Y Cyfarfod Llawn

Plenary

24/01/2024

Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.

Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Dirprwy Lywydd (David Rees) yn y Gadair. 

1. Cwestiynau i’r Gweinidog Cyllid a Llywodraeth Leol

Prynhawn da a chroeso i'r Cyfarfod Llawn. Yr eitem gyntaf y prynhawn yma fydd y cwestiynau i'r Gweinidog Cyllid a Llywodraeth Leol, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Samuel Kurtz.

Prosiectau Ynni Adnewyddadwy

1. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'u cael gyda'r Gweinidog Newid Hinsawdd ynghylch cymorth ariannol i gynghorau i hwyluso'r gwaith o gyflawni prosiectau adnewyddadwy yng Ngorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro? OQ60565

Rwy’n cael trafodaethau rheolaidd gyda chyd-Weinidogion ar gyllideb Llywodraeth Cymru, ac rydym yn cynorthwyo awdurdodau lleol i gynyddu cynhyrchiant ynni adnewyddadwy drwy gefnogi porthladdoedd rhydd, bargeinion twf, buddsoddi mewn cynlluniau ynni ardaloedd lleol, a darparu cyllid uniongyrchol drwy fentrau megis gwasanaeth ynni Llywodraeth Cymru.

Diolch am eich ymateb, Weinidog. Yr wythnos diwethaf, croesawais fyfyrwyr o gwrs Destination Renewables Coleg Sir Benfro i’r Senedd i sgwrsio gyda nhw am eu cwrs a pha mor bwysig yw hi fod llywodraeth leol yn gweithio gyda Llywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU i gyflawni prosiectau ynni adnewyddadwy ar raddfa fawr. Dangosodd yr ymweliad i bob un ohonom pa mor bwysig yw hi fod polisi a gwleidyddiaeth yn gweithio mewn synergedd gyda’r diwydiant i ddarparu cyfleoedd lleol i’n pobl ifanc mewn addysg a chyflogaeth. Er mwyn sicrhau bod y gadwyn gyflenwi ar waith, Weinidog, mae angen i Lywodraeth Cymru sicrhau bod y cymorth angenrheidiol yno i awdurdodau lleol, sydd ar lawr gwlad ac sy’n gwireddu anghenion y gymuned leol yn llwyr fel y gallant, yn eu tro, gefnogi ein pobl ifanc, fel y rheini sy’n astudio ar gwrs Destination Renewables yng Ngholeg Sir Benfro, i gyflawni eu nodau addysgol a gyrfaol. Felly, Weinidog, sut mae Llywodraeth Cymru, drwoch chi a’r Gweinidog newid hinsawdd, yn cefnogi awdurdodau lleol i’w galluogi i ddarparu’r cyfleoedd hyn i’n pobl ifanc ac i sicrhau bod pob haen o lywodraeth—llywodraeth leol, Llywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU—yn cydweithio i gyflawni’r prosiectau ynni adnewyddadwy strategol bwysig hyn?

Rwy’n ddiolchgar iawn am eich cwestiwn a’r gydnabyddiaeth rwy'n ei rhannu fod yn rhaid i bob haen o lywodraeth weithio gyda’i gilydd i wneud y gorau o’r cyfleoedd adnewyddadwy sydd gennym yma yng Nghymru. Credaf fod ynni gwynt arnofiol ar y môr yn un maes penodol a fyddai’n bwysig i’r Aelod, i’w etholwyr ac i’r bobl ifanc sy’n astudio cwrs Destination Renewables. Credaf fod y gwaith a wnawn gyda’r diwydiant, Ystad y Goron a Llywodraeth y DU i wneud ffermydd gwynt arnofiol ar y môr yn realiti yn wirioneddol bwysig, ac rydym yn gweithio’n galed iawn ar hynny, ac yn arbennig, mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi ein porthladdoedd yn y broses o sicrhau cyllid o gynllun buddsoddi £160 miliwn Llywodraeth y DU mewn gweithgynhyrchu ynni gwynt ar y môr. Ni fydd hynny’n ddigon ar gyfer yr hyn sydd ei angen ar y sector, ond fe fydd yn bwysig. Ond mae sir Benfro yn gwbl ganolog i’r cyfleoedd hyn ac mae gennym bedwar prosiect profi ac arddangos yn cael eu hadolygu gan Ystad y Goron yn y môr Celtaidd ar hyn o bryd. Ac yn ogystal â hynny, mae Blue Gem Wind wedi derbyn trwydded gwely'r môr gan Ystad y Goron i ddatblygu fferm wynt arnofiol ar y môr oddi ar arfordir sir Benfro hefyd. Felly, mae sir Benfro yn gwbl ganolog i'r cyfleoedd hyn ac mae'n wych gweld y bobl ifanc hynny'n cymryd rhan, ac wrth gwrs, rydym yn awyddus i weithio'n agos iawn gydag awdurdodau lleol i wireddu'r manteision hynny. Ac enghraifft arall o ble rydym yn gweithio ar y cyd mewn ffyrdd pwysig yw'r agenda porthladdoedd rhydd, a hefyd y parthau buddsoddi, y gwn y byddant o ddiddordeb hefyd.

Diwygio Ardrethi Busnes

2. A wnaiff y Gweinidog roi diweddariad ar waith Llywodraeth Cymru ynghylch diwygio ardrethi busnes? OQ60566

Rydym ar y trywydd iawn i gyflawni’r rhaglen o ddiwygiadau a bennais ar gyfer tymor y Senedd hon, gyda nifer o welliannau cychwynnol wedi'u gwneud i gyd-fynd ag ailbrisiad 2023. Mae Bil Cyllid Llywodraeth Leol (Cymru) wedi’i gyflwyno i gyflawni’r ystod o gynigion penodol y gwnaethom ymgynghori arnynt yn 2022.

Diolch am yr ateb hynna, Weinidog.

Mae’r trafodaethau yr wyf i a chyd-aelodau o Blaid Cymru wedi'u cael gyda’r sector lletygarwch wedi bod yn agoriad llygad. Mae UK Hospitality Cymru wedi dweud wrthym y bydd busnes tafarn a bwyty cyffredin £6,800 y flwyddyn yn waeth ei fyd, a gwesty â gwerth ardrethol o £100,000 oddeutu £20,000 yn waeth ei fyd na busnesau tebyg yn Lloegr. Mae UK Hospitality Cymru wedi bod yn ymgyrchu am gymorth gyda diwygio ardrethi busnes ers dros 10 mlynedd. Mae'r strwythur ardrethi hynafol wedi aros yr un fath tra bo'r byd masnachol byd-eang a domestig o'i gwmpas wedi newid yn sylweddol. Nawr, nid oedd y rhyngrwyd yn bodoli pan grëwyd ardrethi annomestig, a bob blwyddyn, wrth i'r bwlch rhwng busnesau briciau a chliciau ymestyn, mae'r anghyfiawnder yn cynyddu. Rydym wedi clywed, wrth gwrs, am y diwygio hwnnw, ond pryd y gall busnesau yng Nghymru ddisgwyl gweld y diwygio hwnnw'n digwydd?

Wel, mae diwygio eisoes yn digwydd wrth gwrs, gan i'r ailbrisiad ddod i rym ym mis Mawrth 2023. Roeddem yn cydnabod bod hynny'n cynnwys rhai materion trosiannol i fusnesau, a dyna pam y rhoesom gynllun cymorth trosiannol pwysig iawn ar waith i helpu busnesau gyda'u biliau yn y cyswllt hwnnw. Ac wrth gwrs, byddwn yn mynd â'r ddeddfwriaeth drwy'r Senedd cyn bo hir. Mae bellach wedi’i gyflwyno, gan symud drwy’r cyfnod craffu. Ac mae hynny, mewn gwirionedd, yn golygu ailbrisiadau amlach, gan ymateb yn benodol i'r pryderon y mae'r sector wedi'u codi gyda ni, ond hefyd gwell llif gwybodaeth rhwng trethdalwyr ac Asiantaeth y Swyddfa Brisio, gan adolygu'r pecyn presennol o ryddhadau ac esemptiadau, a chydnabod bod hynny wedi bod ar waith ers peth amser, ac wedi esblygu, ac mae'n bwysig gwirio ei fod yn dal yn addas at y diben ac yn targedu'r busnesau y mae angen inni eu targedu yn y ffordd gywir, yn ogystal â'r posibilrwydd o amrywio'r lluosydd. Fe fyddwch yn gwybod bod datganiad yr hydref yn Lloegr wedi cynnwys newidiadau i’r lluosydd. Fe wnaethom ninnau newidiadau, ond mewn gwirionedd, dim ond ffyrdd cyfyngedig sydd gennym o newid y lluosydd yma yng Nghymru. Bydd yr hyn y bydd y ddeddfwriaeth yn ei wneud yn caniatáu i ni ei newid, gan ystyried ffactorau eraill efallai, megis daearyddiaeth neu'r math o fusnes, er enghraifft, mewn ffordd na allwn ei wneud ar hyn o bryd. Byddwn hefyd yn gwella cywirdeb rhestrau ardrethu ac yn mynd i'r afael â materion sy'n ymwneud â thwyll ac osgoi talu drwy'r ddeddfwriaeth hefyd. Rwy'n credu ei bod yn ofidus fod Llywodraeth y DU, yn dilyn ymgynghoriad, wedi penderfynu peidio â chyflwyno treth gwerthu ar-lein. Roedd hwnnw’n syniad a gyflwynwyd gan randdeiliaid yng nghyd-destun diwygio ardrethi annomestig. Rwy'n credu bod y penderfyniad hwnnw'n ymwneud â'r pryderon ynghylch cynyddu cymhlethdod a'r risg o greu canlyniadau anfwriadol neu ganlyniadau ystumiedig ac annheg rhwng gwahanol fathau o fodelau busnes. Ond ni chredaf ei fod yn fater y gellir ei anwybyddu. Ni allwn ymdrin â threthi gwerthu ar-lein yng Nghymru gyda’r pwerau sydd gennym, ond rwy'n credu ei fod yn rhywbeth y mae angen i Lywodraeth y DU roi sylw iddo eto mewn rhyw ffordd neu’i gilydd.

13:35

Aberconwy, wrth gwrs, yw’r pot mêl ar gyfer twristiaeth yng Nghymru. Dim ond yr wythnos diwethaf, cafodd Betws-y-coed ei henwi yn gyrchfan orau'r DU ar gyfer gwyliau gartref. Mae twristiaeth yn hanfodol i economi Cymru, gan gyflogi 12 y cant o’n gweithlu, cyfrannu oddeutu £2.4 biliwn at ein cynnyrch domestig gros, a denu dros filiwn o deithwyr rhyngwladol bob blwyddyn. Mae'r potensial ar gyfer twristiaeth yng Nghymru yn sylweddol. Fodd bynnag, mae dan warchae gan Lafur Cymru a Phlaid Cymru, sy’n gwbl wrthwynebus i'n twristiaeth, ein lletygarwch, ac yn wir, ein busnesau. Bydd hyn yn cael effaith ddinistriol ar ein strydoedd mawr a’n niferoedd cyflogaeth. Byddai’r toriad o 35 y cant i ryddhad ardrethi busnes yn cosbi tafarndai a bwytai Cymru hyd at £7,000 yn fwy na busnesau cyfatebol yn Lloegr. Rydym wedi gweld y ffigurau bob wythnos—hyd yn oed yn y flwyddyn newydd hon—ar gyfer busnesau’n cau. Felly, o ystyried y drasiedi hon, a wnewch chi ailystyried y toriad hwn i’r cyllid ar gyfer ein busnesau? A wnewch chi geisio datblygu strategaeth gydlynol ar gyfer mynd i’r afael â’r cylch hunanddinistriol hwn i letygarwch a thwristiaeth yng Nghymru? Ac ar y pwynt a wnaethoch ynglŷn â daearyddiaeth, hoffwn sicrwydd gennych na fydd y rhan fwyaf o fusnesau yng Nghymru, ac yn enwedig y rheini mewn lleoliadau twristiaeth gwirioneddol dda, yn wynebu cynnydd mewn ardrethi o ganlyniad i'ch ailbrisiad. Diolch.

Daeth yr ailbrisiad i rym bron i flwyddyn yn ôl bellach, felly byddwn yn symud i mewn i'r ail flwyddyn. Bu cynnydd yn ardrethi rhai busnesau yng Nghymru, ond fe wnaethom ddarparu cymorth trosiannol i gefnogi’r busnesau hynny. A chredaf, mewn gwirionedd, i'r ailbrisiad gael ei groesawu gan fusnesau, gan eu bod yn cydnabod pwysigrwydd cael ffordd nad yw wedi dyddio o fesur y biliau y dylent fod yn eu talu. Ond mae’r ailbrisiadau aml hefyd wedi’u croesawu, ac roedd hynny’n rhywbeth y gwnaeth y busnesau eu hunain alw amdano. Mae arnaf ofn nad oes modd inni adolygu'r penderfyniad mewn perthynas â chymorth ardrethi busnes ar gyfer y flwyddyn nesaf. Byddwn yn dal i ddarparu oddeutu traean o £1 biliwn o ryddhad ardrethi i fusnesau ledled Cymru. A'r gwir amdani yw mai ychydig iawn o arian ychwanegol a ddarparwyd yn natganiad yr hydref i ddiwallu'r pwysau sy'n ein hwynebu, a phenderfynodd Llywodraeth Cymru, yn y pen draw, fod yn rhaid inni flaenoriaethu ein gwasanaethau cyhoeddus craidd rheng flaen. Gwelsoch y £450 miliwn ychwanegol i’r GIG yng Nghymru. Bydd y GIG yng Nghymru yn cael codiad o 4 y cant yn y gyllideb y flwyddyn nesaf, o gymharu â llai nag 1 y cant dros y ffin yn Lloegr, ac fe wnaethom ddiogelu gwasanaethau llywodraeth leol, fel y dywedasom y byddem yn ei wneud pan gynhaliwyd yr adolygiad o wariant. Felly, mae’r rheini wedi bod yn benderfyniadau anodd iawn, ond yn anffodus, dyna ble rydym arni oherwydd y diffyg cyllid sydd gennym i ddiwallu’r holl anghenion. Hoffwn ddweud hefyd fod y cyllid i fod i ddod i ben ar ddiwedd y flwyddyn ariannol hon, felly yr hyn a wnaethom mewn gwirionedd yw darparu 40 y cant yn ychwanegol o gymorth am flwyddyn arall, yn hytrach na thorri treth na ddylid byth ei hystyried yn rhywbeth parhaol, gan iddi gael ei chyflwyno mewn ymateb i sefyllfaoedd eithriadol yn ystod y pandemig, a sefyllfaoedd eithriadol wedyn drwy'r argyfwng costau byw hefyd.

13:40

Mae trethi eiddo yn amhoblogaidd iawn gyda'r cyfoethog a'r pwerus. Manteision treth eiddo yw ei bod yn anodd ei hosgoi yn gyfreithiol, tra nad yw pobl fel arfer yn cwyno am drethi lle mae'n hawdd lleihau'r taliadau, fel treth gorfforaeth a threth incwm. A yw’r Gweinidog yn cytuno bod yn rhaid i unrhyw ddiwygio ardrethi busnes fod yn gysylltiedig ag eiddo ac yn seiliedig ar drosiant busnesau? Ac wrth wrando ar Radio 4 y bore yma, clywais ein bod wedi gweld cynnydd mewn rhent o dros 20 y cant ar gyfer lleoliadau cerddoriaeth yng Nghymru a Lloegr. Rhenti sy'n cael effaith enfawr, ac os darparwch fwy o ryddhad ardrethi, y cyfan y mae hynny'n ei olygu yw bod y bobl sy'n berchen ar yr adeiladau hyn yn mynd i gael mwy o arian.

Rwy’n ddiolchgar iawn am eich sylwadau, ac mae’r dreth gyngor ac ardrethi annomestig—ein dwy dreth leol—yn seiliedig, wrth gwrs, ar ôl troed yr eiddo, ac fel y cyfryw, maent yn drethi sefydlog iawn, sydd o fantais i ni, ac fel y mae Mike Hedges yn cydnabod, maent yn drethi sydd wedyn yn anodd iawn eu hosgoi. Rydym yn cynnal rhaglen ddiwygio ar gyfer y dreth gyngor ac ardrethi annomestig, ond ochr yn ochr â hynny, rydym yn ystyried sut y gellid cyflwyno treth gwerth tir yn lle ardrethi annomestig, yn ôl pob tebyg, yn y lle cyntaf—yn fwy hirdymor—ond wrth inni wneud y gwaith cwmpasu, mae’n rhaid inni gydnabod bod yn rhaid i unrhyw system newydd fod yn sylweddol well na’r un sydd gennym ar hyn o bryd. Ond yn bendant, mae rhesymau da iawn dros ddefnyddio ardrethi annomestig a’r dreth gyngor fel trethi sefydlog iawn, a rhai na ellir eu hosgoi, fel y maent ar hyn o bryd.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n mynd adeiladu ar rywfaint o'r hyn a ddywedodd Luke, ac mae Janet eisoes wedi gwneud sylwadau. Mae hwn yn fater mor bwysig i ni, ac mae pob un o’n mewnflychau yn dangos hynny ar hyn o bryd. Weinidog, rwy’n deall pa mor anodd yw hi wedi bod i Lywodraethau ledled y byd, wrth iddynt orfod gwneud penderfyniadau anodd iawn ynghylch cyllid, ond mae busnesau Cymru yn y sector lletygarwch yn enwedig, yn erfyn am fwy o gymorth. Rwy'n cael llythyr ar ôl llythyr gan bobl yn fy nghymuned sy'n wirioneddol bryderus, yn gwrthwynebu'r peth. Ac mae ffigurau'n dangos bod hyd at un dafarn yr wythnos yn cau. Mae dros 63 o dafarndai eisoes wedi cael eu gorfodi i gau. Ac mae hyn yn fwy na dwbl y gyfradd o dafarndai sy'n cau yn Lloegr, ac mae'n rhaid bod neges yno yn rhywle. Nid busnesau yn unig yw tafarndai, nage? Maent yn ganolbwynt cymdeithasol i gymunedau, yn enwedig cymunedau gwledig, lle mae unigrwydd yn arbennig o gyffredin. A chan gydnabod y pryderon gwirioneddol hynny, Weinidog—a gwn eich bod yn eu cydnabod—pa ystyriaeth ychwanegol y mae Llywodraeth Cymru yn ei rhoi i ddarparu mwy o gymorth ariannol, neu gymorth ychwanegol ym mha ffordd bynnag, i'r sector hynod bwysig hwn, i gydnabod y dirywiad rwyf newydd ei amlinellu?

Ar hyn o bryd, gyda'r cyllid sydd ar gael i ni, rydym yn darparu'r pecyn cymorth mwyaf hael y gallwn ei ddarparu. Ac nid wyf am beidio â chydnabod, wrth gwrs, y pwysau sydd ar fusnesau, fel y mae'r Aelod wedi'i ddisgrifio, ac fel rydym yn clywed o'n blychau post ein hunain, fel y mae'n ei ddisgrifio hefyd. Wedi dweud hynny, yng Nghymru, dim ond oddeutu 20 y cant o fusnesau mewn gwirionedd sy'n talu eu hawl ardrethi annomestig llawn. Mae cyfran fawr o’r busnesau hynny'n gymwys i gael rhyddhad, ac mewn gwirionedd, mae yna nifer fawr nad ydynt yn talu unrhyw ardrethi o gwbl beth bynnag. Felly, credaf fod y pecyn cymorth sydd gennym—bron i draean o £1 biliwn—yn sylweddol iawn. Mae yno, ac mae ar gael. Ond fel y dywedaf, rydym yn mynd drwy broses ddiwygio, gan edrych ar y pecyn o ryddhadau ac esemptiadau, i sicrhau ei fod wedi'i dargedu fel y byddem yn dymuno iddo fod. Ac rwy'n agored i gael trafodaethau gyda fy nghyd-Aelodau, ac wrth gwrs, gyda'r sector ynglŷn â hynny.

Diolch am hynny, Weinidog. Rwyf wedi gwneud rhywfaint o ymchwil, yn amlwg, fel y buaswn wedi'i wneud, i weld pa mor hael yw ein pecynnau. Ac er bod y gronfa rhyddhad dewisol ar gael i fusnesau llai, pan fyddwch yn edrych ac yn dadansoddi'r hyn sydd ar gael yn Lloegr a'r Alban, mae'n fwy hael yn y ddau le na'r hyn sydd gennym yma. Ac mae'n siomedig felly na fydd cymorth o 75 y cant i'r sector manwerthu, hamdden a lletygarwch yn parhau, gan fy mod yn gwybod cymaint o groeso a gafodd gan fusnesau yn Lloegr. Yn anffodus, o ganlyniad i beidio ag ymestyn hwnnw, gwyddom y bydd busnesau Cymru yn talu bron i 50 y cant yn fwy mewn ardrethi busnes nag yn Lloegr o ganlyniad i’r gwahaniaeth hwnnw. Ac fel y nododd Janet, golyga hynny y bydd tafarn leol gyffredin fwy na £6,500—bron i £7,000—yn waeth ei byd na busnes cyfatebol yn Lloegr, ac mae hyn yn ddinistriol, yn enwedig os ydynt ar y ffin. Felly, o ystyried bod Llywodraeth Cymru wedi derbyn y swm llawn o gyllid canlyniadol Barnett yn sgil penderfyniad Llywodraeth Geidwadol y DU i ymestyn ardrethi busnes i gefnogi’r sector hamdden, manwerthu a lletygarwch yn Lloegr, pam nad yw Llywodraeth Cymru wedi darparu’r un cymorth yma yng Nghymru? Ac a all y Gweinidog ddweud wrthyf at ble y cyfeiriwyd yr arian hwnnw yn lle hynny?

13:45

Fel y nodais yn fy ateb i gwestiwn blaenorol, mae Llywodraeth Cymru yn wynebu pwysau ar ein cyllideb o £1.3 biliwn, yn yr ystyr fod ein cyllideb yn werth cymaint â hynny’n llai na phan y’i gosodwyd gyntaf. Yr her yn hynny o beth, felly, yw nodi cyfres o flaenoriaethau, ac fe wnaethom nodi'r gwasanaeth iechyd gwladol a gwasanaethau llywodraeth leol fel ein prif feysydd blaenoriaeth ar gyfer cyllid ychwanegol. Felly, roedd y cyllid hwnnw, a gawsom o’r cyllid canlyniadol yn natganiad yr hydref, yn ychwanegol at y gwaith a wnaethom ar draws y Llywodraeth i ailflaenoriaethu cyllid. Felly, daw'r cyllid hwnnw yn ôl i'r canol, ac yna caiff ei ddyrannu. A’r dyraniadau allweddol y byddwch wedi’u gweld yn y gyllideb a gyflwynais cyn y Nadolig oedd y £400 miliwn ychwanegol ar gyfer y gwasanaeth iechyd gwladol yma yng Nghymru. Dyna fu ein maes allweddol o gyllid ychwanegol, a chredaf fod hynny'n adlewyrchu’r blaenoriaethau y mae pobl yn dweud wrthym amdanynt. Dywedant wrthym eu bod am inni fuddsoddi mwy yn y GIG, eu bod yn gwerthfawrogi eu gwasanaethau lleol. Nid yw hynny'n golygu nad ydym yn cydnabod y pwysau ar fusnesau, ond yn syml iawn, nid oes digon o arian i gydnabod yr holl bwysau sydd arnynt.

Rwy’n cydnabod bod hyn yn ymwneud â dewisiadau, a buaswn yn gobeithio y byddai’r Llywodraeth yn cydnabod gwir bwysigrwydd yr economi fel rhan sylfaenol o’r hyn y dylem fod yn ei flaenoriaethu. Oherwydd mae busnesau llewyrchus yn creu treth, treth sy'n ariannu busnesau lleol, ac nid yw'r diffyg dealltwriaeth hwn yn gwneud synnwyr i'r rhai ohonom sy'n deall sut mae'r system yn gweithio. Yn anffodus, bydd busnesau bach yma'n parhau i orfod ysgwyddo'r cyfraddau uchaf o ardrethi busnes ym Mhrydain. Gwn fod Bil Cyllid Llywodraeth Leol (Cymru) yn rhoi gallu ichi ddefnyddio lluosydd hollt bellach—offeryn i’w groesawu—ond yn y gyllideb hon, gwn eich bod yn rhewi’r lluosydd fel y saif ar hyn o bryd, ar 53.5c, rwy’n credu. Weinidog, pryd y gwnewch chi ddechrau meddwl am ddefnyddio'r lluosydd sydd gennych gyda'r cyfle i leihau’r baich ar fusnesau bach, fel nad ydynt yn talu cymaint â busnesau mwy, ac i roi cyfle iddynt fod yn fwy cystadleuol, yn enwedig ar y gororau, gyda'u busnesau cyfatebol yn Lloegr?

Felly, byddai'r ddeddfwriaeth rydym newydd ei chyflwyno yn caniatáu inni ddefnyddio dull gweithredu gwahanol yn y dyfodol. Yng Nghymru, ar hyn o bryd, fel y saif pethau, dim ond yr un lluosydd sydd gennym mewn cyfraith, felly ni allwn ond gwneud newidiadau i’r lluosydd cyfan ar draws y sylfaen drethu gyfan o ran busnes. Felly, mae hynny'n cyfyngu ar ein cyfleoedd a'n hopsiynau, ond yr hyn y bydd y ddeddfwriaeth yn ei wneud yw caniatáu i Weinidogion yn y dyfodol gael cyfraddau gwahaniaethol o bosibl, yn seiliedig ar faint y busnes, neu'r math o fusnes neu leoliad y busnes. Bydd yn rhoi mwy o opsiynau i ni yn y dyfodol i allu targedu’r cymorth y gallwn ei ddarparu yn well o ran capio neu osod y lluosydd.

Eleni, wrth gwrs, rydym wedi gwneud y penderfyniad i gapio’r cynnydd i’r lluosydd ar 5 y cant, a hynny ar gost flynyddol gylchol o £18 miliwn i gyllideb Cymru. Mae hynny'n is na'r cynnydd o 6.7 y cant y byddem yn ei weld fel arall o chwyddiant diofyn y lluosydd yn unol â'r mynegai prisiau defnyddwyr. Felly, mae honno’n gost barhaus am byth, os mynnwch, i Lywodraeth Cymru, yn sgil gwneud hynny. Ac fe wnaethom ddefnyddio'r holl gyllid canlyniadol yn sgil y dewisiadau a wnaed mewn perthynas â'r lluosydd yn Lloegr i wneud hynny.

Ac yna, dylid cofio hefyd na allwch bob amser wneud cysylltiad rhwng yr hyn sy'n digwydd yn Lloegr â'r hyn sy'n digwydd yng Nghymru, oherwydd bod y sylfaen drethu'n wahanol yma beth bynnag wrth gwrs. Mae busnesau bach yma'n talu cyfran uwch o lawer o gyfanswm y refeniw ardrethi yng Nghymru o gymharu â Lloegr—mwy na dwbl, a dweud y gwir. Felly, caiff cost rhyddhad ardrethi busnesau bach yma yng Nghymru ei hariannu’n llawn gan Lywodraeth Cymru, a dyna yw oddeutu 10 y cant o gyfanswm y refeniw ardrethi, o gymharu â 4 y cant yn unig yn Lloegr. Felly, mae'r dewisiadau a wnawn yng Nghymru pan fyddwn yn cefnogi busnesau bach yn aml yn costio mwy i ni yng Nghymru, gan fod gennym gymaint yn fwy, neu gyfran gymaint yn fwy, o fusnesau bach yma.

13:50

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n falch eich bod wedi ein hatgoffa mai un o feysydd blaenoriaeth y Llywodraeth hon yw edrych ar wasanaethau lleol a llywodraeth leol. Fel y dywedais droeon yn y Siambr hon, mae cyllid llywodraeth leol yng Nghymru ar drywydd anghynaliadwy ar hyn o bryd, ac rwy'n croesawu'r cyfle i drafod hynny mewn mwy o fanylder yn y ddadl yn nes ymlaen.

Mae erydu grym gwario llywodraeth leol o ganlyniad i 14 mlynedd o gyni dan arweiniad y Torïaid, ynghyd â chanlyniadau parhaus y pandemig a’r argyfwng costau byw, yn golygu bod yn rhaid i gynghorau ledled Cymru wneud penderfyniadau anodd a phoenus iawn dros y misoedd nesaf ynglŷn â darparu gwasanaethau lleol a chyfraddau cysylltiedig y dreth gyngor. Rwy'n croesawu'r ffaith bod setliad llywodraeth leol dros dro Llywodraeth Cymru ar gyfer 2024-25 yn darparu cynnydd o 3.1 y cant ar gyfartaledd mewn cyllid canolog, ond mae’n werth cofio hefyd nad yw hyn yn creu cyllid gwaelodol naturiol cyffredinol, gyda chynghorau fel Gwynedd a Chonwy i gael codiad o 2 y cant o gymharu â 4.7 y cant ar gyfer Casnewydd. Yn amlwg, byddai hynny'n is i Gonwy a Gwynedd pe na bai'r cyllid gwaelodol ar waith.

Er fy mod yn derbyn yn llwyr y bydd anghenion cyllid pob ardal cyngor bob amser yn amrywio o flwyddyn i flwyddyn, mae’r ffaith bod rhai yn gorfod ymdopi â chodiad sy’n sylweddol is na’r cyfartaledd o 3.1 y cant yn peri pryder dealladwy. Ar ôl gwneud rhywfaint o gyfrifiadau bras yn seiliedig ar ddadansoddiad o'r setliad dros dro, amcangyfrifir bod cyfanswm cost ychwanegol o oddeutu £14.5 miliwn i ddarparu codiad o 3 y cant fan lleiaf i awdurdodau lleol. A allwch gadarnhau bod fy nghyfrifiadau’n gywir, ac a allech chi sôn hefyd am y rhesymau pam y gosodwyd y cyllid gwaelodol ar 2 y cant, ac nid yn uwch?

Felly, heb gyfrifiannell i wirio, mae’r hyn a ddywedwch yn swnio’n gywir, yn sicr, ond gallaf gadarnhau hynny y tu allan i’r Siambr. Ond yn syml iawn, rwy'n credu mai mater o'r hyn sy'n fforddiadwy yw hyn. Felly, pan welsom y ffigurau a gododd o’r cyfrifiadau mewn perthynas â phennu'r setliad llywodraeth leol ar gyfer pob awdurdod unigol, fe wnaethom edrych ar y ffigurau, ac roedd llai na 2 y cant yn gofyn gormod gan gynghorau o ran ailflaenoriaethu eu cyllidebau eu hunain ac ymdopi â'r pwysau hynny, ac nid oedd yn teimlo’n iawn. Gallech fod wedi dewis unrhyw ffigur. Fe wnaethom ddewis ffigur a oedd yn fforddiadwy i Lywodraeth Cymru, felly bu’n rhaid inni ddarparu cyllid ychwanegol y tu hwnt i’r grant cynnal refeniw ar gyfer hynny.

Nawr, mae ffyrdd eraill y gallem wneud hynny. Gallem frigdorri arian o’r grant cynnal refeniw ac ailddosbarthu’r cyllid hwnnw fel bod y cyllid gwaelodol yn uwch; mae hynny’n rhywbeth y gallai awdurdodau lleol ofyn i ni ei wneud, ond ni chredaf y byddai hwnnw’n gais poblogaidd ar adeg pan fydd pob awdurdod lleol yn ei chael hi’n anodd. Felly, mae hyn yn eithaf anarferol; credaf mai dyma’r tro cyntaf erioed inni wneud hyn, gosod cyllid gwaelodol i ddiogelu awdurdodau lleol ar adeg pan fo cyllidebau’n codi. Fel arfer, rydych yn gosod cyllid gwaelodol na fyddai unrhyw awdurdod yn disgyn oddi tano, ond mewn gwirionedd, roeddem yn credu mai 2 y cant yw’r swm lleiaf y gallem ei ddarparu i awdurdodau lleol. Mae'n ymwneud â fforddiadwyedd. Pe bai mwy o arian ar gael, yna yn amlwg, byddai llywodraeth leol yn flaenoriaeth. Ond credaf ein bod wedi mynd mor bell ag y gallwn yn yr achos hwn.

Gall pob ceiniog o arian ychwanegol y gellir ei arbed i awdurdodau lleol wneud gwahaniaeth enfawr i’w gallu i liniaru toriadau mewn gwasanaethau a lleihau codiadau yn y dreth gyngor cyn belled ag y bo modd. Er nad yw £14.5 miliwn yn swm ansylweddol o arian o bell ffordd, mae’n llawer llai nai'r £110 miliwn mewn cyllid ychwanegol a ddyrannwyd i Trafnidiaeth Cymru dros y flwyddyn ariannol sydd i ddod, yn ychwanegol at y £125 miliwn a gawsant ym mis Hydref fel rhan o'r ymarfer ailgyllidebu yn ystod y flwyddyn. Rwy'n siŵr y bydd arweinwyr cynghorau, sy'n ei chael hi'n anodd ymdopi gyda'r adnoddau cyfyngedig iawn sydd ar gael iddynt, yn briodol eiddigeddus o'r swm helaeth o arian cyhoeddus sy'n cael ei wario ar gefnogi gweithredwyr trenau sydd yn gyson ymhlith y rhai sy'n perfformio waethaf yn y DU dros y blynyddoedd diwethaf.

Yn ogystal, mae’r cyferbyniad rhwng Trafnidiaeth Cymru a ScotRail, sydd hefyd yn fasnachfraint a reolir yn gyhoeddus, yn eithaf amlwg yn hyn o beth. Er eu bod wedi gorfod ymdopi ag ergyd gyfrannol uwch i nifer eu teithwyr ar y rheilffyrdd, mae Llywodraeth yr Alban, serch hynny, wedi gallu gwneud arbediad o 11 y cant ar ei gwariant ar ScotRail ar gyfer 2024-25, yn ogystal â chyflwyno cynllun peilot dileu tocynnau adegau prysur.

Ar adeg pan fo’n rhaid defnyddio pob ceiniog o arian cyhoeddus mor effeithiol â phosibl, mae achos clir dros roi ychydig yn rhagor i’n hawdurdodau lleol sydd o dan bwysau, hyd yn oed os yw hynny ar ffurf taliad untro, yn hytrach na thaflu cymaint o arian i mewn i dwll cyllidebol a grëwyd yn rhannol gan Lywodraeth Cymru. Wrth ailddyrannu rhywfaint o’r arian ychwanegol i Trafnidiaeth Cymru—

13:55

Iawn. A yw ailddyrannu rhywfaint o’r arian ychwanegol i Trafnidiaeth Cymru i gefnogi awdurdodau lleol yn rhywbeth y byddai Llywodraeth Cymru yn ei ystyried?

Y cyllid a ddarparwyd gennym i Trafnidiaeth Cymru yw’r hyn y deallwn drwy’r Gweinidog Newid Hinsawdd a’r Dirprwy Weinidog Newid Hinsawdd yw'r lleiafswm, mewn gwirionedd, sydd ei angen ar Trafnidiaeth Cymru er mwyn parhau i redeg y gwasanaeth rheilffyrdd wrth inni symud drwy’r rhaglen trawsnewid.

Credaf fod yr hyn a ddisgrifiwyd gennych—. Rwy'n croesawu syniadau lle mae cyd-Aelodau'n nodi meysydd lle hoffent weld cyllid ychwanegol, ac yna'n meddwl am feysydd yr hoffent symud y cyllid hwnnw oddi wrthynt. Credaf fod hynny’n ddefnyddiol iawn, felly, wrth gwrs, fe wnawn ystyried awgrymiadau'r holl gyd-Aelodau wrth inni symud tuag at y gyllideb derfynol.

Ond mewn gwirionedd, ni chredaf y byddai lleihau'r gyllideb a ddarparwyd gennym i Trafnidiaeth Cymru yn arwain at y mathau o ganlyniadau yr hoffem eu gweld. Hoffem gael gwasanaeth trenau sy'n gweithio ac y gall pobl ddibynnu arno; hoffem wella’r gwasanaeth, ac mae angen inni fuddsoddi er mwyn gwneud hynny. Felly, credaf fod y drafodaeth hon yn amlygu'n glir y dewisiadau anodd y mae'n rhaid i ni eu gwneud wrth osod y gyllideb eleni. A gwn fod trafodaeth o'r fath yn mynd rhagddi yn ein sesiynau pwyllgor hefyd. Ond wrth gwrs, rwy'n croesawu'r mathau hyn o awgrymiadau.

Llyfrgelloedd Cyhoeddus

3. Sut mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi llyfrgelloedd cyhoeddus yn Nwyrain Casnewydd? OQ60577

Cyfrifoldeb awdurdodau lleol yw darpariaeth llyfrgelloedd cyhoeddus. Mae Llywodraeth Cymru yn darparu cyllid i allu datblygu gwasanaethau llyfrgell, gan gynnwys cymorth refeniw ar gyfer y gwasanaeth llyfrgell digidol cenedlaethol, a chronfa grant cyfalaf trawsnewid i wella adeiladau a chyfleusterau llyfrgelloedd. Mae llyfrgelloedd Casnewydd yn elwa ar y cymorth hwn.

Weinidog, gall llyfrgelloedd a redir gan y gymuned fod yn gatalydd ar gyfer datblygu cymunedol ehangach. Yn fy etholaeth i, Dwyrain Casnewydd, mae gennym lyfrgell Maendy, sy’n gweithredu mewn ardal amlddiwylliannol iawn, ac sydd wedi bod yn gatalydd ar gyfer llawer o ddatblygu cymunedol—caffi cymunedol, man perfformio, gwyrddu’r ardal leol, ymhlith mentrau eraill.

Fis nesaf, bydd llyfrgell Maendy yn cynnal lansiad llyfr ryseitiau newydd a ddarparwyd gan Gwyrddu Maendy, gyda chyllid gan Lywodraeth Cymru a Chronfa Treftadaeth y Loteri. Mae’r llyfr ryseitiau’n ddwyieithog, a bydd yn ddathliad o amlddiwylliannaeth a chymuned, ac yn cynnwys ryseitiau gan drigolion Maendy, y mae llawer ohonynt yn dod o wahanol wledydd ac sy'n byw yn yr ardal hynod amrywiol hon. Bydd yn cynnwys lluniau gan blant o Ysgol Gynradd Maendy ac artistiaid a ffotograffwyr lleol, hoff ryseitiau o wahanol ddiwylliannau, yn ogystal â straeon am fywydau trigolion Maendy.

Weinidog, a fyddech yn cytuno â mi fod hon yn gyfres bwysig a gwerth chweil o fentrau cymunedol? Ac a wnaiff Llywodraeth Cymru barhau i gefnogi llyfrgelloedd sy'n cael eu rhedeg gan y gymuned, fel llyfrgell Maendy yn Nwyrain Casnewydd, i fwrw ymlaen â'r mathau hyn o fentrau, yn enwedig gyda'r dimensiwn amlddiwylliannol hwnnw?

Ie, rwy’n wirioneddol ddiolchgar i John Griffiths am godi’r enghraifft honno yn y Siambr y prynhawn yma. Mae’r llyfr ryseitiau’n swnio’n fendigedig, a chredaf ei bod yn enghraifft wirioneddol o’r hyn y gall llyfrgelloedd ei wneud, sy’n ymwneud â llawer mwy na llyfrau, os mynnwch, gan eu bod yn rhoi cyfle i gymunedau ddod at ei gilydd, i rannu eu gwybodaeth a rhannu eu doniau ac ati. Felly, mae'n swnio fel enghraifft hollol wych.

A gwn fod llyfrgell Maendy yn llyfrgell a arweinir gan y gymuned. Nid yw’n rhan o’r gwasanaeth statudol a ddarperir gan Gasnewydd. A dweud y gwir, mae'n rhywbeth sy'n digwydd yn ychwanegol at y gwasanaethau hynny, sy'n eithaf cyffrous ynddo'i hun. Rhoddodd Llywodraeth Cymru £18,000 i lyfrgell Maendy fel rhan o raglen y grantiau costau byw i lyfrgelloedd ac amgueddfeydd annibynnol, ac rwy'n gobeithio bod hynny wedi bod o gymorth i’r llyfrgell wrth iddi barhau i wneud ei gwaith pwysig.

Weinidog, ni allaf gytuno mwy â chi na ellir gorbwysleisio pwysigrwydd llyfrgelloedd. Maent yn lleoliadau hanfodol i gynifer o fy etholwyr ar draws de-ddwyrain Cymru, ac mae effaith colli llyfrgelloedd yn fygythiad gwirioneddol i iechyd a lles ein cymunedau yn ôl Community Leisure UK.

Mae penaethiaid cynghorau yng Nghasnewydd yn llunio llu o fesurau mewn ymgais i gynhyrchu rhagor o arian, gan gynnwys gwasgu mwy o arian gan drigolion drwy godi'r dreth gyngor 8.5 y cant, sy'n syfrdanol. Nid yn unig hynny, ond mae'r awdurdod lleol yn ystyried cau dwy o lyfrgelloedd y ddinas, un ym Mhilgwenlli a'r llall yn Sain Silian, gyda'r posibilrwydd o werthu'r adeiladau hynny. Felly, mae trigolion Casnewydd yn cael eu gorfodi i dalu mwy o dreth gyngor, gyda llai o wasanaethau ar gael iddynt ar yr un pryd o ganlyniad. Felly, Weinidog, a wnewch chi ymuno â mi i alw ar y cyngor i fynd drwy'r cynigion arbed costau'n fanwl eto, i sicrhau na fydd y trigolion ar eu colled, yn enwedig yn wyneb y newyddion mai cyngor Casnewydd fydd yn cael y cynnydd canrannol mwyaf i unrhyw gyngor yng Nghymru y flwyddyn nesaf?

14:00

Gwn y bydd cynghorau'n ystyried eu cynigion yn ofalus iawn wrth iddynt ymgynghori ag awdurdodau lleol ar eu cynlluniau ar gyfer eu cyllidebau, a hefyd sut maent yn ystyried y dreth gyngor, er enghraifft. Bydd cyngor Caerffili yn gwrando'n astud ar y sylwadau a wnaed gan eu cymunedau wrth iddynt fynd ati i wneud dewisiadau anodd. Ni waeth lle maent yn eistedd yn y tabl setliadau, bydd yn rhaid iddynt wneud dewisiadau anodd hefyd.

Yn bersonol, rwy'n cytuno â'r dwsinau o Aelodau Seneddol Ceidwadol a chyn-Weinidogion Ceidwadol sydd wedi ysgrifennu at Lywodraeth y DU, yn galw am gyllid ychwanegol i awdurdodau lleol. Byddem yn gobeithio wedyn y byddai hynny'n golygu cyllid canlyniadol i ni yng Nghymru, fel y gallwn barhau i fuddsoddi mewn gwasanaethau cyhoeddus.

Monitro Cyllidebau

5. Sut mae'r Gweinidog yn defnyddio data amser real wrth fonitro cyllidebau Llywodraeth Cymru? OQ60554

Mae Gweinidogion Cymru yn defnyddio ystod o dystiolaeth wrth fonitro cyllidebau, gyda'n system gyllid yn gweithredu ar sail amser real. Mae angen ystyried cadernid gwybodaeth hefyd. Nid yw amser real bob amser yn golygu mwy cywir. Efallai na fydd data amser real o sampl fach mor gynrychioliadol â data arall.

Un o'r pethau sy'n cael eu hailadrodd fwyaf yn y Siambr hon pan fyddwn yn siarad am y gyllideb, pan fyddaf i neu gyd-Aelodau o'm plaid yn trafod toriadau yw, 'Ble fyddwch chi'n gwneud toriadau yn lle hynny?' Fel y trafodwyd yn y Pwyllgor Cyllid, nid yw data monitro manwl ar gael i'r gwrthbleidiau, ac mae'n anonest gofyn i ni awgrymu toriadau amgen heb fynediad at gyllideb y Llywodraeth fesul llinell, a mynediad at y swyddogion sy'n helpu i ddadansoddi'r data hwnnw. 

Mae yna ddadl dros rannu mwy o wybodaeth â'r gwrthbleidiau fel y gallwn ni wneud gwaith craffu, a chynnig atebion posibl. Rwy'n gwybod bod awdurdodau lleol yn darparu diweddariadau monitro ariannol ar sail chwarterol, ac mae yna ddadl gref i  Lywodraeth Cymru wneud yr un peth, o leiaf. A fyddech chi'n barod i weithio tuag at sefydlu mecanwaith neu swyddfa gyllidebol yn y Senedd i rannu'r wybodaeth honno a chryfhau ein swyddogaeth graffu?

Buaswn yn dadlau bod Llywodraeth Cymru yn darparu swm anhygoel o ddata i'r Senedd. Mae gennym nifer o bwyntiau drwy gydol y flwyddyn lle rydym yn darparu'r wybodaeth fanwl honno. Mae gennym ein cyllideb ddrafft. Mae gennym y gyllideb derfynol. Ond wedyn, ochr yn ochr â hynny, mae gennym ein cyllideb atodol gyntaf a'n hail gyllideb atodol, lle mae'r wybodaeth fanwl iawn honno ar gael i gyd-Aelodau ar draws y Senedd. Felly, buaswn yn dadlau ein bod yn darparu llawer iawn o wybodaeth.

Fe wnaethom drafod yn y Pwyllgor Cyllid—a mater i'r Senedd fyddai hwn ac nid i Lywodraeth Cymru—ynghylch cefnogaeth bellach i ddadansoddi data, ac a fyddai'r Senedd eisiau archwilio hynny ymhellach. Ond fel rwy'n dweud, ac fel y dywedasom yn y pwyllgor, mater i'r Senedd yn hytrach na Llywodraeth Cymru fyddai hwnnw. Ond buaswn yn dweud ein bod yn darparu llawer iawn o wybodaeth. 

Wrth ofyn i gyd-Aelodau ystyried pa feysydd y byddent yn eu torri fel arall, iaith blaenoriaethau eang yw hynny mewn gwirionedd, a'r math o feysydd Llywodraeth y byddech eisiau eu gweld yn cael eu gwarchod. Felly, pan fyddwn yn siarad am wasanaethau cyhoeddus, rydym yn siarad am y GIG; rydym yn siarad am lywodraeth leol. Ond mae yna feysydd eraill hefyd, ac mae'n debyg nad oes angen y data manwl arnoch ar gyfer hynny, y tu hwnt i'r hyn a ddarparwn yn y cyllidebau atodol a'r gyllideb.

Buaswn yn dweud hefyd fod yn rhaid i ni fod yn ofalus ynghylch pa mor ddefnyddiol fyddai hynny. Yn y Pwyllgor Cyllid, buom yn siarad yn ogystal ynglŷn â sut mae'r gyllideb yn symud ac yn newid yn gyson. Felly, efallai na fydd y darlun a gewch un diwrnod yn adlewyrchu'r sefyllfa ymhen ychydig wythnosau. Felly, credaf fod yna ddadl hefyd dros adael i Lywodraeth Cymru fwrw iddi i reoli'r gyllideb yn ogystal â darparu gwybodaeth fanwl drwy'r cyllidebau atodol hynny a'r broses gyllidebol.  

Mae Peredur yn codi cwestiwn gwych y prynhawn yma. Mae'n bwysig fod Llywodraeth Cymru yn mabwysiadu agwedd gytbwys at bolisi cyllidol, gan feddwl yn hirdymor ond gan ymateb yn briodol hefyd pan fo toriadau gwariant yn arwain at ganlyniadau mwy difrifol na'r disgwyl. Rydym wedi mynegi ein gwrthwynebiad ar y meinciau hyn i rai o'r toriadau gwariant a wnaed yng nghyllideb 2024-25, ac rydym wedi bod yn arbennig o feirniadol o'r toriadau i wasanaethau cymdeithasol, gan adael bwlch ariannu o £646 miliwn, a thoriadau i ryddhad ardrethi busnes. Mae pobl yng Nghymru yn gweld eu biliau treth yn codi, gyda'r awdurdodau lleol a arweinir gan Lafur yn cynyddu'r dreth gyngor 8.46 y cant ar gyfartaledd ledled Cymru, tra bo cefnogaeth yn cael ei thynnu oddi ar fusnesau bach, y rhan gynhyrchiol o'n heconomi, a gwasanaethau hanfodol eraill yn cael eu torri hefyd.

Rwy'n derbyn bod angen i Lywodraeth Cymru fabwysiadu cynlluniau economaidd hirdymor adferol ar ôl COVID-19. Er fy mod yn credu bod y rhain yn benderfyniadau cyllidebol anghywir, rwy'n credu bod dull adweithiol, lle mae Llywodraeth Cymru yn torri ac yn newid ei phenderfyniadau cyllidebol yn aml mewn ymateb i ddata amser real yn erbyn tueddiadau cyffredinol, yn gwneud pethau'n llawer gwaeth. Gyda hynny i gyd mewn golwg, os bydd rhai o'r toriadau hyn yn arwain at ganlyniadau niweidiol difrifol o fewn y chwe mis i flwyddyn nesaf, canlyniadau gwaeth na'r rhagolwg canlyniadau ar gyfer cynhyrchiant busnesau bach neu'r argyfwng gofal cymdeithasol, a wnaiff y Gweinidog ymateb yn briodol ac ailasesu cynlluniau gwariant y Llywodraeth hon?

14:05

Buaswn yn dweud na allwch chi gael pwysau o £1.3 biliwn ar y gyllideb a sicrhau na fydd unrhyw ganlyniadau o gwbl. Bydd y dewisiadau rydym wedi'u gwneud yn arwain at ganlyniadau, ond bu'n rhaid i ni wneud y dewisiadau hynny, oherwydd mae ein cyllideb yn werth cymaint llai o ganlyniad i chwyddiant. Rydym wedi blaenoriaethu gwasanaethau cyhoeddus. Rydym wedi blaenoriaethu'r GIG a llywodraeth leol, ac rwy'n credu y bydd pobl yn deall pam ein bod wedi gwneud hynny. O ran ailedrych ar benderfyniadau neu wneud penderfyniadau gwahanol, rwyf am ddweud, wrth i ni symud tuag at y gyllideb derfynol, ein bod yn ystyried yr hyn y mae ein cyd-Aelodau, drwy'r pwyllgorau craffu, yn ei gynnig, ac mae'n iawn ein bod yn gwneud hynny.

Buaswn yn dweud hefyd, wrth gwrs, y diwrnod ar ôl i ni bleidleisio ar ein cyllideb derfynol, bydd datganiad y gwanwyn Llywodraeth y DU yn cael ei gyhoeddi, felly, yn anochel, rwy'n credu y bydd rhai newidiadau wrth inni symud ymlaen i'r flwyddyn ariannol nesaf. Buaswn yn disgwyl i'r rheini gael eu cwblhau neu eu nodi, i ryw raddau o leiaf, yn y gyllideb atodol gyntaf ar gyfer y flwyddyn ariannol nesaf. Nid ydym yn gwybod beth mae hynny'n ei olygu; gallem weld ein bod yn gorfod gwneud toriadau pellach ar ôl i ni bleidleisio ar ein cyllideb derfynol, os bydd ein cyllideb yn gostwng ym mis Mawrth. Ond yn yr un modd, gallai fod cyfleoedd am ddyraniadau pellach os oes gwelliant. Felly, yn anochel, nid hwn fydd y darlun terfynol ar gyfer y flwyddyn nesaf.

Busnesau Bach

6. Sut mae'r Gweinidog yn monitro effaith polisïau yn y portffolio Cyllid a Llywodraeth Leol ar fusnesau bach? OQ60545

Rydym yn monitro effeithiau ein polisïau yn barhaus i sicrhau ein bod yn darparu'r cymorth mwyaf priodol o fewn y cyllid sydd gennym. Rydym yn ymgysylltu â rhanddeiliaid a phartneriaid, gan gynnwys busnesau bach, i gael mewnwelediad i effeithiolrwydd polisïau, ochr yn ochr ag unrhyw fonitro perthnasol ffurfiol.

Diolch. Wrth siarad yma 22 mis yn ôl, dyfynnais berchnogion busnesau llety gwyliau preswyl lleol cyfreithlon yng ngogledd Cymru, a ddywedodd y byddai rheoliadau Llywodraeth Cymru sy'n caniatáu i awdurdodau lleol godi premiwm treth gyngor o hyd at 300 y cant ar ail gartrefi yng Nghymru yn eu dinistrio. Gofynnais i chi pa asesiadau effaith y mae Llywodraeth Cymru wedi'u cynnal o'r canlyniadau ar gyfer busnesau llety gwyliau cyfreithlon sydd ag eiddo nad yw'n cael ei ddefnyddio fel ail gartrefi. Ers hynny rwyf wedi clywed gan etholwyr yng ngogledd Cymru, nid yn unig mewn perthynas â'r ffaith bod llawer o fusnesau o'r fath yn cau o ganlyniad, ond hefyd mewn perthynas â'r effaith negyddol y mae hyn yn ei chael ar amrywiaeth o fusnesau lleol eraill. Sut ydych chi'n monitro effaith hyn ar bobl? Yn ddiweddar, ysgrifennodd etholwr:

'Rwy'n byw ym Mhen Llŷn. Rwy'n berchennog llety gwyliau wedi'i ddodrefnu arall sy'n gorfod gwerthu. Ac mae fy nghartref yn mynd gydag ef. Fy llety gwyliau wedi'i ddodrefnu yw fy unig incwm. Ac mae llai o bobl yn archebu oherwydd polisïau Llywodraeth Cymru a'r teimladau gwrth-ymwelwyr sy'n cael eu sbarduno gan bolisïau Llywodraeth Cymru. Mae'n fy ngwneud yn sâl, yn ofnus, wedi fy llorio ac rwy'n wynebu mynd i ddyled. Rwy'n 61 ac rwy'n Gymro.'

Ar y pwynt penodol a wnaeth yr Aelod am y premiwm 300 y cant yr ydym wedi caniatáu i awdurdodau lleol ei godi ar ail gartrefi neu gartrefi gwag, sir Benfro a sir Fynwy yn unig sydd wedi mabwysiadu'r premiwm treth gyngor uchaf o 300 y cant ar gyfer eiddo, ac hynny ond pan fyddant wedi bod yn wag am fwy na phedair blynedd a thair blynedd yn y drefn honno. Mae hynny'n ymddangos fel ffordd resymol o weithredu os oes gennych eiddo gwag.

Mae Llywodraeth Cymru wedi ceisio sicrhau cydbwysedd o ran creu cymunedau cynaliadwy a chaniatáu i bobl gael mynediad at eiddo i fyw ynddynt yn y cymunedau hynny gan gefnogi sector twristiaeth bywiog a yr un pryd. Mae'r cydbwysedd hwnnw'n gydbwysedd anodd i'w daro o ran bod yn gynaliadwy. Wrth gwrs, mae yna opsiynau i bobl sydd ag ail eiddo, boed yn ail gartrefi neu'n llety gwyliau. Gallai'r opsiynau hynny gynnwys, er enghraifft, gosod yr eiddo hwnnw fel cartref llawnamser i rywun yn y gymuned leol. Felly, nid lle Llywodraeth Cymru yw gwneud sylwadau ar achosion unigol, ond wrth gwrs, mae yna opsiynau ar gael i bobl. Rydym yn ymdrechu i greu cymunedau cynaliadwy. Mae gennym gymunedau lle nad yw 40 y cant o'r eiddo ond yn cael eu meddiannu dros gyfran o'r flwyddyn. Ni fydd hynny'n creu cymuned gynaliadwy yn y tymor hir, felly mae'n rhaid i ni wneud y dewisiadau hyn i gefnogi'r cymunedau hynny.

14:10
Cyfrifoldeb Cyllidol mewn Llywodraeth Leol

7. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i sicrhau cyfrifoldeb cyllidol mewn llywodraeth leol? OQ60556

Mae yna fframwaith cynhwysfawr o sicrwydd ac atebolrwydd ar gyfer awdurdodau lleol wedi'i nodi mewn deddfwriaeth a chanllawiau. Mae craffu lleol yn rhan bwysig o hyn, ac mae Archwilio Cymru yn darparu proses sicrwydd gyson a gwerthfawr.

Diolch am hynny, Weinidog. Yn anffodus, nid yw'r gwersi'n cael eu dysgu. Diolch i waith Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus San Steffan a dadansoddiad gan y BBC, rydym yn gwybod am y lefelau anhygoel o ddyled a gronnwyd gan gynghorau ledled y DU. Yn anffodus, mae gan Gyngor Abertawe ddyled sydd bron yn ddwbl cyfartaledd y DU. Ar bron i £0.75 biliwn, mae'r ddyled yn cyfateb i £2,917 am bob person sy'n byw yn ninas a sir Abertawe. Weinidog, rwy'n siŵr y byddwch yn cytuno bod y lefel hon o ddyled yn anghynaladwy, a chyda'r setliad llywodraeth leol arfaethedig presennol, mae'n debygol o dyfu. Rydym wedi gweld canlyniad terfynol hyn dros y ffin, lle mae cynghorau sy'n gyllidol anghyfrifol wedi cael eu gorfodi i gyhoeddi hysbysiadau adran 114, gan ddatgan methdaliad. A ydych yn cytuno nawr ei bod yn bryd cynnal adolygiad trylwyr o'r model ariannu ar gyfer llywodraeth leol?

Yr hyn rwy'n cytuno ag ef, fel y dywedais wrth Natasha Asghar, yw'r nifer fawr o ASau Ceidwadol a chyn-Weinidogion sydd wedi ysgrifennu at Lywodraeth y DU yn dweud bod angen mwy o adnoddau ar lywodraeth leol. Rwy'n cytuno'n llwyr â hynny. Nid ydym wedi gweld yr hysbysiadau adran 114 hyn yn cael eu cyhoeddi yng Nghymru. Mae gennym awdurdodau lleol sydd dan bwysau aruthrol, ond mae pob un o'r hysbysiadau adran 114 wedi'u cyhoeddi yn Lloegr, lle mae awdurdodau Lloegr wedi dioddef yn ddirfawr yn ystod y blynyddoedd diwethaf, oherwydd bod Llywodraeth y DU wedi cefnu ar lywodraeth leol yn llwyr. Nid ydym wedi cael yr un sefyllfa yma. Rydym yn cadw ein haddewid o gynnydd o 3.1 y cant yn y flwyddyn ariannol hon. Y llynedd, cafodd awdurdodau gynnydd o 7.3 y cant, a chynnydd o 9.4 y cant y flwyddyn flaenorol. Cyllid sylfaenol oedd y ddau gynnydd. Felly, rydym wedi gwneud popeth yn ein gallu i roi'r setliadau gorau posibl i awdurdodau lleol, ac rydym yn parhau i wneud hynny eto eleni. Fel y dywedais, mae'r hysbysiadau adran 114 yn olygfa gyfarwydd bellach dros y ffin yn Lloegr, ond nid ydym wedi eu cael yma yng Nghymru.

Dechrau'n Deg

8. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'u cael gyda'r Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ynghylch ariannu ehangu Dechrau'n Deg yng Nghanolbarth a Gorllewin Cymru? OQ60569

Rwy'n cyfarfod yn rheolaidd â chyd-Weinidogion ar ystod o faterion, gan gynnwys ymrwymiadau pwysig y rhaglen lywodraethu a'r cytundeb cydweithio. Dyma'r sefyllfa ariannol anoddaf y mae Cymru wedi'i hwynebu ers datganoli, ond rwy'n falch fod y cyllid ar gyfer ehangu Dechrau'n Deg yn 2024-25 wedi'i ddiogelu.

Diolch am yr ymateb.

Rydym i gyd eisiau gweld gofal plant da ledled Cymru, yn enwedig ar gyfer teuluoedd sy'n agored i niwed, sef yr hyn y mae Dechrau'n Deg yn ei ddarparu. O'i gymharu â gweddill y DU, deallaf mai Cymru sydd â'r gyfradd ariannu isaf fesul awr ar gyfer plant tair i bedair oed, sef tua £5 yr awr, ac er bod cyfradd gyfredol Dechrau'n Deg yn uwch na'r cynnig gofal plant cyffredinol, mae'r gymhareb staffio 1:4 gorfodol yn llawer mwy costus na'r gymhareb 1:8, ac mae hynny'n cynyddu costau i ddarparwyr. Rwy'n falch o'ch clywed yn dweud, ac yn falch o wybod, fod y cynnig yn cael ei ddiogelu ar gyfer y flwyddyn ariannol nesaf, ond mae darparwyr yn dweud wrthym eu bod yn ei chael hi'n anodd iawn darparu gofal plant o ansawdd uchel iawn. Felly, gyda'r pwysau ariannu hyn, tybed a allech chi amlinellu pa ddarpariaeth y mae'r Llywodraeth yn ei chynnig i sicrhau ariannu teg ar draws pob darparwr i weld cynnydd go iawn yn y mynediad at ofal plant a dewis rhieni. Diolch yn fawr iawn.

14:15

Diolch. Felly, yn ystod 2023-24 a 2024-25, byddwn yn buddsoddi £46 miliwn i ehangu gofal plant Dechrau'n Deg i gefnogi'r effeithiau cadarnhaol hirdymor ar fywydau'r plant hynny a'r teuluoedd yng Nghymru sy'n wynebu rhai o'r heriau mwyaf, ac mae'r ymrwymiad ariannu, fel y dywedaf, ar gyfer ehangu'r cynllun yn parhau heb ei newid. Dechreuodd y broses o ddarparu cam 2 ym mis Ebrill 2023, a bydd cam 2 yr ehangiad yn caniatáu i 9,500 yn fwy o blant dwy oed gael mynediad at ofal plant drwy Dechrau'n Deg pan fydd y cynnydd wedi'i weithredu'n llawn, gan gynnwys dros 4,500 yn fwy o blant yn 2023-24. Felly, mae gwaith yn mynd rhagddo'n gyflym i wella'r mynediad at y cynllun hwnnw.

Ar ariannu'r gyfradd fesul awr a'r gymhareb staffio, gwn fod y Dirprwy Weinidog yn ymwybodol iawn o hynny, ac rwy'n deall bod yna ymrwymiad i gynnal adolygiadau rheolaidd o ariannu'r gyfradd fesul awr, ond efallai y siaradaf â'r Dirprwy Weinidog i gael mwy o wybodaeth am hynny.

A fy nghwestiwn yw: Weinidog, rwyf wedi bod mewn gohebiaeth â'r Gweinidog fy hun—y Dirprwy Weinidog Gwasanaethau Cymdeithasol—ynghylch Dechrau'n Deg, ac yn enwedig mewn perthynas â chyllido plant dwy oed, fel rydych newydd ei amlinellu. Pan gefais ymateb gan y Gweinidog fis diwethaf, dywedodd y Gweinidog:

'Yn y pen draw, ein huchelgais yw sicrhau bod gwasanaethau gofal plant Dechrau'n Deg ar gael i bob plentyn 2 oed yng Nghymru ac, yn ddelfrydol, byddem yn hoffi mynd cam ymhellach a symud yn gyflymach wrth gyflwyno gwasanaethau.'

Felly, roeddwn yn falch o hynny, ond yn ôl yr hyn rwy'n ei ddeall, os wyf wedi deall hyn yn iawn, Weinidog, mae'r cyllid ar gyfer plant dwy oed ar gael i bob plentyn yn Lloegr, lle bynnag y maent yn byw; yng Nghymru, nid yw ond ar gael yn yr ardaloedd Dechrau'n Deg. Felly, a gaf fi ofyn am eglurhad ynghylch pryd y bydd cyllid ar gael i sicrhau ei fod yn cael ei gyflwyno i bob ardal yng Nghymru, gan gynnwys ardaloedd gwledig, sy'n aml heb eu categoreiddio fel ardaloedd o amddifadedd?

Efallai y dylwn ofyn i'r Dirprwy Weinidog ysgrifennu atoch eto gydag ychydig o eglurhad pellach ynghylch yr hyn a nododd yn ei llythyr atoch.FootnoteLink Rwy'n deall bod pethau'n symud ar gyflymder gwahanol yn Lloegr, oherwydd rwy'n gwybod bod problemau gyda'r sector ei hun a chapasiti'r sector i allu ymateb i'r hyn y mae Llywodraeth y DU yn gofyn iddo ei wneud. Ond rwy'n ofni nad oes gennyf y manylion i allu darparu ateb manwl.

Ystyried Cydraddoldeb wrth Gyllido Awdurdodau Lleol

9. Pa ystyriaeth y mae'r Gweinidog yn ei rhoi i Ddeddf Cydraddoldeb 2010 wrth ddyrannu'r grant cynnal refeniw ar gyfer awdurdodau lleol? OQ60570

Rydym yn ystyried effeithiau cydraddoldeb ein penderfyniadau gwario drwy ein hasesiad effaith integredig strategol. Mae awdurdodau lleol yn ddarostyngedig i'r un rhwymedigaethau i ddeall effaith eu penderfyniadau mewn perthynas â deddfwriaeth cydraddoldeb ac o dan Ddeddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015.

Diolch, Weinidog. Roeddwn eisiau cyffwrdd hefyd â'r ddyletswydd economaidd-gymdeithasol, a gyflwynwyd fel mecanwaith allweddol wrth gynllunio adferiad Cymru o effeithiau COVID, sy'n ymddangos yn bell yn ôl i rai ohonom, ond nid yw hynny'n wir mewn gwirionedd, ac rwy'n credu bod ein cymunedau'n dal i deimlo effeithiau hynny. A phwrpas hynny oedd ein galluogi i symud tuag at ailadeiladu Cymru decach a mwy llewyrchus, ac mae'n ei gwneud yn ofynnol i gyrff cyhoeddus penodol wneud y penderfyniadau strategol hynny, penderfynu blaenoriaethau a gosod amcanion i ystyried pa mor deg yw eu penderfyniadau, gan gynnwys addysg, gwaith, safonau byw. Felly, wrth gwrs, rydym i gyd eisiau Cymru decach, ac roeddwn i'n meddwl tybed a allech chi ddarparu'r wybodaeth ddiweddaraf i ni o ran edrych ar bethau drwy'r ddyletswydd economaidd-gymdeithasol honno, a'r sgyrsiau rydych chi'n eu cael gyda chyrff cyhoeddus ac awdurdodau lleol er mwyn gwneud hyn.

Mae hyn yn rhan bwysig iawn o'n gwaith ar ddatblygu ein proses gyllidebol ac yn arbennig felly drwy gynllun gwella'r gyllideb a gyhoeddwyd ochr yn ochr â'r gyllideb ddrafft. Mae'n rhaglen dreigl bum mlynedd, felly bob blwyddyn rydym yn ei diweddaru i nodi'r camau newydd y byddwn yn eu cymryd. Ac rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn fod awdurdodau lleol, wrth gwrs, yn gwneud y gwaith hwn hefyd, ac rwy'n falch iawn o weld, wrth edrych ar ddull Pen-y-bont ar Ogwr o ymgynghori ar eu cynigion cyllidebol, mai eu prif flaenoriaeth, o ran yr egwyddorion y byddant yn eu defnyddio i ategu datblygiad eu cyllideb, yw diogelu'r bobl fwyaf agored i niwed yn ein cymunedau. Rwy'n credu bod hynny i'w groesawu'n fawr, ac rwyf eisiau gweld pob awdurdod lleol yn rhoi hynny ar frig eu rhestr flaenoriaethau a sicrhau bod hynny wrth wraidd eu penderfyniadau wrth iddynt osod eu cyllidebau, mewn amgylchiadau eithriadol o anodd.

14:20
2. Cwestiynau i’r Gweinidog Materion Gwledig a Gogledd Cymru, a’r Trefnydd

Y cwestiynau nesaf fydd y rhai i'r Gweinidog Materion Gwledig a Gogledd Cymru, a'r Trefnydd, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan James Evans. 

Newydd-ddyfodiad Ifanc i'r Diwydiant Amaethyddol

1. A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am gymorth Llywodraeth Cymru i newydd-ddyfodiaid ifanc i'r diwydiant amaethyddol? OQ60540

Mae Llywodraeth Cymru yn parhau i gefnogi newydd-ddyfodiaid ifanc i'r diwydiant amaethyddol drwy raglenni fel Cyswllt Ffermio a Dechrau Ffermio. Bydd y cynllun ffermio cynaliadwy ar gael i bob math o ffermydd a bydd yn cefnogi ffermwyr ifanc i ddatblygu yn y diwydiant a sefydlu busnesau cynaliadwy.

Hoffwn ddiolch i chi am eich ateb, Weinidog. Mae dyfodol ein diwydiant amaethyddol yng Nghymru yn dibynnu ar Lywodraeth Cymru yn cael pethau'n iawn i'n cenhedlaeth nesaf o ffermwyr ifanc. Yn fy rôl fel yr Aelod dros Frycheiniog a Sir Faesyfed, rwy'n cyfarfod â llawer o newydd-ddyfodiaid ifanc oherwydd fy nghysylltiad â'r diwydiant a hefyd y rhan a chwaraeais yn y mudiad ffermwyr ifanc. Fe wnaeth ffermwr ifanc o'r enw Scott anfon e-bost ataf yn hwyr nos Lun i fynegi pryderon, a gofynnodd i mi ofyn y cwestiwn hwn i chi'n uniongyrchol, felly dyma wneud. Dywedodd:

'A all y Gweinidog roi gobaith i mi fod yna unrhyw ddyfodol i mi a newydd-ddyfodiaid ifanc eraill ar draws y diwydiant amaethyddol yng Nghymru? Rwy'n ffermio gwartheg, ond ar hyn o bryd mae arnaf ofn eu ffermio oherwydd ofn TB. Mae fy nheulu'n poeni am y cyfraddau talu ar gyfer y cynllun ffermio cynaliadwy a'r perygl o golli 20 y cant o'n fferm i goed a thargedau bioamrywiaeth gan y Llywodraeth. Mae'n ymddangos hefyd fod y Llywodraeth yn llawer rhy dawel ac amharod i'n cefnogi rhag y gamdriniaeth a gawn gan bersonoliaethau teledu rhag cynhyrfu'r lobi amgylcheddol.'

Felly, Weinidog, beth allwch chi ei ddweud wrthyf fi, a'r ffermwr ifanc hwnnw, i'w sicrhau bod dyfodol iddynt yma yng Nghymru i barhau i ffermio, oherwydd heb ein cenhedlaeth nesaf o ffermwyr ifanc, waeth i ni ddweud bod diwydiant amaethyddol Cymru ar gau i fusnes?

Yn sicr, rwy'n cytuno â'r pwynt olaf hwnnw, ac mae annog y genhedlaeth nesaf i fyd amaeth yn rhan bwysig iawn o gynnal diwydiant ffyniannus a deinamig. Rwyf wedi siarad â llawer o ffermwyr ifanc, fel y ffermwr y cyfeirioch chi ato, sy'n dweud wrthyf fod mynediad at dir yn rhwystr, fod mynediad at gyfalaf yn rhwystr, ac rydym wedi gweithio'n galed iawn dros y blynyddoedd diwethaf. Mae'n debyg y byddwch chi'n cofio Dechrau Ffermio ar ffurf wahanol—Mentro oedd ei enw—ac rwy'n credu bod hwnnw wedi bod yn hynod o bositif wrth alluogi unigolion i gymryd rhan gyda phobl sydd ar ben arall y raddfa ac sydd eisiau sicrhau bod gennym ddiwydiant llewyrchus a deinamig. Felly, yr hyn y buaswn yn ei ddweud yw, yn sicr, byddwn yn parhau i wneud popeth a allwn. Nid wyf yn tanbrisio pa mor ansicr ac ansefydlog y mae'r cyfnod hwn wedi bod i bob rhan o'n sector economaidd, ac wrth gwrs nid yw'r diwydiant amaethyddol yn wahanol.

Hyrwyddo Cynnyrch Lleol

2. Pa gamau y mae'r Gweinidog yn eu cymryd i hyrwyddo cynnyrch lleol Cymreig? OQ60549

Mae Llywodraeth Cymru wedi cefnogi busnesau bwyd a diod a'u cadwyni cyflenwi, gan gyflawni trosiant o £8.1 biliwn yn ein sector sylfaenol bwyd. Roedd Blas Cymru, digwyddiadau allweddol i brynwyr fel Sioe Frenhinol Cymru a'r rhaglenni datblygu masnach ac allforio yn allweddol wrth gyflawni'r llwyddiant hwn. Mae bwyd a diod o Gymru yn parhau i gael eu hyrwyddo'n lleol, yn genedlaethol ac yn rhyngwladol, ac mae cyfathrebu amlgyfrwng yn cyflwyno Cymru fel cenedl fwyd.

Diolch, Weinidog, ac mae hynny'n wych i'w glywed, ond rwy'n credu y gallem wneud mwy. Nawr, mae'r DU ar hyn o bryd yn mewnforio tua 35 y cant o'r cig eidion a'r llysiau y mae'n eu bwyta, neu oddeutu 250,000 tunnell bob blwyddyn—2,700 tunnell o Uruguay, 14,800 o Wlad Pwyl, a 2,800 o Brasil. Felly, i mi, nid yw'n gwneud synnwyr o gwbl ein bod yn mewnforio cig eidion i'w fwyta o ben arall y byd pan fo gennym 40,300 tunnell yn cael ei gynhyrchu'n lleol. Yn yr un modd, rydym yn mewnforio 600 tunnell o gig oen o Sbaen, 9,100 o Awstralia, a 31,000 o Seland Newydd. Mae hynny er gwaethaf y ffaith bod 48,700 tunnell yn cael ei gynhyrchu yng Nghymru yn flynyddol. Ac rwy'n credu mai cig oen, porc a chig eidion Cymreig yw'r gorau yn y byd. 

Nawr, pan fyddwch chi'n mynd i fwyty, caffi neu dafarn nawr, y gwir amdani yw nad oes gennych chi unrhyw syniad a ydych chi'n bwyta cig Cymreig neu gig tramor, ac os yw'n gig tramor, mae ganddo ôl troed carbon uchel, ac mae ei ansawdd yn is na'n cig ni.  

Rwy'n gwneud. Rwyf wedi gofyn yn y gorffennol a fyddech chi'n ystyried cyflwyno cynllun lle mae busnesau lletygarwch sy'n gallu ac sydd eisiau gwerthu cynnyrch o Gymru yn gwneud hynny a'n bod yn dilyn system o fath 'sgoriau ar y drysau'. Byddai hyn yn caniatáu i ddefnyddwyr ddewis pa sefydliad i fwyta ynddo ac a ydynt eisiau prynu—a thalu ychydig bach mwy os oes angen—cynnyrch Cymreig lleol blasus, neu a ydynt yn hapus i beidio â gwneud hynny. Ond byddai'r system 'sgoriau ar y drysau' yn effeithiol iawn yn hynny o beth. Diolch.

14:25

Diolch. Rwy'n credu y byddai'r cynllun rydych chi'n cyfeirio ato yn eithaf anodd i'w weinyddu, ond rwy'n awyddus i hyrwyddo ein bwyd a'n diod gwych o Gymru, fel y dywedwch, ac roeddech chi'n cyfeirio'n benodol at gig oen, cig eidion a phorc o Gymru, ac yn amlwg, rydym yn cefnogi Hybu Cig Cymru i sicrhau bod y neges am ein cig coch gwych yn cael ei lledaenu ledled y byd. Mae gennym lawer o ddigwyddiadau dramor: bydd digwyddiad Gulfood yn cael ei gynnal yn Dubai fis nesaf, mae gennym ddigwyddiad Anuga yn yr Almaen, mae gennym ddigwyddiad Salon International de l'Alimentation ym Mharis, ac mae gan Hybu Cig Cymru bresenoldeb yno bob amser yn hyrwyddo ein bwyd a'n diod gwych.

Mae'n rhaid imi ddweud, rydych chi'n ei weld yn amlach nawr mewn bwytai, eu bod yn awyddus i ddangos o ble y daw eu cynnyrch. Rwy'n credu y gallwn ofyn bob amser, fel defnyddwyr, ac fel pobl sy'n defnyddio bwytai a lleoliadau lletygarwch, i wneud yn siŵr eu bod yn deall bod pobl yn gofyn mwy o gwestiynau. Rwy'n sicr yn credu bod pobl yn gofyn mwy o gwestiynau ynglŷn ag o ble y daw eu bwyd a'u diod.

Mae rhai cynhyrchwyr wyau yn fy rhanbarth wedi cysylltu â mi oherwydd eu bod yn pryderu am yr effaith ar werthu wyau maes o dan fesurau gorfodol ar gyfer cadw adar dan do yn sgil ffliw adar; gwn eich bod wedi cyffwrdd â hyn yn y pwyllgor yr wythnos diwethaf. Fe fyddwch yn gwybod y byddai'r newidiadau arfaethedig yn y ddeddfwriaeth yn Lloegr a'r Alban yn diddymu'r terfyn amser ar gyfer cadw ieir maes mewn cyfyngiadau gorfodol, ac mae'r newid hwnnw'n golygu y byddai wyau a gynhyrchir gan ieir sydd fel arfer yn ieir maes yn parhau i gael eu marchnata felly, hyd yn oed os ydynt wedi cael eu cadw dan do am fwy nag 16 wythnos, oherwydd mesurau gorfodol ar gyfer cadw adar dan do yn sgil ffliw adar wrth gwrs. Nawr, mae archfarchnadoedd wedi dweud wrth gynhyrchwyr yn fy rhanbarth i, mae'n debyg, os yw'r rheolau yng Nghymru yn wahanol ac os na allant barhau i ddisgrifio eu hwyau fel wyau maes, byddant yn colli eu contractau, a'u bywoliaeth gyda nhw. Felly, a wnewch chi ystyried mabwysiadu'r un dull â Lloegr a'r Alban i helpu i ddiogelu'r sector pe bai yna achosion sylweddol o ffliw adar?

Diolch. Wel, fel y dywedwch, pan fydd gorchymyn cadw adar dan do yn cael ei gyflwyno, gall ffermwyr farchnata wyau a gynhyrchir gan ieir sy'n cael eu cadw dan do fel ieir maes am 16 wythnos gyntaf y gorchymyn, ac rwy'n credu bod 16 wythnos yn gyfnod teg ar gyfer hynny. Rwy'n ymwybodol iawn fod yr Undeb Ewropeaidd wedi penderfynu dileu'r rhanddirymiad 16 wythnos hwnnw; yn amlwg, bydd hynny'n berthnasol i Ogledd Iwerddon. Felly, mae Adran yr Amgylchedd, Bwyd a Materion Gwledig a Llywodraeth yr Alban wedi lansio ymgynghoriad ar y cyd, nad ydym yn cymryd rhan ynddo. Fodd bynnag, mae gennyf ddiddordeb mawr mewn gweld canlyniadau'r ymgynghoriad hwnnw oherwydd nid wyf yn credu bod yr un o'r ddwy Lywodraeth wedi gwneud digon o waith gyda defnyddwyr; mae'n ymwneud llawer mwy â busnes, os mynnwch, nag ystyried safbwyntiau defnyddwyr. Ond rwyf wedi gofyn i fy swyddogion gadw llygad barcud ar yr ymgynghoriadau hynny—rwy'n credu ei fod yn cau o gwmpas 5 Mawrth; mae ychydig o amser i fynd eto—ond byddai gennyf ddiddordeb mawr mewn gweld hynny. Ond rwy'n credu ei bod hi'n bwysig iawn ein bod ni'n gallu cael polisïau gwahanol o fewn y DU. Rwy'n cydnabod yn llwyr y gallai fod yn fwy cymhleth, ond rwy'n credu bod yn rhaid i ni wneud y penderfyniadau hyn rhwng popeth, a dyna a wneuthum.

Weinidog, fe fyddwch yn ymwybodol fy mod yn cadeirio'r grŵp trawsbleidiol ar gwrw a thafarndai yma yn y Senedd hon, ac yn rhinwedd y rôl honno, Weinidog, rwyf wedi ymweld â llawer o fragdai lleol ledled Cymru gydag Aelodau etholedig ac wedi gweld drosof fy hun pa mor bwysig ydynt i'n heconomi leol ac i'w cymunedau lleol nhw hefyd. Mae bragdai lleol fel Wrexham Lager yn eich etholaeth chi, Hafod Brewing yn yr Wyddgrug, Tiny Rebel yng Nghasnewydd—maent i gyd yn enwog ar draws y byd am fod yn gynnyrch Cymreig o ansawdd uchel. Cefais fy atgoffa o hyn mewn sgwrs gyda Gweinidogion o lysgenhadaeth Japan y prynhawn yma, lle rydym, yn y gorffennol, wedi defnyddio digwyddiadau rhyngwladol mawr i arddangos ein prosiectau Cymreig, fel Wrexham Lager, ac yn arbennig, pan wnaethom hynny yng Nghwpan Rygbi'r Byd, gyda rhywfaint o lwyddiant, yn Japan. Weinidog, a gaf fi ofyn i chi a wnewch chi ymrwymo i barhau i ddefnyddio digwyddiadau rhyngwladol, fel Cwpan Rygbi'r Byd a digwyddiadau eraill, i hyrwyddo bragwyr Cymreig?

Diolch. Ydw, rwy'n awyddus iawn i fanteisio ar bob cyfle a gawn i gefnogi pob rhan o ddiwydiant bwyd a diod Cymru, ond fel y dywedwch, rydych chi'n cyfeirio at gwrw Cymreig. Mae gennym glwstwr diodydd y mae Llywodraeth Cymru yn ei gefnogi, a byddaf yn lansio, yr wythnos nesaf rwy'n credu—strategaethau cwrw a gwirodydd Cymreig; unwaith eto, rhan arall o amrywiaeth wych o gynnyrch diod sydd gennym yma yng Nghymru. Bydd y strategaethau'n dangos sut mae'r sector yn bwriadu llywio'r diwydiant ochr yn ochr â gweledigaeth strategol Llywodraeth Cymru ar gyfer y diwydiant bwyd a diod. Rwy'n credu bod digwyddiadau fel y nodwyd gennych yn Japan, pan gynhaliwyd cwpan y byd yn Japan—Cwpan Rygbi'r Byd—mae gan hwnnw ffocws gwirioneddol. Roedd gennych ffocws byd-eang enfawr na allwch ei brynu, fel Gweinidog â chyfrifoldeb am fwyd a diod. Ond rwy'n credu ei bod hefyd yn bwysig ein bod yn gwneud pethau'n nes at adref hefyd. Soniais mewn ymateb cynharach am Blas Cymru, ac roedd yn wych gweld nifer y cynhyrchwyr bwyd a diod newydd yno. Ac mewn gwirionedd, rwy'n credu bod gennym nifer fwy o gynnyrch newydd nag a welwyd erioed mewn digwyddiad Blas Cymru gan y cynhyrchwyr diodydd.

14:30

Wel, bydd y Gweinidog yn ymwybodol o fanteision cig hela. Rydym yn gwybod bod cig hela yn llawn protein, mae'n gynaliadwy, mae ei filltiroedd bwyd yn isel, boed yn ffesant neu'n garw neu'n gwningen neu unrhyw fath arall o gig hela, ac mae'r cyfan wedi'i gynhyrchu'n lleol iawn. Ond yn anffodus, ni allwn weld, neu nid ydym wedi gweld, cig hela ar fwydlenni mewn ysgolion ac ysbytai ac mewn mannau eraill. A ydych chi wedi ystyried sicrhau bod cig hela ar y fwydlen yn ein hysbytai ac yn ein hysgolion fel ein bod yn cefnogi cynhyrchwyr cig hela lleol ac yn sicrhau bod cig hela, gyda'i filltiroedd bwyd isel, yn cyfrannu at y deiet yma yng Nghymru?

Nid wyf wedi gwneud unrhyw beth penodol gyda gwasanaethau cyhoeddus ynglŷn â sicrhau bod cig hela ar y fwydlen. Buaswn yn dyfalu y gallai'r gost fod yn rhwystr, ond mae'n sicr yn rhywbeth y buaswn yn hapus iawn i siarad â Gweinidog y Gymraeg ac Addysg yn ei gylch i weld a yw'n rhywbeth sy'n cael ei ystyried.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Ergyd o £1 filiwn i un o brif ddigwyddiadau Cymru—dyna'r dadansoddiad damniol gan Gymdeithas Amaethyddol Frenhinol Cymru ar gynnig Llywodraeth Cymru i newid y flwyddyn ysgol. Nawr, rydym i gyd yn gwybod mai Sioe Frenhinol Cymru yw uchafbwynt y calendr amaethyddol—digwyddiad amaethyddol mwyaf Ewrop, gyda 250,000 o bobl yn mwynhau'r sioe. Ac eto, byddai Llywodraeth Cymru, a'ch hoff ymgeisydd am y brif weinidogaeth, yn hapus iawn i'w gweld yn cael ei haberthu yn enw diwygio blwyddyn ysgol nad yw hyd yn oed yr athrawon eisiau ei weld.

Felly, o ystyried pwysigrwydd economaidd, cymdeithasol a diwylliannol Sioe Frenhinol Cymru, pa sgyrsiau rydych chi, fel Gweinidog, wedi'u cael gyda'r Gweinidog addysg ynghylch dileu'r cynigion hyn, ynghylch cefnogi Sioe Frenhinol Cymru a sicrhau bod y diwydiant amaethyddol yn cael ei ystyried mewn penderfyniadau a wneir gan y Llywodraeth hon?

Daeth y Llywydd (Elin Jones) i’r Gadair.

Wel, rwyf i a Gweinidog y Gymraeg ac Addysg wedi cyfarfod â swyddogion a phrif weithredwr Sioe Frenhinol Cymru. Nid wyf yn anghytuno â'r hyn rydych chi'n ei ddweud amdani fel pinacl ein calendr amaethyddol. Fe fyddwch yn ymwybodol, rwy'n siŵr, fod hyn yn destun ymgynghori ar hyn o bryd. Nid yw'r ymgynghoriad wedi dod i ben, ni wnaed unrhyw benderfyniadau a bydd y sgyrsiau hynny'n parhau.

Diolch, Weinidog. Mae'n siomedig fod hyn yn cael ei ystyried hyd yn oed, ac mae'r dyddiadur, y calendr, digwyddiad Sioe Frenhinol Cymru yn flynyddol—mae yno bob blwyddyn—ac mae'r ffaith bod hyn hyd yn oed wedi dod cyn belled yn dangos nad yw Llywodraeth Cymru yn rhoi fawr o ystyriaeth i gefn gwlad Cymru.

Ond os caf symud o siarad am ddarpar Brif Weinidog posibl at y Prif Weinidog presennol, fe achosodd yntau boen go iawn i'r gymuned amaethyddol yn 2022 wrth siarad â BBC Cymru, pan ddywedodd fod angen iddo gyfiawnhau i yrwyr tacsi Bangladeshaidd pam ei fod yn cefnogi ffermwyr. Mae'r cyfiawnhad hwnnw bellach wedi dod, diolch i arolwg annibynnol YouGov sy'n dangos bod 82 y cant o bobl yn o blaid gweld ffermio yng Nghymru yn cael ei gefnogi'n ariannol i gynhyrchu bwyd, gyda 72 y cant o'r farn fod cefnogi ffermwyr Cymru yn ddefnydd da o wariant cyhoeddus. Diolch byth, data caled i wrthsefyll sylwadau niweidiol a siomedig Mike Hedges ar gymorthdaliadau.

Mae'r undebau a minnau wedi croesawu cynnal y cynllun taliad sylfaenol ar £238 miliwn. Ond wrth edrych ar y gefnogaeth hon gan Lywodraeth Cymru, mae'n bwysig nodi'r cyd-destun, sef bod Llywodraeth Cymru wedi symud yr holl arian y gallent ei symud oddi wrth ffermwyr yng ngholofn 1 i golofn 2 cyn inni adael yr Undeb Ewropeaidd. Mae hyn yn golygu fod yr £238 miliwn, a gedwir o fewn y gyllideb ddrafft drwy'r cynllun taliad sylfaenol mor isel ag y gallai fod wedi bod. Mae'n gwbl resymol felly, Weinidog, inni awgrymu na ddylid defnyddio'r ffigur hwn o £238 miliwn fel meincnod neu arian sylfaenol ar gyfer cymorth yn y dyfodol drwy'r cynllun ffermio cynaliadwy. Mewn gwirionedd, dylem ystyried defnyddio cyfanswm y polisi amaethyddol cyffredin sef £338 miliwn fel y ffigur isaf absoliwt. Felly, pa ffigurau rydych chi'n eu defnyddio fel swm sylfaenol wrth gyfrifo'r cymorth a fydd ar gael i ffermwyr o 2025 ymlaen?

14:35

Wel, fe wnaethoch chi ofyn y cwestiwn hwn i mi yr wythnos diwethaf yn y pwyllgor, a'r hyn a ddywedais wrthych, ac fe wnaf ailadrodd hynny er mwyn i'r holl Aelodau glywed, yw ein bod am ddiogelu'r £238 miliwn. Pan gyflwynais y ffigur ar gyfer cynllun taliad sylfaenol 2023 ym mis Rhagfyr 2022, fe wneuthum ei gynnal ar £238 miliwn, a dywedais fy mod am gario hwnnw ymlaen at 2024. Nid yw wedi bod yn hawdd, oherwydd y sefyllfa ariannol anodd, ond rydym wedi gallu gwneud hynny. Nid oedd arolwg barn YouGov yn fy synnu, ac roedd y ffordd y cafodd y cwestiynau eu gosod yn hynod o—wyddoch chi, ni wnaeth y data a gawsom ohono fy synnu, oherwydd wrth gwrs fod angen i bobl ddeall o ble y daw eu bwyd. Rwy'n dweud eto ei bod yn bwysig iawn ein bod yn egluro i'r cyhoedd lle mae eu harian yn mynd, a chyn gadael yr Undeb Ewropeaidd, nid wyf yn credu bod y cyhoedd yn deall lefel y cymhorthdal a gâi ein ffermwyr. Ond rwy'n credu ei bod hi'n bwysig iawn inni fod yn agored a thryloyw, a dyna beth rwyf fi'n sicr wedi ymdrechu i'w wneud bob amser. Nid wyf erioed wedi dweud unrhyw beth heblaw na allaf weld amser, yn sicr yn ystod fy oes i, lle na fyddai angen inni gefnogi ein ffermwyr, a dyna'n union rwyf wedi'i wneud fel Gweinidog.

Diolch, Weinidog. Fe wnaethoch chi gyfeirio at yr ateb a roesoch yn y pwyllgor. Rhywbeth arall y soniais wrthych amdano oedd yr angen i lobïo Llywodraeth y DU ynghylch pa ffigur yr hoffech chi ei weld ar gyfer y cynllun ffermio cynaliadwy. Nawr, ar y pwynt hwnnw yn y pwyllgor yr wythnos diwethaf, nid oeddech wedi cyflwyno unrhyw sylwadau unigol i'r Trysorlys ynghylch pa arian yr hoffech ei weld i gyflawni'r cynllun ffermio cynaliadwy. Felly, gobeithio bod y llythyr hwnnw ar y ffordd.

Roedd rhaglen nos Lun o Ffermio ar S4C yn dangos realiti creulon TB ar ffermydd Cymru unwaith eto. Roedd rhybudd i wylwyr ynghylch y golygfeydd erchyll o ladd gwartheg a gwartheg cyflo ar y fferm gan fod yr eitem mor ofidus. Mae fy nghalon yn torri dros Wyn ac Enid Davies, a thros bob ffermwr a'u teuluoedd sy'n dioddef dan gwmwl tywyll TB. Yn ogystal â'r gefnogaeth helaeth i'r teulu Davies ar y cyfryngau cymdeithasol, gwelwyd y dicter a'r rhwystredigaeth a deimlid ynghylch eu sefyllfa. Rwyf wedi galw ers tro—yn y Siambr hon a'r tu hwnt iddi—ar eich Llywodraeth i newid ei pholisi ynghylch lladd gwartheg cyflo a heffrod ar y fferm. Mae yna ffyrdd eraill derbyniol o wneud hyn nad yw eich Llywodraeth chi'n eu hystyried ar hyn o bryd. Roeddech chi'n sôn ddoe, ac rwy'n dyfynnu:

'Bydd grŵp cynghori technegol hefyd'

yn edrych ar y polisi hwn. Ac eto rydym wedi bod yn siarad am y grŵp hwn ers misoedd lawer heb fawr o gynnydd. Felly, nid yw hynny'n ddigon da i'r ffermwyr hyn a'u teuluoedd sy'n dioddef. Felly, os gwelwch yn dda, Weinidog, a allwch chi roi'r gorau i oedi penderfyniad a throsglwyddo cyfrifoldeb i grŵp nad yw wedi'i ffurfio eto, a defnyddio'r pwerau sydd gennych chi fel Gweinidog materion gwledig i newid y polisi ynghylch y ffordd y mae gwartheg cyflo a heffrod yn cael eu lladd ar y fferm? Rhowch ychydig o obaith i'r ffermwyr, os gwelwch yn dda.

Rwy'n deall yn llwyr y trallod y mae'r digwyddiad y cyfeirioch chi ato a welwyd ar Ffermio yn ei achosi i ffermwyr a'u teuluoedd—rwy'n llwyr ddeall hynny. Ac nid y grŵp cynghori technegol yn unig ydyw; er fy mod yn gofyn iddyn nhw ei ystyried eto, fe wnaethom edrych ar hyn cyn i chi ddod i'r Senedd. Fe wnaethom edrych ar hyn gyda'r sector amaethyddol, oherwydd rwy'n deall yn iawn pa mor erchyll yw gweld lladd ar y fferm. Ond yn anffodus, ni wnaethom lawer o gynnydd, a dyna pam rwy'n gofyn i'r grŵp cynghori technegol edrych ar hyn ar frys. Rydym hefyd yn gofyn am farn gan yr undebau ffermio—wrth gwrs, mae'r undebau ffermio wedi trafod hyn gyda mi—a chynrychiolwyr eraill y diwydiant, fel y gallant gyflwyno i'r grŵp cynghori technegol beth yn union y credant fod ei angen. Mewn rhai achosion, yn anffodus, ni ellir osgoi lladd ar y fferm os na ellir cludo gwartheg i ladd-dy, neu os nad ydynt yn addas i'w bwyta gan bobl. Fodd bynnag, rwy'n credu bod cael gwared ar wartheg sydd wedi'u heintio â TB o'r fferm cyn gynted â phosibl yn amlwg yn elfen allweddol o'n rhaglen dileu TB. Ac rwy'n mynd yn ôl at yr hyn a ddywedais am orfod gweithio mewn partneriaeth—pawb gyda'n gilydd, nid Llywodraeth yn unig—er mwyn sicrhau ein bod ni'n cael Cymru sy'n rhydd o TB.

Diolch, Lywydd. Weinidog, yn ôl ym mis Rhagfyr yn y pwyllgor craffu, gofynnais i chi ym mha ffordd y bydd y cynllun ffermio cynaliadwy yn cydnabod y perygl o ostwng gwerth tir fferm yn sgil y gofyniad i blannu coed arno. Oherwydd, yn amlwg, mae gwahaniaeth sylweddol rhwng gwerth tir amaethyddol cynhyrchiol o ansawdd da a gwerth tir lle cafodd coed eu plannu. Ni allech ateb fy nghwestiwn bryd hynny. Rydych wedi cael ychydig o amser i feddwl amdano; tybed a allwch chi ei ateb heddiw. Ble yn y system newydd arfaethedig y caiff dibrisio neu golli gwerth tir fferm ei gydnabod?

14:40

Rydym yn edrych ar yr holl ddadansoddiad economaidd o'r cynllun ffermio cynaliadwy. Rydym wedi dechrau paratoi ar gyfer hynny. Rydym wedi cael llawer iawn o ymchwil wedi'i wneud. Ni fydd y dadansoddiad a wnaethom yn cael ei adlewyrchu yn y cynllun terfynol pan gaiff ei gyflwyno, mewn ychydig dros 12 mis bellach. Ond mae'r modelu a wnaethom yn mynd i ddarparu tystiolaeth i lywio'r modd y caiff y cynllun ei lunio, ac yn amlwg, mae'n rhaid inni ystyried pethau fel lleihau stoc, edrych ar dir, fel y dywedwch, edrych ar incwm busnes ffermydd, edrych ar allbwn amaethyddol, edrych ar ba lafur fferm fydd ei angen. Felly, mae hyn i gyd yn rhan o'r dadansoddiad economaidd. 

Ond nid o reidrwydd yn cael ei adlewyrchu yn y cynllun terfynol—ai dyna rydych chi'n ei ddweud? Oherwydd yn amlwg, os ydych chi am i bobl gofrestru ar gyfer y cynllun ffermio cynaliadwy—ac mae'n rhywbeth rydym i gyd eisiau ei weld, o ran y canlyniadau i natur a'r hinsawdd a lles ehangach y cyhoedd—mae angen eu hannog i wneud hynny. Bydd methu cydnabod gostyngiad yng ngwerth tir yn gwneud i bobl droi eu cefnau ar y cynllun. Felly, rwy'n credu ei bod yn hanfodol eich bod chi fel Llywodraeth yn gallu ateb y cwestiwn hwnnw'n benodol pan ddaw'r amser i chi allu gwneud hynny.

A gallwn drafod a thrafod, fel y gwnawn, y cynnig ar gyfer gorchudd coed 10 y cant, sydd—. Bydd colli 10 y cant o'ch tir cynhyrchiol yn anochel yn cael effaith ar hyfywedd fferm. Edrychwn ar y rheoliadau parthau perygl nitradau—buddsoddiad cyfalaf enfawr sy'n ofynnol gan lawer o ffermydd, a rhywbeth y byddant yn ei chael hi'n anodd ei fforddio. Bydd yn rhaid i lawer ddad-stocio, a bydd hynny, unwaith eto, yn erydu hyfywedd eu fferm. Gall TB buchol gael effaith barlysol ar fusnesau fferm, ac wrth gwrs, gall arwain at ganlyniadau enfawr i iechyd meddwl, fel y gwelsom mor glir ar y rhaglen yr wythnos hon. 

Nawr, gallwn drafod polisïau unigol y Llywodraeth ar eu pen eu hunain, ond onid ydych yn derbyn bod effaith gronnol ar waith yma? Yn unigol, maent yn erydu'r diwydiant, ond gyda'i gilydd, gallent fod yn ergyd drom i fywoliaeth pobl. Felly, a gaf fi ofyn: pa asesiad y mae'r Llywodraeth wedi'i wneud o'r sefyllfa yn gyffredinol? Sut ydych chi'n asesu effaith gronnol eich holl bolisïau ar y diwydiant, sydd, yn ddealladwy ar hyn o bryd, yn teimlo dan warchae?

Diolch. Rwy'n credu eich bod chi'n gwneud pwynt pwysig—ac rwy'n meddwl eich bod chi wedi ei wneud yn y pwyllgor—am yr effaith gronnol. Ac os edrychwn ar effaith gronnol digwyddiadau sydd y tu hwnt i'n rheolaeth—felly, os edrychwch ar adael yr Undeb Ewropeaidd, pandemig COVID, y rhyfel yn Wcráin, costau byw, popeth sydd wedi cael effaith gronnol ar ein holl economïau, ond fel y dywedwch, y sector amaethyddol hefyd. Ac yn amlwg, mae'n gyfnod o ansicrwydd ac ansefydlogrwydd mawr, a rhan o sicrhau bod y taliad sylfaenol yr un fath oedd ceisio rhoi ychydig o sefydlogrwydd i'n ffermwyr. 

Ond rwy'n derbyn ein bod, yn amlwg, yn gorfod cyflwyno polisïau newydd, yn enwedig mewn perthynas â'r cynllun ffermio cynaliadwy. Mae'n debyg eich bod yn ymwybodol fod fy swyddogion ar hyn o bryd allan yn cynnal sioeau teithiol gyda ffermwyr i sicrhau bod y cwestiynau sydd ganddynt yn cael eu hateb wyneb yn wyneb. Rwy'n credu bod hynny'n bwysig iawn, ac rydym wedi gweld niferoedd mawr yn eu mynychu. Rwy'n meddwl ein bod wedi cael tri gweithdy—rwy'n meddwl mai heddiw yw'r pedwerydd—ac mae pob un ohonynt wedi gweld niferoedd mwy a mwy yn cofrestru, sy'n gadarnhaol iawn yn fy marn i, a dyna'n sicr yw'r adborth a gefais yn ôl. 

Felly, fel y dywedaf, rydym wedi cynnal yr asesiad modelu o amgylch y dadansoddiad economaidd, a oedd ar y broses cyn ymgynghori, os mynnwch. Bydd un arall ar y dadansoddiad a gawn yn dilyn yr ymatebion i'r ymgynghoriad, yn dilyn y sioeau teithiol, cyn llunio'r cynllun yn derfynol. Ac mae'n bwysig iawn ein bod yn ystyried yr holl wybodaeth honno. 

Fe wnaethoch chi gyfeirio at reoliadau llygredd amaethyddol, a gwn eich bod yn cytuno bod eu hangen yn fawr, ac mae'n bwysig iawn ein bod yn gweithio gyda'r sector. Ac unwaith eto, rwyf wedi bod yn ffodus iawn o allu diogelu arian, o fewn y toriadau a gefais i fy nghyllideb, i helpu ffermwyr, sydd, fel y dywedwch, yn gorfod gwneud gwaith sylweddol i sicrhau eu bod yn bodloni'r rheoliadau. Fodd bynnag, rwyf bob amser wedi dweud yn glir na fyddaf yn rhoi arian i bobl gyrraedd y lefel sylfaenol y dylent fod arni yn y lle cyntaf. Ond rydym yn edrych yn ofalus ar effaith gronnol y gwahanol bolisïau, oherwydd mae'n gyfnod o newid mawr i'n sector amaethyddol. 

Bridio Cŵn Anghyfreithlon

3. Pa drafodaethau y mae Llywodraeth Cymru wedi'u cael gydag awdurdodau lleol ynghylch cynnal adolygiadau o fridio cŵn anghyfreithlon yn eu hardaloedd? OQ60552

Mae ein gallu i ymchwilio ac atal bridio anghyfreithlon wedi cynyddu'n sylweddol dros y blynyddoedd diwethaf o ganlyniad uniongyrchol i'r prosiect gorfodi ar gyfer awdurdodau lleol a ariennir gan Lywodraeth Cymru. Mae swyddogion yn cyfarfod yn rheolaidd gyda Trwyddedu Anifeiliaid Cymru i drafod cynnydd.

14:45

Diolch am hwnna. Wel, i ddechrau, buaswn yn hoffi llongyfarch cyngor Caerfyrddin am y gwaith maen nhw wedi ei wneud gyda hyn. Cyhoeddwyd adolygiad o fridio cŵn anghyfreithlon yn yr ardal gan gabinet y cyngor, a nhw, rwy'n deall, ydy'r awdurdod lleol cyntaf yng Nghymru i wneud hyn, felly pob clod iddynt.  

Mae ymchwil gan RSPCA Cymru yn dangos mai cyngor Caerffili a gafodd y nifer uchaf ond dau o ymholiadau i fridio cŵn yn 2022, a bod cynghorau sir Gaerfyrddin a Chaerdydd wedi cael mwy na hynny. Nawr, er na wnaeth mwyafrif yr ymchwiliadau i'r ymholiadau hyn arwain at gamau pellach, arweiniodd chwech at gamau ffurfiol a chafwyd dau erlyniad hefyd. Caerffili yw'r unig awdurdod lleol i gael erlyniadau sy'n berthnasol i fridio cŵn yn anghyfreithlon yn 2022, ar wahân i sir Gaerfyrddin. Rwy'n eu canmol am y gwaith a wnaethant. Wrth gwrs, gwelwyd nifer o farwolaethau yn yr ardal yn y blynyddoedd diwethaf. Beth arall y gall Llywodraeth Cymru ei wneud yn eich barn chi i annog cynghorau ledled Cymru i wneud mwy i fynd i'r afael â'r mater hwn, yn enwedig mewn perthynas â chynnal adolygiadau i fridio cŵn anghyfreithlon er mwyn atal y marwolaethau echrydus hyn rhag digwydd yn y lle cyntaf? Diolch. 

Diolch. Wel, rydych chi'n codi pwynt pwysig iawn, ac fel y dywedais, rydym wedi cael prosiect gorfodi ar gyfer awdurdodau lleol, sydd, yn fy marn i, wedi arwain at rannu arferion gorau mewn ffordd nas gwelsom o'r blaen o bosibl. Ac rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn fod pob awdurdod lleol yn cael cyfle i gynnal yr arolygiadau mewn lleoliadau bridio cŵn. Ac rwy'n credu bod yr ymweliadau hynny, yn arbennig, wedi arwain at newid mawr yn y lleoliadau yr ymwelwyd â nhw. Arweiniodd y timau weithgarwch mewn porthladdoedd ledled Cymru, oherwydd rwy'n credu y bydd hynny'n help mawr gyda'n hawdurdodau lleol hefyd. Felly, rwy'n awyddus iawn i barhau â'r prosiect. Yn amlwg, rwy'n edrych ar beth arall y gallwn ei wneud. Roeddech chi'n sôn am y marwolaethau a welsom yng Nghaerffili. Fe fyddwch chi'n ymwybodol fy mod wedi cael uwchgynhadledd ar berchnogaeth gyfrifol ar gŵn. Rwy'n awyddus iawn i gael un arall y flwyddyn nesaf, oherwydd, er nad yw'r holl ysgogiadau ar gael at ein defnydd, mae'n bwysig iawn ein bod yn defnyddio'r rhai sydd gennym yng Nghymru.

Weinidog, mae bridio cŵn anghyfreithlon yn achos pryder mawr i lawer ledled Cymru ac mae'n parhau i fod yn fater lles anifeiliaid sy'n codi ei ben yn aml. Gellir gweld hyn yn nifer yr ymholiadau a wnaed i awdurdodau lleol am fridio cŵn yn anghyfreithlon, a gododd o 372 yn 2021 i 465 yn 2022. Gyda Chyngor Sir Caerfyrddin bellach yn lansio adolygiad i fridio cŵn anghyfreithlon, rwy'n mawr obeithio y bydd mwy o awdurdodau lleol yn dilyn eu hesiampl. Gobeithio y bydd rhoi cyfle i gynghorwyr fynd gyda swyddogion ar chwiliadau o safleoedd y tybir eu bod yn bridio cŵn yn anghyfreithlon yn rhoi gwell dealltwriaeth o'r broblem i bobl. Felly, Weinidog, yng ngoleuni penderfyniad Cyngor Sir Caerfyrddin, a wnewch chi annog awdurdodau lleol eraill, gan gynnwys pob un o'r rhai yn ne-ddwyrain Cymru, i ddilyn ôl eu traed? Ac a fydd Llywodraeth Cymru yn sicrhau bod mwy o gyllid ar gael i awdurdodau lleol orfodi'r rheolau newydd ar gŵn crwydr bully XL Americanaidd, a rhai a adawyd? Diolch.

Wel, ar ran olaf eich cwestiwn, mae Llywodraeth y DU yn ariannu hynny. Nid oes rhaid i ni ariannu hynny; Llywodraeth y DU sy'n gwneud hynny. Mae Deddf Cŵn Peryglus 1991 yn fater a gadwyd yn ôl. Deddfwriaeth Llywodraeth y DU yw hi, felly nhw sy'n ariannu hynny. Ond rwy'n credu bod y pwynt a wnewch ynglŷn â sir Gaerfyrddin, y cyfeiriodd Delyth Jewell ato hefyd, yn bwysig iawn, a byddwn yn sicr yn gwneud popeth yn ein gallu i rannu arferion gorau ledled Cymru, fel y dywedaf. Ond rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn cofio bod gan y cyhoedd rôl bwysig i'w chwarae yma. Os ydynt am brynu ci, mae'n bwysig iawn eu bod yn ymweld â'r lleoliad, eu bod yn edrych ar fam y ci, yn hytrach nag edrych ar-lein, er enghraifft, neu fannau eraill lle rydym yn gweld cynnydd mewn bridio cŵn anghyfreithlon, yn anffodus. 

Rwy'n pryderu  nid yn unig am fridio cŵn anghyfreithlon, ond hefyd am bob math o fridio cŵn ar ystadau mewn mannau sy'n anaddas ar gyfer bridio cŵn, sy'n achosi gormod o sŵn yn y gymdogaeth. Mae gennym gŵn hefyd nad ydynt yn fridiau anghyfreithlon o bosibl, ond sydd wedi'u hyfforddi'n wael ac sy'n achosi pryder mawr pan fyddant yn rhedeg yn wyllt mewn ardal. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu hargymell i fynd i'r afael â'r broblem hon?

Diolch. Wel, rwy'n mynd yn ôl at yr hyn a ddywedais am yr arian a roesom i'r prosiect gorfodi i allu caniatáu i fwy o arolygwyr ymweld ag adeiladau, lle gallant asesu'r safle a gweld yn union ble mae bridio cŵn yn digwydd. Rydym wedi gweld gwelliannau mewn safleoedd bridio cŵn yn y ffordd y gwnaethoch chi nodi.

Rwy'n mynd i ymuno â phawb i groesawu ymchwiliad Cyngor Sir Caerfyrddin, ac fel y nodoch chi, Weinidog, mae'n rhaid i'r cyhoedd chwarae eu rhan. Mae'n anghredadwy fod pobl yn prynu cŵn ar-lein. Yn bersonol, rwy'n gweld hynny'n anhygoel, mae'n rhaid imi ddweud, ond maent yn gwneud hynny. Felly, rwy'n credu bod rhywbeth yma ynglŷn ag addysg ac efallai y gallai rhywfaint o'r addysg honno ddigwydd yn yr ysgol, oherwydd mae plant yn barod iawn i ddeall prynu pethau ar-lein ac yn barod iawn i fynd â'r negeseuon hynny yn ôl adref. Ac rwy'n credu efallai fod yna waith i ni ei wneud yn hynny o beth.

Ond mae yna waith arall hefyd gyda'r ffiniau ag Iwerddon a mewnforio cŵn bach yn anghyfreithlon. Dyn a ŵyr a ydynt wedi cael eu bridio'n anghyfreithlon ai peidio, ond yn sicr nid ydynt yn cael eu masnachu'n gyfreithlon. Felly, dyna'r ddau faes yr hoffwn weld cynnydd ynddynt.

14:50

Diolch. Cefais drafodaethau gyda'r Gweinidog addysg blaenorol i weld beth arall y gallem ei wneud mewn ysgolion. Rwy'n credu eich bod chi'n iawn—plant yw'r ateb. Os meddyliwch am ailgylchu, rwy'n cofio mai fy mhlant, pan oeddent yn yr ysgol, a ddaeth adref a dweud wrthyf am ailgylchu mewn ffordd nad oeddwn wedi clywed amdani 25 mlynedd yn ôl. Felly, rwy'n credu eich bod chi'n iawn. Mae'n lle da iawn i allu dechrau cael y sgwrs honno am berchnogaeth gyfrifol ar anifeiliaid anwes—nid perchnogaeth ar gŵn yn unig.

Rydych chi'n iawn am bobl yn prynu cŵn ar-lein. Nid wyf yn deall pam na fyddai perchennog newydd eisiau ymchwilio i'r gwerthwr a sicrhau eu bod, wrth brynu ci bach, yn ei weld gyda'i fam. Rwy'n credu bod hwnnw'n waith ymchwil y dylai pawb ei wneud cyn prynu ci.

Mewn perthynas â'r porthladdoedd, dywedais yn fy ateb cynharach i Delyth Jewell fod tîm prosiect gorfodi awdurdodau lleol wedi arwain gweithgarwch mewn porthladdoedd ledled Cymru i sicrhau ein bod ni yno yn y blaen, er mwyn sicrhau y gallwn atal cymaint o smyglo cŵn bach anghyfreithlon ag y gallwn.

Cymorth Iechyd Meddwl i Ffermwyr

4. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am y cymorth sydd ar gael i ffermwyr sy'n dioddef iechyd meddwl gwael? OQ60561

Diolch. Mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi nifer o weithgareddau pwysig i gynorthwyo iechyd meddwl yn ein cymunedau gwledig. Mae'r rhain yn cynnwys FarmWell Cymru, hyb gwybodaeth ar wytnwch personol a busnes i ffermwyr a'u teuluoedd, lle rwyf wedi buddsoddi £45,000, a hefyd y grŵp cymorth ffermydd, sy'n dod ag elusennau ffermio yng Nghymru ynghyd.

Diolch yn fawr iawn, Weinidog. Rwy'n gwybod eich bod yn angerddol iawn am yr agenda benodol hon, a bod strategaeth iechyd meddwl trawslywodraethol newydd yn cael ei ffurfio, dan arweiniad Lynne Neagle. Rwy'n credu ei bod yn bwysig fod unigrwydd ac ynysigrwydd pobl yn y sector amaeth yn nodwedd o'r strategaeth honno, ac a fyddech chi'n cytuno ei bod yn hanfodol bwysig fod y grwpiau a'r sefydliadau sy'n darparu cyfleoedd i gymdeithasu yn cael eu cynnal? Ac a fyddech chi'n gallu amlinellu peth o'r cymorth y mae Llywodraeth Cymru yn ei roi i ffermwyr, a'r sector amaeth gyfan, lle ceir llawer o iechyd meddwl gwael, a nifer fawr o hunanladdiadau hefyd, yn drasig iawn?

Diolch. Rwy'n gwbl ymwybodol fod ffermwyr yn wynebu llawer o rwystrau, gan gynnwys ansicrwydd, ynysigrwydd ac unigrwydd, ac mae hynny'n amlwg yn cael effaith niweidiol ar les meddyliol. Soniais am rywfaint o'r arian a roddais yn fy ateb gwreiddiol i chi. Rydym yn cefnogi nifer o weithgareddau pwysig i gynorthwyo iechyd meddwl yn ein cymunedau gwledig, ac un gweithgaredd o'r fath yw Grŵp Cymorth Ffermydd Cymru, sy'n dod â nifer o elusennau ffermio ynghyd o dan un ymbarél. Rwy'n ceisio cyfarfod â nhw mor aml ag y gallaf. Fe wneuthum eu cyfarfod yn y ffair aeaf ddiwethaf, ac yn ystod pandemig COVID byddwn yn cyfarfod â nhw bob mis, oherwydd gwelsom gynnydd enfawr yn nifer y galwadau i'r holl elusennau. Fel y dywedwch, rydym yn edrych ar strategaeth iechyd meddwl newydd ar draws Llywodraeth Cymru, ac mae fy swyddogion, ochr yn ochr â swyddogion y Dirprwy Weinidog Iechyd Meddwl, yn gweithio gyda'i gilydd i sicrhau bod unrhyw strategaeth newydd yn sicr yn ymdrechu i gefnogi cymunedau gwledig a ffermio.

Rwy'n ddiolchgar i Ken Skates am godi'r mater pwysig hwn yma heddiw, ac fel y nodwyd gennych, Weinidog, mae sawl elusen dda yn gwneud gwaith gwych yn y maes hwn eisoes, ac rwy'n cyfeirio at y Sefydliad Diogelwch Fferm a Sefydliad DPJ, sydd â'r llinell gymorth gyfrinachol 24 awr hefyd wrth gwrs. Mae cefnogaeth Llywodraeth Cymru i grwpiau fel hyn yn bwysig iawn. Pan fyddaf yn siarad â ffermwyr ac yn clywed am rai o'u pryderon iechyd meddwl, maent yn aml yn nodi bod penderfyniadau polisi Llywodraeth Cymru'n effeithio ar eu hiechyd meddwl. Un enghraifft yw eich polisi twbercwlosis buchol presennol, sydd wedi cael, ac sy'n dal i gael effaith frawychus ar les llawer o ffermwyr ledled Cymru. Felly, Weinidog, hoffwn wybod ychydig am—. Pan fyddwch chi'n gweithredu polisïau sy'n effeithio ar ffermwyr, pa asesiad effaith ydych chi'n ei wneud o iechyd meddwl ein ffermwyr wrth edrych ar y penderfyniadau polisi hyn?

Diolch. Wel, yr hyn rwyf am ei wneud yw achosi cyn lleied o straen â phosibl, ac rwy'n mynd yn ôl at yr hyn roeddwn i'n ei ddweud wrth Llyr Huws Gruffydd—mae'n bwysig iawn eich bod chi'n edrych ar yr effaith gronnol. Mae llawer o'r digwyddiadau y tu hwnt i fy rheolaeth neu y tu hwnt i reolaeth Llywodraeth Cymru, ac mae wedi bod yn gyfnod o ansicrwydd mawr. Yn sicr ers y refferendwm yn ôl yn 2016, pan ddeuthum i'r swydd—pan wyf wedi bod yn ei wylio'n agosach—gwelais gytundebau masnach yn cael eu gwneud sydd wedi achosi mwy o straen, a gwelais effaith rhyfel Wcráin, sy'n amlwg wedi cael effaith ar gost bwyd, tanwydd, gwrtaith. Felly, pan fyddwch chi'n edrych ar bolisïau, mae'n bwysig iawn eich bod chi'n edrych ar yr effaith gronnol honno. Ond yn anffodus, mae rhai ohonynt y tu hwnt i'n rheolaeth ni.

14:55

Wrth sôn am unigrwydd, gyda llaw, mae'n werth pwyntio allan nad ydy o’n help fod tafarndai gwledig yn cau, y llefydd lle'r oedd nifer o ffermwyr yn mynd ac yn rhannu gofidiau, a bellach dyw’r canolfannau hynny ddim yno. Felly, mi fuasai fo’n dda o beth gweld mwy o gymorth yn mynd i fusnesau gwledig fel hynny.

Ta waeth, i bwynt fy nghwestiwn atodol, wrth gwrs, mae ffermio yn ffordd o fyw yma yng Nghymru, ond maen nhw hefyd yn fusnesau bach. Nid yn unig mae'n rhaid i'r ffermwr edrych ar ôl yr anifeiliaid a hefyd y tir, ond hefyd mae'n rhaid cael milfeddygon i ddod i mewn, mae'n rhaid cadw cyfrifon, mae'n rhaid cofrestru yr anifeiliaid yna, a'r holl bethau eraill—y gwaith papur sylweddol—sydd yn rhaid i ffermwyr ei wneud. A'r straen ychwanegol yna a’r rheoliadau newydd cyson yma sydd yn dod, o ran iechyd a diogelwch, o ran glendid ar y fferm, bob un ohonyn nhw, ar ei ben ei hun, yn gwbl rhesymol, ond yn eu cyfanrwydd yn rhoi pwysau aruthrol ar fusnes bach, sy'n golygu nad yw'r amser, yn aml iawn, neu’r adnoddau gan y ffermwyr i gyflawni'r cyfan ar ben eu hunain, gan roi pwysau meddwl enbyd arnyn nhw ac yn golygu bod nifer fawr yn gweld nad oes ffordd allan o'r boen meddwl yna. Felly, o ran y gwaith ychwanegol yna, y gwaith papur, cofrestru ac yn y blaen, pa gymorth ychwanegol yr ydych chi’n ei roi i ffermwyr yn y maes yna er mwyn tynnu’r baich ychwanegol yna oddi ar eu hysgwyddau a galluogi ffermwyr i ffermio?

Wel, popeth a wnaethom ers inni adael yr Undeb Ewropeaidd—. Pe baech yn gofyn i ffermwyr yn gyffredinol pam y gwnaethant bleidleisio i adael yr Undeb Ewropeaidd, un o'r atebion mwyaf oedd y fiwrocratiaeth. Felly, roedd hi'n hanfodol bwysig i mi ein bod yn symleiddio unrhyw waith papur a gâi ei gyflwyno gennym, ac fe wnaethom geisio gwneud yn siŵr—gan fod y rhan fwyaf o ffermwyr ar-lein nawr, nid oes unrhyw amheuaeth am hynny; gwelais gynnydd enfawr yn nifer y ffermydd sydd wedi mynd ar-lein yn y pum mlynedd diwethaf yn sicr—ein bod yn ei wneud yn haws iddynt. Rydym yn ceisio defnyddio systemau sydd wedi'u profi. Mae Taliadau Gwledig Cymru yn gyfarwydd iawn i'n ffermwyr, felly gydag unrhyw gynlluniau newydd a gyflwynwn, rydym yn ceisio defnyddio system y maent wedi arfer â hi i geisio lleihau'r straen.

Prynhawn da, Weinidog. Roeddwn eisiau parhau â'r drafodaeth ynghylch y pwysau ar ffermwyr, fel y crybwyllwyd gan Mabon ap Gwynfor, o ran y gwaith papur ychwanegol. Ni fuaswn yn anghytuno â chi o gwbl mai un o'r prif achosion straen yw'r pwysau ar ffermwyr wrth adael yr Undeb Ewropeaidd, ond mae pwysau ychwanegol hefyd gyda'r gwaith papur y mae Llywodraeth Cymru wedi'i greu i ffermwyr. Felly, yn ystod y 12 i 18 mis diwethaf yn unig, rydym wedi gweld rheoli llygredd amaethyddol, rydym wedi gweld rheoliadau Cynefin Cymru a'r problemau yno gyda'r anawsterau mapio. Twbercwlosis—mae'r gwaith papur ar gyfer profi yn ormodol. Mae'r cynllun ffermio cynaliadwy a'r pryder ynghylch cynaliadwyedd, yn enwedig ynghylch y gofyniad coed o 10 y cant. Hefyd, yr wythnos diwethaf soniais fod gwaith papur yn cyrraedd blychau llythyrau ffermwyr ynghylch treth gwerth tir, sydd unwaith eto'n rhoi straen ychwanegol arnynt. A hynny ar ben disgwyliadau bob dydd gyda gwaith papur a biliau y mae'n rhaid i bob un ohonom ymdopi â nhw. Wrth sgwrsio â ffermwyr, rwy'n gwybod bod llawer ohonom wedi clywed bod y rhain yn peri straen go iawn iddynt. Felly, rwy'n gobeithio y bydd Llywodraeth Cymru yn gwneud mwy i sicrhau ffermwyr na fydd unrhyw fiwrocratiaeth newydd gan Lywodraeth Cymru yn gwaethygu'r pwysau iechyd meddwl sylweddol y mae ffermwyr eisoes yn ei ddioddef. Diolch yn fawr iawn.

Diolch. Yn sicr, dyna yw fy nod. Rwy'n cofio dweud wrth swyddogion, pe byddem yn cynyddu'r fiwrocratiaeth o amgylch yr hyn sydd gennych ar gyfer y cynllun taliadau sylfaenol a phe bai'n fwy ar gyfer y cynllun ffermio cynaliadwy, ni fyddai hynny'n beth da o gwbl. Ar eich sylwadau ynghylch Cynefin Cymru, yn sicr roedd problemau gyda mapio. Ond mewn rhai ffyrdd, gallwn ddysgu'r gwersi hynny cyn y cynllun ffermio cynaliadwy, ac efallai ei bod hi'n well ei fod wedi digwydd gyda chynllun llai. Byddai wedi bod yn well pe na bai wedi digwydd o gwbl, ond yn anffodus mae wedi digwydd. Ond mae'n bwysig iawn fod gwersi wedi'u dysgu ac rwy'n sicr wedi cael sicrwydd gan swyddogion fod hynny wedi digwydd.

Mae'n rhaid imi ddweud, os ydych chi'n derbyn arian cyhoeddus, mae'n rhaid inni sicrhau y gallwn roi cyfrif amdano. Aelodau'r gwrthbleidiau—wel, unrhyw Aelod yma—fyddai'r cyntaf i feirniadu Gweinidogion a'r Llywodraeth pe na baem yn gallu rhoi cyfrif am yr arian cyhoeddus hwnnw, felly, yn anffodus, pan fyddwch yn derbyn arian cyhoeddus, ar ba bynnag ffurf o gymorth neu gymhorthdal, mae'n bwysig iawn fod y gwaith papur yn gywir. Ac rwy'n deall yn llwyr, fel rhywun sy'n casáu gwneud unrhyw beth swyddogol—mae'n cronni ac yn cronni—ei fod yn achosi lefel o straen—rwy'n meddwl bod Mabon ap Gwynfor wedi ei ddisgrifio'n glir iawn—pan fyddwch chi'n edrych ar ôl anifeiliaid, yn rhedeg busnes, yn edrych ar ôl cartref, pan fydd gennych deulu, ac yn y blaen, ac mae'n boen meddwl arall eto. Felly, mae'n bwysig iawn ein bod yn ei symleiddio cymaint ag y gallwn.

15:00
Perchnogaeth Gyfrifol ar Gŵn

5. Sut mae Llywodraeth Cymru yn gweithio i hyrwyddo perchnogaeth gyfrifol ar gŵn? OQ60576

Diolch. Cynhaliais uwchgynhadledd amlasiantaethol ym mis Hydref i drafod perchnogaeth gyfrifol ar gŵn a’r hyn y gellir ei wneud gan ddefnyddio’r ysgogiadau sydd ar gael i Gymru. Cyhoeddais ddatganiad ysgrifenedig ar 6 Rhagfyr, yn nodi ein camau nesaf, er lles cŵn ac er diogelwch y cyhoedd.

Weinidog, fis Hydref diwethaf yn ardal Sain Silian yn Nwyrain Casnewydd, ymosododd ci bully XL ar yrrwr danfon nwyddau, gan wneud i'r gyrrwr hwnnw ofni am ei fywyd. Gwn fod llawer o enghreifftiau o hyn ledled Cymru, yn anffodus. Felly, yn amlwg, mae angen inni feddwl sut rydym yn hyrwyddo perchnogaeth fwy cyfrifol ar gŵn. Mae’r Gymdeithas Frenhinol er Atal Creulondeb i Anifeiliaid (RSPCA) wedi bod yn galw ar Lywodraeth Cymru i ystyried lansio ymgyrch godi ymwybyddiaeth ymhlith y cyhoedd ledled Cymru, a fyddai’n atgoffa perchnogion cŵn am eu cyfrifoldebau a’u rhwymedigaethau cyfreithiol, gan eu cyfeirio ar yr un pryd at gyngor perthnasol ac adnoddau ar-lein, megis y cod ymarfer er lles cŵn. Gallai’r ymgyrch honno hefyd gynghori’r cyhoedd yn ehangach ble i droi pe bai ganddynt bryderon am ymddygiad cŵn, naill ai am eu ci eu hunain neu gi rhywun arall. Felly, tybed beth yw eich safbwynt diweddaraf, Weinidog, ynglŷn ag a fydd Llywodraeth Cymru yn cynnal yr ymgyrch godi ymwybyddiaeth gyhoeddus honno ai peidio, fel y mae'r RSPCA yn ei awgrymu?

Diolch. Wel, roedd yr RSPCA yn rhan o’r uwchgynhadledd a gynhaliwyd gennym yn ôl ym mis Hydref. Fel y soniais yn gynharach, rwy'n gobeithio cynnal uwchgynhadledd arall, nid ar yr un lefel a'r un a gynhaliwyd gennym ym mis Hydref efallai, ond rwy'n gobeithio cynnal un arall fis nesaf. Cawsom argymhellion o’r uwchgynhadledd honno, felly, er enghraifft, sut y gall heddluoedd ailflaenoriaethu ac adrodd am ddigwyddiadau sy’n ymwneud â chŵn. Felly, rwyf wedi ysgrifennu at yr holl brif gwnstabliaid. Rwyf hefyd wedi ysgrifennu at bob awdurdod lleol, fel y gallwn gadw ychydig o fomentwm yn y cyswllt hwn; rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn ein bod yn parhau i wneud hynny.

Fe sonioch chi am ymosodiad gan gi bully XL. Credaf ei bod yn wirioneddol bwysig cofio y gall unrhyw gi fod yn beryglus, ac mae perchnogaeth gyfrifol yn hanfodol ar gyfer pob math o gi. Mae fy swyddogion yn parhau i weithio’n agos gyda sefydliadau’r trydydd sector, megis yr RSPCA, a chydweithwyr awdurdodau lleol i allu parhau i hyrwyddo perchnogaeth gyfrifol ar gŵn ac i gyflawni’r camau gweithredu tymor byr, canolig a hir a nodir yn yr uwchgynhadledd. Rydym yn cynnal ymgyrchoedd; rydym yn cynnal ein hymgyrch—rwyf wedi anghofio ei henw—Aros, Atal, Amddiffyn. Rydym bob amser yn gwneud hynny yn y cyfnod cyn y Nadolig. Mae'n ddrwg gennyf: mae gennym ymgyrch yn y cyfnod cyn y Nadolig, ac yna defnyddir Aros, Atal, Amddiffyn dros weddill y flwyddyn. Felly, mae hynny eisoes ar waith gennym. Ond mewn gwirionedd, mae'n ymwneud ag atgoffa darpar brynwyr o'r angen i wneud ymchwil mewn perthynas â'u ci bach, gan fynd yn ôl at yr hyn roeddwn yn ei ddweud ynghynt, a gwneud yn siŵr ein bod yn sicrhau bod perchnogion yn gyfrifol. Gwelsom gynnydd enfawr yn nifer y bobl a oedd yn berchen ar anifeiliaid anwes yn ystod pandemig COVID-19, ac yn anffodus, wrth inni weld yr argyfwng costau byw yn gwaethygu, rydym wedi gweld pwysau ar gyllidebau aelwydydd, sydd wedi arwain at broblemau eraill.

Hoffwn ganmol Llywodraeth Geidwadol y DU am sicrhau bod yn rhaid i gŵn bully XL gael eu cadw ar dennyn a bod yn rhaid rhoi safnffrwyn arnynt yn gyhoeddus. O 1 Chwefror eleni, fe fydd yn anghyfreithlon i fod yn berchen ar un oni bai ei fod wedi'i niwtro a'i ficrosglodynnu. Daw hyn yn sgil nifer o ymosodiadau milain, ac angheuol yn anffodus, gan gŵn o'r brîd hwn, ar gŵn eraill, ac yn wir, ar bobl. Efallai fod y Gweinidog yn ymwybodol imi godi mater brîd cŵn bully XL y llynedd yn Siambr y Senedd. Yn 2023, mae 43 y cant o ymosodiadau gan gŵn wedi’u hachosi gan fridiau bully mawr, gydag 11 achos a gadarnhawyd o farwolaethau dynol a achoswyd gan y brîd hwn ers 2021. O ystyried yr ystadegau brawychus hyn, mae’n galonogol gweld rheoliadau’n cael eu cyflwyno i liniaru’r perygl hwn, rhywbeth y gelwais amdano'r llynedd.

Fodd bynnag, rwy'n siŵr fod y Gweinidog yn ymwybodol nad cŵn bully XL yw’r unig broblem mewn perthynas â pherchnogaeth ar gŵn yng Nghymru: yn drasig, fe wnaeth creulondeb i gŵn yng Nghymru gynyddu 10 y cant y llynedd. Yn 2022, gwnaed 3,379 o adroddiadau i’r RSPCA yng Nghymru am greulondeb i gŵn, o gymharu â 3,065 yn 2021, felly cynnydd o oddeutu 300. Gwelsom 579 o adroddiadau hefyd o niwed bwriadol yn 2022, gyda 45 o adroddiadau am gŵn wedi'u gadael. Roedd enghraifft yn fy etholaeth i, yn y Rhyl, pan gafodd ci a oedd dan bwysau ac mewn cyflwr eithriadol o wael ei adael. Mae’r ystadegau hyn yn rhoi darlun trist o les anifeiliaid yng Nghymru lle mae'n amlwg fod angen cymryd camau.

Mae'r argyfwng costau byw yn golygu bod cost achub anifeiliaid ar ei huchaf erioed, ac mae gwasanaethau hanfodol yn cael eu hymestyn i'r eithaf. O ystyried hyn, a wnaiff y Gweinidog amlinellu felly pa gymorth ariannol y mae Llywodraeth Cymru yn ei roi i sefydliadau lles anifeiliaid yng Nghymru, yn ogystal â nodi a fydd y Llywodraeth yn ystyried hyrwyddo plismona cymunedol fel ffordd o fynd i’r afael â cham-drin anifeiliaid, megis gadael cŵn—

15:05

Dyna ddigon. Rwyf wedi bod yn hael iawn yma. Roedd o leiaf ddau gwestiwn yno, yn ogystal â rhagarweiniad hir. Weinidog.

Diolch. Wel, yn anffodus, roeddem wedi gweld nifer anghymesur o ymosodiadau gan gŵn bully XL, a chymerodd amser maith i Lywodraeth y DU gymryd camau. Roeddwn wedi cael sawl trafodaeth â Gweinidog Adran yr Amgylchedd, Bwyd a Materion Gwledig ynglŷn â sicrhau bod Deddf Cŵn Peryglus 1991 yn addas i’r diben, gan ei bod yn amlwg nad ydoedd, a chredaf fod hyd yn oed Ysgrifennydd Gwladol Adran yr Amgylchedd, Bwyd a Materion Gwledig wedi’i synnu gan y cyhoeddiad a wnaeth Prif Weinidog y DU, ac roeddwn innau hefyd yn ei groesawu. Fodd bynnag, ni chredaf eu bod wedi edrych ar y canlyniadau anfwriadol sydd bellach i'w gweld, yn anffodus, ac rydym yn gorfod gweithio gyda'r rheini.

Ar eich ail bwynt ynghylch creulondeb i anifeiliaid, yn anffodus, rydym yn gweld pobl yn trin anifeiliaid yn greulon, ac rydym yn cefnogi nifer o sefydliadau trydydd sector. Yn fy ateb cynharach i John Griffiths, soniais am yr uwchgynhadledd perchnogaeth ar gŵn a gawsom ym mis Hydref, a'r nifer o argymhellion a wnaed, ac un ohonynt oedd gweithio gyda’r heddlu mewn ffordd wahanol. Rwy'n credu fy mod i fod i gyfarfod â phrif gwnstabl Gwent yn y dyfodol agos—efallai nad y prif gwnstabl, ond yn sicr, swyddog uchel ei statws—ynglŷn â beth arall y gellir ei wneud. Mae'n dda iawn fod gennym Rob Taylor, y cydgysylltydd troseddau cefn gwlad a bywyd gwyllt, sy'n gwneud cymaint o waith gydag awdurdodau'r heddlu yma yng Nghymru i dynnu sylw at y mater hwn.

Pysgodfeydd a Dyframaethu

7. Sut mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi pysgodfeydd a dyframaethu? OQ60567

Mae Llywodraeth Cymru wedi rhoi blaenoriaeth i gyflawni ein rhwymedigaethau statudol mewn cydweithrediad â rhanddeiliaid, gan gynnwys cyflwyno cynlluniau rheoli pysgodfeydd. Roedd y rhai cyntaf ar gyfer pysgodfeydd cregyn bylchog a draenogiaid môr, ac fe’u cyflwynwyd ddiwedd y llynedd, yn unol â’r amserlenni a nodir yn y cyd-ddatganiad pysgodfeydd.

Diolch, Weinidog. Ac fe fyddwch yn ymwybodol fod eich cyllideb materion gwledig wedi cael cryn ergyd yng nghyllideb ddrafft Llywodraeth Cymru, a gyhoeddwyd y mis diwethaf, ac er bod holl gyfrifoldebau eich portffolio wedi’u heffeithio, un na chafodd lawer o sylw yw’r gostyngiad o dros £1.7 miliwn yn y gyllideb pysgodfeydd yn y flwyddyn ariannol sydd i ddod. Er nad yw pysgodfeydd a dyframaeth yn cael yr un sylw â mathau eraill o gynhyrchiant bwyd, maent yn gwneud cyfraniad gwerthfawr a gwerth chweil i economi Cymru. Felly, yng ngoleuni’r toriadau hyn, pa gymorth sy’n cael ei gynnig i ddiwydiant pysgodfeydd a dyframaeth Cymru, i’w alluogi i gystadlu â diwydiannau cyfatebol eraill yn y DU a’r UE ac i fuddsoddi mewn twf?

Rydym wedi sicrhau bod £1.5 miliwn ar gael i gynllun môr a physgodfeydd Cymru ar gyfer 2023-24. Bu tri chylch ariannu, ac yn anffodus—yn amlwg, mae'n gynllun sy'n cael ei arwain gan alw—mae wedi bod yn siomedig, y nifer sydd wedi manteisio ar y cyllid hwnnw. Dyna pam y bu modd imi ailddyrannu £0.5 miliwn, ac yn amlwg, mae hynny wedi cael effaith ar y ffordd rydym wedi edrych ar y gyllideb ar gyfer 2024 a 2025. Mae’r cynigion hynny'n cael eu datblygu ar hyn o bryd. Byddant yn cynnig ystod eang o weithgareddau cyllido ar gyfer y sector, ond hoffwn wneud hyn ar y cyd â’r sector a gwrando ar yr hyn y mae ein rhanddeiliaid yn credu sy’n bwysig iddynt.

Cefnogi'r Diwydiant Amaethyddol ym Mhreseli Sir Benfro

8. Beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i gefnogi'r diwydiant amaethyddol ym Mhreseli Sir Benfro? OQ60542

Mae ffermwyr yn sir Benfro wedi cael bron i £18 miliwn o daliadau drwy gynllun y taliad sylfaenol ers mis Hydref, sef dros 99.9 y cant o hawlwyr. Mae’r cymorth hwn yn ychwanegol at ein gwasanaeth Cyswllt Ffermio, sy’n parhau i ddarparu cymorth a chyngor pwysig i fusnesau amaethyddol yn sir Benfro.

Diolch am eich ymateb, Weinidog. Un ffordd o gefnogi’r diwydiant amaethyddol yw cefnogi ei ddyfodol drwy gynorthwyo pobl ifanc sy'n dymuno bod yn rhan o’r diwydiant yn y dyfodol. A phythefnos yn ôl, lansiodd cynrychiolwyr Clybiau Ffermwyr Ifanc Cymru eu hadroddiad effaith blynyddol yma yn y Senedd. Mae’r adroddiad hwnnw’n dangos pa mor werthfawr yw clybiau ffermwyr ifanc yn cefnogi ein diwydiant amaethyddol, a'n cymunedau gwledig yn wir, yn ogystal â chadw a hyrwyddo ein diwylliant a’r Gymraeg. Mae digon o enghreifftiau o’u gwaith allgymorth anhygoel yn fy etholaeth.

Felly, Weinidog, o ystyried yr effaith enfawr y mae’r mudiad yn ei chael ar gymunedau gwledig yn sir Benfro, a ledled Cymru yn wir, a allwch chi ddweud wrthym pa gymorth y mae Llywodraeth Cymru yn ei ddarparu i helpu’r mudiad i barhau i chwarae rhan hanfodol yn ein diwydiannau amaethyddol, ac yn ein cymunedau gwledig yn wir, am flynyddoedd i ddod?

15:10

Diolch. Yn sicr, mae’r clybiau ffermwyr ifanc, fel y dywedwch, yn chwarae rôl hanfodol, a chredaf ichi grybwyll gwaith rhagorol yn fy sesiwn gwestiynau llafar ddiwethaf—ni allaf gofio ai esgidiau ymarfer neu esgidiau ydoedd—a oedd yn cael ei wneud yn un o'ch clybiau ffermwyr ifanc lleol. Felly, gallwn weld yr effaith enfawr a gânt, nid yn unig arnynt eu hunain, ond ar y gymuned. Rwy'n credu hefyd eu bod yn rhagorol fel sefydliad. Mae'r sgiliau a gânt yn aros gyda nhw drwy eu bywydau. Nid ydym wedi gallu eu hariannu i'r graddau y byddem wedi dymuno. Rwyf bob amser yn ceisio cefnogi eu gweithgareddau. Cyfarfûm â'r—roeddwn am ddweud y prif weithredwr newydd, ond mae'n debyg ei bod wedi bod yn y swydd ers tro bellach. Cyfarfûm â hi'r llynedd i drafod beth yw eu gofynion a pha gyllid a chymorth y gallem eu rhoi iddynt fel Llywodraeth.

Llifogydd

9. Sut y mae'r Gweinidog yn gweithio gyda chydweithwyr ar draws y Llywodraeth i amddiffyn cymunedau yn Alun a Glannau Dyfrdwy rhag llifogydd? OQ60553

Ar draws Llywodraeth Cymru, rydym yn gweithio’n agos gyda’n hawdurdodau lleol a Cyfoeth Naturiol Cymru fel yr awdurdodau rheoli perygl llifogydd arweiniol. Rydym yn annog awdurdodau rheoli risg i gyflwyno cynlluniau arfaethedig ar gyfer cyllid o dan ein rhaglen rheoli perygl llifogydd ac erydu arfordirol.

Rwy’n ddiolchgar i’r Gweinidog am ei hateb. Weinidog, mae trigolion Mancot a Brychdyn wedi cysylltu â mi eto dros yr wythnosau diwethaf, trigolion yr effeithiwyd arnynt gan lifogydd o ganlyniad i storm Babet yn hwyr y llynedd. Roeddent yn pryderu y gallai’r stormydd diweddar effeithio ar eu heiddo unwaith eto, ac mae eu pryderon yn gwbl ddealladwy, gan fod llawer ohonynt wedi dioddef llifogydd ddwywaith yn yr ychydig flynyddoedd diwethaf. Rwy'n codi'r mater hwn yn y Senedd yn rheolaidd, ac rwy’n gofyn am eich cefnogaeth heddiw, Weinidog, i swyddogion Llywodraeth Cymru weithio gyda CNC a Chyngor Sir y Fflint i asesu a ellir cyflymu mewn unrhyw ffordd y gwaith arfaethedig a’r ceisiadau am gyllid gan yr awdurdod lleol ar gyfer cwblhau'r gwaith ychwanegol. Diolch.

Wrth gwrs, yn sicr, fe siaradaf â’r Gweinidog Newid Hinsawdd gan fod hyn yn rhan o’i phortffolio. Gwn fod ei swyddogion wrthi'n adolygu'r holl geisiadau a ddaeth i law gan awdurdodau rheoli risg, a bydd yn cyhoeddi rhaglen y flwyddyn nesaf ym mis Mawrth. Felly, byddaf yn siŵr o ofyn, a goffwn eich annog i ysgrifennu ati hefyd ar y pwynt hwnnw.

3. Cwestiynau Amserol

Yr eitem nesaf, felly, fydd y cwestiynau amserol. Y cwestiwn cyntaf i'w ateb gan Ddirprwy Weinidog y Celfyddydau, Chwaraeon a Thwristiaeth, ac mae'r cwestiwn i'w ofyn gan Heledd Fychan. 

Rygbi Chwe Gwlad

1. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am benderfyniad Llywodraeth y DU i wrthod cynnwys y rygbi chwe gwlad yn y categori sianeli di-dâl ar gyfer dibenion darlledu? TQ960

A gaf fi ddiolch i Heledd Fychan am ei chwestiwn? Mae’r penderfyniad i beidio â chynnwys pencampwriaeth y chwe gwlad yng ngrŵp A yn y drefn digwyddiadau rhestredig yn siomedig, yn enwedig o ystyried pwysigrwydd diwylliannol a chymdeithasol rygbi yng Nghymru. Rydym wedi annog Llywodraeth y DU i sicrhau bod y gystadleuaeth yn parhau i gael ei darlledu'n rhad ac am ddim, a byddwn yn parhau i ddadlau'r achos.

Diolch yn fawr iawn. Fyddwn i'n gobeithio bydd yna neb yn anghytuno efo chi na minnau o ran pwysigrwydd sicrhau bod chwaraeon ein timau cenedlaethol, yn ddynion a merched, ar gael yn rhad ac am ddim, oherwydd fel rydyn ni'n gwybod, mae dilyn a chefnogi ein timau cenedlaethol yn ysgogi pobl o bob oed i ymwneud efo chwaraeon, nid dim ond dilyn y chwaraeon hynny. Ac rydyn ni'n ymfalchïo fel cenedl pan fydd y tîm yn ennill a hefyd yn cydymdeimlo gyda'r chwaraewyr fel cenedl pan nad ydy pethau yn mynd o'n plaid. 

O ran S4C, mi wn i—a dwi'n siŵr eich bod chithau yn nabod hefyd—nifer o bobl di-Gymraeg a siaradwyr newydd sydd yn gwylio chwaraeon ar y sianel, gan normaleiddio'r defnydd o'r Gymraeg fel iaith fyw sy'n perthyn i bawb, boed ichi fod yn ei siarad hi ai peidio. Pa asesiad felly mae'r Dirprwy Weinidog wedi'i wneud o effaith y penderfyniad hwn ar hawl pobl Cymru i wylio'r gemau trwy gyfrwng y Gymraeg, ac, yn ehangach, yr effaith y bydd hyn yn ei chael ar y targed o filiwn o siaradwyr Cymraeg erbyn 2050 a chynyddu'r defnydd? Ac yn ail, rŵan ein bod ni wedi cael y penderfyniad hwn, fyddwch chi hefyd yn ysgrifennu eto i ofyn i Lywodraeth y Deyrnas Unedig ailystyried, fel nad oes neb yng Nghymru yn cael eu hamddifadu o'r hawl i ddilyn a chefnogi hynt a helynt ein timau cenedlaethol?

15:15

Diolch yn fawr am eich cwestiwn atodol, Heledd. Mae'n llygad ei lle—wrth gwrs eich bod yn llygad eich lle. Mae pwysigrwydd diwylliannol chwaraeon yng Nghymru a phoblogrwydd rygbi a phêl-droed yn dra hysbys. Nid cynulleidfaoedd yn unig sy’n teimlo’r manteision hynny; maent yn cefnogi cynaliadwyedd yn y dyfodol, twf chwaraeon ar lefel gymunedol, yr holl bethau rydych wedi bod yn sôn amdanynt. Ac eto, rydych yn llygad eich lle; mae’r ffaith inni weld rygbi rhyngwladol a phêl-droed rhyngwladol ar S4C gyda sylwebaeth yn yr iaith Gymraeg ac is-deitlau Saesneg i bobl nad ydynt yn deall, ond mae gallu gwrando ar y Gymraeg ac ymgorffori hynny yn ein bywydau bob dydd yn bwysig tu hwnt, a dyna pam ein bod yn benderfynol o gael mwy o rôl yn y broses benodi ar gyfer S4C hefyd. Bûm yn trafod hyn yn gynharach gyda’ch cyd-Aelod Cefin Campbell. Mae hynny’n bwysig iawn fel rhan o’r gwaith a wnawn ar ddarlledu yng Nghymru. Felly, mae'r cyfan yn bwysig iawn, gan fod S4C a’r Gymraeg yn gydgysylltiedig, ac mae’n rhywbeth rydym yn awyddus i'w gefnogi.

Yn sicr, credaf ein bod hefyd yn gweld llawer o'n cyrff llywodraethu chwaraeon cenedlaethol yn cofleidio'r iaith. Rydym wedi gweld y gwaith gwych y mae Cymdeithas Bêl-droed Cymru wedi’i wneud ar hynny, ac rydym yn gweld hyn gyda chyrff llywodraethu eraill hefyd. Mae cysylltiad agos iawn rhwng y ddau beth, ac rydym yn sicr yn awyddus i gefnogi hynny. Rwyf wedi dweud yn glir iawn fy mod yn llwyr gefnogi rygbi a phêl-droed Cymru ac y dylai ein holl chwaraeon cenedlaethol fod yn rhad ac am ddim i'w darlledu i unrhyw un sy'n dymuno gwneud hynny.

Fe fyddwch yn ymwybodol fod y Prif Weinidog wedi ysgrifennu at yr Ysgrifennydd Gwladol dros Dechnoleg Ddigidol, Diwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon ynglŷn â hyn, yn dilyn llythyr gan Rhun mewn gwirionedd, yn ôl ym mis Tachwedd neu fis Rhagfyr y llynedd. Yn ddiddorol, ni chafodd ymateb i’r llythyr hwnnw, ond byddwn yn parhau i weithio’n agos gyda Llywodraeth y DU ar hynny, ac rwy’n fwy na pharod i fynd ar drywydd hynny gyda’r Ysgrifennydd Gwladol, am ba mor hir bynnag y bydd yn ei swydd. Byddaf yn mynd ar drywydd hynny gyda’r Ysgrifennydd Gwladol yn dilyn adroddiad y Pwyllgor Materion Cymreig, a oedd yn amlwg yn cefnogi darlledu pencampwriaeth rygbi’r chwe gwlad am ddim. Roedd hyd yn oed Stephen Crabb yn dweud bod gwir angen inni fwrw ymlaen â hyn. Felly, rwy’n fwy na pharod i wneud hynny. Rwy’n fwy na pharod i weithio gyda’r Pwyllgor Materion Cymreig a phwyllgor diwylliant y Senedd, y gwn eu bod yn awyddus iawn i wneud hyn hefyd. Credaf ichi gael sesiwn dystiolaeth gan John Whittingdale ar yr union bwynt hwn, oni wnaethoch, ac roedd yn dweud bryd hynny, pe bai’r Senedd yn cefnogi darlledu pencampwriaeth rygbi’r chwe gwlad am ddim, y byddai’n fwy na pharod i'w ystyried. Nawr, fe wyddom eu bod wedi ystyried y mater, ac maent wedi'i wrthod, felly rydym yn mynd i orfod mynd yn ôl atynt a gofyn iddynt ei ailystyried.

Mae Cymru yn genedl rygbi, ac mae’n rhan o’n stori genedlaethol. Credaf fod rygbi Cymru yn rhan o bwy ydym fel cenedl Gymreig. Fe fyddwch yn gwybod, ac fe gyfeirioch chi at hyn yn yr ateb i’ch cwestiwn blaenorol, fod John Whittingdale, pan ddaeth at y pwyllgor diwylliant, wedi dadlau'r achos, pe gallai Senedd Cymru gyflwyno achos cymhellol dros gynnwys gemau Cymru ym mhencampwriaeth y chwe gwlad fel digwyddiad rhestredig i sicrhau eu bod yn cael eu dangos ar sianeli di-dâl yma yng Nghymru, y byddai’r Adran dros Dechnoleg Ddigidol, Diwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon yn ystyried y peth. Gallaf ddweud wrthych fod y Ceidwadwyr Cymreig wedi cyflwyno dadl ar gyfer yr wythnos nesaf i gryfhau hynny, fel y gallwn ni fel Senedd Cymru ddod ynghyd, gwneud yr alwad honno ar yr Adran dros Dechnoleg Ddigidol, Diwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon, a sicrhau bod yr achos y gofynnodd y Gweinidog dros Dechnoleg Ddigidol, Diwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon ar y pryd iddo gael ei wneud yn cael ei wneud yma, gan Senedd Cymru. A gaf fi gadarnhau heddiw fod y Llywodraeth yn fodlon cefnogi hynny?

Credaf fod hwnnw'n gam rhagorol, Tom. Y pwynt y gallwn ei wneud i Lywodraeth y DU yw bod gan hyn gefnogaeth drawsbleidiol yn y Senedd hon. Fel y clywsom, roedd Stephen Crabb yn dweud, ac roedd John Whittingdale hefyd yn dweud, pe bai’r Senedd yn cefnogi hyn, y byddent yn pwyso ar Lywodraeth y DU i ailystyried. Yn amlwg, dim ond newydd wneud y penderfyniad hwn y mae Llywodraeth y DU, ond nid yw hynny'n golygu na ddylem daro eto tra bo'r haearn yn boeth, fel petai, a dweud, 'Mae arnom angen ichi ailystyried hyn yng ngoleuni ewyllys Senedd Cymru'. Felly, rwy'n croesawu dadl i'r perwyl hwnnw'n fawr. A yw'n digwydd yr wythnos nesaf? Edrychaf ymlaen ati. Dyna ddwy ddadl y byddwn yn eu cael yr wythnos nesaf. Diolch.

Tom Giffard, byddaf innau'n eich cefnogi hefyd. A gaf fi awgrymu eich bod yn meddwl o ddifrif am alw am bleidlais a enwir ar hyn, fel ei bod yn dangos pawb sy'n pleidleisio drosto, yn hytrach na’i fod yn cael ei dderbyn heb bleidlais? Carwn ofyn ichi ystyried hynny.

Rydym wedi gweld yr hyn sydd wedi digwydd gyda cholli chwaraeon sydd am ddim i'w darlledu, onid ydym? Mae pêl-droed byw'r uwch gynghrair wedi diflannu oddi ar sianeli di-dâl. Bydd symud i ddarparwyr chwaraeon tanysgrifiedig yn rhoi mwy o gymorth ariannol i bencampwriaeth y chwe gwlad, gan gynnwys Undeb Rygbi Cymru. Fel y canfu'r byd criced, fodd bynnag, gostyngodd nifer y bobl ifanc a oedd yn gwylio'r gemau byw yn sylweddol.

Pa mor bwysig yw pencampwriaeth y chwe gwlad i ni yng Nghymru? Buaswn o'r farn ei bod yn bwysig iawn i ni. Mae’n rhan o’r hyn a wnawn gyda'n gilydd. Ac nid yw gwylio teledu gyda'n gilydd yn rhywbeth sy'n digwydd mor aml bellach mewn byd amlsianel. Ond dyma un adeg pan ydym yn tueddu i wylio gyda'n gilydd.

Rwy’n falch fod y Gweinidog yn derbyn pwysigrwydd pencampwriaeth y chwe gwlad i Gymru, ac yn ymuno â’r rhai ohonom sy’n galw am i bencampwriaeth rygbi'r chwe gwlad fod yn y categori sianeli di-dâl ar gyfer darlledu. A yw’r Gweinidog wedi cysylltu ag aelod Cabinet yr wrthblaid Lafur ynglŷn â hyn? Oherwydd credaf y gallai aelod Cabinet yr wrthblaid Lafur yn hawdd ddod yn aelod Cabinet cyn diwedd y flwyddyn.

15:20

A gaf fi ddiolch i Mike Hedges am ei gwestiwn? Mewn gwirionedd, rwyf wedi bod yn sgwrsio ag Ysgrifennydd Gwladol yr Wrthblaid dros Gymru ac Ysgrifennydd Gwladol yr Wrthblaid dros Dechnoleg Ddigidol, Diwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon ar ystod o faterion. Yn anffodus, nid wyf wedi siarad â nhw eto ynglŷn â mater darlledu am ddim, ond fe fyddaf yn gwneud hynny, gan y gallaf eich sicrhau y bydd ganddynt farn debyg i ni ar y pwynt penodol hwnnw. Diolch.

Cytunaf â llawer o'r Aelodau yn y Siambr hon. Mae’n siomedig iawn na wnaeth Llywodraeth y DU ychwanegu pencampwriaeth y chwe gwlad at y categori di-dâl ar gyfer ein prif ddigwyddiadau chwaraeon. Fel chwaraewr rygbi balch fy hun, mae'n bwysig iawn fod gennym rygbi ar y teledu i annog cenedlaethau'r dyfodol i wisgo eu hesgidiau a'u crysau rygbi a mynd allan i chwarae ar brynhawn Sadwrn neu Sul.

Ond un peth sydd hefyd yn bwysig iawn i mi, Ddirprwy Weinidog, yw ein tafarndai a’n clybiau ledled Cymru. Os bydd y chwe gwlad yn symud i sianeli talu wrth wylio, gallai tafarndai, ar gyfartaledd, fod yn talu rhwng £20,000 a £21,000 y flwyddyn am danysgrifio i BT a Sky Sports. Felly, hoffwn wybod pa ddadansoddiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o'r effaith y gallai hyn ei chael ar ein tafarndai a'n clybiau ledled Cymru. Oherwydd mae llawer o bobl yn eu mynychu i wylio’r gemau hyn, ac os na all pobl eu gwylio, mae hon yn hoelen arall eto fyth yn arch y sector lletygarwch yng Nghymru.

Rwy'n credu bod James Evans yn llygad ei le ar hynny. Mae llawer o bobl yn hoffi dod at ei gilydd naill ai yn y dafarn neu yn y clwb rygbi lleol neu’r clwb pêl-droed lleol—mae unrhyw fan lle gallant ymgynnull fel torf i ganu a chefnogi'r tîm cenedlaethol yn wych. Ac wrth gwrs, os nad yw hynny ar gael, mae hynny'n amlwg yn mynd i effeithio ar y sefydliadau hynny, y tafarndai a'r clybiau sy'n darlledu'r gemau hyn. Mae'r cyfan yn ychwanegu at yr achos pam y dylem alw am i bencampwriaeth y chwe gwlad a digwyddiadau chwaraeon rhyngwladol mawr eraill gael eu darlledu am ddim. Ond ni chredaf y dylem danbrisio'r problemau y mae hyn hefyd yn eu hachosi i'r gwledydd eu hunain, ac i bencampwriaeth y chwe gwlad ac i ddigwyddiadau chwaraeon rhyngwladol eraill.

Pan oedd Nigel Walker, er enghraifft, yn brif swyddog gweithredol dros dro URC, rhoddodd dystiolaeth i ymchwiliad y Pwyllgor Materion Cymreig y llynedd, a nododd bwysigrwydd refeniw darlledu i chwaraeon, a dywedodd fod hynny’n darparu oddeutu 40 y cant o'u hincwm. Roedd yn cydnabod bod tensiwn rhwng darlledu twrnameintiau am ddim i gynulleidfaoedd a'r refeniw roedd hynny'n ei gynhyrchu wedyn i gyrff llywodraethu'r chwaraeon hynny. Mae'n debyg fod hwnnw'n gylch eithaf anodd ei sgwario, ond serch hynny, yn anad dim, rwy'n credu y dylai'r ffocws fod ar y cefnogwyr sy'n cefnogi ein chwaraeon. Rwy’n mawr obeithio y gall yr adolygiad o ddigwyddiadau rhestredig gael ei gefnogi gan y Senedd hon ac y gallwn ddadlau'r achos mewn ffordd lawer cryfach i Lywodraeth y DU.

Yn union fel y dywedodd Mike Hedges, mae chwaraeon byw yn rhoi'r testun trafod hwnnw i ni, y llinellau eiconig hynny. Rwy'n meddwl am y dyfyniad gan y diweddar Eddie Butler: 'Shave away, Gavin, shave away', pan giciodd y gic gosb fuddugol yn 2005 yn erbyn Lloegr. Dyna hanfod chwaraeon byw i mi—yr eiliadau cofiadwy hynny.

Ond Ddirprwy Weinidog, tybed a ydych wedi rhoi unrhyw ystyriaeth i sut y gallem weithio gyda Senedd yr Alban o bosibl i lobïo hefyd, a dangos bod cysylltiad Celtaidd yma i ddangos pam ei bod yn wirioneddol bwysig cadw pencampwriaeth y chwe gwlad yn rhad ac am ddim i'w gwylio, nid yn unig o safbwynt Cymreig, ond o safbwynt Celtaidd hefyd. Credaf y gallai fod cyfle yno hefyd inni weithio ar y cyd â gweinyddiaeth ddatganoledig arall a Senedd arall yn y Deyrnas Unedig.

15:25

Credaf fod hwnnw, unwaith eto, yn bwynt pwysig a dilys iawn. Buaswn yn fwy na pharod i siarad â fy swyddogion cyfatebol yn yr Alban, Gogledd Iwerddon, gobeithio, hefyd, ar ôl i ni eu cael, a Llywodraeth Iwerddon. Mewn gwirionedd, roeddwn ar alwad gyda Gweinidogion chwaraeon y pedair gwlad ac Iwerddon y bore yma, yn trafod pencampwriaeth yr Ewros. Mae’r cysylltiadau chwaraeon rhwng yr ynysoedd hyn yn arwyddocaol iawn, ac rwy’n siŵr y byddai Iwerddon a gwledydd eraill y DU, ar wahân i Gymru, yn awyddus iawn i gael y mathau hynny o drafodaethau hefyd. Felly, rwy’n fwy na pharod i wneud hynny.

Diolch i’r Dirprwy Weinidog. Edrychaf ymlaen at y ddadl hirddisgwyliedig ar gyfer yr wythnos nesaf. Os caf gadarnhau i Mike Hedges, os bydd yn gwrthwynebu’r cynnig yr wythnos nesaf, y bydd hynny’n gwarantu pleidlais unigol gan bob Aelod yn y Siambr. Mae tactegau cudd o fewn y Rheolau Sefydlog a all wneud i’r pethau hyn ddigwydd.

Natasha Asghar nawr i ofyn yr ail gwestiwn amserol, i’w ateb gan y Dirprwy Weinidog.

Y Terfyn Cyflymder 20 mya

2. Will the Minister make a statement on the planned review of 20 mph speed limits? TQ963

Diolch, Lywydd. Fel y dywedais bythefnos yn ôl yn y Siambr hon, roedd yn anochel y byddai angen cyfnod sefydlu, ac mae'r gallu i wneud newidiadau wedi’i ymgorffori yn y pwerau sydd gan gynghorau fel yr awdurdodau priffyrdd lleol. Gwyddom fod awdurdodau lleol eisoes yn coladu rhestrau o ffyrdd lle nad yw 20 mya yn teimlo fel y cyflymder cywir. Yn ddealladwy, nid ydynt wedi dymuno gweithredu ar frys, wrth i bobl ddod i arfer â'r newid, ond maent yn awyddus i adolygu a diwygio eu terfynau cyflymder lleol. Nid oes unrhyw un yn rhagweld y bydd hyn yn golygu newidiadau mawr, a bydd yn canolbwyntio ar fynd i'r afael ag anghysondebau.

Mae Llywodraeth Cymru wedi penodi tîm bach i weithio gydag awdurdodau priffyrdd, fel y dywedais bythefnos yn ôl, i ystyried y ffordd y mae’r polisi wedi’i roi ar waith, a sut mae’r canllawiau eithrio wedi’u rhoi ar waith. Mae tîm yr adolygiad yn cynnwys yr Athro Peter Jones, athro trafnidiaeth a datblygu cynaliadwy yng Ngholeg Prifysgol Llundain. Nid yw’r Athro Jones wedi bod yn rhan o'r gwaith o lunio na gweithredu'r cynlluniau 20 mya, a bydd yn darparu her annibynnol i’r broses. Dau aelod arall y panel yw Kaarina Ruta, cynghorydd trafnidiaeth yng Nghymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, a Phil Jones, cadeirydd y grŵp tasglu 20 mya a wnaeth yr argymhellion cychwynnol. Bydd y tîm yn gweithio gyda swyddogion Llywodraeth Cymru, swyddogion awdurdodau lleol, ac arbenigwyr a phartneriaid eraill.

Mae cyfres o gyfarfodydd eisoes wedi'u cynnal gyda chynghorau lleol i gael dealltwriaeth o'r modd y mae'r canllawiau wedi'u defnyddio mewn gwahanol rannau o Gymru; i fyfyrio ar y defnydd ohonynt, ac i ystyried a oes angen eglurhad ar y canllawiau er mwyn annog mwy o gysondeb ledled Cymru; i edrych ar y dulliau gweithredu mewn perthynas â ffyrdd ar y trothwy rhwng 20 mya a 30 mya; ac i rannu canfyddiadau cychwynnol gyda swyddogion awdurdodau lleol. Os yw pobl yn teimlo bod y stryd y maent yn byw arni yn fwy addas ar 30 mya, dylent gysylltu â’u cyngor lleol a rhoi gwybod iddynt pam. Rwy'n disgwyl adroddiad interim fis nesaf, gydag adroddiad terfynol i’w gyflwyno i’r Prif Weinidog nesaf.

Diolch, Ddirprwy Weinidog, ond a dweud y gwir, roedd eich ymateb yn annigonol i mi, ac efallai i’r holl drigolion, ymwelwyr a busnesau ledled Cymru yr effeithiwyd arnynt yn ddifrifol gan y newid hwn. Nid oes eisiau adolygiad o'r terfyn 20 mya ar y Cymry. Yn syml, maent am iddo gael ei wrthdroi. Heb amheuaeth, mae terfyn cyflymder 20 mya cyffredinol eich Llywodraeth Lafur wedi peri dryswch a chynnen ledled Cymru. Gyda mwy na 468,000 o bobl bellach wedi llofnodi deiseb i'w ddileu, mae’n hen bryd, Ddirprwy Weinidog, i chi anghofio eich ego a diddymu eich prosiect porthi balchder.

Ychydig iawn o ffydd sydd gan bobl yng Nghymru eisoes mewn adolygiad a arweinir gan ddyn a argymhellodd fod Llywodraeth Cymru yn mabwysiadu’r polisi hwn yn y lle cyntaf, ochr yn ochr â dau o gefnogwyr eraill Llywodraeth Cymru. Gadewch inni fod yn onest: go brin y bydd yn deg, a go brin y bydd yn ddiduedd. Er nad wyf yn amau cymwysterau'r Athro Jones am eiliad, mae ei benodi'n rhan o'r adolygiad hwn yn mentro tanseilio dilysrwydd a dibynadwyedd yr adolygiad yn gyfan gwbl. Mae hefyd yn peryglu hygrededd y bobl a nodwyd gennych a allai fod yn cymryd rhan yn yr adolygiad hwn.

Felly, Ddirprwy Weinidog, os oes rhaid inni gael yr adolygiad o 20 mya, a allwch gadarnhau y bydd y panel yn cynnwys unigolion nad ydynt yn gysylltiedig â Llywodraeth Cymru ac nad ydynt wedi bod, neu ar hyn o bryd, ar gyflogres Llywodraeth Lafur Cymru? Diolch yn fawr iawn.

Lywydd, ni chredaf fod gan Natasha Asghar unrhyw hygrededd i gwestiynu cymwysterau proffesiynol tri unigolyn uchel eu parch. Fel rwyf wedi'i ddweud o'r cychwyn cyntaf, y bwriad oedd adolygu'r broses wrth iddi fynd rhagddi, i edrych ar sut y câi ei rhoi ar waith. Mae’n iawn fod cadeirydd y tasglu gwreiddiol, sydd wedi darparu her i Lywodraeth Cymru drwy gydol y broses, yn rhan o’r broses honno i farnu yn erbyn yr argymhellion a wnaeth ei banel a barnu a yw Llywodraeth Cymru wedi'u rhoi ar waith yn effeithiol ai peidio, ac a yw llywodraeth leol wedi'u rhoi ar waith yn effeithiol. A chredaf ei bod yn iawn fod y llais hwnnw’n rhan o’r tîm adolygu. Mae'n iawn hefyd fod awdurdodau lleol yn cael eu cynrychioli ar y panel hwnnw i gyfrannu eu profiadau uniongyrchol. Ac rydym wedi cyflwyno aelod annibynnol newydd hefyd i ddarparu her annibynnol, ac maent yn rhydd i wneud unrhyw argymhellion a ddymunant, a bydd y rheini'n seiliedig ar adborth y cyhoedd ac awdurdodau lleol.

15:30

Ddirprwy Weinidog, gwyddom fod cynghorau lleol yn wynebu her fawr ar hyn o bryd gyda'u cyllidebau ac mae cyllidebau'n dynn i Lywodraeth Cymru hefyd. A allwch chi ddweud wrthym, os gwelwch yn dda, sut y byddwch yn sicrhau bod gan awdurdodau lleol adnoddau priodol fel y gallant gael cefnogaeth ac fel y gallant benderfynu pa ffyrdd y mae'n gwneud synnwyr i'w cadw ar 20 mya a pha ffyrdd y byddai'n well eu newid yn ôl i 30 mya fel y gallant gymryd rhan lawn yn y broses adolygu?

Wrth gwrs, cyflwynodd Plaid Cymru welliant i broses adolygu allu digwydd. Fe wnaeth y Llywodraeth gefnogi hynny. Nid wyf yn deall yn iawn o hyd pam y dewisodd y Ceidwadwyr beidio â chefnogi'r gwelliant hwnnw ar y pryd.

Iawn, diolch am y cwestiwn. Ac wrth gwrs, rydym wedi dweud wrth awdurdodau lleol y byddwn yn sefyll gyda nhw wrth iddynt wneud y newidiadau y teimlant eu bod yn iawn i'w hawdurdodau lleol. Mae'n bwysig fod y cyhoedd yn cymryd rhan. Rwy'n credu mai un o'r gwersi a ddysgais—ac yn wir roedd yn un o'r gwersi o'r prosiectau peilot yn sir y Fflint—yw bod ymgynghori â'r cyhoedd cyn y newidiadau hyn yn hanfodol iddynt gael eu derbyn gan gymunedau ac iddynt weithio'n dda. Cafwyd amrywiaeth o ddulliau gweithredu gan awdurdodau lleol cyn hyn o ran lefel yr ymgynghori a wnaethant. Nid yw'n rhy hwyr i ymgynghori, ac rwy'n gobeithio y gofynnir i'r bobl sy'n byw ar y strydoedd hynny beth yw eu barn nhw ac y byddant yn darparu rhesymau os credant fod angen newid. Ac yn fy mhrofiad i, mae llawer o'r adborth gan awdurdodau lleol wedi bod ynglŷn â'r polisi yn gyffredinol, nid am ffyrdd penodol. Dyna pam y byddai'n ddefnyddiol pe bai'r trigolion yn rhoi enghreifftiau penodol o newidiadau y maent am eu gweld. Ond wrth gwrs, bydd yna bobl ar y ffyrdd hynny bob amser sydd eisiau cadw'r terfyn cyflymder fel y mae ac mae gan awdurdodau lleol waith pwyso a mesur anodd iawn. Ac mae ganddynt bwerau i arfer hyblygrwydd a nhw sydd yn y sefyllfa orau i wneud hynny am eu bod yn ffyrdd lleol.

Wel, cyn y 20 mya diofyn, roedd llawer iawn o ffyrdd 20 mya yn Abertawe. Roedd yna ffyrdd 20 mya mewn ardaloedd eraill hefyd. Ac fel y gwyddoch, Lywydd, roedd terfyn cyflymder o 20 mya yn mynd drwy Aberaeron. Yn rhinwedd y ffaith eich bod yn un o drigolion Aberaeron, mae'n debyg eich bod yn meddwl bod hynny'n syniad da iawn oherwydd ei bod yn ffordd eithaf peryglus i'w chroesi. Ond mae gennym hefyd ffyrdd ystadau—mae 20 mya ar ffyrdd ystadau'n gweithio'n dda. Nid wyf yn meddwl y byddai neb yn meddwl yn rhesymol ar ffyrdd ystadau—. Er, fe ddywedodd rhywun wrthyf eu bod yn credu nad yw 20 mya yn iawn ar gyfer ffordd sy'n 30m o hyd a bod angen i honno fod yn 30 mya. Rwy'n credu eu bod yn berygl iddynt eu hunain yn ogystal ag i bawb arall.

Ond mae cais y Ceidwadwyr i gael gwared ar bob twmpath ffordd a phob rhwystr igam-ogamu, oherwydd dyna a olygwch os ydych chi am roi diwedd ar 20 mya—rydych chi am wneud yn siŵr fod traffig yn gallu symud ac nad oes dim i'w atal hyd nes bod damweiniau—. Ond rwy'n meddwl bod angen adolygiad ar gyfer ffyrdd A a B. Mae ffyrdd A a B yn wahanol: prif ffyrdd ydynt ac rwy'n meddwl mai pryder llawer o bobl, gan fy nghynnwys i, yw bod ffyrdd A a B sydd lawr i 20 mya lle nad yw'n ymddangos bod rheswm da dros hynny, a Ffordd Llangyfelach, lle mae'n 20 mya hyd at y goleuadau traffig ac yna mae'n codi i 30 mya—. Rwy'n credu y bydd edrych ar ffyrdd A a B, a gadael i gynghorau edrych ar ffyrdd A a B, yn datrys y rhan fwyaf o'r broblem. Mae rhai, gan gynnwys un o fy etholwyr, yn dweud, 'Rwy'n yrrwr profiadol, nid oes angen terfyn cyflymder arnaf o gwbl. Dylwn allu gyrru ar yr hyn y credaf yw'r cyflymder gofynnol a'r cyflymder diogel.' Rwy'n meddwl ei fod yn berygl iddo'i hun ac i eraill, ond yn anffodus, mae'r Ceidwadwyr yn rhoi swcwr i bobl felly.

Diolch i Mike Hedges am y sylwadau hynny, ac mae'n iawn: mae gan awdurdodau lleol ddisgresiwn i wneud penderfyniadau am eu ffyrdd lleol. Dyna pam nad yw'n ddull cyffredinol, fel y dywedwyd mor gamarweiniol gan y Ceidwadwyr. Ac rwyf wedi gyrru ar ffyrdd yn Abertawe, yn Rhondda Cynon Taf, ym Mro Morgannwg, sy'n brif ffyrdd sy'n 30 mya mewn gwirionedd. Felly, mae yna hyblygrwydd. 

Rwy'n credu bod ei awgrym y dylai pob prif ffordd fod yn 30 mya yn anodd, oherwydd ar lawer o'r ffyrdd hynny, mae yna dai, mae yna feysydd chwarae, mae yna siopau, mae yna ysgolion. Ac felly rwy'n credu nad cymryd agwedd unochrog o'r fath yw'r dull cywir, a dyna pam ein bod wedi nodi canllawiau sy'n rhoi arweiniad i awdurdodau lleol lle gallai eithriad fod yn briodol, ond mater iddyn nhw yw dehongli'r canllawiau hynny'n lleol. Mae'r pŵer yn amlwg yno, oherwydd mae awdurdodau wedi ei arfer. Nid yw wedi'i gymhwyso'n gyson, ac mae nifer o resymau am hynny, a dyna pam mae'r adolygiad hwn yn mynd i ddeall hynny'n well. Mae rhai o'r rhesymau'n cynnwys ymagwedd ofalus gan rai awdurdodau lleol ynglŷn â gwyro o lythyren y canllawiau—maent wedi mabwysiadu ymagwedd lythrennol iawn oherwydd eu bod yn ofni y gallent fod yn agored i her os oes damwain yn digwydd. Ac rwy'n credu bod angen inni weld lle mae hynny'n digwydd a deall lefel y risg, a pha gymorth y gellir ei roi i'w hannog i edrych ar bethau fel llwybrau bysiau lle mae hynny'n briodol i'w wneud. Unwaith eto, nid ydych am i bob llwybr bws newid yn ôl i 30 mya gan na fyddai hynny'n briodol ychwaith. Wrth weithredu'r polisi hwn yn fanwl, rwy'n credu bod y rhain yn benderfyniadau cymhleth i'w gwneud, oherwydd nid yw rhai ffyrdd yn syml, a dyna pam mai'r awdurdod lleol sydd yn y sefyllfa orau i wneud y penderfyniadau hynny.

15:35

Rwy'n falch fod y pwnc hwn wedi'i godi gan Natasha Asghar heddiw. Rwyf am godi'r anghysondeb rhanbarthol rhwng yr eithriadau 20 mya gyda chi eto. Fe ddywedoch chi eich hun bythefnos yn ôl mai dim ond 0.6 y cant o ffyrdd yn sir Ddinbych sydd wedi'u heithrio, ond mae hyd at 10 y cant a mwy o ffyrdd wedi'u heithrio mewn ardaloedd yn ne Cymru, fel Abertawe a Phen-y-bont ar Ogwr. Felly, hoffwn pe gallai'r Dirprwy Weinidog ymhelaethu ynglŷn â beth y gall elfennau penodol o adolygiad posibl ei wneud i fynd i'r afael â'r gwahaniaeth hwn, a pha gymorth y mae Llywodraeth Cymru yn barod i'w roi i awdurdodau lleol i gynyddu cyfraddau eithrio ar gyfer fy etholwyr a chael pobl i symud eto?

Wel, unwaith eto, dyma ddiben yr adolygiad—i awdurdodau lleol roi adborth i'r panel pam eu bod wedi gwneud y penderfyniadau a wnaethant a pham eu bod yn credu y gallai'r canllawiau fod yn broblem, ac os oes achos dros newid y canllawiau, neu'n wir, a allwn ni eu helpu gyda dehongliad mwy cyson o'r canllawiau. Un o'r pethau rydym wedi'u trafod gyda sir y Fflint, er enghraifft, yw gweithio gydag awdurdod lleol arall, fel Rhondda Cynon Taf, sydd wedi mabwysiadu barn wahanol—i'w swyddogion gyfeillio, os mynnwch, i gyfnewid arferion da ac i weithio drwy broblemau gyda'i gilydd. Rwy'n credu y gallai hynny helpu rhai awdurdodau lleol. Nid oes problem yma mewn egwyddor; mae hyn i gyd yn ymwneud â dehongli pethau ar gyfer amgylchiadau lleol. Roedd hwn bob amser yn mynd i fod yn bolisi anodd a chymhleth i'w weithredu. Dyma'r polisi diogelwch ffyrdd mwyaf uchelgeisiol mewn mwy na chenhedlaeth, ac mae'n un sydd wedi cael cefnogaeth y Siambr hon, gan bob plaid, ar wahanol adegau.

Nid oeddwn yn bwriadu dod i mewn yn wreiddiol, ond mae gennyf ddiddordeb yn yr atebion rydych wedi'u rhoi i rai o'r cwestiynau yma heddiw, lle rydych wedi dweud mai'r ffocws ar gyfer yr ymgynghoriad fydd gofyn am farn pobl sy'n byw ar ffyrdd penodol, lle mae'r ffordd honno'n 20 mya. Nawr, yn amlwg, bydd gan lawer o bobl ledled Cymru farn ar ystod eang o ffyrdd, ond yn enwedig pobl sy'n byw ar ffordd neu cul-de-sac a allai fod ychydig oddi ar ffordd 20 mya. Felly, a gaf fi fod yn glir iawn heddiw, Weinidog, y bydd barn pobl sy'n byw ar ffordd 20 mya, a'r bobl sy'n defnyddio ffordd 20 mya, yn cael ei phwysoli'n gyfartal yn yr ymgynghoriad?

Wel, mater i'r awdurdod lleol yw'r ymgynghoriad i gymryd unrhyw safbwyntiau y maent eu heisiau. Ond rwy'n meddwl bod Tom Giffard rywsut yn awgrymu bod gan y bobl sy'n gyrru drwy ardal fwy o hawliau na phobl sy'n byw mewn ardal. Ac rwy'n gwybod y bydd pobl yn aml yn dweud, 'Rwyf am i fy llwybr i'r gwaith fod yn 30 mya, ond rwyf am i'r stryd y tu allan i fy nhŷ fod yn 20 mya', ac nid yw hynny'n gyfiawn nac yn deg. Dyma'r penderfyniadau anodd eu pwyso a'u mesur sy'n rhaid i awdurdodau lleol eu gwneud, a dyna pam fy mod yn credu ei bod yn bwysig fod pawb yn gallu ymateb i'r awdurdodau lleol, rhoi eu hadborth, a darparu rhesymau pam eu bod yn credu y dylid ei newid, a dyna fyddwn ni'n eu hannog i'w wneud.

4. Datganiadau 90 Eiliad

Yr eitem nesaf, felly, fydd y datganiadau 90 eiliad, ac mae'r datganiad cyntaf heddiw gan Jayne Bryant.

Yr wythnos diwethaf mynychais lansiad elusen Be Heart Happy yng Nghasnewydd. Enw'r elusen yn flaenorol oedd Cronfa Cardioleg Ysbyty Brenhinol Gwent ac Ysbyty Gwynllyw, a fu'n cefnogi cleifion yng Nghasnewydd a'r ardal gyfagos ers dros 40 mlynedd. Mae'r gronfa hon yn enwog yn yr ardal leol, ac mae unrhyw sôn amdani bob amser yn ennyn geiriau cynnes o werthfawrogiad gan gleifion, teuluoedd a staff y GIG. Pwrpas y gronfa oedd codi arian i helpu i brynu offer arbennig, llyfrau a hyfforddiant i staff, na fyddai fel arall yn cael eu hariannu. Drwy ailfrandio i Be Heart Happy, sicrheir y bydd yr elusen yno i gleifion cardioleg a'u teuluoedd am flynyddoedd lawer i ddod. Amcangyfrifir bod 63,000 o bobl yn byw gyda chyflyrau'r galon a chlefydau cylchrediad y gwaed yn ardal Bwrdd Iechyd Prifysgol Aneurin Bevan. Ers 1983 maent wedi codi a gwario mwy na £2 filiwn er budd uniongyrchol cleifion y galon yn yr ardal gyfagos. Rhaid rhoi sylw arbennig i gadeirydd ymroddedig Be Heart Happy, Steve Richards, a gwirfoddolwyr codi arian gwych yr elusen am eu hymrwymiad diwyro i helpu cleifion cardioleg i fyw bywydau hirach, iachach a hapusach. Diolch yn fawr am bopeth a wnewch. 

Mae hon yn bennod newydd i Be Heart Happy, ac nid oes gennyf unrhyw amheuaeth y bydd yr elusen yn parhau i gyffwrdd â bywydau pobl ar draws ein cymuned. 

15:40

Diolch, Lywydd. Hoffwn dalu teyrnged i Rhedwyr Llyswyry Dwyrain Casnewydd—clwb rhedeg lleol ar gyfer pobl o bob cefndir, ethnigrwydd, oedran a gallu. Maent yn darparu cyfleoedd i aelodau o'r gymuned gadw'n heini yn gorfforol, drwy ymarfer corff rheolaidd, ac yn feddyliol iach, drwy'r gymuned a'r cyfeillgarwch y bydd yr aelodau'n ei gael drwy ymuno â'r grŵp.

Mae Rhedwyr Llyswyry yn croesawu ymhell dros 500 o aelodau, mewn saith sesiwn bob wythnos, mewn amgylchedd diogel a chefnogol, sesiynau sy'n cael eu trefnu'n gyfan gwbl drwy garedigrwydd gwirfoddolwyr lleol. Ddydd Sul diwethaf, 21 Ionawr, cynhaliwyd ras Llyswyry 8 Rhedwyr Llyswyry. Cefais y pleser o fynd draw i gefnogi'r rhedwyr wrth iddynt redeg y llwybr wyth milltir drwy lonydd gwledig pentrefi Allteuryn a Thre'ronnen. Mae ras Llyswyry 8 wedi cael ei chynnal ers dros 35 mlynedd, ac mae'n ras hwyliog a chynhwysol i redwyr o bob gallu. Eleni, cymerodd dros 750 o redwyr ran ynddi. 

Lywydd, hoffwn gofnodi fy ngwerthfawrogiad o Redwyr Llyswyry, a diolch iddynt am yr holl waith gwych y mae eu gwirfoddolwyr hael yn ei wneud i wella lles meddyliol a chorfforol aelodau o fy etholaeth yn Nwyrain Casnewydd a'r ardal ehangach. 

Mae 15 mlynedd wedi mynd heibio ers marwolaeth Paul Ridd. Dyn ag anabledd dysgu o Faglan oedd Paul, a fu farw yn Ysbyty Treforys yn 2009. Roedd modd osgoi marwolaeth Paul, gyda chwest yn 2013 yn cadarnhau ei fod wedi marw o achosion naturiol y cyfrannwyd atynt gan esgeulustod. Sefydlodd teulu Paul Sefydliad Paul Ridd i helpu i wella canlyniadau iechyd i bobl ag anabledd dysgu. Gyda chefnogaeth Mencap Cymru, maent wedi gweithio'n ddiflino i dynnu sylw at yr anghydraddoldebau sy'n wynebu pobl ag anabledd dysgu wrth iddynt geisio cael mynediad at ofal iechyd, gyda'r nod o sicrhau nad oes unrhyw berson arall ag anabledd dysgu yn marw o achosion y gellir eu hosgoi yn ysbytai Cymru. 

Bymtheng mlynedd ers marw Paul, mae'r cynnydd yn y maes hwn i'w groesawu. Ar 1 Ebrill 2022, lansiwyd hyfforddiant ymwybyddiaeth o anabledd dysgu Paul Ridd ar draws y GIG yng Nghymru, gan ddod yn orfodol i'r holl staff gofal iechyd mewn rôl sy'n ymwneud yn uniongyrchol â'r cyhoedd. Fodd bynnag, mae llawer mwy i'w wneud o hyd. Mae pobl ag anabledd dysgu yn parhau i wynebu anghydraddoldebau iechyd. Mae disgwyliad oes ar gyfer oedolion ag anabledd dysgu ychydig yn iau na 63 oed, gyda ffigyrau diweddar yn dangos bod dynion ag anabledd dysgu yn marw tua 19 mlynedd ynghynt na dynion yn y boblogaeth gyffredinol, a'r ffigur yn 23 mlynedd ynghynt i fenywod ag anabledd dysgu, o'i gymharu â menywod yn y boblogaeth gyffredinol. 

Wrth inni nodi 15 mlynedd ers marwolaeth Paul, hoffwn gynnig cefnogaeth y Senedd hon i deulu Paul—Jonathan a Jane—a hoffwn ailddatgan ein hymrwymiad ar y cyd i weithio tuag at Gymru lle mae pobl ag anabledd dysgu yn cael eu gwerthfawrogi'n gyfartal, yn cael eu clywed ac yn cael eu cynnwys. 

5. Dadl Frys: Colli swyddi yn Tata Steel a dyfodol y diwydiant dur yng Nghymru

Y ddadl frys sydd nesaf y prynhawn yma ar golli swyddi yn Tata Steel a dyfodol y diwydiant dur. A dwi'n galw ar Luke Fletcher i agor y ddadl yma. 

Diolch, Lywydd, a diolch i'r Aelodau am gytuno i wneud amser ar gyfer y ddadl hon. Fel y soniais ddoe, wrth gynnig y ddadl hon, fe wnaethom hynny oherwydd pwysigrwydd strategol y diwydiant dur, diwydiant y mae pawb ohonom yn dibynnu ar ei gynhyrchion bob dydd. Er mwyn dangos hyn, a wnaethoch chi yrru i'r gwaith neu ddod ar drafnidiaeth gyhoeddus? Wel, mae eich car, eich bws, eich trên wedi ei wneud o ddur. A wnaethoch chi droi eich rheiddiadur ymlaen, neu agor eich oergell i nôl llaeth ar gyfer eich brecwast? Wel, eich oergell, eich rheiddiadur—dur. Mae'r gallu i gynhyrchu dur yn hanfodol i unrhyw gynlluniau a allai fod gan unrhyw un ohonom yn ein cartrefi ein hunain, ond hefyd i ddatblygu ein seilwaith, gwarchod ein diogelwch cenedlaethol neu dyfu a gwyrddu ein heconomi.

I'w roi mor blaen ag y gallaf, nid oes llwybr at sero net nad yw'n cynnwys cynhyrchu dur domestig. Dyna pam ei bod yn bwysig inni feddwl am ddyfodol y sector hwn. Ac rwy'n dweud hyn gyda phob parch, ond dyna pam mae'r diffyg brys, gweledigaeth ac uchelgais dros y degawd diwethaf gan y Llywodraeth ganolog wedi bod yn siomedig. Nid ydym yn siarad am rywbeth sy'n braf i'w gael; rydym yn sôn am un o'r adnoddau a'r galluoedd cynhyrchu pwysicaf y gall gwlad eu cael. 

Nawr, rwy'n cydnabod yn llwyr fod Llywodraeth y DU wedi camu i'r adwy gyda £500 miliwn a £100 miliwn o gronfa bontio hefyd. Clywsom gan Weinidog yr economi a Phrif Weinidog Cymru ddoe am y £3 biliwn sydd ar y bwrdd ar gyfer y sector ledled y DU gan Lafur y DU, os ydynt yn ennill yr etholiad cyffredinol, ond nid yw'r symiau hyn yn dod yn agos at gyrraedd maint yr her. Ac nid wyf yn dweud hyn er mwyn gwneud pwynt gwleidyddol; rwy'n dweud hyn oherwydd ei fod yn ffaith. Rydym naill ai o ddifrif am ddur gwyrdd neu nid ydym o ddifrif yn ei gylch.

Nid oes ond angen inni edrych ar yr hyn sy'n digwydd mewn mannau eraill i weld maint y buddsoddiad sydd ei angen. Cymerwch yr Almaen, lle mae gennym ystod o brosiectau a gynorthwyir gan y wladwriaeth i amddiffyn cynhyrchiant dur domestig, prosiectau a gymeradwywyd yn 2023 a 2024, y gallwn gymharu ein sefyllfa â nhw. Ac rwy'n ymddiheuro ymlaen llaw am fy ynganiad o rai o'r lleoedd hyn. Yr un cyntaf oedd pecyn o €2.6 biliwn i Stahl-Holding-Saar mewn un rhanbarth yn unig, a gymeradwywyd eleni. Roedd yr ail yn grant uniongyrchol €550 miliwn, gyda mecanwaith talu amodol ychwanegol o hyd at €1.45 biliwn, i gefnogi ThyssenKrupp Steel Europe yn 2023, a thraean, yn 2023, o €1 biliwn i Salzgitter Flachstahl, hyn i gyd ar gyfer datgarboneiddio. Clywsom ddoe hefyd am y gronfa €50 biliwn i gefnogi datgarboneiddio mewn sectorau trwm ar ynni, hefyd yn yr Almaen. Mae gennym ffordd bell i fynd i gael uchelgais debyg i honno. 

Wrth gwrs, pryder arall sydd gennym ynghylch y cynnig ym Mhort Talbot yw'r ffocws ar ffwrnais arc trydan. Nid yw'n bryder uniongyrchol gyda'r ffwrnais ei hun, oherwydd mae gan ffwrneisi arc trydan rôl bwysig i'w chwarae yn y diwydiant dur. Y pryder yw y gallem golli gallu i gynhyrchu dur sylfaenol o ganlyniad i ffwrnais arc trydan. Mae arallgyfeirio cynhyrchiant dur yn bwysig. Os collwn y gallu i gynhyrchu dur sylfaenol, ni fydd yr unig wlad G20 a fydd yn methu gwneud hynny. Ac nid pwynt symbolaidd yn unig yw hwn; mae'n bwynt pwysig i'w ystyried, yn enwedig mewn byd cynyddol elyniaethus.

Mae ffwrneisi arc trydan yn dibynnu ar gyflenwad o ddur sgrap i'w ailgylchu'n ddur newydd. Rydym wedi clywed llawer am ansawdd a gradd y dur hwnnw. Nawr, yn ôl Tata, mae'r dechnoleg wedi dod yn bell dros y blynyddoedd, i bwynt lle credant na fydd y radd yn fater mor fawr ag y tybid yn wreiddiol. Er bod hynny'n newyddion i'w groesawu ar ansawdd y dur y gellir ei gynhyrchu o dan y cynigion cyfredol, er ein bod yn aros i weld y realiti, mae cwestiynau angen eu hateb o hyd: yn gyntaf, a oes gennym ddigon o ddur sgrap ar gael i ni yn y DU ar hyn o bryd i ateb y galw? Byddai rhai'n dadlau nad oes. Yn ail, beth sy'n digwydd os yw'r galw am ddur sgrap yn cynyddu'n fyd-eang, ac mae hynny'n mynd i ddigwydd, oherwydd nid ni yw'r unig rai sy'n buddsoddi mewn ffwrneisi arc trydan?

Mae rhoi ein holl wyau ym masged y ffwrnais arc trydan yn gambl costus. Mae angen arallgyfeirio buddsoddiad. Rydym yn gwybod bod dewisiadau eraill ar gael. Mae haearn wedi'i leihau'n uniongyrchol (DRI) wedi cael ei drafod, ac mae hydrogen yn un arall. Ac wrth gwrs, ar hydrogen, ydy, mae'n wir ei fod yn bell o fod yn barod, ond ar yr union adeg hon y mae angen buddsoddi ynddo i'w wneud yn hyfyw. Os na cheir buddsoddiad, byddwn yn llithro ymhellach byth ar ôl gweddill Ewrop ac ni fydd cenedlaethau'r dyfodol yn diolch i ni. Down yn ôl at fuddsoddiad. Y gwir amdani yw y bydd angen i'r wladwriaeth gamu i mewn. Caiff hynny ei gydnabod ar draws y byd. Rwyf wedi cyffwrdd yn fyr â'r modd y mae'r byd yn mynd yn fwyfwy gelyniaethus. O ystyried y ffactorau hyn, o ystyried pwysigrwydd strategol dur fel adnodd, mae'n gwneud synnwyr i'r wladwriaeth gynyddu ei chyfran yn y diwydiant.

Nawr, wrth gwrs, mae Plaid Cymru wedi sôn sut mae'n rhaid i bob opsiwn, gan gynnwys gwladoli a chydweithredoli, fod ar y bwrdd. Nid syniadau newydd yw'r rhain gyda llaw. I'r rhai ohonom mewn cymunedau ôl-ddiwydiannol, nid cysyniad tramor yw gwladoli. Edrychwch ar bwll glo'r Tower yn y 1950au, a brynwyd wedyn ym 1994 gan y gweithwyr, yr unig bwll glo dwfn i oroesi'r don o byllau glo'n cau. Ac os ydych chi eisiau enghraifft sy'n benodol i ddur, edrychwch ar Wlad y Basg, lle mae dur cydweithredol yn ffynnu ac yn sail i ddiwydiant llwyddiannus. Am ran helaeth o'u hanes, mae cymunedau fel Port Talbot wedi gweld penderfyniadau'n cael eu gwneud drostynt. Wrth inni symud tua'r dyfodol, mae angen i hynny newid.

Lywydd, fel y dywedais ar ddechrau'r cyfraniad hwn ac yn ystod fy nghais am y ddadl hon ddoe, mae dirfawr angen dadl ddifrifol ar gyfeiriad y diwydiant dur yng Nghymru yn y dyfodol. Rwyf wedi siarad â llawer o Aelodau yma dros y misoedd diwethaf, ac ar y pwnc hwn nid oes llawer sy'n ein rhannu mewn gwirionedd. Rydym i gyd yn cytuno ynghylch pwysigrwydd y diwydiant dur, ond os ydym o ddifrif am ei ddyfodol, nawr yw'r amser i ddewis llwybr newydd. Edrychaf ymlaen at gyfraniadau'r Aelodau heddiw ac at barhau â llawer o'r gwaith hwn y tu hwnt i'r sesiwn heddiw. Diolch.

15:50

Diolch i chi, Luke, am alw am y ddadl hon y prynhawn yma.

Am y pum munud cyntaf, cytunais â phopeth a ddywedoch chi'n llwyr. Lywydd, ers cyhoeddiad Tata yr wythnos diwethaf, mae cymunedau ar draws fy etholaeth yn Aberafan yn deffro bob dydd gyda phryder ac ansicrwydd am eu dyfodol. Ar hyd fy oes, rwyf wedi byw mewn cymuned lle mae'r gwaith dur wedi bod yn y golwg erioed. Rwy'n ei basio bob dydd pan fyddaf yn dod yma. Rwy'n gweld y ddwy ddraig ddur yn anadlu tân o'u boliau ac yn cynhyrchu'r haearn hylif sy'n cael ei ddefnyddio i wneud y dur sy'n mynd ar draws y byd—gan gynnwys yr adeilad hwn mewn gwirionedd. Mae'r gwaith wedi rhoi bywoliaeth i aelodau o'r teulu, cymdogion, ffrindiau a phobl rwy'n eu gweld bob dydd. Rwyf wedi cyfarfod ag etholwyr sy'n weithwyr dur ers tair a phedair cenhedlaeth, plant sydd wedi edrych ymlaen at weithio yn y gwaith, ac mae brodyr a chwiorydd wedi bod yno, mae eu mamau a'u tadau wedi bod yno. Mae yna gwmnïau lleol sydd â llyfrau archebion yn seiliedig bron yn gyfan gwbl ar eu gwaith yn y gwaith dur, a'r busnesau manwerthu a lletygarwch o amgylch y ffatri, sy'n dibynnu ar weld gweithwyr dur yn dod i mewn ac yn gwario eu harian. 

Nawr, rydym yn adnabod Port Talbot fel tref ddur, ond nid term yn unig yw hwnnw i ni; rydym yn gwisgo'r disgrifiad gydag anrhydedd. Mae'n ffordd o fyw i filoedd lawer o bobl, yn rhychwantu'r cenedlaethau. Ac fel y dywedodd Alan Coombs, swyddog undeb Community, mae dur yn ein DNA; mae wedi siapio cymuned Port Talbot fel y mae wedi siapio llawer o gymunedau eraill ar draws Cymru—Llan-wern, Trostre, Shotton. Ond yn dilyn y cyhoeddiad, mae pobl yn gofyn, 'Beth sy'n mynd i ddigwydd i ddur?', 'Beth sy'n mynd i ddigwydd i'n tref ni?' Ac i economi'r DU, nid yn unig i economi Cymru, mae'n ddiwydiant sylfaenol ac mae ystyried na fydd gallu gan y DU i wneud dur crai yn un y dylem i gyd resynu ato a'i herio. 

Lywydd, nid dyma'r tro cyntaf i mi sefyll yn y Senedd hon i siarad am ddyfodol y gwaith a'i weithlu; fe fydd yr Aelodau yn cofio yn 2016, pan gawsom ein galw'n ôl cyn yr etholiad, a hynny oherwydd bod bygythiad gan Tata i werthu'r safle neu ei gau. Y pryd hwnnw, roedd 6,000 o swyddi yng Nghymru a hyd at 40,000 o swyddi ledled y DU mewn perygl. Gofynnais lawer o gwestiynau i'r Llywodraeth bryd hynny ac maent yn dal i fod yn berthnasol nawr. Fodd bynnag, fe wnaethom oresgyn y bygythiad hwnnw ac fe wnawn oresgyn y bygythiad hwn. Heddiw, mae'n rhaid inni edrych tua'r dyfodol. Rwy'n croesawu'r cytundeb gwerth £500 miliwn rhwng Llywodraeth y DU a Tata a gyhoeddwyd fis Medi diwethaf a buddsoddiad ar gyfer gosod ffwrnais arc trydan sengl a ffurfiai ran o fargen gwerth £1.25 biliwn. Mae buddsoddiad i'w groesawu bob amser. Ond roedd y gweithwyr dur yn teimlo'n anesmwyth, yn naturiol, ynglŷn â beth oedd y cynigion, oherwydd nid oeddem yn gwybod y manylion—ni waeth beth a glywais gan Weinidogion yn Llywodraeth y DU, nid oedd manylion ar gael ar y pryd—ond roeddent yn derbyn bod angen dyfodol gwyrdd ar dur. Fodd bynnag, roedd gwahanol opsiynau ar gael ynglŷn â sut y gallwn gyrraedd y dyfodol hwnnw, sut olwg fydd ar bontio. A dyma ni, mis Ionawr, ac mae Tata bellach wedi cyhoeddi eu cynllun i gau'r ddwy ffwrnais chwyth eleni, gyda 2,500 o swyddi i fynd o Bort Talbot yn unig. Mae hynny'n gwbl annerbyniol. Yr hyn y byddwn yn ei weld ym Mhort Talbot nawr yw gwaith a fydd, hyd nes y caiff y ffwrnais arc trydan ei hadeiladu, yn mewnforio dur crai o weithfeydd ffyniannus Tata mewn mannau eraill, yn yr Iseldiroedd ac India, a bydd hwnnw'n cael ei rolio'n goil yma. Nid yw hwnnw'n newid teg a chyfiawn. Sut y gall colli 2,500 o swyddi mewn llai na naw mis fod yn bontio teg a chyfiawn?

Am sefyllfa druenus sy'n ein wynebu. Byddwn wedi mynd o fod yn un o'r gwledydd mwyaf blaenllaw yn y byd sy'n cynhyrchu dur o ansawdd i fewnforio dur yn unig. Mae yna ffordd arall, ac rwy'n ddiolchgar i fy nghyfeillion yn undebau llafur Community, GMB ac Unite, am weithio'n galed dros y misoedd diwethaf i gynhyrchu cynllun amgen credadwy ar gyfer dur yn y DU, a allai arbed swyddi a sicrhau ein bod yn dal i fod yn wlad sy'n cynhyrchu ei dur ei hun. Fe wnaethant gomisiynu arbenigwyr blaenllaw ym maes cynhyrchu dur—nid nhw, ond arbenigwyr ar gynhyrchu dur, Syndex, a gynhyrchodd yr adroddiad a luniodd y dewis arall yn lle'r penderfyniad tyngedfennol hwn. Nawr, rwy'n annog pawb i ddilyn a chefnogi'r dewis arall hwnnw. Rwyf hefyd yn cael fy nghalonogi gan addewid dur gwyrdd £3 biliwn Llafur y DU. Rwy'n gwybod bod Luke wedi dweud nad oedd yn ddigon, ond mae'n fwy na digon o gymharu â'r hyn sy'n cael ei roi gan Lywodraeth y DU ar hyn o bryd. Rwy'n deall yr hyn a ddywedodd am y €4.5 biliwn yn yr Almaen, a phe byddem yn dal yn yr UE efallai y buasem wedi gallu cael ychydig mwy o arian ganddynt hefyd, ond dyna ni. Nawr, mae hwnnw'n fuddsoddiad uniongyrchol mewn technoleg briodol, mewn technoleg newydd, ac ni fydd ar gyfer ffwrnais arc trydan yn unig, fe fydd ar gyfer yr haearn wedi'i leihau'n uniongyrchol hefyd, ac mae hynny'n bwysig; mae'n union fel y mae'r Iseldiroedd yn ei wneud gyda Tata mewn gwirionedd.

Mae fy nghymuned i, Aberafan, yn haeddu gwybod pa ddyfodol sy'n ei hwynebu a beth sydd gan y Torïaid ar y gweill iddynt, oherwydd ar hyn o bryd, y cyfan y gallant ei weld yn y bôn yw Llywodraeth y DU yn rhoi arian i Tata allforio swyddi dramor a mewnforio allyriadau carbon, ac yn dweud wrthynt, 'Dyma'r arian, torrwch yr allyriadau,' a dyna ni. Ni ddylai fod felly. Yn anffodus, neu'n ffodus i mi, yr unig obaith yw etholiad cyffredinol lle mae Llafur yn dod i rym a bod ganddynt gynllun y byddant yn ei roi ar waith. Mae'n gynllun credadwy, gan weithio gyda'r undebau llafur. Yn y cyfamser, byddaf yn parhau i ymladd dros bawb ym Mhort Talbot, am bob un swydd, pob busnes, pob teulu yr effeithir arnynt. Rwy'n annog Tata i feddwl yn ofalus am eu cynlluniau. Peidiwch â gwneud penderfyniadau nawr na ellir eu gwrthdroi, penderfyniadau a fydd yn difetha cymaint o fywydau ac yn difetha cymaint o fusnesau. Mae yna gynllun credadwy'n bodoli: manteisiwch arno. 

15:55

Tref wedi'i hadeiladu ar ddur, a thref wedi'i siapio gan ddur, yw Port Talbot. Ar ôl ymweld â gwaith Port Talbot ar sawl achlysur ers imi gael fy ethol i'r Senedd hon bron i dair blynedd yn ôl, y cwestiwn twpaf a ofynnais erioed oedd, 'Ers faint o amser y buom yn gwneud dur ym Mhort Talbot?' Oherwydd yr ateb yw 'ers erioed' mewn gwirionedd. Cyn y gweithfeydd diwydiannol mawr a welwn ar draws y byd heddiw, defnyddiai ein cyndeidiau Celtaidd ddull cyntefig o wneud dur, gan ddefnyddio'r deunyddiau crai y doent o hyd iddynt yn y bryniau sy'n edrych i lawr dros safle'r gwaith dur presennol i wneud ffurf gynnar iawn ar ddur.

Mae Port Talbot yn dref lle mae dur yn rhan annatod o hanes a diwylliant y lle. Mae'r ffwrneisi chwyth yn dominyddu'r gorwel, yn edrych i lawr dros y strydoedd lle mae pobl yn byw eu bywydau bob dydd. Hyd yn oed os nad ydych yn gweithio yn y gwaith dur eich hun, mae'n rhan mor sefydledig o dref Port Talbot fel y byddai bod hebddo'n annirnadwy. I lawer ohonom a fagwyd yn ne-orllewin Cymru, gweld y gwaith dur drwy eich ffenest ar yr M4 ar ôl taith hir i ffwrdd oedd yr arwydd eich bod yn gwybod eich bod gartref. Dychmygwch San Francisco heb bont y Golden Gate neu Baris heb Dŵr Eiffel. Nid Port Talbot yw Port Talbot heb y gwaith dur ar ei orwel.

Felly, bydd colli'r swyddi a gyhoeddwyd gan Tata Steel nid yn unig yn ddinistriol i'r gweithwyr yr effeithir arnynt yn uniongyrchol, bydd yn herio'r syniad o beth yw Port Talbot. Heb amheuaeth, mae colli 2,800 o swyddi mewn tref o faint Port Talbot yn golled a fydd yn pwyso'n drwm. Ond mae'n arbennig o galed wrth ystyried pa mor annatod yw'r swyddi hynny i'r dref ei hun. Yn y cyfnod anodd hwn, rwy'n credu ei bod yn hawdd iawn bod yn besimist ynglŷn â dyfodol tref fel Port Talbot, ond er gwaethaf popeth, rwy'n parhau i fod yn obeithiol am y dref a'r dyfodol y gallai ei gael. Mae Llywodraeth y DU wedi datgelu cronfa gymorth pontio gwerth bron i £100 miliwn, cronfa heb ei thebyg o'r blaen i gefnogi gweithwyr i helpu i'w hyfforddi i ddod o hyd i waith newydd. Mae hynny bron yn £36,000 ar gyfer pob un o'r 2,800 o swyddi yr ymddengys eu bod yn mynd i gael eu colli. Mae'r farchnad waith gyffredinol yn y DU ar hyn o bryd yn un lle ceir mwy o gyfleoedd gwaith nag o bobl i'w llenwi, felly bydd hyfforddi gweithwyr i allu llenwi'r swyddi hynny'n hanfodol.

Ond i'r dref ei hun, rwy'n credu'n wirioneddol fod gan y porthladd rhydd arfaethedig gyfle i newid pethau'n llwyr i dref Port Talbot ac i'r rhanbarth cyfan—prosiect y porthladd rhydd Celtaidd, a fydd yn gweld coridor buddsoddi'n cael ei adeiladu ar draws porthladdoedd Port Talbot ac Aberdaugleddau, gyda phrosiectau ynni gwyrdd yn ganolog iddynt. Gallai'r porthladd rhydd weld 16,000 o swyddi newydd yn cael eu darparu a gwerth £5.5 biliwn o fuddsoddiad, gan wneud gwahaniaeth trawsnewidiol mewn dwy gymuned sydd ei angen yn fawr.

Diolch am dderbyn yr ymyriad, Tom. Rwy'n derbyn yr hyn rydych chi'n ei ddweud, ac rwy'n edrych ymlaen at y porthladd rhydd; rwyf wedi ei gefnogi o'r diwrnod cyntaf. Ond a ydych chi'n cytuno â mi fod hynny flynyddoedd i ffwrdd, ac nad yw'n mynd i ddigwydd y flwyddyn nesaf neu'r flwyddyn ar ôl hynny na'r flwyddyn wedyn? Mae'n dal i fod yn bell iawn i ffwrdd. Dyna'r dyfodol, ond mae'n bell iawn i ffwrdd, ac mae ymyl y clogwyn o'n blaenau nawr, ac mae bwlch enfawr rhwng y ddau beth.