and dislocation caused by the pandemic.

As such, establishing a full Welsh inquiry would not only shed light on previous Government actions, it could also provide a platform for an essential public conversation on the ongoing and corrosive impact of inequalities in our society and on the different groups in our society, many of whom suffer intersectional disadvantage. Though we lack Welsh-specific data on this matter, it's clear that the pandemic posed a disproportionate risk to the health of black and minority ethnic people. For example, black men were 2.2 times more likely to die of COVID than white men. Black women were one and a half times more likely to die of COVID than white women.

And as the 'Locked out' report so powerfully showed us, 68 per cent of deaths from COVID-19 were among disabled people in Wales. The report illustrates how social factors, including discrimination, poor housing, poverty, employment status, institutionalisation, lack of PPE, poor and patchy services, inaccessible and confusing public information and personal circumstances significantly contributed to this figure. The report called on the Welsh Government to establish a national inquiry into factors affecting the deaths of different groups during the pandemic, including disabled people, as well as calling for the UK Government to launch a wider four-nations inquiry. It was never seen as an either/or, and it isn't an either/or. The report called for a Wales-based inquiry not only to review the evidence and recommendations of the report and others like it, but also to be capable of developing legally enforceable actions and remedies, because it was shameful what happened, and it must not be allowed to happen again.

So, how can we ensure that? Well, by the Government doing everything in its power to learn those bitter lessons—as Delyth Jewell said, what was done right, what was done wrong—because the Government has a duty to do so, a duty to those who lost their lives, a duty to those who lost their loved ones. There was so much talk of building back better. The levels of intersectional inequality we are seeing in Wales demand that we try to do so, but without a comprehensive Welsh inquiry, we do not have the full knowledge we need to be able to do so.

Mae'r effaith anghyfartal yn amlwg yn syth pan fo cyfraddau marwolaethau yng Nghymru yn cael eu hasesu yn ôl lefelau amddifadedd. Yn syml, mae hyn yn golygu bod y risg o farw o COVID dros 80 y cant yn uwch ar aelwydydd tlotach, o'i gymharu â'r rhai mwyaf cefnog. Roedd yr anghysondeb hwn hyd yn oed yn fwy amlwg ar anterth y pandemig. Felly, na, nid oedd yn wastatäwr o gwbl. Fe wyddom fod tlodi yn eich gwneud yn sâl, fod tlodi'n lladd, ac roedd y pandemig yn dangos hyn yn llythrennol iawn a hynny ar raddfa erchyll.

Un mesur yn unig o gyfraniad y pandemig at ehangu anghydraddoldebau cymdeithasol yw cyfraddau marwolaeth. Roedd effaith y pandemig ar ganlyniadau iechyd meddwl, er enghraifft, yn anghymesur o uchel ymhlith pobl ddu a lleiafrifoedd ethnig, a oedd 55 y cant yn fwy tebygol o nodi problemau'n gysylltiedig â thrallod meddwl o gymharu ag unigolion gwyn yn ystod ton gyntaf y pandemig. Daw patrwm tebyg i'r amlwg mewn perthynas â lefelau incwm. Er bod yr enillwyr incwm uchaf yng Nghymru wedi profi dirywiad o 6.5 y cant yn eu hiechyd meddwl yn ystod COVID, y ffigur cyfartalog ar gyfer y rhai yn y cwintel incwm isaf oedd 39 y cant.

Roedd pobl ar incwm isel neu bobl a oedd eisoes yn debygol o fod yn byw o fewn y trothwy tlodi, neu'n agos iddo, saith gwaith yn fwy tebygol o fod yn gweithio mewn sector a gafodd ei gau'n llwyr yn ystod y pandemig, ac am nad oedd oddeutu 10 y cant o weithlu Cymru, a oedd yn fwy tebygol o fod yn fenywod neu'n bobl anabl, yn ennill digon i fod yn gymwys i gael tâl salwch statudol, roedd y posibilrwydd o orfod hunanynysu i'r enillwyr hynny yn golygu dewis erchyll rhwng rhoi eu hiechyd mewn perygl neu beryglu eu gallu i dalu biliau. Mae'n werth cofio hefyd fod yr argyfwng costau byw presennol, sy'n cael yr effaith fwyaf ar sectorau mwyaf difreintiedig ein cymdeithas, yn rhannol yn sgil-gynnyrch yr aflonyddwch economaidd a'r anhrefn a achoswyd gan y pandemig.

Fel y cyfryw, byddai sefydlu ymchwiliad llawn i Gymru nid yn unig yn taflu goleuni ar gamau blaenorol gan y Llywodraeth, gallai hefyd ddarparu llwyfan ar gyfer sgwrs gyhoeddus hanfodol ar effaith barhaus a chyrydol anghydraddoldebau yn ein cymdeithas ac ar y gwahanol grwpiau yn ein cymdeithas, y mae llawer ohonynt yn dioddef anfantais groestoriadol. Er nad oes gennym ddata penodol i Gymru ar y mater hwn, mae'n amlwg fod y pandemig wedi creu risg anghymesur i iechyd pobl ddu a lleiafrifoedd ethnig. Er enghraifft, roedd dynion du 2.2 gwaith yn fwy tebygol o farw o COVID na dynion gwyn. Roedd menywod du unwaith a hanner yn fwy tebygol o farw o COVID na menywod gwyn.

Ac fel mae'r adroddiad 'Drws ar Glo' wedi'i ddangos mor bwerus i ni, roedd 68 y cant o'r marwolaethau COVID-19 ymhlith pobl anabl yng Nghymru. Mae'r adroddiad yn dangos sut y cyfrannodd ffactorau cymdeithasol, gan gynnwys gwahaniaethu, tai gwael, tlodi, statws cyflogaeth, sefydliadu, diffyg cyfarpar diogelu personol, gwasanaethau gwael a bylchog, gwybodaeth gyhoeddus anhygyrch a dryslyd ac amgylchiadau personol yn sylweddol at y ffigur hwn. Galwodd yr adroddiad ar Lywodraeth Cymru i sefydlu ymchwiliad cenedlaethol i ffactorau a effeithiodd ar farwolaethau gwahanol grwpiau yn ystod y pandemig, gan gynnwys pobl anabl, yn ogystal â galw ar Lywodraeth y DU i lansio ymchwiliad ehangach ar draws y pedair gwlad. Ni châi ei weld fel naill ai/neu, ac nid yw'n naill ai/neu. Galwodd yr adroddiad am ymchwiliad yng Nghymru, nid yn unig i adolygu tystiolaeth ac argymhellion yr adroddiad ac eraill tebyg iddo, ond hefyd i allu datblygu datrysiadau a chamau y gellir eu gorfodi'n gyfreithiol, oherwydd roedd yr hyn a ddigwyddodd yn gywilyddus, ac ni ddylid caniatáu iddo ddigwydd eto.

Felly, sut y gallwn ni sicrhau hynny? Wel, drwy sicrhau bod y Llywodraeth yn gwneud popeth yn ei gallu i ddysgu'r gwersi anodd hynny—fel y dywedodd Delyth Jewell, yr hyn a wnaed yn iawn, yr hyn a wnaed yn anghywir—oherwydd mae dyletswydd ar y Llywodraeth i wneud hynny, dyletswydd i'r rhai a gollodd eu bywydau, dyletswydd i'r rhai a gollodd eu hanwyliaid. Roedd cymaint o sôn am ailadeiladu'n well. Mae'r lefelau anghydraddoldeb croestoriadol a welwn yng Nghymru yn mynnu ein bod yn ceisio gwneud hynny, ond heb ymchwiliad cynhwysfawr i Gymru, nid oes gennym yr wybodaeth lawn sydd ei hangen arnom i allu gwneud hynny.

17:45

Y Cwnsler Cyffredinol nawr i gyfrannu i'r ddadl—Mick Antoniw.

The Counsel General to contribute to the debate—Mick Antoniw.

Llywydd, mae Llywodraeth Cymru wedi dangos ymrwymiad clir wrth y broses o graffu a dysgu gwersi o bandemig COVID-19. Pan fydd gwrandawiadau ymchwiliad COVID-19 y Deyrnas Unedig yn dod i Gymru yr wythnos nesaf ar gyfer modiwl 2B, mae’n naturiol y bydd mwy o ffocws ar y camau gweithredu a’r penderfyniadau a gymerwyd gan Lywodraeth Cymru. Bydd hwn yn gyfnod heriol eto i bawb a gollodd rywun annwyl neu a gafodd eu heffeithio fel arall gan y pandemig. Llywydd, dwi eisiau cymryd y cyfle yma i estyn fy nghydymdeimlad i bawb sy'n dal i alaru am golli perthynas neu ffrind.

Llywydd, the Welsh Government has shown a clear commitment to the process of scrutinising and learning lessons from the COVID-19 pandemic. When the UK COVID-19 inquiry hearings come to Wales next week for module 2B, it is natural that there will be more focus on the actions and decisions taken by the Welsh Government. This will be a challenging time again for everyone who lost a loved one or who was otherwise affected by the pandemic. Llywydd, I want to take this opportunity to extend my sympathy to everyone who is still mourning the loss of a relative or friend.

Llywydd, while the inquiry will be sitting in Wales for the next couple of weeks, it is important that we do not view these hearings as the only time events in Wales will be closely examined during the course of this inquiry. It is incorrect to assume that the information seen and heard during this time is the only material about Wales that the chair will be considering. The chair has been very clear in the current hearings for module 2 that she will be taking into account the full range of material provided, including all the written statements and documentary evidence, before drawing any conclusions. The Welsh Government has submitted many thousands of documents and in excess of 70 statements for module 2B alone. We have made and we will continue to make contributions to the evidence gathered for all the inquiry's work in all the modules.

I'll now turn to the matter of core participant status. It is for the chair of the inquiry to determine, based on a very specific set of criteria, which has been published, who should be a core participant. Having core participant status or not does not affect the chair's ability to request written information, or hear evidence from any person or organisation. The chair has requested evidence from those in Wales who are not core participants in module 2B, and as we saw during the first module, we can expect material to be submitted by individuals or organisations from across Wales, far beyond those on the core participant list.

The inquiry has also been proactive in taking views of bereaved families and the public into consideration right from the start. It held a four-week public consultation over its terms of reference and met more than 150 bereaved families from across the UK and representatives from many sectors. The chair's first stop during this process was Wales. The inquiry has established the Every Story Matters project to gather people's personal experience, and whilst touring the UK last year, the inquiry visited Wrexham and Ruthin in November.

Llywydd, the UK COVID-19 inquiry is an inquiry for Wales, as much as it is an inquiry for England or any other UK nation. As a Government, we are clear that participation in a UK-wide inquiry is the right approach and the most effective way to ensure full and proper scrutiny of actions and experiences here in Wales during the pandemic in a way that will allow us to learn important lessons for the future.

Lywydd, er y bydd yr ymchwiliad yn cael ei gynnal yng Nghymru am yr ychydig wythnosau nesaf, mae'n bwysig nad ydym yn ystyried y gwrandawiadau hyn fel yr unig droeon y bydd digwyddiadau yng Nghymru yn cael eu harchwilio'n agos yn ystod yr ymchwiliad hwn. Mae'n anghywir tybio mai'r wybodaeth a welwyd ac a glywyd yn ystod y cyfnod hwn yw'r unig ddeunydd am Gymru y bydd y cadeirydd yn ei ystyried. Mae'r cadeirydd wedi bod yn glir iawn yn y gwrandawiadau presennol ar gyfer modiwl 2 y bydd yn ystyried yr ystod lawn o ddeunydd a ddarperir, gan gynnwys yr holl ddatganiadau ysgrifenedig a thystiolaeth ddogfennol, cyn dod i unrhyw gasgliadau. Mae Llywodraeth Cymru wedi cyflwyno miloedd lawer o ddogfennau a dros 70 o ddatganiadau ar gyfer modiwl 2B yn unig. Rydym wedi gwneud a byddwn yn parhau i wneud cyfraniadau i'r dystiolaeth a gesglir ar gyfer holl waith yr ymchwiliad ym mhob un o'r modiwlau.

Rwyf am droi nawr at fater statws cyfranogwr craidd. Mater i gadeirydd yr ymchwiliad yw penderfynu, yn seiliedig ar set benodol iawn o feini prawf, sydd wedi'i chyhoeddi, pwy ddylai fod yn gyfranogwr craidd. Nid yw cael statws cyfranogwr craidd neu beidio yn effeithio ar allu'r cadeirydd i ofyn am wybodaeth ysgrifenedig, neu glywed tystiolaeth gan unrhyw unigolyn neu sefydliad. Mae'r cadeirydd wedi gofyn am dystiolaeth gan y rheini yng Nghymru nad ydynt yn gyfranogwyr craidd ym modiwl 2B, ac fel y gwelsom yn ystod y modiwl cyntaf, gallwn ddisgwyl i ddeunydd gael ei gyflwyno gan unigolion neu sefydliadau o bob rhan o Gymru, ymhell y tu hwnt i'r rhai sydd ar y rhestr cyfranogwyr craidd.

Mae'r ymchwiliad hefyd wedi bod yn rhagweithiol wrth ystyried barn teuluoedd mewn profedigaeth a'r cyhoedd o'r cychwyn cyntaf. Cynhaliodd ymgynghoriad cyhoeddus dros bedair wythnos i drafod ei gylch gorchwyl a chyfarfu â mwy na 150 o deuluoedd mewn profedigaeth o bob rhan o'r DU a chynrychiolwyr o sawl sector. Cymru oedd man cychwyn y cadeirydd yn ystod y broses hon. Mae'r ymchwiliad wedi sefydlu prosiect Every Story Matters i gasglu profiad personol pobl, ac wrth deithio ar hyd a lled y DU y llynedd, ymwelodd yr ymchwiliad â Wrecsam a Rhuthun ym mis Tachwedd.

Lywydd, mae ymchwiliad COVID-19 y DU yn ymchwiliad i Gymru, lawn cymaint ag y mae'n ymchwiliad i Loegr neu unrhyw wlad arall yn y DU. Fel Llywodraeth, rydym yn glir mai cymryd rhan mewn ymchwiliad ar gyfer y DU gyfan yw'r dull cywir a'r ffordd fwyaf effeithiol o sicrhau craffu llawn a phriodol ar weithredoedd a phrofiadau yma yng Nghymru yn ystod y pandemig mewn ffordd a fydd yn ein galluogi i ddysgu gwersi pwysig ar gyfer y dyfodol.

I don't think we're arguing against participation in the UK inquiry in any way; of course we should be. What we're arguing for is parity. Why do you think Scotland are doing this? Is it pointless that they're doing it? Do you think that they're wasting their time or do you see that there is value in what they're doing in Scotland? We're simply asking for parity. Because surely they can't look at all the issues through this UK-wide inquiry, because they're looking at UK decisions, mainly. Bereaved families want to have their voices heard. There's not that opportunity in the UK-wide inquiry in the same way as is happening in Scotland.

Nid wyf yn credu ein bod yn dadlau yn erbyn cymryd rhan yn ymchwiliad y DU mewn unrhyw ffordd; wrth gwrs y dylem wneud hynny. Yr hyn yr ydym yn dadlau drosto yw cydraddoldeb. Pam y credwch fod yr Alban yn gwneud hyn? A yw'n ddibwynt eu bod yn ei wneud? A ydych chi'n meddwl eu bod yn gwastraffu eu hamser neu a ydych chi'n gweld bod gwerth yn yr hyn a wnânt yn yr Alban? Rydym yn galw am gydraddoldeb, dyna i gyd. Oherwydd nid yw'n bosibl iddynt edrych ar yr holl faterion sy'n codi drwy'r ymchwiliad hwn ar gyfer y DU gyfan, oherwydd maent yn edrych ar benderfyniadau'r DU, yn bennaf. Mae teuluoedd mewn profedigaeth eisiau sicrhau bod eu lleisiau'n cael eu clywed. Nid yw'r ymchwiliad ar gyfer y DU gyfan yn cynnig yr un cyfle yn yr un ffordd ag sy'n digwydd yn yr Alban.

I've been following the progress of the Scottish inquiry up to October 2022, when the chair and four counsel resigned from the Scottish inquiry. It is obviously a matter for the Scottish Government in terms of the explanation as to their inquiry and their priorities. I remain to be convinced that it will add anything significantly beyond what will be attained from the UK inquiry. The inquiry has the capacity, powers and force to oversee the interconnected nature of the decisions that were made across the four nations. The Welsh Government took an active role in shaping the terms of reference for the UK inquiry, including input from bereaved families in Wales, setting out what we would expect to see to ensure that Wales was fully included.

We are still at a relatively early stage of the inquiry. We are part way through the hearings in the second module, and the inquiry is preparing to publish its report in relation to the first module shortly. But before a single hearing has been held in module 2B, this motion is prematurely stating that it won't be good enough. The focus of some in this Chamber on the Senedd's Wales COVID-19 Inquiry Special Purpose Committee is not on what it can do and will do, but again on what it won't do before it has even had an opportunity to get to work. I believe that we must avoid premature assumptions, and we must allow both the inquiry and the committee to complete their work in due course. The Government will not be agreeing to this motion nor supporting amendments to it, and I encourage other Members to do the same. Diolch. [Interruption.]

Rwyf wedi bod yn dilyn hynt ymchwiliad yr Alban hyd at fis Hydref 2022, pan ymddiswyddodd y cadeirydd a phedwar cwnsler o ymchwiliad yr Alban. Yn amlwg, mater i Lywodraeth yr Alban yw darparu esboniad ynghylch eu hymchwiliad a'u blaenoriaethau. Nid wyf wedi fy argyhoeddi y bydd yn ychwanegu unrhyw beth sylweddol y tu hwnt i'r hyn a gaiff ei gasglu o ymchwiliad y DU. Mae gan yr ymchwiliad allu, pwerau a grym i oruchwylio natur gydgysylltiedig y penderfyniadau a wnaed ar draws y pedair gwlad. Cymerodd Llywodraeth Cymru ran weithredol wrth lunio'r cylch gorchwyl ar gyfer ymchwiliad y DU, gan gynnwys mewnbwn gan deuluoedd mewn profedigaeth yng Nghymru, i nodi'r hyn y byddem yn disgwyl ei weld i sicrhau bod Cymru'n cael ei chynnwys yn llawn.

Rydym yn dal i fod ar gam cymharol gynnar yn yr ymchwiliad. Rydym hanner ffordd drwy'r gwrandawiadau yn yr ail fodiwl, ac mae'r ymchwiliad yn paratoi i gyhoeddi ei adroddiad mewn perthynas â'r modiwl cyntaf yn fuan. Ond cyn cynnal unrhyw wrandawiad ym modiwl 2B, mae'r cynnig hwn yn datgan yn gynamserol na fydd yn ddigon da. Mae ffocws rhai yn y Siambr hon nid ar yr hyn y gall ac y bydd Pwyllgor Diben Arbennig Ymchwiliad COVID-19 y Senedd yn ei wneud, ond unwaith eto ar yr hyn na fydd yn ei wneud cyn iddo hyd yn oed gael cyfle i ddechrau ar ei waith. Rwy'n credu bod yn rhaid inni osgoi rhagdybiaethau cynamserol, ac mae'n rhaid inni ganiatáu i'r ymchwiliad a'r pwyllgor gwblhau eu gwaith maes o law. Ni fydd y Llywodraeth yn cytuno i'r cynnig hwn nac yn cefnogi gwelliannau iddo, ac rwy'n annog yr Aelodau eraill i wneud yr un peth. Diolch. [Torri ar draws.]

17:50

I think the Minister has just finished. 

Rwy'n credu bod y Gweinidog newydd orffen. 

Yes, he has. The file is closing. 

Ydy, mae wedi gorffen. Mae'r ffeil yn cau. 

Mabon ap Gwynfor nawr i ymateb i'r ddadl. 

Mabon ap Gwynfor to reply to the debate. 

You might try again, Mr Isherwood. [Laughter.]

Gallech roi cynnig arall arni, Mr Isherwood. [Chwerthin.]

Diolch. Mi wnaf i wahodd Mark i gyfrannu os ydy o eisiau gwneud cyfraniad.

Thank you. I will invite Mark to contribute if he wishes to do so.

No, no, it's okay. Leave Mabon ap Gwynfor carry on. 

Na, mae'n iawn. Gadewch i Mabon ap Gwynfor barhau. 

Diolch yn fawr iawn i bawb am gyfrannu at y ddadl yma. Mae wedi bod yn ddadl bwerus iawn, a dwi'n argyhoeddedig bod yr achos wedi cael ei roi am yr angen am ymchwiliad cyhoeddus annibynnol Cymreig. Fel y dywedodd un o'r cyfranwyr—dwi'n meddwl mai Delyth ddywedodd hyn—nid pwrpas ein cynnig ni yma, nid pwrpas sefydlu ymchwiliad annibynnol, ydy pwyntio bys a chanfod bai. A dyna'r broblem efo gwleidyddiaeth, onid e, yn enwedig y wleidyddiaeth rydyn ni'n ei harfer fan hyn yng Nghymru, neu yn y Deyrnas Gyfunol, sef yr ofn yma i gydnabod bod bai ar rywun neu fod camgymeriadau wedi cael eu gwneud a'r ofn o sut mae hwnna'n mynd i effeithio o bosib yn wleidyddol ar bobl. Ond rydyn ni i gyd, bob un ohonon ni yma, rhai oedd wedi eu hethol a rhai oedd heb eu hethol, wedi chwarae rhan yn y broses yna o greu penderfyniadau, ac mae angen inni i gyd ddysgu'r gwersi yna wrth symud ymlaen. Dwi felly yn siomedig clywed y Cwnsler Cyffredinol yn dweud ei fod yn gwbl hyderus fod yr ymchwiliad Prydeinig yn mynd i edrych ar yr hyn ddigwyddodd yng Nghymru yn ei gyfanrwydd ac mi fydd o felly yn ddigonol. Mae'n berffaith amlwg na fydd yn ddigon. [Torri ar draws.] Mi wnaf i ildio.

Thank you to everyone for contributing to this debate. It has been a very powerful debate, and I'm convinced that the case has been made for the need for an independent Welsh public inquiry. As one contributor said—I think it was Delyth who said it—the purpose of our motion and the purpose of establishing an independent inquiry is not to point the finger and to find blame. And that's the problem with politics, particularly the politics we exercise here in Wales and in the UK, this fear to acknowledge blame or that mistakes have been made and the fear of how that will have a political impact on people. But each and every one of us here, those who were elected and those who weren't, have played a part in that process of coming to decisions, and we all need to learn those lessons as we move forward. I am therefore disappointed to hear the Counsel General saying that he is entirely confident that the UK inquiry will look at what happened in Wales in its entirety and that it will be sufficient and adequate. It's clearly obvious that it won't be adequate. [Interruption.] I will give way. 

Do you share my concern that both COVID-19 Bereaved Families for Justice Cymru and their barristers, speaking in the Senedd, directly contradicted what the Counsel General has just said and which you've just requoted from him?

A ydych chi'n rhannu fy mhryder fod COVID-19 Bereaved Families for Justice Cymru a'u bargyfreithwyr, wrth siarad yn y Senedd, wedi gwrthddweud yn uniongyrchol yr hyn y mae'r Cwnsler Cyffredinol newydd ei ddweud ac rydych chi newydd ei ail-ddyfynnu ganddo?

I absolutely do agree with that. Even the chair of the UK inquiry, as has been stated several times in the debate today, has made clear that the UK inquiry is not sufficient and can't cover everything and can't look at the details in Wales. 

As I said, it's not about just apportioning blame; there were some good things that happened in Wales. I'm thinking specifically about Ceredigion and what Ceredigion County Council did. I remember reading headlines in newspapers across the UK pointing to the good things that were done in Ceredigion—good lessons that we can learn, as well as some of the mistakes that were made. And the truth is—and I can't remember which Member made this point; maybe Altaf said it—this will happen again. We know that we're facing another pandemic—maybe soon, maybe not in our lifetime, but we will face it. And if we are to face it confidently, we need to learn the lessons from what we did here in Wales. 

We're thinking about the fact that, in Wales, we allowed people to go back to their care homes. Was that the right decision? In hindsight, probably not, but without a full inquiry we won't know fully. I'm thinking of my son, who had to go to school via Zoom. Was there another way of doing that, of educating our children during a pandemic period, during a lockdown period? We don't know at the moment. The lockdown itself—were the lockdowns the right length, could they have been done in another way? 

I know, in parts of Wales, that the Government introduced local lockdowns. Was that the right decision at the time? Should that have been spread out more or not? These issues need to be learned. We know that here in Wales we had Exercise Cygnus back in 2015; what lessons were learnt from Cygnus and were they put in place? And have those lessons been learnt moving forward? For instance, currently in Wales, we know that hospitals aren't making sure that staff are wearing FFP2 and FFP3 masks. Those are lessons that certainly should have been learnt, but are clearly not currently, so where are we at with learning best practice and bad practice from those experiences?

I think Adam made a really important contribution there about the idea of developing and establishing a parliamentary commission, and I think that's something we all need to consider and the Government should look at with interest. It's certainly an option for us to have, next to an inquiry, something that will look at all of the lessons from the COVID experiences that we have.

And finally, one thing I think the Counsel General did say that I think was important: you mentioned that it is going to be a difficult experience for everybody, and you did extend your sympathies. I think we all need to think about the language that we use. Over the last few days, I've heard members of the Government saying that they were looking forward to giving evidence to the COVID inquiry in Cardiff. Bereaved families aren't looking forward. This is triggering in the extreme for those families. I would urge people to consider carefully the language that they use. It's not something to look forward to; it's an imperative, it's something that they have to do and do so with dignity and with wisdom. So, hopefully you'll consider the words that you use as Government members when you do talk to the cameras on this issue.

So, the case has been made. It's absolutely clear that here in Wales we do need an independent inquiry. Both sides of the Chamber, as far as the Conservatives and Plaid Cymru are concerned, have made it clear that we support this, and I would urge other members of the Labour Party as well to support this motion before us today. Diolch yn fawr iawn.

Rwy'n cytuno'n llwyr â hynny. Mae hyd yn oed cadeirydd ymchwiliad y DU, fel sydd wedi ei ddatgan sawl gwaith yn y ddadl heddiw, wedi dweud yn glir nad yw ymchwiliad y DU yn ddigonol ac nad yw'n gallu ymdrin â phopeth ac nad yw'n gallu edrych ar y manylion yng Nghymru. 

Fel y dywedais, mae'n ymwneud â mwy na thaflu bai; fe ddigwyddodd rhai pethau da yng Nghymru. Rwy'n meddwl yn benodol am Geredigion a'r hyn a wnaeth Cyngor Sir Ceredigion. Rwy'n cofio darllen penawdau mewn papurau newydd ar draws y DU yn nodi'r pethau da a wnaed yng Ngheredigion—gwersi da y gallwn eu dysgu, yn ogystal â rhai o'r camgymeriadau a gafodd eu gwneud. A'r gwir amdani yw—ac ni allaf gofio pa Aelod a wnaeth y pwynt hwn; efallai mai Altaf a'i gwnaeth—fe fydd hyn yn digwydd eto. Rydym yn gwybod ein bod yn wynebu pandemig arall—efallai'n fuan, efallai nad yn ein hoes ni, ond fe fyddwn yn wynebu pandemig arall. Ac os ydym am ei wynebu'n hyderus, mae angen inni ddysgu'r gwersi o'r hyn a wnaethom yma yng Nghymru. 

Rydym yn meddwl am y ffaith ein bod ni, yng Nghymru, wedi caniatáu i bobl ddychwelyd i'w cartrefi gofal. Ai dyna'r penderfyniad cywir? O edrych yn ôl, mae'n debyg nad dyna oedd y penderfyniad cywir, ond heb ymchwiliad llawn ni fyddwn yn gwybod yn iawn. Rwy'n meddwl am fy mab, y bu'n rhaid iddo fynychu'r ysgol drwy Zoom. A oedd ffordd arall o wneud hynny, o addysgu ein plant yn ystod cyfnod o bandemig, yn ystod cyfyngiadau symud? Nid ydym yn gwybod ar hyn o bryd. Y cyfyngiadau symud eu hunain—a oedd hyd y cyfyngiadau symud yn briodol, a ellid bod wedi eu gwneud mewn ffordd arall? 

Mewn rhannau o Gymru, gwn fod y Llywodraeth wedi cyflwyno cyfyngiadau symud lleol. Ai dyna'r penderfyniad cywir ar y pryd? A ddylem fod wedi lledaenu hynny fwy ai peidio? Mae angen dysgu'r gwersi hyn. Fe wyddom inni gael Ymarfer Cygnus yma yng Nghymru yn ôl yn 2015; pa wersi a ddysgwyd o Cygnus ac a gawsant eu rhoi ar waith? A yw'r gwersi hynny wedi eu dysgu wrth symud ymlaen? Er enghraifft, yng Nghymru ar hyn o bryd, gwyddom nad yw ysbytai'n sicrhau bod staff yn gwisgo masgiau FFP2 a FFP3. Mae'r rheini'n wersi y dylid bod wedi'u dysgu yn sicr, ond nid ar hyn o bryd, yn amlwg, felly beth yw'r sefyllfa o ran dysgu arferion gorau ac arferion gwael o'r profiadau hynny?

Rwy'n credu bod Adam wedi gwneud cyfraniad pwysig iawn am y syniad o ddatblygu a sefydlu comisiwn seneddol, ac rwy'n credu bod hynny'n rhywbeth y mae angen i bob un ohonom ei ystyried ac y dylai'r Llywodraeth edrych arno gyda diddordeb. Mae'n sicr yn opsiwn i ni gael rhywbeth, ochr yn ochr ag ymchwiliad, a fydd yn edrych ar yr holl wersi a ddysgwyd o'r profiadau COVID sydd gennym.

Ac yn olaf, rwy'n credu bod y Cwnsler Cyffredinol wedi dweud rhywbeth pwysig yn gynharach, fe wnaethoch chi ddweud y bydd yn brofiad anodd i bawb, ac fe wnaethoch chi gydymdeimlo. Rwy'n credu bod angen i bawb ohonom feddwl am yr iaith a ddefnyddiwn. Dros y dyddiau diwethaf, clywais aelodau o'r Llywodraeth yn dweud eu bod yn edrych ymlaen at roi tystiolaeth i'r ymchwiliad COVID yng Nghaerdydd. Nid yw teuluoedd mewn profedigaeth yn edrych ymlaen. Mae hyn yn ailgymell y boen i'r teuluoedd hynny. Byddwn yn annog pobl i ystyried yr iaith y maent yn ei defnyddio yn ofalus. Nid yw'n rhywbeth i edrych ymlaen ato; mae'n rheidrwydd, mae'n rhywbeth y mae'n rhaid iddynt ei wneud a gwneud hynny gydag urddas a chyda doethineb. Felly, gobeithio y gwnewch chi ystyried y geiriau a ddefnyddiwch fel aelodau'r Llywodraeth pan fyddwch chi'n siarad â'r camerâu ar y mater hwn.

Felly, mae'r achos wedi'i wneud. Mae'n gwbl glir ein bod angen ymchwiliad annibynnol yma yng Nghymru. Mae dwy ochr y Siambr, o ran y Ceidwadwyr a Phlaid Cymru, wedi dweud yn glir ein bod yn cefnogi hyn, a byddwn yn annog aelodau eraill o'r Blaid Lafur yn ogystal i gefnogi'r cynnig sydd ger ein bron heddiw. Diolch yn fawr iawn.

17:55

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig heb ei ddiwygio. A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Oes, mae yna wrthwynebiad, felly, fe wnawn ni atal y bleidlais tan y cyfnod pleidleisio.

The proposal is to agree the motion without amendment. Does any Member object? [Objection.] Yes, there are objections. We will defer voting until voting time.

Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.

Voting deferred until voting time.

8. Cyfnod Pleidleisio
8. Voting Time

Rŷn ni'n cyrraedd y cyfnod pleidleisio. Os nad oes yna dri Aelod sy'n gofyn i fi ganu'r gloch, mi wnawn ni symud yn syth i'r pleidleisio. Mae'r bleidlais gyntaf y prynhawn yma ar ddadl y Ceidwadwyr Cymreig ar Fwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr. Dwi'n galw am bleidlais yn gyntaf ar y cynnig heb ei ddiwygio yn enw Darren Millar. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 16, neb yn ymatal, 37 yn erbyn, ac felly mae'r cynnig wedi'i wrthod.

That brings us to voting time. Unless three Members wish for the bell to be rung, we will move immediately to voting. The first vote this afternoon is on the Welsh Conservatives debate on Betsi Cadwaladr University Health Board. I call for a vote first on the motion without amendment tabled in the name of Darren Millar. Open the vote. Close the vote. In favour 16, no abstentions, 37 against, and therefore the motion is not agreed.

Eitem 6. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig - Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr. Cynnig heb ei ddiwygio: O blaid: 16, Yn erbyn: 37, Ymatal: 0

Gwrthodwyd y cynnig

Item 6. Welsh Conservatives' Debate - Betsi Cadwaladr University Health Board. Motion without amendment: For: 16, Against: 37, Abstain: 0

Motion has been rejected

Pleidlais ar welliant 1 sydd nesaf. Os bydd gwelliant 1 yn cael ei dderbyn, bydd gwelliant 2 yn cael ei ddad-dethol. Pleidlais ar welliant 1, felly, yn enw Lesley Griffiths. Agor y bleidlais. Mae'r bleidlais yn gyfartal, ac felly byddaf yn defnyddio fy mhleidlais fwrw yn erbyn y gwelliant. Felly, mae'r gwelliant yn cwympo, gyda 27 pleidlais o blaid a 28 pleidlais yn erbyn.

We will now vote on amendment 1. If amendment 1 is agreed, amendment 2 will be deselected. A vote on amendment 1, in the name of Lesley Griffiths. Open the vote. The vote is tied, and therefore I will exercise my casting vote against the amendment. The amendment is therefore not agreed, with 27 in favour and 28 against.

Eitem 6. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig - Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr. Gwelliant 1, a gyflwynwyd yn enw Lesley Griffiths: O blaid: 27, Yn erbyn: 27, Ymatal: 0

Gan fod nifer y pleidleisiau yn gyfartal, defnyddiodd y Llywydd ei phleidlais fwrw yn unol â Rheol Sefydlog 6.20(ii).

Gwrthodwyd y gwelliant

Item 6. Welsh Conservatives' Debate - Betsi Cadwaladr University Health Board. Amendment 1, tabled in the name of Lesley Griffiths: For: 27, Against: 27, Abstain: 0

As there was an equality of votes, the Llywydd used her casting vote in accordance with Standing Order 6.20(ii).

Amendment has been rejected

Gwelliant 2 sydd nesaf. Mae gwelliant 2 yn enw Heledd Fychan. Agor y bleidlais. Mae'r bleidlais yn gyfartal, ac felly dwi'n defnyddio fy mhleidlais fwrw yn erbyn y gwelliant. Mae'r gwelliant yn cael ei drechu, gyda 27 pleidlais o blaid a 28 pleidlais yn erbyn.

We will now vote on amendment 2, tabled in the name of Heledd Fychan. Open the vote. The vote is tied, so I will exercise my casting vote against the amendment. The result is that there were 27 in favour and 28 against. The amendment is not agreed.

Eitem 6. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig - Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr. Gwelliant 2, a gyflwynwyd yn enw Heledd Fychan: O blaid: 27, Yn erbyn: 27, Ymatal: 0

Gan fod nifer y pleidleisiau yn gyfartal, defnyddiodd y Llywydd ei phleidlais fwrw yn unol â Rheol Sefydlog 6.20(ii).

Gwrthodwyd y gwelliant

Item 6. Welsh Conservatives' Debate - Betsi Cadwaladr University Health Board. Amendment 2, tabled in the name of Heledd Fychan: For: 27, Against: 27, Abstain: 0

As there was an equality of votes, the Llywydd used her casting vote in accordance with Standing Order 6.20(ii).

Amendment has been rejected

18:00

Gwelliant 3 sydd nesaf, yn enw Heledd Fychan. Agor y bleidlais. Mae'r bleidlais yn gyfartal. Fe fyddaf i'n defnyddio fy mhleidlais fwrw yn erbyn y gwelliant, felly mae'r gwelliant yn cwympo, gyda 27 o blaid a 28 yn erbyn. Felly, mae gwelliant 3 a phob gwelliant wedi ei wrthod, a'r cynnig, ac felly does dim byd wedi cael ei dderbyn o dan yr eitem yna.

We will now move to amendment 3, in the name of Heledd Fychan. Open the vote. The vote is tied. I will exercise my casting vote against the amendment, and so the amendment is not agreed, with 27 in favour and 28 against. Therefore, amendment 3 and all other amendments have not been agreed and neither has the motion, so nothing is agreed under that item.

Eitem 6. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig - Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr. Gwelliant 3, a gyflwynwyd yn enw Heledd Fychan: O blaid: 27, Yn erbyn: 28, Ymatal: 0

Gan fod nifer y pleidleisiau yn gyfartal, defnyddiodd y Llywydd ei phleidlais fwrw yn unol â Rheol Sefydlog 6.20(ii).

Gwrthodwyd y gwelliant

Item 6. Welsh Conservatives' Debate - Betsi Cadwaladr University Health Board. Amendment 3, tabled in the name of Heledd Fychan: For: 27, Against: 28, Abstain: 0

As there was an equality of votes, the Llywydd used her casting vote in accordance with Standing Order 6.20(ii).

Amendment has been rejected

Eitem 7 fydd y pleidleisiau nesaf. Dadl Plaid Cymru oedd hon ar ymchwiliad COVID penodol i Gymru. Dwi'n galw am bleidlais ar y cynnig heb ei ddiwygio, yn enw Heledd Fychan. Agor y bleidlais. Mae'r bleidlais yn gyfartal. Dwi'n defnyddio fy mhleidlais fwrw yn erbyn y cynnig, ac felly canlyniad y bleidlais yna yw bod 27 o blaid, neb yn ymatal, 28 yn erbyn. Mae'r cynnig heb ei ddiwygio wedi ei wrthod.

We will now move to votes under item 7, the Plaid Cymru debate on a Wales-specific COVID inquiry. I call for a vote on the motion without amendment, tabled in the name of Heledd Fychan. Open the vote. The vote is tied. Therefore, I exercise my casting vote against the motion, and so the result of the vote is that there were 27 in favour, no abstentions and 28 against. The motion without amendment is not agreed.

Eitem 7. Dadl Plaid Cymru - Ymchwiliad COVID penodol i Gymru. Cynnig heb ei ddiwygio: O blaid: 27, Yn erbyn: 28, Ymatal: 0

Gan fod nifer y pleidleisiau yn gyfartal, defnyddiodd y Llywydd ei phleidlais fwrw yn unol â Rheol Sefydlog 6.20(ii).

Gwrthodwyd y cynnig

Item 7. Plaid Cymru Debate - Wales-specific COVID inquiry. Motion without amendment: For: 27, Against: 28, Abstain: 0

As there was an equality of votes, the Llywydd used her casting vote in accordance with Standing Order 6.20(ii).

Motion has been rejected

Y bleidlais nesaf fydd ar welliant 1, a gyflwynwyd yn enw Darren Millar. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 16, neb yn ymatal 38 yn erbyn, ac felly mae gwelliant 1 wedi ei wrthod. Felly, mae'r gwelliant wedi ei wrthod a'r cynnig wedi ei wrthod, a does dim byd wedi ei dderbyn o dan eitem 7.

We will now move to a vote on amendment 1, tabled in the name of Darren Millar. Open the vote. Close the vote. In favour 16, no abstentions, and 38 against. Therefore, amendment 1 is not agreed. So, the amendment is not agreed and neither is the motion, so nothing is agreed under item 7.

Eitem 7. Dadl Plaid Cymru - Ymchwiliad COVID penodol i Gymru. Gwelliant 1, a gyflwynwyd yn enw Darren Millar: O blaid: 16, Yn erbyn: 38, Ymatal: 0

Gwrthodwyd y gwelliant

Item 7. Plaid Cymru Debate - Wales-specific COVID inquiry. Amendment 1, tabled in the name of Darren Millar: For: 16, Against: 38, Abstain: 0

Amendment has been rejected

9. Dadl Fer: Pwysigrwydd llais Cymru yn yr ymgyrch dros heddwch—Dathlu canmlwyddiant cyflwyno deiseb heddwch menywod Cymru i'r Arlywydd Coolidge a rôl Cymru wrth godi llais dros heddwch heddiw
9. Short Debate: The importance of Wales's voice in the campaign for peace—Celebrating the hundredth anniversary of presenting the peace petition by the Women of Wales to President Coolidge and Wales's role in speaking up for peace today

Ond nid dyna'r diwedd ar ein busnes ni y prynhawn yma. Fe fydd yna ddadl fer i'w chyflwyno gan Sioned Williams. I'r rhai ohonoch chi sy'n gadael—

But it doesn't bring our business for the day to an end. We will now move to the short debate, to be introduced by Sioned Williams. For those of you leaving the Chamber—

—if those of you leaving could leave quietly now. Sioned Williams to introduce her debate.

—os gallai'r rhai ohonoch sy'n gadael wneud hynny'n dawel. Sioned Williams i gyflwyno ei dadl.

Felly, Sioned Williams i gyflwyno'r ddadl.

So, Sioned Williams to introduce the debate.

Diolch yn fawr, Llywydd. Union ganrif yn ôl i'r mis hwn, ym mis Chwefror 1924, glaniodd bedair Cymraes yn Efrog Newydd, gan ddal tusw o gennin pedr, cofeb rwymedig yn cynnwys apêl am heddwch, a deiseb wedi'i llofnodi gan 390,296 o fenywod Cymru. Eu nod oedd eu cyflwyno i ferched Unol Daleithiau America, gan ofyn iddynt ddefnyddio eu dylanwad i annog Llywodraeth yr Unol Daleithiau i ymuno â Chynghrair y Cenhedloedd fel modd o osgoi gwrthdaro yn y dyfodol, ac erchyllterau'r rhyfel byd yr oeddent newydd ei brofi.

Nod fy nadl heddiw yw nodi canmlwyddiant yr ymgyrch ryfeddol hon a gofyn beth yw ei harwyddocâd i Gymru heddiw. Ganrif yn ddiweddarach, mae prosiect Hawlio Heddwch yn archwilio'r cwestiwn hwn, yn ogystal â sicrhau bod y stori ryfeddol hon yn cael ei chofio am genedlaethau i ddod. Hoffwn ddiolch i Ffion Fielding, rheolwr prosiect Hawlio Heddwch, am ei chymorth wrth baratoi'r ddadl, a byddaf yn rhoi amser i Carolyn Thomas, Jane Dodds, Mabon ap Gwynfor a Heledd Fychan i gyfrannu hefyd.

Union ganrif yn ôl i heddiw, 21 Chwefror 1924, roedd gan Annie Hughes Griffiths, Mary Ellis, Gladys Thomas ac Elined Pryce apwyntiad arbennig iawn gyda'r Arlywydd Calvin Coolidge yn y Tŷ Gwyn yn Washington DC. Fe ddangoson nhw yr apêl iddo, y ddogfen fawreddog wedi'i hysgrifennu'n hyfryd ac wedi'i rhwymo mewn lledr Moroco. Hoffwn ddyfynnu y paragraff olaf, sydd mor rymus, yn y cyfieithiad Cymraeg gwreiddiol ohono a wnaed adeg yr apêl, fel ei bod yn gallu cael ei darllen yn iaith pob aelwyd yng Nghymru.

'Mae'r dyfodol yn llawn gobaith os y gwnawn ni, ferched y genhedlaeth hon, ein rhan. I ni y rhoddwyd cyfle ac y mae y cyfle yn gyfrifoldeb.  Galwyd arnom i roddi o'n hanwyliaid ac ni feiddiwn eu bradychu hwy trwy wrthod gorffen y gwaith a ddechreuasant.  "Heb ddig at ungwr," yn ol geiriau anfarwol yr Arlywydd Lincoln, "gan garu pawb, yn gadarn yn y gwirionedd, fel y rhoddo Dduw i ni weld y gwirionedd," apeliwn atoch, Ferched Unol Daleithiau’r America, yn eich amser da eich hunain, ac ar hyd y llwybrau a fo oreu gennych, i'n cynorthwyo yn ein hymdrech i drosglwyddo i'r oesau a ddêl fyd di-ryfel yn dreftadaeth dragywydd.'

Thank you very much, Llywydd. Exactly a century ago this month, in February 1924, four Welsh women landed in New York, holding a bouquet of daffodils, a bound memorial containing an appeal for peace, and a petition signed by 390,296 Welsh women. Their goal was to present them to the women of the United States of America, asking them to use their influence to encourage the United States Government to join the League of Nations as a means of avoiding future conflicts, and the horrors of the world war that they had just experienced.

The aim of my debate today is to mark the centenary of this extraordinary campaign and ask what its significance is for Wales today. A century later, the Hawlio Heddwch project explores this question, as well as ensuring that this remarkable story is remembered for generations to come. I would like to thank Ffion Fielding, the Hawlio Heddwch project manager, for her support in preparing this debate, and I will give some time to Carolyn Thomas, Jane Dodds, Mabon ap Gwynfor and Heledd Fychan to contribute as well.

Exactly a century ago to the day, on 21 February 1924, Annie Hughes Griffiths, Mary Ellis, Gladys Thomas and Elined Pryce had a very special appointment with President Calvin Coolidge at the White House in Washington DC. They showed him the appeal, the magnificent, beautifully written document bound in Moroccan leather. I would like to quote the last paragraph, which is so powerful, in the original Welsh translation of it, which was made at the time of the appeal, so that it could be read in the language of every household in Wales.

'The future is big with hope if we, as the women of this generation, do our part. To us has come an opportunity as real as the responsibility is grave. We would, therefore, appeal to you, Women of the United States of America, "with malice towards none, with charity for all, with firmness in the right as God gives us to see the right" to aid in the effort to hand down to the generations which come after us the proud heritage of a warless world.'

Roedd y ddeiseb, yn ei chist dderw, eisoes wedi'i chyflwyno i ferched America mewn derbyniad mawreddog yn y Biltmore Hotel, Efrog Newydd, ychydig ddyddiau ynghynt. Fodd bynnag, yn eu cyfarfod gyda'r Arlywydd Coolidge, fe lwyddodd y pedair Cymraes gael addewid ganddo y byddai'r llofnodion yn cael eu cadw yn amgueddfa'r Smithsonian am byth, a rhoddwyd copi o'r apêl iddo.

Nod yr ymgyrch oedd ysbrydoli a dylanwadu ar Lywodraeth yr Unol Daleithiau i chwarae ei rhan yn Llys Parhaol Cyfiawnder Rhyngwladol fel y gellid datrys gwrthdaro rhyngwladol drwy'r gyfraith yn hytrach na thrwy drais. Doedd yr apêl ddim yn un i lywodraethau, ond i fenywod cyffredin America i ddefnyddio eu dylanwad, i berswadio eu Llywodraeth i ymuno â'r ymgais gynnar hon i wneud deddfau rhyngwladol yn fodd o sicrhau heddwch. Ac er i'r ymgyrch ddenu llawer iawn o sylw yn y wasg ar y pryd, roedd yr ymgyrch hon fwy neu lai wedi mynd yn angof. Ac yn y Smithsonian, arhosodd y ddeiseb yn ei chist, tan 2023.

Beth, felly, yw hanes partneriaeth ac ymgyrch Hawlio Heddwch a ddaeth â'r ddeiseb yma, y crair yma, a'r apêl yn ôl i'n sylw? Dechreuodd y gwaith a arweiniodd at y prosiect sawl blwyddyn yn ôl gyda darganfod y gofeb hardd yn y Deml Heddwch yng Nghaerdydd, pencadlys elusen Canolfan Materion Rhyngwladol Cymru. Ond nid tan i brosiect treftadaeth heddwch blaenorol, Cymru dros Heddwch, gael cyllid i ddechrau archwilio'r straeon hyn, gyda chymorth gwirfoddolwyr, y dechreuwyd deall effaith lawn y ddeiseb. Roedd deiseb heddwch merched Cymru yn un o sawl ymgyrch a lansiwyd gan Undeb Cynghrair y Cenhedloedd Cymru, oedd yn rhyw fath o glwb cefnogwyr ar gyfer egwyddorion Cynghrair y Cenhedloedd. Erbyn y 1920au, byddai undeb cynghrair y genedl Gymreig yn dod yn un o sefydliadau aelodaeth mwyaf Cymru, gyda dros 1,000 o ganghennau cymunedol lleol a 61,000 o aelodau yn ymgyrchu'n frwd ar faterion rhyngwladol y dydd. Ac ar adeg pan nad oedd gan fwyafrif menywod Cymru yr hawl i bleidleisio, roedd y ddeiseb heddwch yn un o’r ychydig iawn o gyfleoedd gafodd menywod cyffredin i leisio'u barn. Rhwng Mai 1923 ac Ionawr 1924, roedd 400 o drefnwyr deisebu ledled Cymru, yn dod o bob cefndir, yn siaradwyr Cymraeg ac yn ddi-Gymraeg, o bob enwad, o bob lliw gwleidyddol. Mae hanesion am drefnwyr yn cerdded milltiroedd dim ond i gyrraedd at un ffermdy. Casglwyd 390,296 o lofnodion, sef tua 30 y cant, un mewn chwech, o boblogaeth menywod Cymru ar y pryd.

Yn y blynyddoedd wedi ailddarganfod y gofeb, tyfodd y diddordeb yn yr hanes. Dechreuodd grŵp o ferched, o'r enw Heddwch Nain-Mamgu, ymgyrch i gofio'r hanes, i ddod o hyd i'r ddeiseb, gyda'r nod o ddefnyddio hi fel modd o ymgysylltu pobl heddiw â materion yn ymwneud â heddwch a gwrthdaro. Y grŵp hwn a gysylltodd â'n sefydliadau cenedlaethol—y llyfrgell genedlaethol, Amgueddfa Cymru—a diolch i’r momentwm a grëwyd ganddynt, a'u penderfyniad llwyr, y cychwynnodd y prosiect. Dros y blynyddoedd nesaf, dan gydlyniad Canolfan Materion Rhyngwladol Cymru ac Academi Heddwch Cymru, drwy gysylltiadau yn Washington, drwy waith ymchwil aelodau Archif Menywod Cymru, a phenderfyniad unigolion, rhoddwyd yr hanes at ei gilydd. Tipyn o orchest.

Y datblygiad mawr oedd sicrhau cytundeb gan amgueddfa’r Smithsonian nid yn unig i gefnogi digideiddio’r enwau, ond hefyd i gynnig rhoi'r ddeiseb gyfan yn ôl i Gymru ar gyfer astudiaeth bellach dan ofal y llyfrgell genedlaethol. A chroesawyd y gist dderw a'i chynnwys mor arbennig yn ôl i Gymru ym mis Ebrill y llynedd.  

Ar hyn o bryd, mae staff y llyfrgell genedlaethol yn gweithio eu ffordd drwy 33 o flychau o ddeisebau, i'w gwarchod, eu sganio, eu catalogio, tagio eu lleoliadau, ac yn gyffredinol mynd i'r afael â dogfen a fyddai, yn ôl y sôn ar y pryd, yn ymestyn i 7 milltir o hyd, o un pen i'r llall.

Mae cannoedd o wirfoddolwyr wedi'u recriwtio i helpu i drawsgrifio'r holl enwau i gronfa ddata chwiliadwy a fydd yn darparu adnodd mor werthfawr ac unigryw i ymchwilwyr y dyfodol, ac i ni ddinasyddion Cymru heddiw. Ac yn eu plith mae un llofnod arbennig. Doeddwn i ddim yn disgwyl canfod unrhyw un oedd yn perthyn i fi ar y ddeiseb.

Roedd fy mhedair hen fam-gu yn wragedd i lowyr yn Rhymni a Fochriw, heb fedru cael addysg tu hwnt i'w ysgol gynradd, yn brwydro bob dydd i gadw'r blaidd wrth y drws. Sut byddai gan y menywod hyn amser i ystyried materion mawr y dydd fel pwysigrwydd heddwch rhyngwladol? Ond rôn i'n anghywir. Dyna enw fy hen fam-gu: Bessie Evans, Price Street, Rhymni, mam-gu fy nhad, Philip, mam fy mam-gu Nansi—yr unig fam-gu ces i'r fraint o adnabod ac a oedd yn ddylanwad enfawr arnaf i o ran hanfod fy ngwleidyddiaeth. Bu hi farw yn 1944 yn 69 oed, a dwi'n gwybod tipyn amdani. Roedd hi'n cymryd golch mewn i ennill bach mwy o arian i'r teulu o bump. Roedd hi'n fenyw fawr, gref, fel fi, yn gadarn ei chredoau, yn aelod ffyddlon o gapel Methodistaidd Ebenezer Twyn-Carno, Rhymni, ac roedd gweld ei henw hi ynghyd ag enwau ei dwy ferch hynaf, bopa Miriam a bopa Elizabeth, chwiorydd fy mam-gu, yn wefr ac, yn amlwg, yn emosiynol.

Roedd hefyd yn neges bwysig a chlir o'r gorffennol: llais fy nghynfamau yn galw arnaf i drwy'r degawdau ac yn ateb fy nghwestiwn. Roedden nhw wedi llofnodi'r ddeiseb yma am eu bod nhw'n deall i'r dim mai pobl gyffredin, dlawd, fel nhw oedd yn talu pris uchel rhyfel, am eu bod nhw'n deall i'r dim bwysigrwydd cymdeithas, cydweithredu, a, thrwy eu ffydd Gristnogol, anghydffurfiol, fod rhaid gweithredu, bod angen i Gymru godi ei llais fel cenedl ar lwyfan y byd.

Mae hanes rhyfeddol a balch y ddeiseb yn anfon neges atom yng Nghymru heddiw am bwysigrwydd gweithredu, am bwysigrwydd cymryd safiad, ac am draddodiad hir a balch Cymru, a merched Cymru yn benodol, o godi llais ar faterion rhyngwladol. Gallwn feddwl am rôl Cymru wrth ymgyrchu dros ddiddymu caethwasanaeth, a menywod fel Jessie Donaldson o Abertawe, a deithiodd i Cincinatti i sefydlu tŷ diogel i gaethweision oedd ar ffo, a'r chwiorydd Sarah a Blanche Hilditch a groesawodd Frederick Douglass i Wrecsam.

Roeddwn ar orymdaith heddwch yn Abertawe yn ddiweddar yn galw am gadoediad ar unwaith yn Gaza. Cydgerddais gyda menywod a fu yng Nghomin Greenham, a chyd-aelodau o CND. Fel cadeirydd y grŵp trawsbleidiol ar drais yn erbyn menywod a phlant, rwyf wedi ysgrifennu at ein dwy Llywodraeth yn pwysleisio'r ffaith taw menywod a phlant sydd wedi dioddef yn bennaf yn sgil ymosodiadau Israel ar Gaza, a'u hannog i alw'n glir ac yn gyhoeddus am gadoediad am byth. Felly, o gofio hanes y ddeiseb hon, pam nad yw Llywodraeth Cymru'n teimlo y gallai wneud hynny? Roedd hi'n siarad yn huawdl iawn am y sefyllfa yn Wcráin ddoe. Clywais ddau Aelod yn datgan eu barn yn glir, felly pam y tawelwch am ryfel Gaza? Ni ddylem ymdrin â’r ddeiseb hon fel darn o hanes yn unig, heb archwilio ei harwyddocâd a'i hysbrydoliaeth heddiw. Y rheswm y mae geiriau'r apêl yn atseinio gymaint yw eu bod nhw'r un mor bwysig heddiw ag yr oeddent ganrif yn ôl. Os ŷn ni'n galw ein hunain yn genedl noddfa, pam ddim cenedl heddwch?

Mae modd, wrth gwrs, gweld y ddeiseb fel methiant. Ni ymunodd America â Chynghrair y Cenhedloedd, a bu rhyfel byd arall, ac mae rhyfeloedd yn parhau, ond y ffaith yw bod awydd cymaint o'n cynfamau ni, yn deisyfu heddwch, yn mynnu gweithredu yn enw heddwch, yn eithriadol o rymus ynddo ei hun ac yn neges glir i'n Llywodraeth ni heddiw.

Felly, sut mae'r Llywodraeth yn bwriadu sicrhau na fydd y ddeiseb fyth yn mynd yn angof eto, a, thu hwnt i'r digwyddiadau a phrosiectau gwych a fydd yn digwydd eleni i nodi'r canmlwyddiant, sut bydd y Llywodraeth yn sicrhau bod ei heffaith a'i neges yn parhau'n ddylanwad arnom a chenedlaethau'r dyfodol wedi i'r dathliadau ddod i ben ym mis Hydref?

Dylai Cymru fod yn falch o'i threftadaeth a'r rôl y mae wedi'i chwarae wrth arwain y gwaith o geisio heddwch rhyngwladol, a chefnogi'r strwythurau i geisio sicrhau hynny. Sut ydym ni'n sicrhau bod y traddodiad balch a phwysig hwn yn parhau hyd heddiw?

Mewn erthygl yn The Guardian, mae Dr Rowan Williams yn tynnu cymhariaeth rhwng yr hyn y mae'r ddeiseb yn dweud am sut roedd pobl Cymru yn fodlon cymryd cyfrifoldeb dros a chael hyder yn eu gallu i newid pethau, a gwaith y comisiwn ar ddyfodol cyfansoddiadol Cymru. Dywed:

The petition, in its oak chest, had already been presented to the women of America at a grand reception at the Biltmore Hotel, in New York, a few days before. However, during their meeting with President Coolidge, the four Welsh women managed to secure a pledge from him that the signatures would be kept in the Smithsonian museum forever, and he was given a copy of the appeal.

The aim of the campaign was to inspire and influence the US Government to play its part in the Permanent Court of International Justice so that international conflicts could be resolved through law rather than through war. The appeal was not one to governments, but to ordinary American women to use their influence, to persuade their Government to join this early attempt to make international law a means of securing peace. And although the campaign attracted a great deal of attention in the press at the time, this campaign was more or less forgotten. And at the Smithsonian, the petition remained in its chest, until 2023.

What, therefore, is the story of the Hawlio Heddwch partnership and campaign that brought the petition and the appeal back to our attention? The work that led to this project began several years ago with the discovery of the beautiful monument in the Temple of Peace, the headquarters of the Welsh Centre for International Affairs charity. But it wasn't until a previous peace heritage project, Wales for Peace, received funding to start exploring these stories, with the help of volunteers, that we started to understand the full impact of the petition. The Welsh women's peace petition was one of several campaigns launched by the Welsh League of Nations Union, which was a sort of a fan club for the principles of the League of Nations. By the end of the 1920s, the Welsh League of Nations Union would become one of the largest membership organisations in Wales, with over 1,000 local community branches and 61,000 members campaigning enthusiastically on international issues of the day. And at a time when the majority of women in Wales did not have the right to vote, the peace petition was one of the very few opportunities that ordinary women had to voice their opinion. Between May 1923 and January 1924, there were 400 petition organisers throughout Wales, coming from all backgrounds, Welsh speakers and non-Welsh speakers alike, of all denominations and of every political stripe. There are stories of organisers walking miles just to reach one farmhouse. In total, 390,296 signatures were collected, which is around 30 per cent or one in six of the female population of Wales at the time.

In the years after the memorial was rediscovered, interest in this history grew. A group of women, called Heddwch Nain-Mamgu, started a campaign to remember the history, to find the petition, with the aim of using the petition as a means of engaging people today with issues related to peace and conflict. It was this group that contacted our national institutions—the national library, Amgueddfa Cymru—and thanks to the momentum that they generated, and their complete determination, the project started. Over the next few years, under the co-ordination of the Welsh Centre for International Affairs and the Welsh peace academy, through contacts in Washington, through the research undertaken by members of the Women's Archive Wales, and the determination of individuals, the story was put together. It was quite an achievement.

The big development was when they secured an agreement from the Smithsonian museum not only to support the digitisation of the names, but to offer to give the entire petition back to Wales for further study under the supervision of the national library. And the oak chest and its special contents were welcomed back to Wales in April last year.

At the moment, staff at the national library are working their way through the 33 boxes of petition text, to protect them, to scan them, to catalogue them, tag their locations, and generally tackle a document that would, it was said at the time, reach 7 miles in length from one end to the other.

Hundreds of volunteers have been recruited to help transcribe all the names into a searchable database, which will provide a valuable and unique resource for future researchers, and for us as the citizens of Wales today. Among them there is one very special signature. I didn't expect to find the name of anyone related to me on the petition.

My four great-grandmothers were the wives of miners in Rhymney and Fochriw, unable to get an education beyond their primary school, struggling every day to keep the wolf from the door. How would these women have time to consider the big issues of the day, like the importance of international peace? But I was wrong. There was the name of my great-grandmother, Bessie Evans, of Price Street in Rhymney, the grandmother of my father, Philip, the mother of my grandmother, Nansi—the only grandmother I had the privilege of knowing, and who was a huge influence on me in terms of the essence of my politics. She died in 1944, aged 69, and I know quite a bit about her. She took in people's washing to earn a little more money for the family of five. She was a strong woman, big like me, and firm in her beliefs, a faithful member of Ebenezer Twyn-Carno Methodist chapel in Rhymney. Seeing her name together with the names of her two eldest daughters, bopa Miriam and bopa Elizabeth, my grandmother's sisters, was a thrill and, obviously, very emotional.

It was also an important and clear message from the past: the voice of my foremothers calling me through the decades and answering my question. They had signed this petition because they understood entirely that it was ordinary, poor people like them who paid the high price of war, because they understood entirely the importance of society and co-operation, and, through their non-conformist Christian faith, that they had to act, that Wales needed to raise its voice as a nation on the world stage.

The wonderful and proud history of the petition sends a message to us all in Wales today about the importance of action, about the importance of taking a stand, and about the long and proud tradition of Wales, and Welsh women in particular, of speaking out on international issues. We can think of Wales's role in campaigning for the abolition of slavery, and women like Jessie Donaldson from Swansea, who travelled to Cincinnati to set up a safe house for runaway slaves, and the sisters Sarah and Blanche Hilditch who welcomed Frederick Douglass to Wrexham.

I was at a peace march in Swansea recently calling for an immediate ceasefire in Gaza. I marched with women from Swansea who had been at Greenham Common, and co-members of CND. As chair of the cross-party group on violence against women and children, I have written to both our Governments to emphasise the fact that it is women and children who have suffered most as a result of the attacks by Israel on Gaza, and encouraging them to call clearly and publicly for a permanent ceasefire. So, in bearing in mind the history of this petition, why does the Welsh Government not feel that it could do that? It spoke very fluently about the situation in Ukraine yesterday, and I heard two Members state their opinions clearly, so why the silence about the war in Gaza? We shouldn't treat this petition as just a piece of history, without exploring its significance and inspiration today. The reason that the words of the appeal resonate so much is that they are just as important today as they were a century ago. If we do call ourselves a nation of sanctuary, why not a nation of peace?

It's possible to see the petition, of course, as a failure. America did not join the League of Nations, and there was another world war, and wars continue to this day, but the fact is that the desire of so many of our foremothers to seek peace and demand action in the name of peace, is exceptionally powerful in itself and is a clear message to the Welsh Government today.

So, how does the Government intend to ensure that the petition will never be forgotten again, and, beyond the wonderful events and projects that will be held this year to mark the centenary, how will the Government ensure that the impact and message continues to be an influence on us and future generations after the celebrations end in October?

Wales should be proud of its heritage and the role that it has played in leading the work of seeking international peace, and supporting the structures to try and ensure that. How do we ensure that this proud and important tradition continues today?

In an article in The Guardian, Dr Rowan Williams draws a comparison between what the petition says about how the people of Wales were willing to take responsibility and have confidence in their ability to change things, and the work of the commission on the constitutional future of Wales. He says:

'It is high time to invest more imaginatively in local deliberative networks and in ongoing civic education—in the hope of nourishing the confidence that inspired Annie and her colleagues, the confidence that what they said and did was capable of changing things, and that those who hold the levers of power can be held accountable by an informed, critical, hopeful public.'

'Mae’n hen bryd buddsoddi’n fwy dychmygus mewn rhwydweithiau cydgynghorol lleol ac mewn addysg ddinesig barhaus—yn y gobaith o feithrin yr hyder a ysbrydolodd Annie a’i chymheiriaid, yr hyder fod yr hyn a ddywedent ac a wnaent yn gallu newid pethau, ac y gellir dwyn y rheini sydd mewn grym i gyfrif gan gyhoedd gwybodus, beirniadol a gobeithiol.'

A yw'r Llywodraeth yn fodlon derbyn ei argymhelliad, ac os yw, sut gall hynny gael ei wireddu? Sut bydd llwyddiant yn edrych?  

Is the Government willing to accept his recommendation, and if so, how can that be realised? What will success look like?

18:15

Thank you to Sioned Williams for bringing this important short debate to the Senedd, at a time when voices for peace in our communities and political institutions are more important than ever. Wales has a proud history as a nation of peace. We are a nation of sanctuary. The peace petition by the women of Wales is a shining example of that remarkable, enduring Welsh tradition, and I enjoyed reading the display at the Eisteddfod about it last year, celebrating 100 years.

Today we live in a more volatile world than ever before, with technological advances allowing many acts of warfare to be carried out like little more than simulation, but with consequences that are just as deadly as traditional armed conflict. That volatile world necessitates a global chorus for peace, inclusive of this Senedd, which is why our recent vote for an immediate ceasefire in Gaza was so important and, moving forward, it's why we must continue to evoke the spirit of women in Wales and speaking up for peace today and peaceful resolutions.

Diolch i Sioned Williams am ddod â’r ddadl fer bwysig hon i’r Senedd, ar adeg pan fo lleisiau dros heddwch yn ein cymunedau a’n sefydliadau gwleidyddol yn bwysicach nag erioed. Mae gan Gymru hanes balch o fod yn genedl heddwch. Rydym yn genedl noddfa. Mae deiseb heddwch menywod Cymru yn enghraifft wych o’r traddodiad Cymreig hynod, oesol hwnnw, a mwynheais ddarllen yr arddangosfa yn yr Eisteddfod am yr hanes y llynedd, yn dathlu 100 mlynedd.

Heddiw, rydym yn byw mewn byd mwy anwadal nag erioed, gyda datblygiadau technolegol yn caniatáu i lawer o weithredoedd rhyfel gael eu cyflawni fel pe baent yn fawr mwy nag efelychiad rhithwir, ond gyda chanlyniadau yr un mor angheuol â gwrthdaro arfog traddodiadol. Mae’r byd anwadal hwnnw’n galw am lais byd-eang dros heddwch, sy'n cynnwys y Senedd hon, a dyna pam fod ein pleidlais ddiweddar dros gadoediad ar unwaith yn Gaza mor bwysig, ac wrth symud ymlaen, dyna pam fod yn rhaid inni barhau i gofio ysbryd menywod Cymru a siarad heddiw o blaid heddwch ac atebion heddychlon.

Diolch yn fawr iawn, a diolch i Sioned hefyd.

Thank you very much, and thank you to Sioned too.

Greenham Common, the grandmothers in Argentina, the women in Iran—these are all places and times where women have played a significant role in bringing peace, long-lasting peace. And if we look at research, it shows that women can change the picture of war all over the world. A study of 40 peace processes in 35 countries over the last three decades showed that when women's groups were able to effectively influence the peace process, an agreement was almost always reached. When women didn't participate, the rate of reaching an agreement was much, much lower. I don't need to say that, really, women play such an important role in bringing around peace, and that's what we must celebrate as well as these wonderful women who left Wales.

Comin Greenham, y neiniau yn yr Ariannin, y menywod yn Iran—mae'r rhain oll yn lleoedd ac yn adegau lle mae menywod wedi chwarae rhan arwyddocaol wrth sicrhau heddwch hirbarhaol. Ac os edrychwn ar ymchwil, mae'n dangos y gall menywod newid y darlun o ryfel ledled y byd. Dangosodd astudiaeth o 40 o brosesau heddwch mewn 35 o wledydd dros y tri degawd diwethaf y deuir i gytundeb bron bob amser pan oedd grwpiau menywod yn gallu dylanwadu’n effeithiol ar y broses heddwch. Pan nad oedd menywod yn rhan o'r broses, roedd y gyfradd a ddeuai i gytundeb yn llawer iawn is. Nid oes angen imi ddweud bod menywod yn chwarae rhan mor bwysig wrth sicrhau heddwch, a dyna mae'n rhaid inni ei ddathlu, yn ogystal â'r menywod gwych hyn a adawodd Gymru.

Diolch yn fawr iawn i chi i gyd.

Thank you very much to you all.

Diolch am y ddadl yma, achos dwi'n cofio nôl yn 2007, ddaru i fi gyflwyno darlith yng Nghaernarfon ynghylch heddwch a hanes heddwch, ac mae gan Gymru hanes balch iawn mewn heddwch. Ac yn gwneud yr ymchwil, roeddwn i'n darllen am Evan Rees, ysgrifennydd cyntaf y Gymdeithas Heddwch, nôl yn 1816; darllen am yr apostol heddwch o Dregaron, Henry Richard—dyn mawr, wrth gwrs, ar y pryd; a George M.Ll. Davies, cymeriad mawr arall. Ond yn gwbl nodweddiadol o unrhyw lyfrau hanes, dynion oedden nhw i gyd, ac roedd y menywod ar goll o'n hanes ni, tan, wrth gwrs, i rywun feddwl am chwiorydd Greenham, mam yn eu plith, oedd wedi sefyll fyny dros heddwch byd-eang, a nawr hyn, sydd wedi dod i'r golwg, yr hyn roeddet ti, Sioned, yn sôn amdano, sef y chwiorydd yma oedd wedi sicrhau bod y ddeiseb yma mor llwyddiannus, gan fynd â hi i America a rhoi'r achos heddwch ymlaen.

Felly, mae gan draddodiad heddwch hanes balch fan hyn yng Nghymru, a heddiw rŷn ni'n gweld pobl fel Awel Irene, Mererid Hopwood, Jill Evans, Bethan Siân Jones, ac yn y blaen, yn gwthio'r agenda ymlaen, a'r academi heddwch wedi cael ei chreu oherwydd y gwaith gan y chwiorydd hynny. Felly, mae'r traddodiad yna'n parhau. Dwi mor falch ohono fo, a dyna pam fod yn rhaid i ni fan hyn yn Senedd genedlaethol Cymru barhau i sefyll fyny dros heddwch byd-eang, a gwneud yn siŵr bod ein Llywodraeth ni hefyd yn gwneud yr un peth a sicrhau bod Cymru yn sefyll lan dros drueiniaid Gaza ac Wcráin, fel mae'r Llywodraeth wedi gwneud heddiw. Diolch yn fawr i ti, Sioned.

Thank you for this debate, because I remember back in 2007, I gave a lecture in Caernarfon on peace and the history of peace, and Wales has a very proud tradition of peace. And in doing the research, I read about Evan Rees, the first secretary of the Peace Society, back in 1816; the apostle of peace from Tregaron, Henry Richard—a great man of the time; and George M.Ll. Davies, another big character. But quite characteristic of all our history, they were all men, and the women were missing from our history, until, of course, one thought about the sisters of Greenham Common, my mother was one of them, who stood up for global peace, and now this, which has emerged, what you, Sioned, were talking about, namely the sisters who had ensured that this petition was so successful, and had taken it to America to put the case for peace.

So, we have a proud tradition of campaigning for peace here in Wales, and here we see people like Awel Irene, Mererid Hopwood, Jill Evans, Bethan Siân Jones, and so on, pushing that agenda forward, and the peace academy created because of the work undertaken by those sisters. So, that tradition is continuing. I'm so proud of it, and that's why we here in the national Parliament of Wales must continue to stand up for global peace, and to ensure that our Government does likewise and ensures that Wales does stand up for Gaza and Ukraine, as the Government has done today. Thank you, Sioned.

Diolch, Sioned, am ddod â hyn ger ein bron. Mae o mor bwysig ein bod ni'n diolch i bawb sydd wedi bod ynghlwm efo'r prosiect yma. Ond hefyd mae'n ein hatgoffa ni pa mor bwysig ydy ein casgliadau cenedlaethol ni, a'r sgiliau sydd o fewn y llyfrgell genedlaethol ac ati, sy'n caniatáu i'r prosiect yma ddigwydd. Dŷn ni wedi clywed bygythiadau oherwydd y toriadau sydd i'r llyfrgell genedlaethol. Mae'n rhaid inni ddiogelu'n treftadaeth, oherwydd mae'r cysylltiad pwerus rhyngot ti yn bersonol a'r ddeiseb yna—meddylia fod pawb, pob merch ifanc yng Nghymru sydd efo perthynas, yn cael canfod hynny, a beth fyddai hynny'n golygu o ran democratiaeth, yr ymdeimlad yma fod gan bawb rym a llais, beth bynnag fo'u rôl nhw. Mae'n neges bwerus. Mae'n rhaid inni warchod ein treftadaeth ni oherwydd beth mae'n golygu ar gyfer rŵan, ac yn y cyd-destun rhyngwladol, mae'n allweddol bwysig ein bod ni'n deall nad Cymru fach mohonom ni—Cymru fawr lle mae llais pawb yn cyfrif, a dyna rym y ddeiseb yma i'n hysgogi ni bod yn rhaid inni godi llais rŵan hefyd. 

Thank you, Sioned, for bringing this forward. It is so very important that we do thank everyone who's been involved with this project. But also it reminds us how important our national collections are, and the skills that we have within the national library and so on that allow this project to move forward. We've heard of the threats because of cuts in the national library. We must safeguard our heritage, because there's a powerful link between you personally and that petition —just imagine that every young woman and girl in Wales who has a relative in that petition could discover that, and what that would mean for democracy and this feeling that everyone has power and a voice, whatever their role. It's a powerful message. We must safeguard our heritage because of what it means today, and in the international context, it's crucial that we do understand that we're not just little old Wales—we're a great nation where everyone's voice counts, and that's the power of this petition to encourage us that we must raise our voice now too.

18:20

Y Prif Weinidog nawr i ymateb i'r ddadl. Mark Drakeford. 

The First Minister now to reply to the debate. Mark Drakeford. 

Llywydd, diolch yn fawr, a diolch i Sioned Williams a phob un sydd wedi cyfrannu at ddadl bwysig ac ysbrydoledig hefyd. 

Llywydd, thank you very much, and thank you to Sioned Williams and everyone else who has contributed to an important and inspiring debate today. 

Llywydd, I'm looking at a photograph of those four women who took the peace petition across to America. It's at the top of the article that Sioned Williams referred to by Dr Rowan Williams. There they are, the four of them. They are formidable. They are determined looking. And when I first saw the photograph, I knew it reminded me of something, and then I realised it was because I look at them every week across the table at the Cabinet in the Welsh Government. And maybe that is partly because there are direct descendants of those people who were involved. Eluned Morgan's great-aunty Dil was the organiser of the petition in Pembrokeshire, and in the way that Sioned Williams said too, many, many families still today, with this new great resource, will find themselves connected to the actions of that incredible band of women 100 years now ago.

As you've heard, the peace petition was presented to President Calvin Coolidge, 'silent Cal', as he was known as a man of very few words, one of the 16 American Presidents to have Welsh origins. And one of the most moving documents that I've seen in the archive now in Aberystwyth is the women's account of that meeting in the Oval Office in the White House, where President Coolidge reminds them of his own Welsh history and his own Welsh origins. 

Of course, Llywydd, when men and women from Wales went to America in the nineteenth century, they were republicans. They were republicans because they belonged to the great reforming party of Lincoln, who abolished slavery. By the time you get to 1923, Calvin Coolidge himself is a more traditional republican in economic terms, but still a strong supporter of women's suffrage and very stalwart in his support for racial equality. It was his Government that placed the Indian Citizenship Act of 1924 on the statute book in America, the first Act that guaranteed US citizenship to Native Americans.

He was a man of few words, as I said. He called a press conference to announce that he would not stand again for election as President. When all the press were assembled, the door was locked, and he handed out to each one of them a slip of paper that he then invited them to open. They turned it over and it said on it, 'I do not choose to run for President.' When he was asked if he had anything further that he wanted to add, he simply said 'No', and that was the end of the press conference. So, there are some good lessons to learn, I think, even after all those years.

Now, the peace petition was, of course, a reaction to the slaughter of the first world war, a reaction that was profound all over Europe. The Urdd, which we've heard about already this evening—and I'll say a bit more later on—was itself one of a whole swathe of youth movements founded in the shadow of the slaughter. And here in Wales, of course, it was a non-uniform movement—remember the great youth movements of before the war, the Scouts, the Boys' Brigade, the Guides; they were all uniformed movements—and it was a movement open to young men and to young women. It was part of that great world peace movement.

The peace petition has the same genesis, but the peace movement in Wales, as we have heard, has far deeper roots. In that article by Rowan Williams, he reminds us that Annie Hughes Griffiths's first husband was Tom Ellis, the Liberal MP whose statue is to be found still in Bala, that great lost hope of the Cymru Fydd movement, the direct descendent of devolution and the Senedd today. Before Tom Ellis, and overlapping with him, was indeed that great son of Tregaron, Henry Richard, the apostol heddwch, a man who was the secretary to the Peace Society in the great year of European revolutions in 1848, and became the Member of Parliament for Merthyr.

Lywydd, rwy'n edrych ar ffotograff o'r pedair menyw a aeth â'r ddeiseb heddwch draw i America. Mae uwchben yr erthygl gan Dr Rowan Williams y cyfeiriodd Sioned Williams ati. Dyna nhw, y pedair ohonynt. Maent yn anhygoel. Maent yn edrych yn benderfynol. A phan welais y ffotograff gyntaf, roeddwn yn gwybod ei fod yn fy atgoffa o rywbeth, a sylweddolais mai'r rheswm am hynny oedd fy mod yn edrych arnynt bob wythnos ar draws y bwrdd yng Nghabinet Llywodraeth Cymru. Ac efallai fod hynny'n rhannol am fod disgynyddion uniongyrchol i'r bobl hynny. Dil, hen fodryb Eluned Morgan, oedd trefnydd y ddeiseb yn sir Benfro, ac fel y dywedodd Sioned Williams hefyd, bydd llawer iawn o deuluoedd heddiw yn darganfod, gyda’r adnodd gwych newydd hwn, fod ganddynt gysylltiad â gweithredoedd y criw anhygoel hwnnw o fenywod 100 mlynedd yn ôl.

Fel y clywsoch, cyflwynwyd y ddeiseb heddwch i’r Arlywydd Calvin Coolidge, 'silent Cal', fel y'i gelwid am ei fod yn ŵr cynnil ei eiriau, un o’r 16 o Arlywyddion America o dras Cymreig. Ac un o’r dogfennau mwyaf trawiadol a welais yn yr archif yn Aberystwyth nawr yw hanes y menywod am y cyfarfod yn y Swyddfa Hirgron yn y Tŷ Gwyn, lle mae’r Arlywydd Coolidge yn eu hatgoffa o’i hanes Cymreig a’i linach Gymreig ei hun.

Wrth gwrs, Lywydd, pan aeth dynion a menywod o Gymru i America yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg, roeddent yn weriniaethwyr. Roeddent yn weriniaethwyr am eu bod yn perthyn i blaid ddiwygio Lincoln, a ddiddymodd gaethwasiaeth. Erbyn cyrraedd 1923, roedd Calvin Coolidge ei hun yn weriniaethwr mwy traddodiadol mewn termau economaidd, ond roedd yn dal i fod yn gefnogwr cryf i'r bleidlais i fenywod ac yn selog iawn ei gefnogaeth i gydraddoldeb hiliol. Ei Lywodraeth ef a roddodd Ddeddf Ddinasyddiaeth yr Indiaid 1924 ar y llyfr statud yn America, y Ddeddf gyntaf i warantu dinasyddiaeth yr Unol Daleithiau i Americanwyr Brodorol.

Roedd yn ŵr cynnil ei eiriau, fel y dywedais. Galwodd gynhadledd i'r wasg i gyhoeddi na fyddai'n sefyll eto i'w ethol yn Arlywydd. Pan oedd y wasg wedi ymgynnull, cafodd y drws ei gloi, a rhoddodd ddarn o bapur i bob un ohonynt, a'u gwahodd i'w agor. Fe wnaethant droi'r papur drosodd, ac arno, roedd yn dweud, 'Nid wyf yn dewis cynnig am yr Arlywyddiaeth.' Pan ofynnwyd iddo a oedd ganddo unrhyw beth pellach yr hoffai ei ychwanegu, dywedodd, yn syml iawn, 'Nac oes', a dyna ddiwedd y gynhadledd i'r wasg. Felly, rwy'n credu bod gwersi da i’w dysgu, hyd yn oed ar ôl yr holl flynyddoedd.

Nawr, roedd y ddeiseb heddwch, wrth gwrs, yn adwaith i gyflafan y rhyfel byd cyntaf, adwaith a oedd yn ddwys iawn ledled Ewrop. Roedd yr Urdd, y clywsom amdani eisoes heno—ac fe ddywedaf fwy amdani yn y man—ei hun yn un o lu o fudiadau ieuenctid a sefydlwyd yng nghysgod y gyflafan. Ac yma yng Nghymru, wrth gwrs, roedd yn fudiad di-iwnifform—fe gofiwch am y mudiadau ieuenctid mawr cyn y rhyfel, y Sgowtiaid, Brigâd y Bechgyn, y Geidiaid; roedd pob un ohonynt yn fudiadau iwnifform—ac roedd yn fudiad a oedd yn agored i ddynion a menywod ifanc. Roedd yn rhan o'r mudiad heddwch byd-eang gwych hwnnw.

Yr un tarddiad sydd i’r ddeiseb heddwch, ond mae gan y mudiad heddwch yng Nghymru, fel y clywsom, wreiddiau llawer dyfnach. Yn yr erthygl gan Rowan Williams, mae’n ein hatgoffa mai gŵr cyntaf Annie Hughes Griffiths oedd Tom Ellis, yr AS Rhyddfrydol y ceir cerflun ohono yn y Bala o hyd, y gobaith coll mawr hwnnw o fudiad Cymru Fydd, mudiad a oedd yn rhagflaenydd i ddatganoli ac i’r Senedd heddiw. Cyn Tom Ellis, ac yn gyfoeswr iddo yn wir, oedd y brodor o Dregaron, Henry Richard, yr apostol heddwch, gŵr a fu’n ysgrifennydd i’r Gymdeithas Heddwch ym mlwyddyn y chwyldroadau Ewropeaidd yn 1848, ac a ddaeth yn Aelod Seneddol dros Ferthyr Tudful.

The early 1920s were a time of enormous flux. Here in Wales, in 1921 you have the election at the Caerphilly by-election of the first MP who had been a conscientious objector during the first world war. Extraordinary, isn’t it, to think of Morgan Jones, who had spent the first world war imprisoned in Wormwood Scrubs, and only three years later was elected as the Labour MP for Caerphilly, and on that peace prospect. There’s a great biography of him by his successor, Wayne David, if colleagues haven’t had a chance to see that. That’s 1921. In 1922 the foundation of Urdd Gobaith Cymru. In 1923 the peace petition, and in 1924 the publication of it at the White House, and publication of one of the first pamphlets produced by the Welsh national council of the League of Nations. That pamphlet is a tribute to and a life of Henry Richard, and is produced by that council, chaired by David Davies Llandinam, Lord Davies, who funded the Temple of Peace, which we’ve heard about this evening as well. The petitioners and the petition draw on that very rich heritage of Welsh engagement in movements for peace.

But I do think that we ought to pause for a moment, because there is more than one strand in Welsh history too. Just as women from Swansea went to Cincinnati to be part of the freedom trail of slaves in America, so the end of the first world war in Wales was marked by race riots in both Newport and in Cardiff. A war that began, as Aled Eirug says in his book, The Opposition to the Great War in Wales 1914-1918, by showing just how quickly the pacifist tradition of nineteenth-century Welsh nonconformity was overturned in that initial enthusiasm for the great war. There in 1914 the National Eisteddfod was given over to celebrating the entry of the United Kingdom into the great war. St David’s Day that year was given over to fundraising for the war effort. In 1916 the only Welsh person ever to become Prime Minister was David Lloyd George, and he was appointed in order to lead Wales and the United Kingdom through the war. As I say, the war ended as it had begun—it began with Ivor Novello, a native of Cowbridge Road in my own constituency, whose lyrics and song, ‘Keep the Home-Fires Burning’, dominated popular culture in the opening of the war.

‘They were summoned from the hillside, / They were called in from the glen, / And the country found them ready / At the stirring call for men’.

Yes, Wales has a proud history of our investment in movements for peace, but there’s more than one strand in Welsh history, and we don’t do it justice if we simply look away from the fact that, in many places and in many times, the enthusiasm for warfare has also been part of our history.

Llywydd, to return to the main story, as Mabon ap Gwynfor said, if you’re not careful, when you start  talking about this period in our history, you end up talking, as I have done so far, all about men. And yet this was a history of women, out there collecting for that peace petition. So, I want to mention just three women out of many others who could have been mentioned, to mark that wider contribution.

Roedd y 1920au cynnar yn gyfnod o newid aruthrol. Yma yng Nghymru, ym 1921, yn is-etholiad Caerffili, etholwyd yr AS cyntaf a fu’n wrthwynebydd cydwybodol yn ystod y rhyfel byd cyntaf. Mae'n anhygoel meddwl, onid yw, am Morgan Jones, a dreuliodd y rhyfel byd cyntaf yn y carchar yn Wormwood Scrubs, a chwta dair blynedd yn ddiweddarach, fe'i hetholwyd yn AS Llafur dros Gaerffili, ac ar sail y dyhead hwnnw am heddwch. Mae bywgraffiad gwych ohono gan ei olynydd, Wayne David, os nad yw fy nghyd-Aelodau wedi cael cyfle i'w ddarllen. Roedd hynny ym 1921. Ym 1922, sefydlwyd Urdd Gobaith Cymru. Ym 1923, y ddeiseb heddwch, ac ym 1924, ei chyhoeddi yn y Tŷ Gwyn, a chyhoeddi un o'r pamffledi cyntaf a luniwyd gan gyngor cenedlaethol Cymru o Gynghrair y Cenhedloedd. Mae’r pamffled hwnnw’n deyrnged i fywyd Henry Richard, ac fe’i cynhyrchwyd gan y cyngor hwnnw, dan gadeiryddiaeth David Davies Llandinam, yr Arglwydd Davies, a ariannodd y Deml Heddwch, y clywsom amdani heno hefyd. Mae'r deisebwyr a'r ddeiseb yn rhan o'r dreftadaeth gyfoethog iawn honno o ymwneud y Cymry mewn mudiadau heddwch.

Ond credaf y dylem oedi am eiliad, gan fod mwy nag un edefyn yn hanes Cymru hefyd. Yn union fel yr aeth menywod o Abertawe i Cincinnati i fod yn rhan o lwybr rhyddid caethweision yn America, dilynwyd diwedd y rhyfel byd cyntaf yng Nghymru gan derfysgoedd hil yng Nghasnewydd ac yng Nghaerdydd. Rhyfel a ddechreuodd, fel y dywed Aled Eirug yn ei lyfr, The Opposition to the Great War in Wales 1914-1918, drwy ddangos pa mor gyflym y cafodd traddodiad heddychlon anghydffurfiaeth Gymreig y bedwaredd ganrif ar bymtheg ei wyrdroi yn y brwdfrydedd cychwynnol hwnnw dros y rhyfel mawr. Ym 1914, ni chynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol oherwydd y dathliadau wrth i'r Deyrnas Unedig ymuno â'r rhyfel mawr. Nod dydd Gŵyl Dewi y flwyddyn honno oedd codi arian ar gyfer ymdrech y rhyfel. Ym 1916, penodwyd yr unig Gymro erioed i ddod yn Brif Weinidog y DU, David Lloyd George, a chafodd ei benodi er mwyn arwain Cymru a’r Deyrnas Unedig drwy’r rhyfel. Fel y dywedaf, daeth y rhyfel i ben fel y dechreuodd—dechreuodd gydag Ivor Novello, brodor o Heol y Bont-faen yn fy etholaeth i, yr oedd ei eiriau a’i gân, 'Keep the Home-Fires Burning', yn hynod boblogaidd yn nyddiau cynnar y rhyfel.

'They were summoned from the hillside, / They were called in from the glen, / And the country found them ready / At the stirring call for men'.

Oes, mae gan Gymru hanes balch o ymwneud â mudiadau heddwch, ond mae mwy nag un edefyn yn hanes Cymru, ac nid ydym yn gwneud cyfiawnder â'n hanes os ydym yn anwybyddu'r ffaith, mewn sawl man ac ar sawl achlysur, fod brwdfrydedd dros ryfela hefyd wedi bod yn rhan o'n hanes.

Lywydd, i ddychwelyd at y brif stori, fel y dywedodd Mabon ap Gwynfor, os nad ydych chi'n ofalus, pan ddechreuwch sôn am y cyfnod hwn yn ein hanes, rydych chi'n tueddu i siarad am ddynion yn unig, fel y gwnes i hyd yma. Ac eto, hanes menywod oedd hwn, menywod allan yn casglu llofnodion ar gyfer y ddeiseb heddwch honno. Felly, hoffwn sôn am dair menyw o blith nifer o rai eraill y gellid bod wedi sôn amdanynt, i nodi’r cyfraniad ehangach hwnnw.

The Temple of Peace was opened in 1938, so it's less than two years before the outbreak of the second world war. It was opened by Mrs Minnie James of Dowlais, a woman who had lost all three of her sons in the conflict between 1914 and 1918. She said this on the steps of the Temple of Peace:

'In the name of the women of Wales it is my privilege to open the building. I dedicate it to the memorial to those gallant men of all nations who gave their lives in the war that was to end war.'

Well, I think, as Mabon said, it didn't at all, and it didn't within very short order, but that didn't mean that the efforts of the petitioners and the efforts of Minnie James and those who stood alongside her on the steps that day were not serious and significant.

The first woman MP with Welsh connections is often overlooked in our own history. We forget that Edith Picton-Turbervill, who was a Member of Parliament for the Wrekin just across the border in that short Labour Government of 1929 to 1931, came originally from Ewenny Priory in the Vale of Glamorgan. She was from an aristocratic family, but she was a socialist and she was a suffragette and her brief period in the House of Commons was largely dedicated to the pursuit of women's issues. She is probably the first woman from Wales ever to get a piece of legislation onto the statute book, when she promoted and persuaded the House of Commons to pass the Sentence of Death (Expectant Mothers) Bill, which successfully abolished the death penalty for expectant women in the United Kingdom.

And, just for a moment—because, as Sioned said, this can be an emotional journey when we think of these lives and what they did and what they meant—I'm going to, just for moment, say something about Mrs Morgan. So, I came to Cardiff in 1979, and, very early in the 1990s, a benign group of magistrates decided that a 12-year-old child called John Morgan needed help, and the help that he got came in the unlikely appearance of me, in my early 20s. I would go, every week, up the many flights of the block of flats on the Hollybush estate in Whitchurch, because John lived with his grandmother, Mrs Morgan, who was as old as the century, and, in her early 80s, she had taken on the care of her grandson. And I wasn't much use to John, I don't think, but I hope I was at least a bit of help to Mrs Morgan, if only because I was an audience for the stories that she was always keen to tell. And when I sat in her front room, there were always two things that she needed to tell me. The first was of her deep and abiding dislike of Prime Minister Margaret Thatcher. I thought I disliked Mrs Thatcher, but Mrs Morgan could outdo me on any week. And the second story that she wanted to tell me was always of how, as a 16-year old, in 1916, she would get on a tram in Cardiff and travel down to the bay to work in a munitions factory as part of the war effort. Mrs Morgan was a suffragette who'd gone on marches in Cardiff, and she was a socialist too. She was absolutely one of those people who you imagine signing that peace petition, and, well into our own lifetimes, those people were still fighting the good fight for the progressive causes that the petitioners themselves had assembled to promote back in the 1920s.

Where does all that lead us to today, Llywydd? Well, it leads us to a Wales that I think does still remain dedicated to the cause of peace, a nation of sanctuary, our future generations legislation, our investment in the Academi Heddwch, with its annual peace lecture, the investment we make in the Taith programme to allow young people from Wales to meet young people from other parts of the world, and to welcome young people from other parts of the world here to Wales. And, of course, the ongoing work of the Urdd. Now, I was lucky enough to go with the Urdd to the Nobel Peace Center in 2022 to celebrate the one hundredth peace message, the message of peace and goodwill from the young people of Wales to the young people of the world. That message reached an astonishing 10 million other people around the world. This year, of course, the Urdd intend the peace petition to be the subject of that annual message in 2024.

Llywydd, I wanted to end with two contrasting stories, both from just the last couple of months. In the autumn of last year, I went to Glynneath. I went to a service, a service that, as the order of service said, was a service to remember and acknowledge the shame and the injustice meted out to Private William Jones during that first world war. One of Kitchener's recruits to the army, a member of the ninth battalion Royal Welch Fusiliers, he arrived back at Neath on a journey that nobody could understand and he couldn't account for. He had run away from the war. He was arrested by Welsh people. He was handed over to the authorities. He was—I must think of the right word—he was executed as a deserter in the first world war. He was 17 years old, and, more than 100 years later, and thanks to the fantastic work of that local historian and campaigner Robert King, his name was put on to the memorial there in Glynneath with all those others from that village who had lost their lives in the first world war. There is his commemoration.

Only a couple of months later, a blue plaque was placed in Aberystwyth, a blue plaque to commemorate the work of the petitioners and all those people who they enthused across Wales to put their names to that petition, another side of Welsh history, another side of our relationship with warfare and with peace. There, in a couple of months, the worst and the best of our history. I'm sure that it is the ambition of most Senedd Members that, in our time, and when we have that opportunity, we would like to be on the best side of our history. That's why this short debate has been so worthwhile this afternoon. Llywydd, diolch yn fawr.

Agorwyd y Deml Heddwch ym 1938, felly lai na dwy flynedd cyn dechrau'r Ail Ryfel Byd. Fe'i hagorwyd gan Mrs Minnie James o Ddowlais, menyw a gollodd ei thri mab yn y rhyfel rhwng 1914 a 1918. Dywedodd hyn ar risiau'r Deml Heddwch:

'Yn enw menywod Cymru mae'n fraint gennyf agor yr adeilad. Rwy'n ei gyflwyno er cof am y dynion dewr o bob gwlad a roddodd eu bywydau yn y rhyfel a oedd i fod i roi diwedd ar ryfeloedd.'

Wel, fel y dywedodd Mabon, ni wnaeth hynny o gwbl, fel y gwelwyd yn fuan iawn wedyn, ond nid oedd hynny'n golygu nad oedd ymdrechion y deisebwyr ac ymdrechion Minnie James a'r rhai a safai wrth ei hochr ar y grisiau y diwrnod hwnnw yn rhai pwysig ac arwyddocaol.

Mae'r AS benywaidd cyntaf sydd â chysylltiadau Cymreig yn aml yn cael ei hanwybyddu yn ein hanes ein hunain. Rydym yn anghofio bod Edith Picton-Turbervill, a oedd yn Aelod Seneddol dros y Wrekin ychydig dros y ffin yn y Llywodraeth Lafur fer honno rhwng 1929 a 1931, yn dod yn wreiddiol o Briordy Ewenni ym Mro Morgannwg. Roedd hi'n dod o deulu aristocrataidd, ond roedd hi'n sosialydd ac roedd hi'n swffragét a threuliodd ei chyfnod byr yn Nhŷ'r Cyffredin i raddau helaeth yn mynd ar drywydd materion menywod. Mae'n debyg mai hi yw'r fenyw gyntaf o Gymru erioed i gael darn o ddeddfwriaeth ar y llyfr statud, pan aeth ati i hyrwyddo a pherswadio Tŷ'r Cyffredin i basio Bil Dedfryd o Farwolaeth (Mamau Beichiog), a lwyddodd i ddiddymu'r gosb eithaf i fenywod beichiog yn y Deyrnas Unedig.

Ac am eiliad—oherwydd, fel y dywedodd Sioned, gall hon fod yn daith emosiynol pan feddyliwn am y bywydau hyn a'r hyn a wnaethant a'r hyn yr oeddent yn ei olygu—rwy'n mynd i ddweud rhywbeth, am eiliad, am Mrs Morgan. Fe ddeuthum i Gaerdydd ym 1979, ac yn gynnar iawn yn y 1990au, penderfynodd grŵp hynaws o ynadon fod angen help ar blentyn 12 oed o'r enw John Morgan, a daeth yr help annhebygol iawn a gafodd drwy fy ymddangosiad i, yn fy ugeiniau cynnar. Bob wythnos, byddwn yn esgyn y lloriau niferus yn y bloc o fflatiau ar ystad Hollybush yn yr Eglwys Newydd, oherwydd roedd John yn byw gyda'i nain, Mrs Morgan, a oedd mor hen â'r ganrif, ac yn ei 80au cynnar, roedd hi wedi dod i ofalu am ei hŵyr. Ac nid wyf yn meddwl imi fod yn llawer o help i John, ond rwy'n gobeithio fy mod wedi rhoi ychydig bach o help i Mrs Morgan, pe bai ond am fy mod i'n gynulleidfa i'r straeon yr oedd hi bob amser yn awyddus i'w hadrodd. A phan oeddwn i'n eistedd yn ei hystafell fyw, roedd yna ddau beth roedd hi angen eu dweud wrthyf bob amser. Y cyntaf oedd ei hatgasedd dwfn a pharhaus tuag at y Prif Weinidog Margaret Thatcher. Roeddwn i'n ystyried Mrs Thatcher yn atgas, ond roedd atgasedd Mrs Morgan yn ddyfnach na fy un i bob tro. A'r ail stori roedd hi am ei hadrodd oedd sut y byddai hi, fel merch 16 oed, ym 1916, yn mynd ar dram yng Nghaerdydd ac yn teithio i lawr i'r bae i weithio mewn ffatri arfau fel rhan o ymdrech y rhyfel. Roedd Mrs Morgan yn swffragét a oedd wedi mynd ar orymdeithiau yng Nghaerdydd, ac roedd hi'n sosialydd hefyd. Roedd hi'n bendant yn un o'r bobl hynny rydych chi'n eu dychmygu'n arwyddo'r ddeiseb heddwch, ac ymhell i mewn i'n bywydau ni, roedd y bobl hynny'n dal i ymladd dros yr achosion blaengar yr oedd y deisebwyr eu hunain wedi ymgynnull i'w hyrwyddo yn ôl yn y 1920au.

I ble mae hyn oll yn ein harwain ni heddiw, Lywydd? Wel, mae'n ein harwain at Gymru sydd, yn fy marn i, yn parhau i fod yn ymroddedig i achos heddwch, cenedl noddfa, ein deddfwriaeth cenedlaethau'r dyfodol, ein buddsoddiad yn yr Academi Heddwch, gyda'i darlith heddwch flynyddol, y buddsoddiad a wnawn yn rhaglen Taith i alluogi pobl ifanc o Gymru i gyfarfod â phobl ifanc o rannau eraill o'r byd, ac i groesawu pobl ifanc o rannau eraill o'r byd yma i Gymru. A gwaith parhaus yr Urdd wrth gwrs. Nawr, roeddwn i'n ddigon ffodus i fynd gyda'r Urdd i Ganolfan Heddwch Nobel yn 2022 i ddathlu'r canfed neges heddwch, neges heddwch ac ewyllys da gan bobl ifanc Cymru i bobl ifanc y byd. Cyrhaeddodd y neges honno 10 miliwn o bobl eraill ledled y byd. Eleni, wrth gwrs, bwriad yr Urdd yw i'r ddeiseb heddwch fod yn destun y neges flynyddol yn 2024.

Lywydd, roeddwn i eisiau gorffen gyda dwy stori gyferbyniol, y ddwy o'r ychydig fisoedd diwethaf. Yn ystod yr hydref y llynedd, euthum i Lyn-nedd. Euthum i wasanaeth, gwasanaeth a oedd, fel y dywedai'r daflen, yn un i gofio a chydnabod y cywilydd a'r anghyfiawnder a ddioddefodd y Preifat William Jones yn ystod y rhyfel byd cyntaf. Roedd yn un o recriwtiaid Kitchener i'r fyddin, yn aelod o nawfed fataliwn y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig, a chyrhaeddodd yn ôl i Gastell-nedd ar daith na allai neb ei deall ac na allai roi cyfrif amdani. Roedd wedi dianc o'r rhyfel. Cafodd ei arestio gan Gymry. Cafodd ei drosglwyddo i'r awdurdodau. Cafodd—mae'n rhaid imi feddwl am y gair cywir—cafodd ei ddienyddio fel enciliwr yn y rhyfel byd cyntaf. Roedd yn 17 mlwydd oed, a fwy na 100 mlynedd yn ddiweddarach, a diolch i waith gwych yr hanesydd lleol a'r ymgyrchydd Robert King, rhoddwyd ei enw ar y gofeb yno yng Nglyn-nedd gyda'r holl rai eraill o'r pentref hwnnw a gollodd eu bywydau yn y rhyfel byd cyntaf. Dyna ei goffadwriaeth.

Ychydig fisoedd yn ddiweddarach, gosodwyd plac glas yn Aberystwyth, plac glas i goffáu gwaith y deisebwyr a'r holl bobl yr oeddent wedi eu cymell ledled Cymru i roi eu henwau ar y ddeiseb honno, ochr arall i hanes Cymru, ochr arall i'n perthynas â rhyfela a heddwch. Mewn mis neu ddau, dyna'r gwaethaf a'r gorau o'n hanes. Rwy'n siŵr mai uchelgais y rhan fwyaf o Aelodau'r Senedd yw y byddem, yn ein hamser ni, a phan gawn y cyfle hwnnw, yn hoffi bod ar ochr orau ein hanes. Dyna pam mae'r ddadl fer hon wedi bod mor werthfawr y prynhawn yma. Lywydd, diolch yn fawr.

18:35

Diolch yn fawr i'r Prif Weinidog, a diolch i bawb am gyfrannu i'r ddadl arbennig yna. Nos da i chi i gyd.

Thank you to the First Minister, and to everyone who contributed to that very special debate. Good night.

Daeth y cyfarfod i ben am 18:39.

The meeting ended at 18:39.