Y Cyfarfod Llawn

Plenary

17/01/2024

Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.

Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. 

1. Cwestiynau i’r Gweinidog Newid Hinsawdd

Prynhawn da a chroeso, bawb, i'r Cyfarfod Llawn. Y cwestiynau y prynhawn yma fydd gyntaf yw'r cwestiynau i'r Gweinidog Newid Hinsawdd, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Jenny Rathbone.

Datgarboneiddio Cartrefi

1. Pa gynnydd y mae'r Gweinidog wedi'i wneud wrth weithio gydag awdurdodau lleol i fanteisio i'r eithaf ar gyfleoedd i ddatgarboneiddio cartrefi? OQ60521

O dan y rhaglen ôl-osod er mwyn optimeiddio, mae oddeutu £28 miliwn wedi'i ddarparu i awdurdodau lleol. Mae'r rhaglen ôl-osod er mwyn optimeiddio yn cefnogi dull profi a dysgu o ddatgarboneiddio cartrefi yn y ffordd fwyaf effeithlon a chosteffeithiol. Lansiwyd yr hwb carbon sero net yn ddiweddar i helpu awdurdodau lleol i gysylltu â gweithredwyr y diwydiant i rannu profiadau a gwersi a ddysgwyd.

Diolch. Mae £28 miliwn yn llawer o arian, ond rwy’n sylweddoli nad yw’n mynd mor bell â hynny pan soniwch am ddatgarboneiddio cartrefi. Erbyn hyn, mae sawl fferm wynt fawr yn gweithredu yng Nghymru, pob un yn creu buddion cymunedol, gan gynnwys Pen y Cymoedd gyda’i 78 o dyrbinau, sy'n cynhyrchu incwm derbyniol iawn i’r 188,000 o drigolion sy’n byw yn yr ardal honno. Pa ddadansoddiad y mae’r Llywodraeth wedi’i wneud o sut mae’r awdurdodau lleol perthnasol wedi achub ar y cyfle hwn i helpu’r gymuned leol i ddatgarboneiddio eu cartrefi drwy eu cynghori ar y strategaeth orau ar gyfer eu heiddo unigol?

Yn yr un modd, yn yr un flwyddyn, dechreuodd cynllun ECO Flex, a roddodd ffynhonnell arall o gyllid i awdurdodau lleol gan Lywodraeth y DU. Gwn fod Bryste a Llundain, a llawer o awdurdodau lleol eraill yn Lloegr, wedi dechrau gwneud ceisiadau ar gyfer cynlluniau ECO Flex a’u bod yn gweld pethau’n digwydd yn barod. Felly, faint o awdurdodau lleol yng Nghymru sydd wedi defnyddio’r cyllid hwnnw i gefnogi poblogaethau lleol i ddatgarboneiddio eu cartrefi? A sut y gallwn sicrhau bod awdurdodau lleol yn mynd ati'n rhagweithiol iawn i gyrraedd y targed a osodwyd yn wreiddiol sef 2033 ar gyfer cartrefi cymdeithasol?

Ie, diolch, Jenny. Felly, rydym yn cefnogi awdurdodau lleol i drosglwyddo cyllid cyfalaf a ddarparwyd ar gyfer Prydain gyfan i gymunedau lleol drwy gyflwyno, fel y dywedwch, y cynlluniau Flex awdurdodau lleol sy'n gysylltiedig ag ECO4 a chynllun inswleiddio Great British Insulation, a arferai gael ei alw'n ECO+. Gallant gyhoeddi datganiad o fwriad ar y cyd ar gyfer ECO4 ac ar gyfer cynllun inswleiddio Great British Insulation a datblygu partneriaethau gyda chyflenwyr a gosodwyr. Felly, rydym wedi bod yn cefnogi’r awdurdodau lleol i ddatblygu’r datganiadau, ac rydym yn annog cydweithio rhanbarthol lle mae hynny'n arwain at gyflawni mwy effeithlon, gan fod yn rhaid iddynt gysylltu â'r arolygon Gwasanaeth Ynni Cymru y buom ni yn eu gwneud, ac fe wyddoch ein bod wedi bod yn cyflwyno ein cynllun cymunedol i ganfod ble mae fwyaf o angen effeithlonrwydd ynni ac i geisio defnyddio dull gweithredu 'tai gwaethaf yn gyntaf'. Felly, rydym wedi bod yn ceisio sicrhau, lle maent yn croesi ffiniau ac ati, nad oes maes grym anweledig am eich bod yn cyrraedd ffin ardal awdurdod lleol, a'n bod yn gwneud hyn fel cynllun cymunedol lle bo hynny'n briodol.

Mae gwasanaeth cynghori Nyth yn cyfeirio at gynllun inswleiddio Great British Insulation a mentrau eraill, gan gynnwys pethau fel y cynllun uwchraddio boeleri ac ECO4, fel cynlluniau ategol i gynlluniau a ariennir gan Lywodraeth Cymru, sy’n cael eu harwain gan y galw. Felly, rydym yn ceisio sicrhau bod y gwasanaeth cynghori newydd yn cryfhau hynny ac yn arwain at drefniant atgyfeirio fel bod pobl yn deall, ar ôl cael un, nad yw'n golygu na allwch gael y llall, ac y gallwch gael cyfuniad. Gall deiliaid tai, perchen-feddianwyr a’r rheini mewn cartrefi cymdeithasol a chartrefi rhent preifat wirio eu cymhwysedd a gwneud cais yn uniongyrchol drwy’r cyflenwyr ynni.

O ran Pen y Cymoedd a ffermydd gwynt eraill, a’r pecynnau mawr iawn o fuddion cymunedol a ddaw yn eu sgil, nid yw’r rheini’n cael eu gwneud drwy’r awdurdodau lleol, fe’u gwneir drwy gonsortia cymunedol. Rydym wedi bod yn gweithio gyda’r diwydiant datblygwyr, a chyfarfûm â RenewableUK Cymru cyn y Nadolig yng ngwesty'r Celtic Manor, yn eu cynhadledd yno, i drafod beth arall y gallem ei wneud ar gyfer y cynlluniau budd cymunedol. Mae rhai cyfyngiadau: ni allwch ddefnyddio cynllun budd cymunedol i leihau bil ynni yn unig, er enghraifft. Ni chaniateir hynny o fewn y rheolau. Ond nid oes unrhyw beth o gwbl i'ch atal rhag defnyddio cynllun budd cymunedol i ôl-osod tai er mwyn eu gwneud yn fwy effeithlon o ran ynni. Ond mater i'r gymuned leol yw dod i'r casgliad hwnnw. Felly, drwy Ynni Cymru a mentrau eraill, rydym wedi bod yn defnyddio galluogwyr lleol i annog y cymunedau i ddod ynghyd i ddeall beth sy’n bosibl a beth y gallai’r gwaith ôl-osod ei gynnig ac i ddefnyddio’r cynlluniau budd cymunedol yn y ffyrdd hynny. Oherwydd ledled Cymru, mae gennym waith ardderchog wedi'i wneud ar neuaddau pentref a thimau chwaraeon a phopeth arall—mae hynny'n wych, ond nid oes ganddynt hirhoedledd rhywfaint o’r cynlluniau eraill. Roeddwn yn falch iawn fod y datblygwyr yn hapus iawn ac yn datblygu rhywbeth y maent yn ei alw'n ‘wasanaeth safon aur’, i roi’r mathau hynny o fentrau yn y cynlluniau budd cymunedol. Ond byddent yn ategu’r holl gyllid arall—nid yw’r naill yn atal y llall.

Cyfeiriaf yr Aelodau at fy natganiad o fuddiant ynghylch perchnogaeth eiddo, a deallaf nad fi yw'r unig un a ddylai fod yn datgan. Fel y gwyddoch, Weinidog, mae miloedd—

13:35

Nid oes angen ichi gyfeirio at ddatganiadau pobl eraill; cyfeiriwch at eich datganiadau eich hun, os gwelwch yn dda.

Ond ymddengys mai fi yw'r unig Aelod, ar hyn o bryd, sy'n gwneud y datganiadau hyn.

Fel y gwyddoch, Weinidog, ceir miloedd o eiddo gwag y gellid eu troi’n gartrefi hyfryd. Mae rhaglen Cynllun Lesio Cymru yn rhoi cymorth i landlordiaid sy’n ymuno â’r cynllun, gyda chyllid ychwanegol i wella mesurau datgarboneiddio’r tai rhent preifat hynny. Nawr, dim ond 16 o awdurdodau lleol sydd wedi ymuno â'r cynllun dros y ddwy flynedd ariannol ddiwethaf, a dim ond 60 o grantiau a roddwyd—mae hynny'n llai na thri y mis. Mae perchnogion eiddo, ac yn wir, landlordiaid preifat wedi dweud wrthyf yn glir iawn y byddent yn fwy na pharod i adnewyddu eiddo'n gartrefi ac i gynnwys y cynllun datgarboneiddio pe baent yn cael cymorth gan Lywodraeth Cymru. A wnewch chi helpu i sicrhau bod cynifer o bobl â phosibl yn manteisio ar Gynllun Lesio Cymru a chynlluniau ECO eraill sydd ar gael, a darparu mwy o gyllid fel rhan o’ch cynnydd diweddar mewn cyllid yn y gyllideb i atal digartrefedd? Diolch.

Felly, mewn gwirionedd, mae dau awdurdod arall newydd ymuno â Chynllun Lesio Cymru yn ddiweddar iawn. Wrth gwrs, bydd y codiad calonogol iawn yn y lwfans tai lleol ym mis Ebrill yn gymorth mawr, gan mai'r ffordd y mae Cynllun Lesio Cymru yn gweithio yw drwy warantu swm y lwfans tai lleol ar gyfer rhent i’r landlord. Yna, mae’r landlord yn trosglwyddo’r eiddo i’r awdurdod lleol, neu i landlord cymdeithasol cofrestredig lleol, ac rydym yn ei redeg fel pe bai’n gartref cymdeithasol. Mae'n isafswm o bum mlynedd; byddai'n well gennym gyfnod o 10 neu 15 mlynedd, serch hynny, am resymau amlwg. Yna, mae'r landlord yn cael tŷ yn ôl lle maent wedi cael incwm drwy gydol y cyfnod hwnnw, ond sy'n dod yn ôl iddynt mewn gwell cyflwr na phan gafodd ei drosglwyddo. Rydym yn awyddus iawn i annog pobl i wneud hynny. Janet, rwyf am ddweud nad ydym wedi cael unrhyw arwydd o gwbl eto a fydd y lwfans tai lleol yn cael ei godi ym mis Ebrill am flwyddyn neu am fwy o flynyddoedd, ac mae hynny’n gwneud gwahaniaeth gwirioneddol. Felly, mewn gwirionedd, un o'r rhwystrau mwyaf sy'n ein hwynebu yw diffyg dealltwriaeth ynglŷn ag a fydd y lwfans tai lleol yn parhau i godi gyda chwyddiant, a fyddai'n ei wneud yn llawer mwy deniadol, neu a yw'n mynd i gael ei rewi unwaith eto. Felly, mae hynny’n dipyn o rwystr. Felly, rwy'n gweithio gyda Llywodraeth y DU ar hyn o bryd i geisio rhywfaint o eglurder ar hynny—ni chafwyd unrhyw eglurder hyd yn hyn, felly os gallwch gynorthwyo gyda hynny, byddai hynny'n ddefnyddiol.

Gorsaf Drenau Rhiwabon

2. A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am gynlluniau i wella gorsaf drenau Rhiwabon? OQ60504

Iawn. Diolch i Ken Skates, sydd wedi bod yn hyrwyddwr cyson ar ran gorsaf Rhiwabon, ac rydym yn cytuno bod ganddi botensial mawr, gan ei bod yn gwasanaethu ardal eang ac fel porth ar gyfer trenau i safle treftadaeth y byd ym Mhontcysyllte. Rydym yn parhau i bwyso ar Lywodraeth y DU i ariannu’r gwaith o ddarparu pont Mynediad i Bawb newydd yn yr orsaf.

Diolch, Weinidog. Rwy'n eich canmol am eich ynganiad perffaith o enw'r safle treftadaeth y byd. Fel y gwyddoch, mae Llywodraeth Cymru wedi gweithio’n anhygoel o galed, a chithau’n bersonol, i geisio gwneud y gwelliannau angenrheidiol yng ngorsaf Rhiwabon. Ond yn ôl ym mis Tachwedd, cafwyd cyhoeddiad am chwe gorsaf yng Nghymru a fydd yn cael eu huwchraddio, ac nid oedd Rhiwabon yn eu plith. A allech chi nodi’r rhesymau pam y credwch nad yw gorsaf Rhiwabon wedi elwa eto o’r gwaith uwchraddio y mae cymaint o deithwyr angen iddo fynd rhagddo yn yr orsaf? A yw’n broblem gyda Network Rail neu Lywodraeth y DU, gan y deallaf fod Trafnidiaeth Cymru wedi cefnogi’r gwaith angenrheidiol yn gyson? Diolch.

Diolch am eich cwestiwn. Gallaf gadarnhau bod gorsaf Rhiwabon yn un o’n prif flaenoriaethau ar gyfer cyflawni yng Nghymru drwy gynllun Mynediad i Bawb Llywodraeth y DU. Mae Trafnidiaeth Cymru yn gweithio’n agos gyda Network Rail ar hynny, a disgwylir cynllun amlinellol terfynol ddiwedd mis Mawrth. Felly, credaf ein bod yn gwneud popeth a allwn yn ein pen ni. Ond credaf mai’r gwir amdani yw nad yw Llywodraeth y DU yn cyflawni ar ran gogledd Cymru o ran buddsoddi mewn seilwaith allweddol. Byddai pont hygyrch newydd yn Rhiwabon yn gwneud gwahaniaeth sylweddol yno, ond ni allwn fwrw ymlaen â'r gwaith hwnnw oni bai fod Llywodraeth y DU yn ei ariannu. Nid yw rheilffyrdd wedi’u datganoli i Gymru; maent yn gyfrifoldeb i’r DU, ac mae'n rhaid imi ofyn beth mae’r holl ASau Torïaidd hynny yng ngogledd Cymru yn ei wneud os na allant ddarparu cyllid ar gyfer buddsoddiad cymedrol o'r fath. Nawr, diolch byth, mae buddsoddiad yn cael ei wneud mewn rheilffyrdd yn y gogledd, ond mae'n cael ei wneud gan Lywodraeth Lafur Cymru. Mae’r rhan fwyaf o'r gwasanaethau yn Rhiwabon bellach yn cael eu gweithredu gan ddefnyddio ein trenau dosbarth 197 newydd o ganlyniad i’n buddsoddiad o £800 miliwn mewn fflydoedd newydd. Ond unwaith eto, rydym yn poeni y gallai eu perfformiad gael ei danseilio'n hawdd gan Lywodraeth y DU, wrth i Network Rail dorri eu cyllidebau cynnal a chadw ar gyfer y blynyddoedd i ddod, a fydd yn cael effaith uniongyrchol ar ddibynadwyedd trenau a’u gallu i gadw at yr amserlen. Felly, er gwaethaf ein hymdrechion, mae perygl fod hynny'n cael ei danseilio.

Nawr, mae Llywodraeth y DU, drwy ei hadolygiad o gysylltedd yr undeb, o dan arweiniad yr Arglwydd Peter Hendy, wedi nodi argymhelliad ein bod yn edrych ar goridor gogledd Cymru yn ei gyfanrwydd o ran trafnidiaeth. Ac rydym wedi gwneud hynny, ac yn ddiweddar, mae'r Arglwydd Burns a'i gomisiwn trafnidiaeth gogledd Cymru wedi cyhoeddi eu hargymhellion manwl—oddeutu 60 o argymhellion. Mae nifer o’r rheini sy’n ymwneud â rheilffyrdd yn gyfrifoldeb i Lywodraeth y DU, ac rydym yn dymuno gweithio gyda Llywodraeth y DU ar gyfres o gynlluniau y gellir eu hariannu, rhai gennym ni, rhai ganddynt hwy, i wella trafnidiaeth ar draws gogledd Cymru. Ac mae'r gwaith uwchraddio a argymhellir yng ngorsaf Caer, i ganiatáu pum trên yr awr, gan gynnwys gwasanaeth cyflym i ogledd Cymru, yn rhan hollbwysig o hynny.

13:40

Diolch am y cyfle i ymateb i ymateb y Dirprwy Weinidog yno, Lywydd. Rwy’n siomedig iawn o glywed y Dirprwy Weinidog yn anghofio mor hawdd fod Llywodraeth y DU wedi ymrwymo £1 biliwn o fuddsoddiad mewn rheilffyrdd yng ngogledd Cymru. Felly, yn hytrach na sefyll yno'n cwyno am y diffyg buddsoddiad gan Lywodraeth y DU, mae £1 biliwn ar y bwrdd, a fydd yn gwneud cymaint o wahaniaeth i'r trigolion rwy'n eu cynrychioli.

Yn benodol mewn perthynas â gorsaf Rhiwabon, bydd y Dirprwy Weinidog yn ymwybodol, wrth gwrs, ei bod yn rhan bwysig o fetro gogledd Cymru, fel y nodwyd gennych yn eich ymateb i Ken Skates. Ond wrth gwrs, ar hyn o bryd, mae oddeutu £50 miliwn wedi'i glustnodi gan Lywodraeth Cymru ar gyfer metro gogledd Cymru, tra bo oddeutu £700 miliwn wedi'i glustnodi ar gyfer metro de Cymru. Felly, pe bai gwir awydd i weld pethau'n gwella yn y gogledd, byddai ymrwymiad pellach gan Lywodraeth Cymru i wella ardaloedd o ogledd Cymru gyda'r metro. Ond gan ddychwelyd at orsaf Rhiwabon yn benodol, Ddirprwy Weinidog, tybed a allech amlinellu pa gyfarfodydd rydych wedi bod yn eu cael gyda Llywodraeth y DU i helpu i gyflymu’r buddsoddiad yng ngorsaf Rhiwabon fel bod fy nhrigolion, ac yn enwedig, pobl ag anableddau yn cael mynediad hawdd i'r orsaf.

Wel, marciau llawn i Sam Rowlands am hyfdra. Nid yw seilwaith rheilffyrdd wedi’i ddatganoli i Gymru. Mae'n gyfrifoldeb i Lywodraeth y DU, ac yn syml iawn, nid ydynt yn cyflawni dros Gymru yn gyffredinol, a gogledd Cymru yn benodol. Nawr, dywed fod Prif Weinidog y DU wedi ymrwymo £1 biliwn ar gyfer rheilffyrdd yn y gogledd drwy drydaneiddio’r brif linell reilffordd. Nawr, yn gyntaf oll, nid yw wedi gwneud hynny, gan mai'r unig beth a wnaeth oedd dweud bod hynny'n enghraifft o'r math o arian y gellid ei wario. Yn ail, byddwn yn cofio eu haddewid i drydaneiddio’r rheilffordd yn ne Cymru, addewid y gwnaethant ei dorri. Felly, ni chredaf y gallwn fod ag unrhyw hyder o gwbl yn hynny. Ac mae ein sinigiaeth yn dyfnhau ymhellach am nad oes unrhyw waith paratoi o gwbl y tu ôl i’r cyhoeddiad deniadol hwn. Felly, mae'n ffantasi llwyr. Nid yw Network Rail wedi gwneud unrhyw waith paratoi. Nid yw'r Adran Drafnidiaeth wedi gwneud unrhyw waith paratoi. Mae hon yn ffantasi y mae'n ddigon parod i'w defnyddio at ddibenion etholiadol, gan wybod yn iawn na fydd yn digwydd o dan y Llywodraeth hon, ac mewn gwirionedd, mae rhai o'r pethau yr ydym wedi cytuno arnynt gyda'r Adran Drafnidiaeth fel blaenoriaethau, fel y gwaith uwchraddio yng Nghaer, a fyddai’n darparu cymorth i deithwyr gogledd Cymru yn y tymor byr, yn cael eu hanwybyddu gan Lywodraeth y DU. Felly, mae arnaf ofn, ymgais lew, ond nid un a gefnogir gan y ffeithiau.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr heddiw, Natasha Asghar. 

Diolch yn fawr, Lywydd. Ddirprwy Weinidog, efallai ei bod yn flwyddyn newydd, ond yn ôl y disgwyl, mae lefel aruthrol y dicter, y rhwystredigaeth a’r gwrthwynebiad i’ch prosiect 20 mya costus yn parhau i dyfu. Er bod bron i 0.5 miliwn o bobl wedi llofnodi deiseb i ddiddymu'r fenter £33 miliwn, a phrotestiadau di-rif wedi'u cynnal, gan gynnwys yr un yma heddiw y tu allan i Senedd Cymru, mae Gweinidogion Llafur yn dal i wrthod gwneud y peth iawn. Mae'r negeseuon gan Weinidogion Llafur, yn enwedig ynghylch gorfodi ac erlyn, wedi bod, fel y dywedodd fy arweinydd mor berffaith, mor glir â mwd. Lywydd, efallai y bydd y Dirprwy Weinidog yn ceisio beio’r Ceidwadwyr Cymreig am beri dryswch ynghylch y polisi hwn—fel y gwnaeth yr wythnos diwethaf—ond y gwir amdani yw mai ef sydd ar fai. Unwaith eto, yn hytrach na derbyn cyfrifoldeb am ei gamgymeriadau, mae’r Dirprwy Weinidog yn taflu'r bai ar eraill. A dweud y gwir, mae cyflwyno’r prosiect porthi balchder hwn wedi bod yn broses hynod anhrefnus, gyda Llywodraeth Cymru yn parhau i achosi dryswch llwyr. Felly, Ddirprwy Weinidog, a hithau’n flwyddyn newydd, a wnewch chi ddechrau'r flwyddyn newydd yn y ffordd iawn a rhoi’r hyn y mae pobl Cymru ei eisiau iddynt drwy ddiddymu'r prosiect porthi balchder 20 mya hurt?

Wel, blwyddyn newydd dda i Natasha Asghar hefyd. Cefais fy atgoffa, wrth wrando ar hynny, o’r erthygl ar Nation.Cymru heddiw, sy’n sôn am y trosiant uchel iawn o staff yn swyddfa’r Ceidwadwyr. Ond roedd y dyfyniad a arhosodd gyda mi yn ymwneud ag Andrew R.T. Davies—a chredaf y gallai fod yn berthnasol iddi hithau hefyd—lle dyfynnir cyn-aelod o staff yn dweud nad yw Andrew R.T. Davies

'y math o wleidydd sydd â diddordeb mewn llunio polisïau ymarferol. Yr hyn y mae'n ei garu yn fwy na dim yw ymosod ar Lywodraeth Cymru am faterion fel y terfyn cyflymder 20mya'.

A chredaf fod hynny'n hollol gywir, ac mae hi wedi arddangos hynny'n glir heddiw.

Fel y buom yn ei drafod yr wythnos diwethaf, cafwyd cefnogaeth drawsbleidiol yn y Senedd hon i fabwysiadu dull terfyn cyflymder diofyn. Yn hytrach na dull gweithredu fesul stryd anymarferol a drytach o lawer, argymhellodd y panel arbenigol a sefydlwyd gennym ddull gweithredu ardal gyfan, a chefnogwyd hynny yn y Senedd hon, gan gynnwys gan Laura Anne Jones, gan Russell George, a chan nifer o Geidwadwyr Cymreig eraill. [Torri ar draws.] Nawr, mae Laura Anne Jones yn ceisio dianc rhag y cofnod, ond pe bai'n edrych ar y cynnig a gefnogodd, mae’n dangos yn glir iawn ei fod yn cefnogi dull adroddiad Phil Jones, a oedd yn cefnogi terfyn cyflymder diofyn. Ac mae Laura Anne Jones yn dweud wrth y Siambr nawr fy mod yn camarwain, ac nid wyf yn gwneud hynny, Lywydd, ac mae hynny'n fy nigio; mae hyn wedi'i gofnodi.

13:45

Mae hyn wedi'i gofnodi—y dull gweithredu a ddefnyddiwyd yn dilyn argymhelliad mewn cynnig yn y Siambr hon, a gefnogwyd gan y Ceidwadwyr, fel y’i cefnogwyd gan bleidiau eraill. Nawr, rydym wedi symud ymlaen i'r cam nesaf yn hynny o beth, a gweithio ar y manylion, ac rydym wedi cael y dadleuon hyn sawl tro yn y Siambr, ac mae'r safbwynt yr un fath. Rydym yn derbyn nad yw hyn ar waith ym mhob cymuned fel y bydd ar waith yn y pen draw, mae’n siŵr, gan y bydd awdurdodau lleol yn awyddus i fanteisio ar bedwar mis o brofiad o fyw gyda’r terfyn cyflymder i adolygu rhai o’r ffyrdd. Felly, er enghraifft, roeddwn yn gyrru ar y penwythnos yng Nghaerdydd, ar Rodfa Lloyd George, ac roeddwn yn synnu wrth weld bod Rhodfa Lloyd George yn ffordd 20 mya. Nawr, mae'r canllawiau'n dweud y byddai disgwyl i stryd o fewn 200m i dai fod yn 20 mya oni bai fod achos da fel arall. Nawr, wrth gwrs, mae Rhodfa Lloyd George o fewn 200m i dai, ac felly gallwch weld pam, mewn dehongliad llythrennol iawn o’r canllawiau, y gwnaed y penderfyniad hwnnw. Ond wrth gwrs, ceir perth fawr, ceir palmant llydan iawn, ceir lôn feicio. Nawr, o'm rhan i a'r prawf synnwyr cyffredin a drafodais yn flaenorol, ymddengys i mi y byddai'r ffordd honno'n enghraifft berffaith o ffordd y dylid ei hadolygu, a bydd enghreifftiau o'r fath i'w cael ledled Cymru, rwy'n siŵr. Hoffem gyrraedd pwynt lle mae’r polisi hwn yn ymsefydlu, lle mae pobl yn dod i arfer ag ef. Mae pobl eisoes yn gyrru’n arafach, ac fel rhan o’r broses honno, bydd yna strydoedd, wrth gwrs, lle bydd cynghorau'n dymuno gwneud newidiadau, ac felly y dylai fod. Ond mae hwnnw'n bolisi difrifol, mae honno'n ddadl ynglŷn â gweithredu; nid yw’n ddadl am sloganau, ac nid yw’n ddadl am gynhyrchu traffig ar y cyfryngau cymdeithasol, wedi’i hannog gan Geidwadwyr yn Lloegr.

Waw. Nid wyf yn gwybod ble i ddechrau gyda hynny, Ddirprwy Weinidog. Yn gyntaf, rwy'n gwbl ymwybodol fod gennych gystadleuaeth arweinyddiaeth ar y gweill ymhlith aelodau eich plaid. Ond ar gyfer y cofnod, chi yw’r Dirprwy Weinidog trafnidiaeth, nid y Dirprwy Weinidog na’r Gweinidog adnoddau dynol, Duw a'n helpo, felly nid yw hynny’n mynd i ddigwydd. Am y tro, gadewch imi barhau â thrafnidiaeth, sef yr hyn rydym yma i'w drafod heddiw.

Nawr, roeddwn yn siomedig iawn gyda'r ateb rydych newydd ei roi. Na phoener, serch hynny, gan fod y Llywodraeth Lafur wedi gorchymyn adolygiad o’r cynllun 20 mya trychinebus hwn. A pha unigolyn diduedd y maent wedi awgrymu y gallai arwain yr adolygiad hwn? Yn anghredadwy, Phil Jones, yr un dyn a argymhellodd y dylai Llywodraeth Cymru gyflwyno’r polisi hwn yn y lle cyntaf. Ni allech greu stori o'r fath pe baech yn ceisio. Mater yw hwn o Lywodraeth Cymru yn marcio ei gwaith cartref ei hun mewn perthynas â’r polisi hwn. Yn fy marn i, nid oes angen adolygiad arnom. Mae angen diddymu'r polisi hwn, gan y gallwn eisoes weld y niwed enfawr y mae’n ei wneud i Gymru, gydag ergyd o £9 biliwn i’r economi, gan amharu ar fywoliaeth pobl, niweidio rhwydweithiau trafnidiaeth gyhoeddus ac arafu ein gwasanaethau brys. Ni waeth beth yw eich dadl, Ddirprwy Weinidog, dyna'r gwir. Ond serch hynny, Ddirprwy Weinidog, sut ar y ddaear y credwch y mae hyn yn edrych i’r cyhoedd—y cyhoedd y tu allan i’r Siambr hon—eich bod wedi cyfarwyddo dyn a oedd yn allweddol wrth gyflwyno’r polisi pwysig hwn, sydd wedi bod yn hynod ddadleuol, i arwain yr adolygiad hwn wrth symud ymlaen?

Wel, rydych yn taflu amheuaeth ar enw da gweithiwr proffesiynol uchel ei barch ar draws y diwydiant trafnidiaeth yn y DU a hynny heb unrhyw sail o gwbl. Felly, ar gyfer y cofnod, ni wnaeth Phil Jones argymell y polisi i Lywodraeth Cymru. Roedd polisi Llywodraeth Cymru eisoes wedi'i osod. Gofynasom i Phil Jones edrych ar y ffordd orau o’i roi ar waith, gan weithio gydag amrywiaeth o randdeiliaid a’r bobl a fyddai’n gyfrifol am wneud i hyn weithio’n ymarferol, a’r genhadaeth glir oedd meddwl am rywbeth a oedd yn ymarferol. A threuliodd dros flwyddyn yn llunio'r adroddiad hwnnw, ac argymhellodd ddull diofyn, a gymeradwywyd mewn egwyddor gan y Ceidwadwyr yn Siambr y Senedd hon. [Torri ar draws.] Nawr, cyn gynted ag y byddwn yn dechrau—[Torri ar draws.]—cyn gynted ag y byddwn yn dechrau edrych wedyn ar sut y caiff hyn ei roi ar waith yn ymarferol, bydd rhai pobl yn anghytuno â hynny wrth gwrs, ac wrth gwrs, mae’r Ceidwadwyr yn bachu ar gyfle, unwaith eto, i gynhyrfu pobl a cheisio ennill rhywfaint o boblogrwydd i guddio’r ffaith bod Llywodraeth y DU wedi dinistrio economi’r DU. Felly, unwaith eto, rydym yn cael tactegau twyllodrus ar feinciau'r Ceidwadwyr. Nid oes ganddynt unrhyw awgrymiadau adeiladol ynglŷn â sut i fynd i'r afael â diogelwch ar y ffyrdd. Nid oes ganddynt unrhyw awgrymiadau adeiladol ar sut i newid dulliau teithio. Nid oes ganddynt unrhyw awgrymiadau adeiladol ynghylch sut i leihau llygredd sŵn mewn cymunedau. Ac er ei holl honiadau fod hwn yn bolisi hynod amhoblogaidd, mae ceir yn gyrru'n arafach, mae pobl yn cydymffurfio ag ysbryd y gyfraith newydd. Mae hyn yn boblogaidd ar lawer o strydoedd, ac mewn gwirionedd, mae rhai strydoedd wedi'u heithrio ac wedi'u cadw ar 30 mya—mae yna bobl yn byw ar y strydoedd hynny sy'n dadlau'r achos i'w hawdurdod lleol dros eu gostwng i 20 mya.

Felly, bydd hwn yn gyfnod o hyblygrwydd ac addasu, wrth inni edrych ar y ffordd y caiff ei roi ar waith a sut i gael gwared ar unrhyw anghysondebau. Mae honno'n broses arferol ar gyfer unrhyw newid ar raddfa fawr. Ein bwriad bob amser—a dweud y gwir, fe wnaethom ei gyhoeddi beth amser yn ôl—oedd adolygu hyn wrth iddo fynd rhagddo. Mae gan awdurdodau lleol bŵer i wneud hynny, ar unrhyw adeg. Mewn gwirionedd, mae Cyngor Castell-nedd Port Talbot eisoes wedi cynnal adolygiad o’i ffyrdd yng ngoleuni profiad, ac rydym yn annog eraill i wneud yr un peth, yn union fel rydym yn annog aelodau’r cyhoedd i roi adborth i awdurdodau lleol ynghylch y ffyrdd y credant fod angen edrych arnynt eto. Gellir gwneud hyn mewn ffordd synhwyrol, bwyllog, gyfrifol, ond fel y dywedodd y dyfyniad gan y cyn-aelod o staff, nid yw hyn yn ymwneud â llunio polisïau ymarferol, mae'n ymwneud ag ymosod ar Lywodraeth Cymru—oherwydd dyna'r cyfan y gall y Ceidwadwyr Cymreig ei wneud.

13:50

Iawn, Ddirprwy Weinidog, gadewch inni fynd yn ôl at drafnidiaeth, gan mai dyna rydym yma i'w wneud, nid sôn am faterion adnoddau dynol.

Nawr, fe sonioch chi am ysbryd. Gadewch inni sôn am ysbryd nawr: beth am ysbryd y protestwyr 20 mya sydd wedi bod y tu allan i'r Senedd hon yn yr haul, glaw, cenllysg, ym mhob tywydd? Sawl gwaith yr aethoch chi i gyfarfod â nhw? Dim unwaith. Dangoswch rywfaint o ysbryd i mi heddiw, Ddirprwy Weinidog, ac ewch i siarad â nhw heddiw a gweld beth yw’r farn go iawn ar lawr gwlad, gan eich bod wedi bod yn esgeuluso pawb sydd wedi gwrthwynebu hyn hyd yma ac wedi claddu eich pen yn y tywod yn llythrennol ers i'r polisi hwn gael ei gyflwyno.

Nawr, i ddod yn ôl at fy nghwestiwn. Gŵyr pob un ohonom fod eich prosiect 20 mya cyffredinol yn rhan o agenda wrth-fodurwyr ymosodol y Llywodraeth hon. Yn ogystal â'r terfynau cyflymder 20 mya, mae cynlluniau hefyd yn cael eu llunio i gosbi gyrwyr ymhellach gyda chynlluniau codi tâl am ddefnyddio ffyrdd a thaliadau atal tagfeydd. A gwelwn bellach nad gan Weinidogion Llafur ym Mae Caerdydd yn unig y daw’r ymosodiadau gwrth-yrwyr hyn, gydag awydd eich cyd-bleidwyr Llafur yng Nghyngor Sir Fynwy i gosbi gyrwyr ymhellach. Wedi'i guddio, ar dudalen 42 i fod yn fanwl gywir, o gynllun trafnidiaeth lleol y cyngor, ceir y syniad o ailgyflwyno'r tollau ar bont Hafren. Maent yn credu y bydd y newid hwn, a dyfynnaf,

'yn lleihau nifer y siwrneiau i/o Fryste mewn ceir preifat, a byddai hynny wedyn yn lleihau traffig ar yr M4 a'r M48.'

Diwedd y dyfyniad. Credaf y byddai’r newid hwn yn cael effaith ddinistriol ar drigolion, busnesau a gyrwyr, ac yn hoelen olaf yn arch economi Cymru. Felly, Ddirprwy Weinidog, o ddiddordeb pur, a ydych chi'n cefnogi ailgyflwyno'r tollau ar bont Hafren yr M4, ac a wnewch chi roi pwysau ar eich cyd-bleidwyr Llafur yn y cyngor i sicrhau nad yw'r syniad erchyll hwn yn cael ei roi ar waith?

Wel, gobeithio i'r nefoedd na fydd Natasha Asghar byth yn Weinidog trafnidiaeth, gan ei bod yn amlwg nad oes ganddi unrhyw grap ar sut y caiff penderfyniadau trafnidiaeth eu gwneud yn ymarferol.

Mae gennym gyfrifoldeb i bennu cynllun trafnidiaeth rhanbarthol; mae'n rhaid i bob rhan o'r wlad wneud hynny. Yn rhan o hynny, mae’n rhaid iddynt edrych ar ystod o opsiynau a gwneud arfarniad o opsiynau—dyna’n union y mae cyngor sir Fynwy wedi’i wneud, fel y mae’n ofynnol iddynt ei wneud yn ôl y gyfraith, ac yn rhan o hynny, maent yn edrych ar gyfres gyfan o bethau y gellid eu rhoi ar waith, a daethant i'r casgliad yn yr achos hwn nad oedd yn ffordd ddymunol o fwrw ymlaen. Mae'n gwybod hynny'n iawn. Nid oes unrhyw gynlluniau i ailgyflwyno tollau ar bont Hafren. Ni fu cynlluniau erioed, ac roedd yn ymwneud ag edrych ar yr holl opsiynau, fel sy’n gyfrifol, a byddent yn methu yn eu cyfrifoldeb i gynnal asesiad cywir pe na baent wedi ystyried yr opsiynau hynny.

Nawr, gallwn gael sgwrs ddifrifol ynglŷn â sut yr awn i'r afael â thagfeydd, sut i leihau allyriadau carbon, sut i leihau marwolaethau ar y ffyrdd, neu gallwn gael anhrefn, lle mae popeth yn cael ei gamddehongli a'i dynnu allan o'i gyd-destun er mwyn cynhyrfu pobl. Oherwydd mae arnaf ofn nad oes gan Natasha Asghar a’r Ceidwadwyr unrhyw beth difrifol nac adeiladol i’w ddweud am drafnidiaeth yng Nghymru. Ni chawn unrhyw beth ond sylwadau bachog sydd wedi'u cynllunio i ysgogi gwrthdaro.

Nawr, o ran y bobl sy’n protestio yn erbyn y terfyn cyflymder o 20 mya, rwy’n deall yn llwyr nad oedd hwn byth yn mynd i fod yn bolisi poblogaidd gan bawb, dim mwy nag y bu’r newidiadau eraill i bolisi ffyrdd dros y blynyddoedd. Y diwrnod o’r blaen, roeddwn yn darllen am y protestiadau yn erbyn y goleuadau croesi Belisha a gyflwynwyd yn y 1930au—a'r protestiadau, ac yn wir, y bygythiadau i fywyd y Gweinidog trafnidiaeth, Barbara Castle, a gyflwynodd yr anadlennydd, a phrotestiadau yn erbyn y gyfraith gwregysau diogelwch a newidiwyd. A phe baech yn edrych ar y rheini ar-lein, byddech yn gweld dadleuon tebyg iawn i'r rhai a glywn heddiw.

Ac felly, wrth gwrs, bydd yna rai pobl nad ydynt yn hoffi'r syniad o orfod gyrru'n arafach. Rydym am edrych ar yr effaith y mae hynny’n ei chael ar y bobl sy’n byw ar strydoedd, nid yn unig y bobl sy’n gyrru ar y strydoedd, ac mae hwn yn faes lle cafwyd consensws. Rydym wedi cael nifer o Aelodau Ceidwadol yn dadlau’r achos dros 20 mya yn eu hardaloedd, a chawsom grŵp y Ceidwadwyr yma yn y Senedd ddiwethaf yn cymeradwyo egwyddor y dull diofyn. Mae arnaf ofn mai'r cyfan y mae grŵp y Ceidwadwyr am ei wneud yw creu penawdau ac ystumio'r gwirionedd er mwyn cynhyrfu pobl, ac nid oes unrhyw sail ffeithiol iddo.

13:55

Diolch, Lywydd. Ers mis Hydref, mae Trafnidiaeth Cymru wedi cael cyfanswm o £236 miliwn mewn cyllid ychwanegol. Nawr, mae cyfanswm y toriadau a wnaed i’r gyllideb ddrafft ar gyfer 2024-25, o gymharu â ffigurau dangosol y gyllideb, ychydig yn llai na £270 miliwn, felly bu newid sylweddol yn y cyllid i Trafnidiaeth Cymru. Cyfiawnhad Llywodraeth Cymru am hyn yw bod y pandemig wedi creu diffyg sylweddol yn nifer y tocynnau sy'n cael eu gwerthu o gymharu, i ddefnyddio'r term a ddefnyddiwyd gan Lywodraeth Cymru, â’r rhagamcanion refeniw ‘uchelgeisiol’ a oedd yn sail i gais KeolisAmey ar gyfer masnachfraint Trafnidiaeth Cymru yn 2018. Felly, credaf fod gan yr wybodaeth a arweiniodd at y rhagamcanion gan KeolisAmey werth sylweddol o ran budd y cyhoedd, ond pan wnaethom gyflwyno cais rhyddid gwybodaeth am yr wybodaeth honno, dywedwyd wrthym nad yw'n cael ei chadw gan Lywodraeth Cymru ar hyn o bryd. Felly, a allech chi esbonio pam, Weinidog, ac er budd tryloywder, a wnewch chi ymrwymo i gaffael a chyhoeddi'r wybodaeth honno, os gwelwch yn dda?

Diolch. Credaf ein bod wedi egluro mai KeolisAmey yn unig a ŵyr beth oedd y rhagdybiaethau a oedd yn sail i gais KeolisAmey. Yn syml, nid yw'r wybodaeth honno gennym, ond yn ôl ein dealltwriaeth, roedd ganddynt gyfres optimistaidd ac uchelgeisiol iawn o ragdybiaethau yn seiliedig ar syniad digon rhesymol y byddent, drwy gyflwyno trenau llawer amlach a llawer mwy deniadol, yn gallu cynyddu nifer y teithwyr yn sylweddol. Nawr, ni fu modd profi hynny gan i COVID gyrraedd, gan chwalu'r holl ragdybiaethau economaidd hynny, a chan arwain yn wir at fethiant KeolisAmey i barhau â'r contract. Felly, gallwch ddweud eu bod yn rhy optimistaidd yn eu ffigurau, ond ar un ystyr, mae'n bwynt academaidd braidd, oherwydd daeth COVID a gwneud hynny i gyd yn amherthnasol.

Nawr, wrth gwrs, o ganlyniad i hynny, bu’n rhaid addasu rhagybiaethau ariannol Trafnidiaeth Cymru. Gwyddom fod cost adeiladu’r metro a darn rheilffordd Cymoedd Caerdydd fel y’i gelwir wedi cynyddu, fel sy'n wir am bob prosiect adeiladu yn y wlad oherwydd deunyddiau ac oherwydd cost Brexit. Felly, mae'n amlwg ein bod wedi gorfod wynebu bil uwch, ac ar ben hynny, roedd bwlch yn seiliau cyfrifyddu cyllideb Trafnidiaeth Cymru nad oedd yno mwyach, a bu'n rhaid i ni ei lenwi. Fel arall, byddem wedi gorfod cau'r rheilffordd, nad oedd yn ddewis y credem y gallem ei wneud yn realistig. Felly, bu'n rhaid inni wneud yr addasiad hwnnw.

Diolch, Weinidog. Ni chredaf mai cwestiwn academaidd yn unig yw hwn, oherwydd yr effaith sylweddol iawn y mae wedi'i gael a'r goblygiadau i weddill y gyllideb. Felly, hoffwn bwyso arnoch eto, os gwelwch yn dda, i gaffael a chyhoeddi'r wybodaeth honno. Nawr, ar yr hyn a nodwyd gennych am effaith y pandemig, ni fuaswn yn dadlau â hynny. Ni chredaf y byddai unrhyw un yma'n dadlau na fyddai’r ffordd yr effeithiodd hynny ar drafnidiaeth mewn cymaint o ffyrdd yn annisgwyl, i raddau helaeth. Roedd Trafnidiaeth Cymru ymhell o fod yn unigryw ymhlith gweithredwyr rheilffyrdd y DU wrth weld gostyngiad yn nifer y teithwyr oherwydd y cyfyngiadau symud a newidiadau eraill mewn ymddygiad.

Fodd bynnag, ymddengys bod Trafnidiaeth Cymru yn anomaledd o ran lefel y cyllid y mae’n parhau i’w gael gan y Llywodraeth i reoli canlyniadau hynny, o gymharu’n arbennig â masnachfreintiau rheilffyrdd eraill sy’n eiddo cyhoeddus fel ScotRail. Er bod niferoedd teithwyr ScotRail wedi cael ergyd fwy mewn termau absoliwt a chymesurol o gymharu â Trafnidiaeth Cymru yn sgil y pandemig, mae Llywodraeth yr Alban wedi gallu lleihau ei gwariant ar ScotRail 11 y cant, a dywedant fod hynny oherwydd adferiad parhaus mewn refeniw teithwyr. A allwch chi egluro pam fod Trafnidiaeth Cymru, i bob golwg, gymaint yn llai costeffeithiol o gymharu â masnachfreintiau tebyg, a phryd y disgwyliwch i’r niferoedd hynny godi i'r lefelau blaenorol?

Nawr, hoffwn dweud, Lywydd—gwn fod fy amser ar ben—fy mod yn cefnogi buddsoddiad cyhoeddus yn y rheilffyrdd yn frwd iawn. Rwy'n ceisio darganfod ble mae'r anghysondebau hyn a beth y gellir ei wneud i fynd i'r afael â nhw. Diolch.

14:00

Wel, rydym yn herio Trafnidiaeth Cymru yn gyson mewn perthynas â'u perfformiad a ffigurau eu cyllideb. Mae honno'n broses ddwys yr wyf yn rhan ohoni, ac mae bwrdd Trafnidiaeth Cymru wedi'i rymuso i'w wneud. Yn ôl yr hyn rwy'n ei ddeall, nid yw eu perfformiad yn llawer gwaeth na'r trefniadau masnachfraint eraill, sydd wrth gwrs wedi cael eu trosglwyddo'n ôl i'r Adran Drafnidiaeth. Felly, mae'r model o breifateiddio y mae'r Ceidwadwyr wedi'i orfodi arnom wedi cwympo'n ddarnau, fel y dywedodd llawer o bobl ar y pryd, ac unwaith eto nid ydym wedi gweld unrhyw ostyngeiddrwydd gan y Ceidwadwyr. Rydym wedi gweld y camau i breifateiddio bysiau yn methu, sy'n arwain at y toriadau a welwn nawr. Rydym wedi gweld y camau i breifateiddio rheilffyrdd yn methu, sydd wedi arwain at y sefyllfa rydym yn ei hwynebu, gyda diffyg buddsoddiad, perfformiad gwael a gwaith cynnal a chadw gwael ar y rhwydwaith rheilffyrdd.

Rwy'n hapus i edrych ar yr union gymhariaeth y mae Delyth Jewell yn ei wneud gyda ScotRail ac i ymateb iddi ynglŷn â hynny. Nid dyna fy nealltwriaeth i o'r sefyllfa, ond rwy'n ymrwymo i ddarganfod mwy.

Mesur Teithio gan Ddysgwyr (Cymru)

3. A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am yr adolygiad diweddaraf o'r Mesur Teithio gan Ddysgwyr (Cymru)? OQ60526

Diolch. Ar hyn o bryd rwy'n adolygu adroddiad argymhellion yn seiliedig ar yr ymarfer dadansoddi a gwerthuso mewnol diweddar a'r ymgysylltiad a gafwyd â phobl ifanc.

Mae'r Mesur yn rhoi dyletswydd ar awdurdodau lleol i wneud asesiad o anghenion teithio dysgwyr, ac mae'r Llywodraeth yn ystyried diogelwch fel rhan o'r anghenion hynny, ac mae'r canllawiau gweithredol yn awgrymu asesiadau risg o lwybrau cerdded lle bod hynny yn briodol. Y broblem yw dyw awdurdodau lleol ddim yn dehongli hynny fel gofyniad statudol, ac mae hynny yn broblem fawr, yn arbennig mewn ardal gwledig lle mae yna lawer iawn o blant yn gorfod cerdded i fannau casglu, yn aml iawn yn eithaf hir, ond hefyd ar hyd lonydd cul, ac, yn ystod y gaeaf, wrth gwrs, pan fo'n dywyll. Felly, fel rhan o'r adolygiad sydd wedi digwydd, ydy'r cwestiwn yma o sicrhau bod yna asesiadau risg, gan gynnwys o lwybrau cerdded, yn cael ei wneud yn ofyniad statudol, nid lleiaf, wrth gwrs, achos bod rhagflaenydd i chi, Edwina Hart, wedi dweud bod peidio â gwneud yr asesiadau risg yma yn dramgwydd yn erbyn Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau'r Plentyn?

Diolch. Rwy'n gwybod bod awdurdodau lleol o ddifrif ynglŷn â hyn, ni waeth a yw'n gyfrifoldeb statudol ai peidio. Y dull rydym yn ceisio ei fabwysiadu yma yw peidio ag edrych ar y daith i'r ysgol fel rhywbeth ar ei ben ei hun yn unig, ond yn hytrach fel rhan o'n hymagwedd ehangach tuag at deithio ar draws ein cymuned. Felly, er enghraifft, rydym yn buddsoddi'n helaeth mewn gwelliannau i lwybrau teithio llesol ar gyfer cerdded a beicio, rydym yn gweld gwelliannau drwy adolygiadau rheolaidd a chynllunio llwybrau yn y dyfodol i wneud i bob cerddwr deimlo'n gyfforddus ac yn ddiogel i gerdded pellteroedd byr. Ac mae'r rhan fwyaf o bobl ifanc yn gwneud teithiau cymharol fyr i'r ysgol.

Wrth gwrs, mae yna broblemau yno. Beth amser yn ôl erbyn hyn, euthum ar daith o'i bentref genedigol ef, y Tymbl, i ysgol Maes y Gwendraeth gyda phlant ysgol, a chario eu bagiau a'u gitâr iddynt, ar daith gerdded weddol hir ar hyd llwybr, ac mae'n rhaid imi ddweud bod fy nghefn yn brifo erbyn diwedd y daith. Felly, rwy'n cydymdeimlo'n fawr â'r bobl sy'n awyddus i deithio am ddim ar fysiau pan fyddant yn agos iawn at y trothwy. Y gwir amdani yw nad oes gennym arian i roi mwy o arian tuag at gludiant i'r ysgol ar adeg pan fo ein rhwydwaith bysiau cyfan o dan bwysau anhygoel, a hefyd, wrth fasnachfreinio, rydym eisiau mabwysiadu agwedd cymuned gyfan tuag at hyn. Mae dros chwarter cyllidebau ysgolion yn cael eu gwario ar gost rhedeg bysiau ysgol. Nid yw'r bysiau hynny ar gael i weddill y gymuned am weddill y dydd, ac rwy'n credu ei fod yn gwneud llawer mwy o synnwyr i ni, pan fyddwn yn edrych ar gynllunio ar gyfer masnachfreinio, ein bod yn edrych ar y rhwydwaith bysiau cyfan i bawb, gan gynnwys ar gyfer disgyblion ysgol, a sicrhau bod gennym rwydwaith cydlynol ar gyfer pob teithiwr, yn hytrach na cheisio gweithio mewn seilos. Nawr, mae hynny'n rhan o'r gwaith parhaus a wnawn wrth i ni baratoi ar gyfer y Bil bysiau, a byddwn yn cyhoeddi map llwybr tuag at fasnachfreinio dros y misoedd nesaf.

Rydym yn agos at bwynt lle gallwn gyhoeddi adolygiad y Mesur teithio gan ddysgwyr, sydd wedi bod yn waith cymhleth a hir. Ac rwy'n credu bod llawer y gallwn ei wneud yno, hyd yn oed o fewn y system bresennol, ac o fewn y cyllid presennol, a all wella profiad yr ysgol i bobl ifanc. Ond yn hytrach nag edrych ar gludiant i'r ysgol ar ei ben ei hun, rwyf eisiau edrych ar y problemau ehangach sydd gennym mewn perthynas â theithio yng Nghymru. 

14:05

Ddirprwy Weinidog, mae blynyddoedd wedi mynd heibio bellach ers cyhoeddi adolygiad ac argymhellion y Mesur teithio gan ddysgwyr ac mae gennyf bryderon gwirioneddol am y cyfeiriad y mae cludiant i'r ysgol yn mynd iddo. Ac rwy'n ailadrodd y galwadau a wnaeth Adam Price i gynnal asesiadau risg mewn perthynas â phlant yn mynd ar fysiau, yn ogystal â'r llwybrau cerdded, yn enwedig mewn ardaloedd gwledig. Er y gallai rhoi pob plentyn ar drafnidiaeth gyhoeddus mewn ardaloedd trefol weithio ac er y gallai fod yn addas, ni fydd yn addas ar gyfer pob ardal wledig. Ac yn syml, nid oes—. Yn gyntaf, nid oes digon o fysiau i blant fynd arnynt lle rydych yn gweld gorgyffwrdd, lle mae plant yn gorfod aros 45 munud am fws cyn ac ar ôl yr ysgol, ac mae cwestiynau diogelu yn gysylltiedig â hynny wrth gwrs, aros yn yr oerfel a'r tywyllwch, yn ogystal â materion diogelu eraill sy'n gysylltiedig â hynny. Ond mae'n hanfodol ein bod yn cael pethau yn eu lle erbyn mis Medi. Ni allwn ailadrodd y llanast a welwyd ar ddechrau'r flwyddyn ysgol ddiwethaf pan oedd llawer o rieni a llawer o blant a phobl ifanc yn bryderus iawn am nad oeddent yn gwybod sut roeddent yn mynd i gyrraedd yr ysgol. Felly, a allwch chi sicrhau'r Senedd hon heddiw y byddwch yn rhoi pethau yn eu lle ac y byddwch yn mynd i'r afael â'r argymhellion ac yn dod â nhw i lawr y Senedd fel y gallwn eu trafod? Diolch. 

Wel, nid wyf yn derbyn eich disgrifiad o fis Medi diwethaf. Yn wir, digwyddodd llawer iawn o waith drwy gydol y llynedd, o dan fy arweiniad i, i wneud yn siŵr nad oedd y trefniadau newydd a oedd gennym ar waith ar gyfer y system fysiau yn effeithio'n andwyol ar lwybrau cludiant i'r ysgol, a gweithiais yn agos gyda'r Gweinidog addysg i sicrhau hynny. Ac fe weithiodd popeth yn llyfn. 

Ar beryglon teithio ar drafnidiaeth gyhoeddus mewn ardaloedd gwledig, nid wyf yn siŵr fod llawer iawn o dystiolaeth ar gyfer hynny. Yn wir, mae gan Gyngor Sir Fynwy system effeithiol iawn y maent yn ei rhedeg ar gyfer cludiant i'r ysgol ac rydym yn awyddus i weithio gyda nhw i ddysgu o hynny a chan weddill Cymru.

Ac ar y pwynt ehangach, buaswn yn awyddus iawn i gael set ymarferol o argymhellion gan Laura Anne Jones sy'n fforddiadwy o fewn y cyllidebau cyni y mae ei Llywodraeth wedi'u trosglwyddo i ni ac sy'n goresgyn yr heriau sy'n ein hwynebu. Oherwydd fel arall, nid yw hyn yn ddim mwy na siarad gwag.  

Tai Digonol a Rhent Teg

4. Pa waith y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud i sicrhau tai digonol a rhent teg i bobl Pen-y-bont ar Ogwr a Phorthcawl? OQ60528

Diolch yn fawr iawn am y cwestiwn. Rwy'n falch iawn o ddweud bod Cyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr newydd ymuno â Chynllun Prydlesu Cymru Llywodraeth Cymru. Dyma'r rhaglen £30 miliwn sy'n darparu grantiau i awdurdodau lleol i sicrhau a rheoli llety diogel a fforddiadwy gan y sector preifat, yn cynnwys eiddo a arferai fod yn wag.

Diolch yn fawr, Weinidog. Mae hynny'n wych i'w glywed. Fel y gwyddoch, o gofio mai tai yw un o'r pryderon mwyaf i bobl ledled Cymru, mae cyhoeddi Papur Gwyrdd Llywodraeth Cymru ar ddigonolrwydd tai a rhenti teg wedi cael ei groesawu ac mae llawer wedi dweud ei fod yn gam enfawr ymlaen. Fel y gwyddom, mae angen llawer o ffactorau i sicrhau llwybr tuag at dai digonol, gan gynnwys rhenti teg a fforddiadwyedd, ac mae Sefydliad Bevan a llawer o rai eraill wedi dweud bob amser fod cynyddu darpariaeth tai cymdeithasol yn hanfodol.

Felly, fel rhan o'r cynlluniau i adfywio Porthcawl, gan gynnwys siopau a bwytai y gwnaethoch ymweld â nhw gyda ni dros yr haf, parciau cymunedol a thoiledau, ysgol gynradd newydd—mae'n rhestr hir—rwy'n falch iawn, gyda chymorth Llywodraeth Cymru a Chyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr, fod tir wedi'i gaffael i sicrhau, fel rhan o'r datblygiad tai arfaethedig, y bydd yna dai carbon isel, a bydd hyd at hanner y rheini'n cael eu clustnodi fel rhai fforddiadwy, a bydd tai cymdeithasol yn cael blaenoriaeth.

Felly, Weinidog, a wnewch chi hefyd ymuno â mi i groesawu'r cyfle hwn i leihau'r pwysau ar ein rhestrau aros tai cymdeithasol, i gynyddu cyfleoedd i berchnogion tai ifanc a newydd aros ym Mhorthcawl yn agos at eu teuluoedd os ydynt yn dymuno gwneud hynny, yn ogystal ag i helpu i gyrraedd ein holl dargedau cartrefi cymdeithasol carbon isel ar gyfer Cymru? Diolch. 

Diolch yn fawr iawn, Sarah. Rwy'n falch iawn o ymuno â chi i groesawu'r cyfle. Ein blaenoriaeth yw darparu mwy o gartrefi gwirioneddol fforddiadwy yn y sector cymdeithasol a darparu 20,000 o gartrefi cymdeithasol ychwanegol i'w rhentu. Gan weithio gyda phartneriaid yng Nghyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr, rydym ar hyn o bryd yn chwilio am ymgynghoriaeth uwchgynllunio i lunio ailddatblygiad ardal ehangach Porthcawl sy'n eiddo i'r sector cyhoeddus. Mae'n gyfle cyffrous iawn i sicrhau manteision sylweddol i gymuned Porthcawl. Rwy'n cofio inni gael ymweliad braf iawn yno a fwynheais yn fawr. Fe wnaethom gaffael y tir ychydig ar ôl yr ymweliad hwnnw yn 2023 i ddatblygu'r defnydd ar gyfer tai. Gan weithio gyda'r cyngor, y nod yw cael caniatâd cynllunio yn 2025 i gyflawni datblygiad preswyl defnydd cymysg, a fydd yn cynnwys oddeutu 900 o anheddau, gyda 50 y cant ohonynt yn dai cymdeithasol a fforddiadwy. Mae'n uchelgeisiol ac yn heriol—nid ydym yn ymddiheuro am hynny. Byddwn yn gweithio'n agos iawn gyda'r cyngor i sicrhau bod y tai cymdeithasol yn cael blaenoriaeth. Rydym wedi dyrannu'r lefelau uchaf erioed o gyllid i'r grant tai cymdeithasol i gyflawni hyn ledled Cymru, gan ddyblu'r gyllideb o 2020-21 i £300 miliwn yn 2022-23 ac i £330 miliwn yn y flwyddyn gyfredol, gan gynnwys £30 miliwn ar gyfer y rhaglen llety trosiannol, a £325 miliwn yn 2024-25.

Mae'r datganiadau ystadegol diweddaraf yn dangos bod 3,369 o unedau fforddiadwy ychwanegol wedi'u darparu ledled Cymru, sy'n gynnydd o 26 y cant ar y flwyddyn flaenorol a'r ail gyfanswm uchaf ers dechrau cofnodi'r data. Felly, rwy'n falch iawn y bydd Pen-y-bont ar Ogwr yn chwarae rhan ganolog iawn wrth gyflawni'r targed hwnnw, ac rwy'n credu, mewn iaith adfywiol, os mynnwch, fod y datblygiad cyfan yn enghraifft dda iawn o'r hyn y gall datblygiad defnydd cymysg, gan gynnwys datblygiadau preswyl, ei wneud i drawsnewid ardal yn llwyr a darparu'r tai o ansawdd uchel iawn y mae pobl leol eu hangen ac yn eu haeddu, felly rwy'n falch iawn o groesawu hynny. 

14:10

Mae'n wych cael gwybod am Ben-y-bont ar Ogwr; mae ar y trywydd iawn. Weinidog, mae Cymru mewn argyfwng tai, gydag oddeutu 100,000 o gartrefi yn hollol wag. Mae eich Llywodraeth wedi methu cyrraedd targedau adeiladu tai yn gyson, gan adeiladu llai na hanner y tai sydd eu hangen ar hyn o bryd. Yn ddiweddar, rydych wedi torri £19 miliwn o'r cynllun cartrefi gwag, gan gynyddu pwysau pellach ar gynghorau i ddefnyddio gwestai ar gyfer llety dros dro. Mae pryderon hefyd wedi'u codi am ganlyniadau anfwriadol treth ar dir gwag, a allai rwystro datblygiadau newydd. Felly, Weinidog, pa gamau y byddwch chi'n eu cymryd i gymell pobl i adeiladu tai a dod â thai gwag yn ôl i ddefnydd i ddarparu cartrefi y mae eu gwir angen ar bobl yng Nghymru? 

Wel, yn syml, nid wyf yn cydnabod y disgrifiad hwnnw. Fe wnaethom ragori ar ein targed o gyfran sylweddol ar ddiwedd tymor diwethaf y Senedd, ac yn llythrennol rwyf newydd ddarllen yr ystadegau sy'n dangos ein bod ar y trywydd cywir ar gyfer y tymor hwn, felly rwy'n—. Wel, yn y bôn, nid yw'r hyn rydych newydd ei ddweud yn seiliedig ar ffeithiau. Felly, rwyf am ei ddarllen i chi eto: cyhoeddwyd y datganiad ystadegol diweddaraf i ddangos cynnydd tuag at y targed o 20,000 o gartrefi ar 7 Tachwedd. Yr ystadegyn allweddol yw bod 3,369 o unedau tai fforddiadwy ychwanegol wedi'u darparu ledled Cymru yn 2022-23. Dyna gynnydd o 26 y cant—693 o unedau—ar y flwyddyn flaenorol a'r ail gyfanswm uchaf ers dechrau cadw cofnodion data yn 2007-08. Rwy'n credu bod y ffeithiau hynny'n siarad drostynt eu hunain, Lywydd.

Gwaith Ôl-osod mewn Tai Cymdeithasol

5. Beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i gyflwyno gwaith ôl-osod mewn tai cymdeithasol? OQ60534

Diolch yn fawr iawn, Jayne Bryant. Mae'r her i ôl-osod cartrefi cymdeithasol Cymru yn enfawr. Rydym yn cefnogi landlordiaid tai cymdeithasol i ddeall eu stoc a'r gofynion ôl-osod i'n helpu i gyrraedd safon ansawdd tai uchelgeisiol Cymru gyda rhaglenni fel y rhaglen ôl-osod er mwyn optimeiddio, lle mae £190 miliwn wedi'i ddyrannu hyd yma.

Diolch am yr ateb hwnnw, Weinidog. Mae cymdeithasau tai ledled Cymru yn cymryd camau arloesol i fynd i'r afael â'r argyfwng hinsawdd, gan gynnwys Pobl, Linc Cymru a Chartrefi Dinas Casnewydd yn fy etholaeth. Er bod arbedion carbon i'w croesawu, rwyf eisiau canolbwyntio ar fuddion iechyd a llesiant y mesurau hynny. Mae'r tymheredd oer cyfredol a chost biliau ynni unwaith eto yn tynnu sylw at bwysigrwydd cael cartrefi sydd wedi'u gwresogi ac wedi'u hinswleiddio'n dda. Heb os, bydd cynyddu nifer y cartrefi a ôl-osodwyd ar draws Cymru yn gwella iechyd y cyhoedd, ond nid yw pob preswylydd yn ymwybodol o fanteision iechyd ôl-osod na beth yn union y gallai'r broses ei olygu. Gall tarfu tymor byr a achosir gan waith adeiladu hefyd fod yn rhwystr i bobl sy'n cael cynnig gwaith gan eu darparwr tai. Weinidog, beth arall y gellir ei wneud i gynnwys preswylwyr yn y broses o wneud penderfyniadau ar gyfer ôl-osod eu cartrefi, gan eu helpu i ddeall a manteisio ar y cymorth sydd ar gael?

Cwestiwn ardderchog, Jayne. Egwyddor sylfaenol safon tai ansawdd Cymru a'r rhaglen ôl-osod er mwyn optimeiddio yw sicrhau gwell canlyniadau cymdeithasol, economaidd a llesiant i denantiaid ac i'w cymunedau cyfan. Rydym yn mynd ati i ymgysylltu â landlordiaid cymdeithasol a'u hannog i ymgysylltu â rhanddeiliaid mewn modd clir, wedi'i dargedu, i amlinellu manteision a llwyddiannau'r gwaith ôl-osod hyd yma. Y syniad yw y bydd y landlordiaid cymdeithasol, yr ydym yn eu hariannu ac sydd â detholiadau o dai y gallant edrych arnynt, yn gallu ystyried technoleg a phrofi'n union beth rydych newydd ei ddweud—pa mor hir y mae hyn yn ei gymryd, beth yw'r canlyniad, faint o darfu y mae'n ei olygu a sut y gallwn ei leihau—gyda golwg ar roi cyngor i bobl mewn sectorau eraill, drwy hyb ynni Cartrefi Clyd, ynglŷn â sut i fynd ati i wneud hynny a beth yw'r rhaglenni. Ac wrth ateb Jenny Rathbone yn gynharach, siaradais ychydig am raglenni ECO a'r rhaglen newid boeleri gan Lywodraeth Prydain yr ydym yn cyfeirio pobl ati drwy ein cynllun Cartrefi Clyd. Yn anffodus, oherwydd y ffordd y mae'r rhaglen yn gweithio, nid wyf wedi gallu ei chyhoeddi eto, ond rwy'n gobeithio cyhoeddi canlyniad caffael y rhaglen Cartrefi Clyd newydd yn fuan iawn. Mae'r gwefannau eisoes yn weithredol, i ddarparu'r wybodaeth honno. Mae'r wybodaeth yn real ac yn ymarferol, oherwydd mae'n deillio o'r rhaglen ôl-osod er mwyn optimeiddio, sydd wedi ei phrofi, yn llythrennol, ar gartrefi ac yna ar bobl sy'n byw yn y cartrefi hynny, i sicrhau bod yr hyn a honnir o ran y dechnoleg yn cael ei wireddu.

Rydym hefyd yn casglu gwybodaeth dechnolegol o'r rhaglen dai arloesol, sydd wedi bod ar y gweill ers saith mlynedd bellach, fel ein bod yn gallu argymell pethau y gwyddom eu bod yn gweithio i bobl. Rydym wedi profi'r rhain; nid oedd rhai cynhyrchion yn gwneud yr hyn a honnwyd, ond mae cynhyrchion eraill wedi bod yn wych ac rydym yn gallu cyflwyno'r rheini. Rydym hefyd yn gallu eu cyflwyno yn ein rhaglen adeiladu newydd, ac felly pan fyddwn yn adeiladu ein tai newydd, byddant yn dai carbon isel, yn effeithlon o ran eu defnydd o ynni ac yn cynnig yr holl fanteision iechyd.

Lywydd, os caf, hoffwn ddweud fy mod wedi cyfarfod â dynes yn Rhydaman yn etholaeth Adam Price, a oedd wedi symud yn ddiweddar i un o'r cartrefi carbon isel newydd. Roedd ei mab wedi bod yn gwneud defnydd helaeth o anadlyddion ar gyfer ei asthma ers amser maith. Pan gyfarfûm â hi, roedd hi wedi byw yn y cartref cymdeithasol newydd hwnnw ers tua phedwar mis ac nid oedd ei mab yn defnyddio anadlydd o gwbl. Felly, dyna'r dystiolaeth o'r hyn sy'n digwydd os ydych chi'n byw mewn cartref sydd wedi'i gynhesu'n dda ac wedi'i inswleiddio'n dda. Mae iddo fuddion iechyd a chymdeithasol enfawr, yn ogystal â'r manteision effeithlonrwydd ynni ac ariannol a ddaw yn ei sgil.

14:15

Weinidog, ni all unrhyw un wadu bod angen inni wneud ein cartrefi cymdeithasol yn fwy cynaliadwy, ac nid ein cartrefi cymdeithasol yn unig, ond ein cartrefi preifat hefyd, i'w gwneud yn garbon niwtral, i wneud ein cartrefi'n gynhesach ac i gadw biliau ynni'n isel i'r bobl sy'n byw ynddynt. Mae llawer o'r cartrefi cymdeithasol yn fy etholaeth hefyd yn ardal y parc cenedlaethol ac o fewn ardaloedd cadwraeth. Mae gan yr ardaloedd hyn ddeddfau cynllunio llym iawn a gyfer newid ffenestri allanol, inswleiddio allanol a mesurau effeithlonrwydd ynni eraill. Felly, a allwch chi amlinellu heddiw, Weinidog, sut rydych chi'n gweithio gyda pharciau cenedlaethol ac o fewn ardaloedd cadwraeth i sicrhau y gall pawb elwa o'r cynlluniau y mae Llywodraeth Cymru yn eu darparu?

Gallaf. Mae'n gwestiwn ardderchog, oherwydd yr hyn y mae angen inni allu ei wneud yw dod o hyd i ateb ar gyfer pob math o dŷ sydd gennym yng Nghymru, a dyna'n union y buom yn ceisio ei wneud. Felly, nid oes pwynt cael un dull sy'n addas i bawb; rydym wedi gweld canlyniadau hynny. Felly, gyda'r iteriad olaf o safon ansawdd tai Cymru, er enghraifft, mae'r rhan fwyaf o gartrefi, y mwyafrif helaeth ohonynt—ymhell dros 90 y cant—wedi elwa o hwnnw, ond roedd yna ganran ohonynt a oedd yn dioddef o lefelau gwael iawn o anwedd ac yn y blaen, oherwydd nid oedd y dull un ateb sy'n addas i bawb yn addas ar gyfer y math o gartref a oedd ganddynt ac ni fyddai wedi gweithio mewn ardal gadwraeth, er enghraifft. Felly, pwynt y rhaglen ôl-osod er mwyn optimeiddio yw cymryd pob math o dŷ sydd gennym a phrofi'r hyn y gellir ei wneud, gan weithio gyda'n parciau cenedlaethol a'n hawdurdodau cynllunio, i wneud yr hyn a ganiateir, a'i wneud mewn ffordd sy'n dod yn gyngor ymarferol i bobl sy'n byw mewn mathau eraill o ddeiliadaeth sy'n gallu cael mynediad ato. 

Rwyf hefyd wedi bod yn gweithio gyda Banc Datblygu Cymru ers peth amser i ddarganfod ffordd o sefydlu rhaglen fenthyciadau addas, ac fel y dywedais mewn ymateb i Jenny Rathbone, rwyf hefyd wedi bod yn siarad â rhai o'r cynhyrchwyr ynni adnewyddadwy ledled Cymru ynglŷn â sut y gellid defnyddio eu rhaglen asedau cymunedol—'rhaglen budd cymunedol', dylwn ddweud, nid 'rhaglen asedau'—i helpu pobl i ddeall pa anghenion ôl-osod sydd ganddynt, yn enwedig mewn ardaloedd felly, fel y gallwn gael ateb pwrpasol i bob un o'r bobl hynny. Ac yn ogystal, yr hyn y mae'r rhaglen ôl-osod er mwyn optimeiddio yn ei wneud yw darparu sgiliau i weithlu sy'n gallu ei wneud, oherwydd hyd yn oed os ydych chi'n gwybod beth yw'r ateb, gall fod yn anodd dod o hyd i rywun a all ei wneud mewn gwirionedd. Felly, rwy'n awyddus iawn i weld y rhaglen ôl-osod er mwyn optimeiddio yn cynhyrchu gweithlu medrus yn ogystal â'r atebion technoleg a fyddai'n helpu pobl mewn tai fel y rheini.

Ansawdd Dŵr

6. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i wella ansawdd dŵr ym Mhreseli Sir Benfro? OQ60499

Diolch am y cwestiwn, Paul Davies. Mae Preseli Sir Benfro yn gartref i 14 o ddyfroedd ymdrochi dynodedig, gyda phob un yn cyflawni'r dosbarthiad uchaf sef 'rhagorol'. Mae hefyd yn gartref i'r Cleddau, afon ardal cadwraeth arbennig sy'n enwog am ei hamrywiaeth o fywyd gwyllt. Mae ein dull o weithredu yn canolbwyntio ar gydweithredu aml-sector ac atebion sy'n seiliedig ar natur i wella ansawdd dŵr ar draws y dalgylch.

Diolch am eich ateb, Weinidog, ac am yr wybodaeth a roesoch i mi mewn gohebiaeth y bore yma ar y materion sy'n ymwneud â gwaith trin dŵr gwastraff Aberteifi. Nawr, mae trigolion ar draws Preseli Sir Benfro yn parhau i godi digwyddiadau llygredd dŵr a gollyngiadau o orlifoedd carthffosiaeth gyfun, gan dynnu sylw at yr effaith ar yr amgylchedd, a diogelwch defnyddwyr dŵr hefyd. Rwy'n gwybod bod rhywfaint o fuddsoddiad wedi bod gan Dŵr Cymru mewn rhannau o fy etholaeth, ac mae yna brosiectau a fydd yn digwydd dros y misoedd nesaf, sydd i'w groesawu, wrth gwrs. Ond a allwch chi ddweud wrthym pa gymorth y mae Llywodraeth Cymru yn ei gynnig i helpu i gyflymu unrhyw waith gwella yn sir Benfro? Ac a allwch chi ddweud wrthym hefyd sut mae Llywodraeth Cymru, a Cyfoeth Naturiol Cymru yn wir, yn monitro'r gwaith hwn ac yn dwyn Dŵr Cymru i gyfrif?

14:20

Diolch yn fawr iawn. Mae'n gwestiwn da iawn, ac mae'r ateb ychydig yn gymhleth, oherwydd y gwir amdani yw ein bod yn ymgysylltu â phob sector sydd â rôl i'w chwarae. Rydym wedi bod yn gwneud hyn ers cryn dipyn o amser. Rwy'n gobeithio bod Paul Davies wedi sylwi ar brosiect arddangos Teifi sy'n mynd rhagddo. Mae hwnnw'n enghraifft dda iawn o gymhlethdod yr hyn rydym yn ceisio mynd i'r afael ag ef, ond hefyd y canlyniadau sy'n seiliedig ar atebion rydym yn edrych arnynt. Mae hwnnw'n brosiect o'r tarddiad i'r môr ar afon sy'n ymgysylltu â'r holl dirfeddianwyr ar hyd yr afon, a'r holl weithredwyr, gan gynnwys y cwmnïau dŵr, y tirfeddianwyr amaethyddol a pherchnogion tir eraill, adeiladwyr tai ac ati, i ddod o hyd i ateb pwrpasol ar gyfer pob rhan o'r afon. Bu'n rhaid newid peth ar ystum yr afon, lle gwyddom bellach fod hen fesurau atal llifogydd caled wedi culhau'r afon ac wedi cynyddu ei llif a nifer o bethau—ac nid afon Teifi yn unig, rwy'n siarad yn fwy cyffredinol am afonydd ledled Cymru. Mae'n braf gweld ymgysylltiad mor gryf gan gynrychiolwyr ar draws amrywiaeth o sectorau wrth fynd i'r afael â'r prosiect hwnnw, oherwydd rydym yn ceisio darganfod beth sy'n gweithio mewn ffordd ymarferol iawn.

Rwy'n credu ei bod yn bwysig cael gwaith craffu cyhoeddus ar hyn, ac rwy'n croesawu hynny'n fawr. Mae'n rhywbeth y mae gwir angen i ni ei gael, ac mae angen i ni gael ein dwyn i gyfrif ar y cyd i wneud i hyn ddigwydd. Ond rwy'n credu ei bod hi'n bwysig cyfleu'r ffeithiau hefyd. Felly, roedd 98 y cant o ddyfroedd ymdrochi dynodedig ledled Cymru yn cyrraedd y safonau ansawdd dŵr ymdrochi mwyaf llym. Ym Mhreseli Sir Benfro, derbyniodd pob un o'r 14 o ddyfroedd ymdrochi ddosbarthiad 'rhagorol'. Nid yw hynny'n golygu na allem wneud yn well na hynny hyd yn oed, oherwydd fe gafwyd gollyngiadau, fel y dywedwch. Ond rwyf eisiau sicrhau pobl ei bod hi'n ddiogel i ymdrochi ym Mhreseli Sir Benfro. Rydych chi'n gwybod yn iawn, Paul, mai dyna un o fy hoff bethau i'w gwneud, felly mae gennyf fuddsoddiad personol iawn mewn gallu gwneud hynny. Dyna fy hoff fan, os llwyddaf i gael seibiant, i ymdrochi yn y môr. Mae'n wych gallu gwneud hynny, onid yw?

Ond rydym yn gwbl benderfynol o weithio gyda'r holl randdeiliaid ledled Cymru i sicrhau bod ein holl afonydd ardaloedd cadwraeth arbennig yn dychwelyd i statws cadwraeth da drwy ddefnyddio'r holl ysgogiadau y gall pob sector o'r we gymhleth honno o bobl eu gwneud. Mae'r alwad wedi bod, ac mae pobl wedi ei hateb yn wych, nid pwyntio'r bys ar sectorau eraill, ond i weld beth y gall eich sector chi ei wneud i gyfrannu at hyn. Felly, y cwmni dŵr i weld beth y gall wneud, y ffermwyr a'r sector amaethyddol i weld beth y gallant hwy ei wneud, adeiladwyr tai i weld beth y gallant hwy ei wneud, pawb i chwarae eu rhan i sicrhau bod eu diwydiant eu hunain a'u cyfraniad at lygredd dŵr yn cael ei leihau ac yna'n cael ei wrthdroi. Rwy'n credu bod gennym broses dda iawn ar y gweill, a chyda lwc, a'r ymrwymiad y mae pawb wedi'i ddangos, bydd y cynllun gweithredu yn gweithio a byddwn yn datrys hynny. Bydd afon Teifi yn arddangos yn ardderchog sut mae hynny'n gweithio.

Argaeledd Tai Cymdeithasol

7. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i gynyddu argaeledd tai cymdeithasol yng Nghwm Cynon? OQ60497

Diolch am y cwestiwn, Vikki Howells. Mae'r Llywodraeth hon yn parhau i fod wedi ymrwymo i ddarparu 20,000 o gartrefi i'w rhentu yn y sector cymdeithasol yn y tymor seneddol hwn. Er mwyn cefnogi'r ymrwymiad hwn, darparwyd y lefelau uchaf erioed o gyllid drwy'r grant tai cymdeithasol. Dyrannwyd bron i £20 miliwn i Rondda Cynon Taf, sef £19,975,226 i fod yn fanwl gywir, ar gyfer tai cymdeithasol yn 2023-24.

Diolch am yr ateb hwnnw, Weinidog. Rhoddodd cymdeithas dai Trivallis anrheg Nadolig cynnar i 10 teulu yn Rhondda Cynon Taf y llynedd, gan gyflwyno allweddi i gartrefi teuluol a oedd newydd gael eu hadnewyddu. Cafodd y tai gwag hyn eu dwyn yn ôl i ddefnydd drwy'r rhaglen gyfalaf ar gyfer llety dros dro, gan drawsnewid bywydau'r teuluoedd hyn, a gwella cymunedau hefyd drwy ddod ag eiddo adfeiliedig yn ôl i ddefnydd. Rwy'n gwybod bod Trivallis yn awyddus i gynyddu'r gwaith hwn, felly, gan gadw'r pwysau ar gyllid y Llywodraeth mewn cof, hoffwn wybod sut mae Llywodraeth Cymru'n gweithio gyda landlordiaid cymdeithasol, cynghorau a phartneriaid eraill i roi bywyd newydd i eiddo gwag yn benodol a darparu cartrefi cynnes a diogel o ansawdd da.

Diolch yn fawr iawn am y cwestiwn hwnnw. Mae'n un ardderchog ac mae wedi bod yn wych gweld rhaglen Trivallis yn mynd rhagddi. Fel y dywedoch chi'n gywir, mae'n rhan o'r rhaglen gyfalaf ar gyfer llety dros dro a sefydlwyd gennym yn 2022. Mae'r rhaglen gyfalaf ar gyfer llety dros dro yn darparu cyllid i landlordiaid cymdeithasol ar gyfer ystod eang o brosiectau i ddarparu mwy o gartrefi yn gyflym, ac mae hynny'n cynnwys dod ag eiddo gwag yn ôl i ddefnydd, fel y dywedwch, Vikki. Yn ystod blwyddyn ariannol 2022-23, darparodd y rhaglen gyllid i sicrhau bod 374 o unedau gwag, fel y'u gelwir, neu eiddo gwag, yn cael eu defnyddio unwaith eto i ddarparu llety mwy hirdymor o ansawdd gwell i'r rhai sy'n byw mewn llety dros dro o ansawdd gwael. Mae ceisiadau i ddod ag unedau gwag yn ôl i ddefnydd yn cael eu cefnogi eto eleni, 2023-24. Rydym yn gweithio'n helaeth gydag awdurdodau lleol a landlordiaid cymdeithasol cofrestredig i rannu arferion da mewn perthynas â'r rhaglen gyfalaf ar gyfer llety dros dro, gan gynnwys defnyddio unedau gwag, ac i'w cefnogi i sicrhau'r cyllid mwyaf posibl i gyflwyno cartrefi o ansawdd da yn gyflym.

Mae nifer o fesurau eraill a phecynnau ariannu ar waith i leihau nifer y cartrefi gwag hirdymor yng Nghymru. Mae £30 miliwn wedi'i ddyrannu i gynllun prydlesu Cymru dros y pum mlynedd nesaf, fel y dywedais un neu ddwy o weithiau wrth ymateb i Aelodau eraill y prynhawn yma, i gefnogi gwelliannau llety er mwyn iddynt gael eu cynnwys yn y cynllun, ac mae buddsoddiad o £50 miliwn ar gael i ddod â hyd at 2,000 eiddo gwag hirdymor yn ôl i ddefnydd drwy ein cynllun grant cartrefi gwag. Bydd y cyllid yn cyflymu ein gwaith i ddefnyddio eiddo gwag unwaith eto ac i ategu ein cynlluniau presennol. Mae'n cynnwys bron i £43 miliwn o gyllid ailgylchadwy a ddarparwyd gennym i awdurdodau lleol i'w galluogi i ddarparu benthyciadau eiddo di-log i landlordiaid a pherchnogion tai, ar gyfer gwelliannau i'r cartref neu adnewyddu eiddo gwag a'u defnyddio unwaith eto. Defnyddiwyd y benthyciadau hynny i ddod ag oddeutu 1,850 o unedau gwag ledled Cymru yn ôl i ddefnydd ac i wella tua 1,700 o gartrefi â feddiennir, sydd bellach yn cyrraedd y safon.

Ac unwaith eto, Lywydd, os caf, fe wneuthum gyfarfod ag aelod o'r cyhoedd a oedd wedi manteisio ar y benthyciadau hynny yn eich ardal chi ychydig flynyddoedd yn ôl, Vikki—rwy'n gwybod eich bod chi'n adnabod y perchennog dan sylw—a chawsant gartref iddynt eu hunain, a chafodd y stryd gyfan ei gwella o ganlyniad i hynny, ac roedd yna ymdeimlad cymunedol go iawn wrth i'r cartref gwag hwn gael ei ddefnyddio unwaith eto, gan gael gwared ar falltod ar y stryd, a rhoi teulu ifanc hyfryd yn ei le a ddaeth â bywiogrwydd i'r gymuned, ac roedd yn bleser gweld hynny. Felly, mae'n gweithio ar gyfer cymunedau ac ar gyfer cartrefi.

14:25
Gwasanaethau Bws TrawsCymru

Rydym yn parhau i fuddsoddi'n helaeth yn rhwydwaith bysiau strategol TrawsCymru ac rydym wedi ariannu gwasanaethau newydd, gan gynnwys bysiau glanach, mwy newydd, tocynnau symlach a mwy fforddiadwy a gwasanaeth mwy mynych.

Diolch i’r Dirprwy Weinidog am yr ateb yna. Wel, mi fydd y Dirprwy Weinidog, dwi’n siŵr, yn ymwybodol fy mod i wedi bod yn codi achos y T2 a’r T3 yn gyson. Yn achos y T2, mae Garndolbenmaen wedi colli gwasanaeth gwerthfawr iawn, ac hefyd myfyrwyr ar hyd y ffordd yna sydd yn mynd i ddysgu yn Nolgellau. Yn achos y T3, rydyn ni wedi gweld llefydd fel Llanuwchllyn a Llandderfel yn colli allan ar gyswllt hollbwysig i bobl y gymuned yno. Rŵan, o edrych ar eich dogfen chi, 'National Transport Delivery Plan 2022 to 2027', o dan 'What we will deliver—Bus' ar dudalen 59, a dwi’n dyfynnu’n Saesneg, mae'n dweud:

'Dull strategol o ddylunio gwasanaethau.... Byddwn hefyd yn ymgynghori ag awdurdodau lleol a grwpiau defnyddwyr ynghylch unrhyw newidiadau yn y dyfodol cyn gwneud unrhyw newidiadau mawr.'

Wel, mae defnyddwyr y T2 a’r T3 o'r farn bod y newidiadau yna yn cyfrif fel newidiadau sylweddol, major changes, ond doedd yna ddim ymgynghoriad o gwbl efo trigolion lleol, defnyddwyr y bysus, nag unrhyw un arall ynghylch y newidiadau. Felly, a gaf fi ofyn ichi, a ydych chi'n meddwl ei bod hi'n iawn bod Trafnidiaeth Cymru ddim wedi ymgynghori efo defnyddwyr y bysus a’r cymunedau hynny, ac a wnewch chi edrych eto i sicrhau bod cymunedau Garndolbenmaen, Llanuwchllyn, Llandderfel ac eraill yn cael y gwasanaeth llawn yna sydd ei angen arnyn nhw?

Wel, a gaf fi ymddiheuro yn gyntaf i bobl Garndolbenmaen am yr tarfu a fu ar eu gwasanaeth bysiau? Roedd Trafnidiaeth Cymru yn gweithio gyda Chyngor Gwynedd am oddeutu dwy flynedd, yn cynllunio newidiadau i'r rhwydwaith i ddarparu gwasanaeth gwell ar y coridor rhwng Caernarfon a Blaenau Ffestiniog. Yn ogystal â T2, penderfynwyd cael gwasanaeth arall, y T22, a fydd mewn gwirionedd yn gweithredu o'r pentref ac yn cynnig amseroedd teithio tebyg. Nawr, yn anffodus, cafodd Cyngor Gwynedd anhawster gwirioneddol i roi'r cynlluniau ar waith am nad oedd modd defnyddio'r cerbydau trydan angenrheidiol mewn pryd a chael y mannau gwefru'n weithredol. O ganlyniad i hynny, cafwyd ychydig o oedi cyn i wasanaeth newydd T22 ddechrau. Yn y cyfamser, roedd y cyngor wedi darparu dewisiadau amgen. Rwy'n falch o ddweud y bydd gwasanaeth newydd T22 yn dod yn weithredol ar 12 Chwefror ac yn gwasanaethu Garndolbenmaen ar chwe thaith ddwyffordd y dydd rhwng Caernarfon, Porthmadog a Blaenau Ffestiniog. Bydd hefyd yn cynyddu amlder gwasanaethau ar rannau cyffredin y llwybr rhwng Caernarfon a Phorthmadog i bob awr. Felly, mae rhai problemau wedi bod yno, ac rwy'n ymddiheuro amdanynt. Rwy'n gobeithio bod pobl yn deall pam fod hynny wedi digwydd. Rydym wedi gweithio'n agos iawn gyda'r cyngor. Rwy'n credu y bydd yn cynhyrchu gwasanaeth llawer gwell yn gyffredinol i deithwyr, a gobeithio y bydd yn cynyddu niferoedd teithwyr.

14:30
2. Cwestiynau i Weinidog y Gymraeg ac Addysg

Yr eitem nesaf, felly, bydd y cwestiynau i Weinidog y Gymraeg ac Addysg. Mae'r cwestiwn cyntaf gan Janet Finch-Saunders.

Myfyrwyr Ysgol ag Anghenion Dysgu Ychwanegol

1. Pa gamau y mae'r Gweinidog yn eu cymryd i gefnogi myfyrwyr ysgol ag anghenion dysgu ychwanegol? OQ60508

Rwyf wedi ymrwymo'n bendant i gyflawni'r diwygiadau ADY gyda'r nod o alluogi dysgwyr ag anghenion dysgu ychwanegol i gael y gefnogaeth a'r cyfle cywir i gyrraedd eu potensial. Dyna pam fy mod wedi cynyddu cyllid ADY yn sylweddol ac wedi diogelu'r buddsoddiad hwn yn y gyllideb ddrafft.

Diolch. Fe gofiwch, y llynedd, yr haf diwethaf, fy mod wedi codi'r ffaith bod fy nghyd-Aelod, Gweinidog yr wrthblaid Laura Anne Jones wedi ymweld ag Ysgol San Siôr gyda mi, ac nid nhw yw'r unig ysgol sydd wedi lleisio eu pryderon wrthyf nad oes digon o arian ar gyfer yr agenda ADY.

Mae dyraniad y gyllideb ar gyfer adnoddau anghenion dysgu ychwanegol wedi'i dorri 86 y cant o £25 miliwn i £3.5 miliwn. Ar yr un pryd, yn sir Conwy, mae'n rhaid i ysgolion barhau i weithredu er bod cyllideb addysg y flwyddyn bresennol wedi'i thorri 5 y cant, a bod toriad pellach yn debygol yn y gyllideb addysg ar gyfer 2024-25, ac yn ddiweddar fe wnaeth cabinet yr awdurdod lleol benderfynu codi llog ar fenthyciadau pontio ysgolion sy'n brin o arian.

Mae gan ein hathrawon gweithgar yn Aberconwy lai o adnoddau i gefnogi plant ag ADY. Diolch i graffu gan y Senedd yma gan y meinciau hyn, rydym yn gwybod am y pwysau sy'n wynebu ein hysgolion wrth iddynt gyflwyno'r system ADY newydd. Felly, fel y Gweinidog—ac yn wir, fel y darpar arweinydd, efallai—pa effaith y credwch chi y bydd toriadau i gyllidebau ysgolion yn ei chael ar allu ysgolion i drosglwyddo'n effeithiol o anghenion addysgol arbennig i'r system ADY newydd? Diolch.

Bydd athrawon yn ei hetholaeth am wybod ei bod wedi camddarllen cyllideb ddrafft y Llywodraeth. Fel y dywedais yn glir yn fy ymateb agoriadol, rydym wedi cynyddu buddsoddiad ADY mewn blynyddoedd blaenorol ac wedi ei ddiogelu yn y gyllideb hon. Dyna'r sefyllfa mewn gwirionedd. Mae ei phwynt yn camliwio'r gyllideb yn hynny o beth ac rwy'n gobeithio y bydd hi'n derbyn hynny.

Mae'n gwneud pwynt teg am y pwysau mewn ysgolion mewn perthynas â'r newid i'r diwygiadau anghenion dysgu ychwanegol newydd. Gallech ddweud hyd yn oed mai nawr yw'r pwynt lle mae'r pwysau ar ei fwyaf, oherwydd bod ysgolion yn gweithredu dwy system: y diwygiadau newydd sy'n dod i mewn a'r diwygiadau hŷn i blant hŷn. Felly, mae'n gyfnod o bwysau ac mae plant ifanc yn dod i'r ysgolion gydag anghenion cynyddol gymhleth. Dyna pam y mae wedi bod mor bwysig cynyddu'r gyllideb i hwyluso'r diwygiadau dros y blynyddoedd diwethaf, a dyna pam y mae wedi bod mor bwysig diogelu hynny yn y gyllideb eleni.

Fe fydd hi'n gwybod hefyd ein bod yn cynnal adolygiad o'r dulliau ledled Cymru o ddyrannu cyllid anghenion dysgu ychwanegol i ysgolion. Mae yna lefel o amrywiaeth rhwng awdurdodau lleol. Fe fyddech chi'n disgwyl gweld rhywfaint o amrywiaeth, ond rydym eisiau deall yn iawn pam mae'r amrywio hwnnw'n bodoli. Rwy'n hapus i rannu casgliadau'r adolygiad hwnnw gyda'r Siambr maes o law.

Weinidog, mae Mark Isherwood a minnau wedi codi cefnogaeth y clwb gwyliau yn Ysgol Pen Coch yn sir y Fflint yn y gorffennol mewn cwestiynau i chi yma yn y Senedd, ac roeddwn yn ddiolchgar am eich ymyrraeth. Roedd yn ymyrraeth a wnaeth wahaniaeth gwirioneddol i'r myfyrwyr. A gaf fi hefyd ddiolch i'r ysgol, y rhieni yn yr ysgol, Cyngor Sir y Fflint a chyd-Aelodau yn Llywodraeth Cymru hefyd am y ffordd arloesol y daethant o hyd i ateb? Fe wnaeth wahaniaeth go iawn i lesiant y myfyrwyr, mae'n rhaid imi ddweud. 

Weinidog, rwy'n ceisio eich cefnogaeth unwaith eto i ofyn am sgwrs bellach rhwng swyddogion Llywodraeth Cymru a chydweithwyr yn sir y Fflint a rhanddeiliaid perthnasol fel y gallant alluogi'r ysgol i gael hyb cymorth drwy gydol y flwyddyn a darparu'r cymorth hwnnw drwy gydol y flwyddyn i'r myfyrwyr sydd â'r anghenion hynny. Felly, a gaf fi ofyn i chi ymgysylltu â'ch swyddogion, a gofyn iddynt siarad â'r cyngor, siarad â'r rhanddeiliaid perthnasol, i drafod hyn ymhellach? Mae'n uchelgais a rennir gan bob un o'r cyd-Aelodau sy'n cynrychioli awdurdod sir y Fflint yma yn y Senedd. Diolch.

14:35

Diolch i Jack Sargeant am y cwestiwn atodol hwnnw. Wrth gwrs, mae wedi dwyn Ysgol Pen Coch i fy sylw o'r blaen, ac rwy'n falch fod y cyfle hwnnw wedi creu gallu i ymgysylltu â'r ysgol mewn perthynas â'r ddarpariaeth. Rwy'n credu ei fod yn iawn i ddweud bod yr ateb a ganfuwyd ganddynt yn arloesol. Mae'n hynod o bwysig ceisio dod o hyd i ddulliau arloesol o ymdrin â phob math o ddarpariaeth ledled Cymru, a gall hynny fod yn esiampl i eraill hefyd. Rwy'n hapus iawn i ofyn i fy swyddogion drefnu cyfarfod pellach rhwng Ysgol Pen Coch a Chyngor Sir y Fflint, i ddeall eu safbwynt ac unrhyw gynlluniau posibl ar gyfer hyb cymorth drwy gydol y flwyddyn.

Cynorthwywyr Addysgu

2. Beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i gefnogi cynorthwywyr addysgu mewn ysgolion? OQ60498

Rydym wedi ymrwymo i barhau i alluogi cynorthwywyr addysgu i wella eu sgiliau a'u helpu i gymryd rhan mewn dysgu proffesiynol. Rydym yn gweithio'n agos gyda'n partneriaid i hwyluso llwybrau dysgu cliriach, gan gynnwys llwybrau i gyflawni statws cynorthwyydd addysgu lefel uwch.

Diolch i'r Gweinidog am ei ateb. Cawsom drafodaeth hir am hyn yn y pwyllgor y bore yma, am gynorthwywyr addysgu. Ond mae llawer o'r cynorthwywyr addysgu y siaradaf â nhw—. Maent yn hanfodol i gyflwyno'r Cwricwlwm i Gymru newydd, ond mae llawer ohonynt yn dweud nad ydynt yn cael digon o hyfforddiant ar gyflwyno'r cwricwlwm neu uwchsgilio eu hunain i allu helpu'r athrawon yn yr ystafell ddosbarth. Felly, hoffwn wybod beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i wella sgiliau ein cynorthwywyr addysgu yn yr ystafell ddosbarth, a'u haddysgu am y cwricwlwm newydd a sut y gallant ei gyflwyno yn y ffordd orau i'r disgyblion yn ein hystafelloedd dosbarth.

Diolch i James Evans am y cwestiwn hwnnw. Cawsom drafodaeth gynhyrchiol iawn yn y pwyllgor y bore yma mewn perthynas â hyn. Fe fydd yn cofio fy mod wedi dweud wrtho pa mor bwysig yw hyn i mi. A gaf fi hefyd fanteisio ar y cyfle i ddiolch i Unsain, a gyflwynodd yr ymateb i'w harolwg i mi yn ddiweddar, arolwg a aeth ati i nodi barn cynorthwywyr addysgu mewn perthynas â hyfforddiant yn gyffredinol, ond hyfforddiant mewn perthynas â'r cwricwlwm yn benodol? Fel y soniais y bore yma, rydym wedi cyflwyno'r hawl genedlaethol newydd i ddysgu proffesiynol, sy'n hawl i gynorthwywyr addysgu, fel i athrawon. Mae'n debyg fod tua blwyddyn ers i hynny ddechrau, a gwelwyd lefelau uchel o gyfranogiad, ond yn amlwg, rydym eisiau hyrwyddo hynny hyd yn oed ymhellach, yn enwedig i gynorthwywyr addysgu. Fe fydd hefyd yn ymwybodol o'r llwybr dysgu i gynorthwywyr addysgu, sydd wedi'i gynllunio i gefnogi dysgu proffesiynol yr holl gynorthwywyr addysgu, ac fe fydd yn gwybod am y buddsoddiad a wnawn bob blwyddyn yn y llwybr hwnnw.

Yn fy nhrafodaethau gyda chynorthwywyr addysgu a'u cynrychiolwyr mewn perthynas â hyn, daeth yn amlwg fod yr hyfforddiant sydd ar gael i weithwyr proffesiynol yn gyffredinol mewn perthynas â'r cwricwlwm yn aml yn cael ei dargedu a'i gyfleu i athrawon ond nid i gynorthwywyr addysgu. Felly, yn y trafodaethau hynny, rwyf eisoes wedi ymrwymo i edrych eto ar sut rydym yn hyrwyddo, weithiau sut rydym yn disgrifio, yr adnoddau sydd ar gael, fel eu bod yn hawdd i gynorthwywyr addysgu eu hadnabod fel rhywbeth y byddant hwy, yn ogystal ag athrawon, yn elwa ohono. Felly, mae pethau ymarferol y gallwn eu gwneud yn y ffordd honno, ac rydym hefyd wedi bod yn trafod faint mwy y gallwn ei wneud i sicrhau bod diwrnodau hyfforddiant mewn swydd yn cael eu defnyddio i ddarparu hyfforddiant i gynorthwywyr addysgu ochr yn ochr ag athrawon. Mae yna rywfaint o ymarfer da, ond mae mwy y gallwn ei wneud. Gallwn gefnogi ysgolion i gyflwyno hynny ymhellach, a chredaf y byddai honno'n flaenoriaeth bwysig iawn.

Weinidog, fel y gwyddom, mae cynorthwywyr addysgu yn chwarae rhan bwysig iawn mewn ysgolion, ac rydym hefyd yn gwybod eu bod yn aml yn ffurfio perthynas agos iawn â phlant, gan weithio'n aml gyda nhw ar sail un i un, sy'n hanfodol. Mae llawer o gynorthwywyr addysgu yn dweud wrthyf eu bod yn dwli ar eu swyddi—yn gweithio'n galed bob dydd i wella bywydau ein pobl ifanc yng Nghymru. Mae pawb yn cytuno eu bod yn cael eu gwerthfawrogi fel rhan annatod o weithlu'r ysgol, ac yn rôl bwysig fel rhan o broffesiwn addysg o ansawdd uchel. Mae cynorthwywyr addysgu wedi bod yn tynnu sylw at bryderon ers tro mewn perthynas â'u rolau mewn ysgolion, felly rwy'n falch fod eu pryderon, fel rhan o ddull partneriaeth gymdeithasol Llywodraeth Cymru, yn cael eu hystyried ar hyn o bryd gan grŵp sy'n cynnwys swyddogion Llywodraeth Cymru, awdurdodau lleol sy'n cyflogi cynorthwywyr addysgu, ac undebau llafur y byd addysg. Er enghraifft, rwy'n gwybod bod GMB ac Unsain—ac rwy'n aelod o'r ddwy undeb—wedi chwarae rhan fawr yn y gwaith hwn. Fel y nodwyd gennych, mae gwybod eich hawliau, Weinidog, a gwybod y telerau a'r amodau a'ch hawliau yn hanfodol. Rydych chi wedi lansio'r wefan Hwb, ac roeddwn i'n meddwl tybed a allech chi roi'r wybodaeth ddiweddaraf i ni ynglŷn â sut mae'r gwaith partneriaeth cymdeithasol hwnnw'n mynd rhagddo, a hefyd yr ymgysylltiad a gawsoch drwy'r wybodaeth ar Hwb.

Diolch i Sarah Murphy am y cwestiwn. A gaf fi ategu'r pwynt a wnaeth am ba mor ganolog yw cynorthwywyr addysgu i ddarparu addysg yn ein hysgolion? Maent yn gwneud gwaith anhygoel. Yn fuan wedi i mi ddod yn Weinidog, cefais gyfarfod â grwpiau o gynorthwywyr addysgu, trwy Unsain a GMB, i drafod eu profiadau uniongyrchol â nhw, a rhai o'r pryderon a fu ganddynt ers peth amser, fel y dywedodd Sarah Murphy. O'r cyfarfodydd hynny, fe wnaethom ddatblygu rhaglen waith eang i geisio sicrhau cynnydd ar rai o'r materion roeddent wedi bod yn tynnu sylw atynt ers peth amser, fel rwy'n dweud.

Mae yna waith, dan arweiniad cynorthwywyr addysgu eu hunain i raddau helaeth, yn gweithio gyda phenaethiaid, ar rolau swydd, i geisio symud i sefyllfa lle ceir set fwy cyffredin o rolau swyddi ar draws y 22 awdurdod yng Nghymru. Diolch hefyd i'r awdurdodau sydd wedi ymwneud â nhw yn y broses honno. Ond ochr yn ochr â hynny, mae gwaith ar ganllawiau mewn perthynas â gweithredu, canllawiau mewn perthynas â dysgu proffesiynol, cynrychiolaeth neu lais i gynorthwywyr addysgu ar gyrff llywodraethu ysgolion, a chredaf ein bod, ym mhob un o'r meysydd hyn, wedi gallu gwneud cynnydd eithaf sylweddol.

Ddoe ddiwethaf cawsom gyfarfod i'r partneriaid cymdeithasol i drafod y cynnydd, yn arbennig, a wnaed mewn perthynas â rolau swyddi, ac os caf ddweud, rwy'n credu ei fod yn dangos yn glir sut y gallwch chi gymryd camau breision ymlaen i geisio datrys rhai o'r heriau hyn pan fyddwch chi'n gallu gweithio yn y ffordd agored, gydweithredol a pharchus sy'n bosibl drwy bartneriaeth gymdeithasol. Edrychaf ymlaen at gwblhau'r rhaglen waith gynhwysfawr hon yn yr un modd. 

14:40
Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr, Laura Anne Jones. 

Diolch, Lywydd. Weinidog, darllenais eich darn ar LabourList—y tro cyntaf i mi wneud, rhaid imi gyfaddef. Ond roedd ynddo ddyfyniad diddorol:

'Dros amser, bydd y cyllid sy'n cael ei wario ar ysgolion yn cynyddu fel canran o gyllideb Llywodraeth Cymru. Mewn gwirionedd, mae'n adeiladu ar y gwaith y bûm yn ei wneud eisoes.'

Weinidog, fe gefais syndod pan ddarllenais eich dyfyniad. Ai ymgais i daflu llwch i lygaid eich aelodau Llafur eich hun yn unig oedd hynny neu eich methiant yn y swydd? Fe hoffwn yn fawr wybod beth yw'r gwaith rydych chi'n adeiladu arno, oherwydd yn sicr ddigon nid yw'n gynnydd mewn cyllid. Mae'r ffeithiau'n glir: rydych chi wedi torri £56 miliwn oddi ar y gyllideb addysg eleni yn nhermau arian parod. Mewn termau real, mae hwnnw'n ostyngiad o £140 miliwn, a hyn ar ben toriad yn nhermau arian parod ac mewn termau real y llynedd.

Mae Mark Drakeford fel Prif Weinidog Cymru wedi methu blaenoriaethu addysg, yn union fel ei ragflaenwyr. A wnewch chi ddweud ar goedd nawr, pe baech chi'n Brif Weinidog, y byddech chi fan lleiaf yn cael gwared ar hoff brosiectau fel y 20 mya cyffredinol a'r cannoedd o filiynau o bunnoedd a werir ar fwy o wleidyddion, a chyfeirio'r arian hwnnw at ble mae ei angen, ar addysg ein plant yng Nghymru?

A gaf fi awgrymu bod yr Aelod yn canolbwyntio ei hymdrechion craffu ar fy rôl bresennol fel Gweinidog addysg? A gaf fi awgrymu hefyd ei bod hi'n darllen yn fanylach yr hyn y mae hi wedi bod yn ei ganfod ar LabourList? Ond rwy'n siŵr y bydd LabourList yn falch iawn o glywed pa mor eang yw eu cyrhaeddiad.

Fel y bydd hi'n gwybod o'r trafodaethau a gawsom yn y pwyllgor ac mewn mannau eraill, yng nghyllideb Llywodraeth Cymru, mae'r Llywodraeth wedi diogelu'r symiau sy'n mynd i ysgolion, yn y set anodd iawn o ddewisiadau y bu'n rhaid inni eu gwneud mewn perthynas â gostyngiadau yn ystod y flwyddyn y llynedd, ac mewn perthynas â'r dewisiadau y bu'n rhaid inni eu gwneud i ymdopi â'r pwysau yng nghyllideb 2024-25. Fe fydd hi'n gwybod bod y grantiau a dalwn i ysgolion wedi cadw eu gwerth yn y ddwy flynedd fel ei gilydd. Yn wir, bwriad y dull a fabwysiadir gennym nawr, sef gwneud y grantiau hynny'n fwy hyblyg a haws eu defnyddio gan ysgolion, yw eu gwneud hyd yn oed yn fwy gwerthfawr, ac ymddiried yn yr awdurdodau lleol ac athrawon ynghylch y ffordd orau o gyflawni'r canlyniadau sydd gennym fel blaenoriaethau a rannwn gyda nhw.

Weinidog, ar ôl blynyddoedd olynol o doriadau i'r gyllideb addysg, mae'n amlwg eich bod yn ceisio honni nawr fod arian ychwanegol yn mynd tuag at addysg drwy gyllidebau llywodraeth leol. Ond y gwir amdani yw bod cynghorau fel sir Fynwy sy'n cael ei redeg gan Lafur, er enghraifft, yn argymell torri bron i £1 filiwn oddi ar eu cyllideb addysg. Rydym yn gweld toriadau tebyg gan Gyngor Bwrdeistref Sirol Caerffili a chynghorau eraill ar draws Cymru. Nid yw eich geiriau'n cyd-fynd â'r realiti ar lawr gwlad. Mae'r arian sydd wedi'i ddargyfeirio i gyllideb llywodraeth leol, ac a addawyd gennych chi i ysgolion, yn mynd i lenwi bylchau yn sgil toriadau cynghorau, sy'n golygu nad oes sicrwydd o gwbl y bydd arian yn cyrraedd lle mae ei angen ar frys yn ein hysgolion. Weinidog, rydych chi'n honni bod yna gynnydd mewn cyllid i addysg. Gyda'r toriadau ar lefel y Senedd a'r cynghorau, sut y bydd hyn yn gynnydd mewn cyllid?

Yr hyn a ddywedais mewn gwirionedd oedd fod grantiau ysgolion wedi cael eu cynnal, yn hytrach na'u cynyddu, felly gadewch inni roi sylw i'r hyn a ddywedais mewn ymateb i'ch cwestiynau cynharach. Y gwir amdani yw y bydd cynghorau ledled Cymru, penaethiaid ar draws Cymru sy'n rheoli cyllidebau anodd, yn gwybod beth sydd wrth wraidd hynny, sef bod gennym Lywodraeth Geidwadol yn San Steffan yn dosbarthu cyllidebau cyni i ni yng Nghymru a rhannau eraill o'r DU. Maent yn deall yn iawn beth sydd wrth wraidd yr her hon. [Torri ar draws.] Nid oes lluchio llwch—nid oes lluchio llwch—i'w llygaid yn y ffordd y mae'r Aelod yn ceisio ei wneud. Ac fe fydd hi'n gwybod yn iawn fod athrawon yn gwneud eu gorau o un diwrnod i'r llall i reoli cyllidebau heriol iawn, ac rwy'n eu canmol am hynny mewn amgylchiadau anodd iawn. Yr hyn sydd ei angen arnom yw Llywodraeth Lafur yn San Steffan sy'n barod i fuddsoddi mewn gwasanaethau cyhoeddus, fel y gwnawn ni yma yng Nghymru.

14:45

Ac eto, Weinidog, mae safonau addysg wedi codi'n sylweddol yn Lloegr, onid ydynt, ond maent wedi gostwng yng Nghymru, ac mae gweddill y DU i gyd wedi codi, ar wahân i Gymru. Dim ond un gair y gellir ei ddefnyddio i ddisgrifio eich amser fel Gweinidog addysg: methiant. Rydych chi nawr yn dechrau ar ymgyrch arweinyddiaeth gan addo'r byd, fel yn LabourList—fe roddaf sylw iddynt eto—ond mewn gwirionedd, rydych chi wedi gwneud cam dro ar ôl tro â'r genhedlaeth nesaf. Weinidog, roeddwn mewn penbleth unwaith eto wrth ddarllen eich sylwadau yn eich cais am yr arweinyddiaeth. Fe wnaethoch chi ddweud, 

'O dan fy arweinyddiaeth i, bydd gennym ddisgwyliadau uchel ar gyfer addysg ac nid ydym yn ymddiheuro am hynny'.

A hyn gan ddyn sydd wedi llywyddu dros ganlyniadau PISA gwaethaf Cymru erioed, y canlyniadau addysgol gwaethaf a gofnodwyd erioed yn y DU. Weinidog, mae'r Llywodraeth Lafur hon wedi gwrthod ymddiheuro am ddegawdau o fethiant mewn addysg, sydd wedi rhoi Cymru ar waelod pob tabl cynghrair addysgol. Ac i wneud pethau'n waeth, rydych chi'n gwrthod gosod targed ar gyfer y set nesaf o ganlyniadau PISA ymhen tair blynedd, neu hyd yn oed yr un ar ôl hynny, i'ch dwyn i gyfrif yn eu herbyn. Weinidog, rydych chi'n peryglu dyfodol ein plant a'n pobl ifanc drwy fethu mynd i'r afael â'r argyfwng recriwtio athrawon; rydych chi wedi methu rhoi diwedd ar drais mewn ysgolion, gan adael iddo waethygu allan o reolaeth mewn gwirionedd; rydych chi wedi gwneud cam â myfyrwyr ADY drwy wrthod bodloni eu gofynion, y rhai sy'n fyddar, y rhai sydd â phroblemau gyda'u golwg, y rhai â phroblemau lleferydd ac iaith, nad ydynt yn cael yr hyn sydd ei angen arnynt, ac rydych chi'n gwybod hynny. Rydych chi wedi pentyrru cyfarwyddeb ar ben cyfarwyddeb, pwysau ar ben pwysau ar ein hathrawon, ar ein hysgolion, ac nid ydych wedi rhoi arian i ddilyn hynny er mwyn gallu cyflawni. Efallai mai dyma fydd eich cwestiynau olaf fel Gweinidog addysg. A allwch chi ddweud ar goedd eich bod yn wirioneddol falch o'ch cyflawniad yn y swydd? A wnewch chi, fel un o'ch gweithredoedd olaf fel Gweinidog addysg o bosibl, ymrwymo o'r diwedd i osod targed ar gyfer y set nesaf o ganlyniadau PISA, fel rhan o'ch ymrwymiad nad ydych chi'n ymddiheuro yn ei gylch i safonau uchel, a dangos rhywfaint o uchelgais go iawn i geisio llusgo Cymru i fyny i lefel gweddill y DU fan lleiaf, ac yn uwch, gobeithio?

Wel, wrth edrych ar y meinciau y tu ôl i'r Aelod, nid yw'r ffaith ei bod yn darllen fy areithiau mor fanwl yn gwneud unrhyw les i'w huchelgais ei hun i arwain. [Chwerthin.] Mae hi, fel bob amser, yn gwneud y gymhariaeth rhwng Cymru a Lloegr. Lloegr, Lloegr Geidwadol, lle mae ysgolion yn adfeilio—lle mae ysgolion yn adfeilio—a welodd saith diwrnod yn cael eu colli i streiciau y llynedd, sydd â gwariant addysg is nag yng Nghymru, sydd â chyfradd uned prydau ysgol am ddim is nag yng Nghymru, sydd wedi—  

Gadewais i'r Aelod gael amser hir iawn i ofyn ei chwestiwn. Nawr mae angen i'r Gweinidog gael ei glywed yn ei ateb. Diolch, Weinidog.  

Lywydd, fe ddechreuaf eto, os caf, oherwydd nid wyf yn credu bod y meinciau gyferbyn wedi clywed hyn: adeiladau ysgol yn adfeilio yn Lloegr o gymharu â Chymru; streiciau yn Lloegr mewn ysgolion am saith diwrnod, o'i gymharu â dau ddiwrnod yng Nghymru; gwariant addysg sy'n is yn Lloegr nag yng Nghymru—[Torri ar draws.]—yn hollol; cymorth i fyfyrwyr sy'n llai yn Lloegr nag yng Nghymru. Ar unrhyw un o'r mesurau hyn, byddai gennyf gywilydd o dynnu sylw at Loegr Geidwadol fel esiampl i ni yng Nghymru. 

Diolch, Llywydd. Bydd cyllideb ddrafft Llywodraeth Cymru yn gwneud toriadau sylweddol i addysg ôl-16, gyda rhai o'r toriadau mwyaf amlwg i gyllid ar gyfer cefnogi myfyrwyr ôl-raddedig. Does dim dwywaith y bydd symud i system fenthyciadau yn unig ar gyfer myfyrwyr ôl-raddedig yn cynyddu lefelau angydraddoldeb o ran mynediad i addysg uwch, yn enwedig o ystyried bod myfyrwyr wedi eu bwrw yn hynod o galed gan yr argyfwng costau byw. Mae Undeb Cenedlaethol Myfyrwyr Cymru wedi clywed gan nifer o fyfyrwyr ôl-radd yng Nghymru sy'n dweud na fyddent wedi medru ymgymryd â'u hastudiaethau oni bai am yr elfen grant o'u cefnogaeth ariannol. Er enghraifft, dywedodd un myfyriwr ym Mhrifysgol Caerdydd, sy'n rhiant sengl, na fyddai'n gallu astudio a chadw to uwchben ei phlentyn heb y grant. Dychwelodd y myfyriwr yma i'r brifysgol i ailsgilio ar gyfer gyrfa mewn treftadaeth, rhywbeth ddylai Cymru, fel cenedl ail gyfle, ei ddathlu a'i annog. Rwy'n gwybod eich bod chi'n cytuno bod addysg yn medru trawsnewid bywydau a helpu dileu tlodi dros genedlaethau. Sut ydych chi, felly, am liniaru effaith hyn ar ein myfyrwyr mwyaf disglair sy'n dod o'r cefndiroedd mwyaf difreintiedig? Ydych chi'n derbyn y bydd y toriadau yma'n cynyddu anghydraddoldeb economaidd-gymdeithasol o fewn mynediad at addysg uwch?

14:50

Wel, mae'r penderfyniadau yma'n rhai tu hwnt o anodd, ac mae'r her mae'r Aelod yn codi yn gwestiwn digon teg. Dydyn nhw ddim yn benderfyniadau hawdd i'w gwneud. Y dewis sydd gennym ni fel Gweinidogion yw sut ydyn ni'n mynd i ddefnyddio'r gyllideb brin sydd gyda ni a pha ffyrdd sy'n mynd i gael yr effaith fwyaf positif, fwyaf blaengar i gynyddu cydraddoldeb, ffyniant a llesiant ein cymunedau ni. A'r dewis y bu'n rhaid i fi wneud yn y cyd-destun hwn yw a fuaswn i'n parhau i gynnig grantiau i griw cymharol gyfyngedig o bobl ar ddiwedd siwrnai academaidd, neu a fuaswn i'n defnyddio'r arian hynny i sicrhau bod pob plentyn ym mhob ysgol yng Nghymru yn cael y gefnogaeth sydd ei hangen ar gyfer y sgiliau craidd hynny.

Ac o ran y pwynt mae'r Aelod yn gwneud o ran sicrhau bod gennym ni gymdeithas hafal â phob cyfle i unigolyn allu ffynnu, rŷn ni'n gwybod o'r dystiolaeth po gyntaf yn y siwrnai addysg rydych chi'n gwario'r arian hynny, y mwyaf positif mae'r effaith dros gwrs bywyd rhywun. Felly, dyna sydd wrth wraidd y penderfyniad rwyf wedi gorfod ei wneud i flaenoriaethu'r cyfnod tan 16 a defnyddio peth o'r arian o'r grantiau ôl-raddedig er mwyn gwneud hynny. Rŷn ni'n dal i gynnig y system fwyaf cefnogol ym Mhrydain i gefnogi graddedigion am y tro cyntaf, ac rŷn ni'n falch iawn o wneud hynny. 

Diolch. Wrth gwrs, mae'r sgiliau uwch yna a'r angen i ailsgilio yn rhywbeth sy'n gyrru cau y bwlch, onid yw e, o ran anghydraddoldebau o ran y bwlch cyflogau, o ran y bwlch cyrhaeddiad, a hefyd ein heconomi ni yn y pen draw. Ac mae dadansoddiad y Llywodraeth ei hun yn dangos y bydd y toriadau i grantiau a bwrsariaethau ôl-raddedig yn cael effaith anghymesur ar grwpiau penodol o fewn cymdeithas, er enghraifft menywod sydd am astudio pynciau STEMM a hefyd siaradwyr Cymraeg. Dywedodd un myfyriwr sy'n dilyn cwrs MSc ym Mhrifysgol Aberystwyth, er enghraifft, na fyddai wedi medru cwrdd â chostau byw sylfaenol heb y fwrsariaeth yna gan Lywodraeth Cymru. 

Mae cyrsiau Meistr yn darparu'r sgiliau uwch yna sy'n hanfodol i ddatblygiad ein meysydd ni, ein sefydliadau ni ac, fel dywedais i, ein heconomi ni drwy arloesedd ac ymchwil, ac mae dileu'r bwrsariaethau sy'n cefnogi astudiaethau ôl-radd wedi eu haddysgu trwy'r Gymraeg hefyd yn tanseilio'r angen dybryd i sicrhau'r sgiliau Cymraeg yna ymhlith y rhai sy'n arwain o fewn ein gweithluoedd. Ydych chi'n derbyn bod y Llywodraeth, drwy gyflwyno'r toriadau hyn, yn debyg o ehangu'r bwlch cyflog rhywedd a thanseilio'r nod, efallai, yng nghynllun gweithredu 'Cymraeg 2050' o ddatblygu'r gweithlu cyfrwng Cymraeg, achos heb gefnogi myfyrwyr ôl-radd cyfrwng Cymraeg, pwy sy'n mynd i ddatblygu'r adnoddau a'r dechnoleg angenrheidiol sydd eu hangen arnom ni i gynyddu nifer y siaradwyr, cynyddu'r defnydd yna o'r Gymraeg a chreu amodau ffafriol i'r Gymraeg?

Wel, rwy'n deall pam mae'r Aelod yn gofyn y cwestiwn, ond fyddwn i ddim yn cytuno mai dyna yw effaith hyn. Mae'r bwrsariaethau yma'n rhai pwysig, ond maen nhw'n dod ar ben system o gefnogi myfyrwyr sydd gyda'r mwyaf cefnogol o unrhyw ran o'r Deyrnas Gyfunol. Felly, mae hynny'n ystyriaeth bwysig yn hyn o beth—hynny yw, arian ychwanegol ar ben system sydd eisoes yn un sy'n gefnogol iawn ac yn un sy'n cyrraedd nifer prin iawn o bobl. Felly, yn yr un ffordd ag yr oeddwn i'n gorfod gwneud y penderfyniad o ran symud o grantiau i fenthyciadau ar gyfer ôl-raddedigion, yr un syniadaeth sydd wrth wraidd hwn. 

Mae hi'n gofyn y cwestiwn, 'A ydy hyn yn cael effaith anghymesur?' Mae e os edrychwch chi ar y gronfa, ar y ffynhonnell hon o arian, ond fy nadl i fyddai os nad ydych chi'n blaenoriaethu'r blynyddoedd cynharach, mae hwnna'n mynd i gael effaith sy'n fwy anghymesur fyth. Felly, yn yr her sydd gennym ni, yn y broses sydd ohoni o gloriannu effaith un toriad yn erbyn toriad arall, fy mhenderfyniad i yw sicrhau ein bod ni'n blaenoriaethu'r blynyddoedd ysgol oherwydd ein bod ni'n gwybod pa mor bwysig yw'r rheini i allu cynnig cyfleoedd yn hwyrach mewn bywyd i bobl yn gyffredinol.  

Y Celfyddydau Creadigol

3. Sut mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi plant ysgol i gymryd rhan yn y celfyddydau creadigol? OQ60533

Disgwyliad y Cwricwlwm i Gymru yw bod pob dysgwr yn datblygu eu creadigrwydd, ac mae'r celfyddydau mynegiannol yn un o'r chwe maes gorfodol. Mae'r rhaglen Dysgu Creadigol drwy'r Celfyddydau a'r Gwasanaeth Cerddoriaeth Cenedlaethol yn rhoi cyfleoedd pwysig i ddysgwyr gymryd rhan yn y celfyddydau creadigol.

14:55

Diolch, Weinidog. Fel cadeirydd grŵp trawsbleidiol y Senedd ar y celfyddydau ac iechyd, rwy'n awyddus i godi ymwybyddiaeth o'r manteision y gall y celfyddydau eu cynnig i iechyd a llesiant. Mae hynny ar gyfer pob oedran wrth gwrs, gan gynnwys plant a phobl ifanc. Ar ymweliad diweddar â Ballet Cymru sy'n sefydliad anhygoel ac wedi'i leoli yn fy etholaeth, clywais am eu rhaglen Duets. Rhaglen ysgoloriaeth unigryw yw Duets, wedi'i chynllunio'n benodol i adnabod talent ac agor llwybrau cynnydd i bobl ifanc na fyddent fel arfer yn cael cyfle i ymwneud â dawns. Cyflwynir y rhaglen mewn partneriaeth ag ysgolion cynradd, sefydliadau dawns cymunedol a gweithwyr llawrydd. Mae Ballet Cymru yn bwriadu ehangu'r rhaglen i fwy o ysgolion nawr, a chefnogi mwy o bobl ifanc i gymryd rhan yn y diwydiannau creadigol. Weinidog, a fyddech chi'n derbyn gwahoddiad i ymweld gyda mi ag ysgol sy'n cyflwyno'r rhaglen Duets gyda Ballet Cymru er mwyn i chi allu gweld drosoch eich hun y gwaith gwych y maent yn ei wneud gyda phobl ifanc drwy'r rhaglen Duets?

Wel, a gaf fi ddiolch i'r Aelod am y gwaith y mae hi wedi'i wneud—ac wedi ei wneud dros ei holl amser yn y Senedd—ar hyrwyddo manteision y celfyddydau mewn iechyd? Mae'n ddiddordeb ac yn ymrwymiad rwy'n ei rannu gyda hi. Mae'n wych clywed am ei hymweliad â Ballet Cymru, a'r rhaglen Duets yn enwedig, ac rwy'n fwy na pharod i ymweld â Ballet Cymru gyda hi a gweld y gwaith rhagorol y maent yn ei wneud gyda phobl ifanc.

Weinidog, mae National Theatre Wales yn chwarae rhan ganolog yn annog plant ysgol i gymryd rhan ym myd y theatr a'r celfyddydau, sy'n sector hynod o bwysig. Mae peth o'r gwaith y maent yn ei wneud gyda phobl ifanc yn cynnwys gweithdai, cyfleoedd perfformio a phrosiectau mewn ysgolion a phrifysgolion. Nod trosfwaol hyn yw rhoi cyfleoedd i bobl ifanc feithrin eu hyder ac archwilio dyfodol yn y theatr neu'r sector celfyddydau—gwaith hynod bwysig, fel y byddwch yn cytuno rwy'n siŵr, Weinidog. Fodd bynnag, mae 100 y cant o gyllid National Theatre Wales wedi ei dorri ac o ganlyniad, cafwyd rhybuddion clir na fydd yn gallu goroesi y tu hwnt i fis Ebrill 2024. Weinidog, pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o'r effaith y bydd y toriadau hyn yn ei chael ar fynediad plant ysgol at y celfyddydau creadigol a beth fydd Llywodraeth Cymru yn ei wneud i bontio'r bwlch hwn? Felly, Weinidog, o ddiddordeb, a ydych chi'n cefnogi—? Ymddiheuriadau; dyna fe. [Chwerthin.]

Gwn y bydd y Dirprwy Weinidog wedi ystyried yn ofalus iawn holl oblygiadau'r setliad cyllideb heriol, gan gynnwys yr effeithiau ar y theatr genedlaethol. Mae yna lawer iawn o ffyrdd y gall ein pobl ifanc fanteisio ar ystod o brofiadau creadigol yn y theatr, ac yn wir, mewn ffyrdd eraill—clywsom am gyfraniad pwysig yr oedd Jayne Bryant yn sôn wrthym amdano—a chredaf ei bod yn bwysig iawn fod ysgolion yn gallu manteisio ar ystod o sefydliadau a'r gwasanaethau a'r cyfleusterau y maent yn eu darparu, ac mae'n bwysig iawn o safbwynt mynediad at brofiadau na fyddai llawer o bobl ifanc yn eu cael fel arall—felly, o fudd cyffredinol o ran mynediad at greadigrwydd ac at ddysgu, ond y budd penodol o gael cyfle i fod mewn lleoliad theatr fyw neu leoliad cerddoriaeth fyw. Bydd llawer ohonom wedi cymryd hynny'n ganiataol dros y blynyddoedd; nid wyf yn credu y dylem. Mae llawer o bobl ifanc yn cael eu hamddifadu o fynediad at y rheini fel arall, felly hoffwn ddiolch i'r holl sefydliadau sy'n cynorthwyo ysgolion i wneud hynny.

Toriadau Addysg

4. Pa gamau y mae'r Gweinidog yn eu cymryd i sicrhau nad yw'r toriadau addysg a nodir yng nghyllideb ddrafft y Llywodraeth yn effeithio'n anghymesur ar y plant mwyaf agored i niwed? OQ60500

Mae cefnogi ein dysgwyr mwyaf agored i niwed a mynd i'r afael ag effeithiau tlodi ar gyrhaeddiad yn ganolog i genhadaeth ein cenedl. Mae ein cyllideb ddrafft yn ceisio diogelu cyllid i ysgolion ac i raglenni fel y grant datblygu disgyblion, gan sicrhau bod cymorth ar gael i'r rhai sydd ei angen fwyaf.

Diolch am yr ateb, Weinidog. Rŷch chi'n gwybod yn well na neb yn y Senedd yma am impact toriadau difrifol i'r gyllideb. Yn dilyn y toriadau i'ch cyllideb chi, mae yna gonsýrn nawr am gyllido anghenion dysgu ychwanegol. Wrth fod sôn am grantiau anghenion dysgu ychwanegol yn symud i gyllideb ehangach grantiau, dwi wedi clywed consýrn y bydd toriadau i'r grantiau pwysig yma. Fe wnaeth Laura Anne Jones a Peredur Owen Griffiths godi hyn gyda'r Gweinidog Cyllid a Llywodraeth Leol cyn y Nadolig. Yn wir, fe gododd Peredur Owen Griffiths yr hen dric o guddio toriadau wrth symud i bot mwy oherwydd bod costau gweinyddol llai. A oes modd i chi, Weinidog, roi addewid na fydd toriadau i’r grantiau anghenion dysgu ychwanegol, sydd mor bwysig i blant a theuluoedd?

15:00

Wel, fe wnaf i gymryd y cyfle i ddweud eto: does dim toriad i'r gyllideb honno.

Yn dilyn y thema honno, ac nid wyf am ailadrodd popeth a ddywedodd Rhys—. Yn y bôn, er y gwyddom—. Mae'r £22.1 miliwn canfyddedig, sef y toriad canfyddedig i ADY, bellach wedi mynd i mewn i'r grant addysg diwygiedig i awdurdodau lleol, ac mewn egwyddor, mae yno i gefnogi ADY. Gyda hynny mewn golwg, Weinidog, a gawn ni sicrwydd, gan adeiladu ar yr hyn a ddywedodd Rhys, na fydd y £22.1 miliwn a neilltuwyd ar gyfer ADY yn ôl ein dealltwriaeth, yn cael ei golli o fewn y grant diwygiedig hwnnw a’i ddargyfeirio o’i ddiben gwreiddiol, sef helpu pobl ifanc ag ADY? Ai eich disgwyliad yw bod awdurdodau lleol yn defnyddio’r holl arian hwnnw i roi eich newidiadau deddfwriaethol ar waith? Rwy'n ymwybodol o'r pwysau y mae cynghorau'n mynd i'w wynebu, wrth iddynt orfod defnyddio adnoddau o lawer o ffynonellau eraill o bosibl. Mae mor bwysig fod y dyraniad ADY hwnnw, lle bynnag y mae, yn cael ei ddefnyddio at ei ddiben priodol.

Ydw, rwy'n sicr y bydd yn cael ei ddefnyddio at ei ddiben priodol, ac mewn bywyd blaenorol, rwy'n siŵr y byddai wedi croesawu'r dull partneriaeth a'r dull cydweithredol sy'n sail i'r newidiadau a wnawn i'r grantiau hyn, fel y gallwn weithio gydag awdurdodau i gyflawni’r canlyniadau sy'n flaenoriaethau a rennir gennym. Fel y dywedais yn fy ymatebion i lawer o gwestiynau heddiw, mae dros £53.6 miliwn wedi’i ddiogelu yn y gyllideb ddrafft ar gyfer y flwyddyn nesaf, ac rwy’n falch o hynny. Mae’n flaenoriaeth bwysig iawn i’r Llywodraeth. Rydym eisoes heddiw wedi trafod y pwysau ar ysgolion mewn perthynas â'r diwygiadau eu hunain. Dyna pam fod diogelu'r gyllideb a rhoi lefel o hyblygrwydd i awdurdodau ei defnyddio, hyd yn oed yn fwy creadigol neu arloesol nag y mae'r trefniadau presennol yn ei ganiatáu efallai, yn ffordd bwysig iawn o ganolbwyntio ar y canlyniadau y ceisiwn eu cyflawni.

Mae’r pwysau ar gyllidebau oherwydd y setliad hynod annigonol gan Lywodraeth y DU yn ddwys ledled y DU ac ar draws Llywodraeth Cymru ym mhob adran. Ond un o’r llwyddiannau mawr a gawsom yw’r ffocws yn y blynyddoedd diwethaf ar sicrhau bod disgyblion yn y cymunedau sy’n wynebu’r anfantais fwyaf yn cael y mesurau cywir wedi’u rhoi ar waith i’w diogelu, felly pethau fel y gwaith ar y cyd â Phlaid Cymru ar bethau fel prydau ysgol am ddim, ond y brecwast ysgol am ddim hefyd, ar gyfer ysgolion cynradd; y grant hanfodion ysgol; y cynnydd yn y lwfans cynhaliaeth addysg; y cymorth gyda gwisg ysgol—mae'r holl bethau hyn yn wirioneddol bwysig i etholwyr yn rhai o'r sefyllfaoedd mwyaf difreintiedig yn fy nghymuned. Felly, a gaf fi ei sicrwydd, hyd yn oed wrth iddo wynebu dewisiadau anodd iawn ar draws cyllidebau ar hyn o bryd, y bydd yn gweithio gydag awdurdodau addysg lleol i sicrhau y gallwn barhau i lunio'r mesurau a fydd yn rhoi'r cymorth hwnnw i'r disgyblion a'r teuluoedd sy'n wynebu'r heriau mwyaf?

Gwnaf, yn sicr, fe roddaf y sicrwydd hwnnw i Huw Irranca-Davies. Mae'n gwneud pwyntiau pwysig iawn. Os edrychwch drwy'r gyllideb, er gwaethaf y dewisiadau ofnadwy o anodd y bu'n rhaid i ni eu gwneud—ac mae pob Gweinidog wedi bod yn y sefyllfa honno—rydym wedi gallu diogelu'r grant datblygu disgyblion. Rydym wedi gallu diogelu rhaglen gwella gwyliau’r haf. Rydym wedi gallu diogelu lefel uwch y lwfans cynhaliaeth addysg, fel roeddech chi'n dweud. Rydym wedi gallu diogelu lefel uwch y gronfa ariannol wrth gefn, y mae colegau addysg bellach yn ei defnyddio i gefnogi dysgwyr sy’n gymwys i gael prydau ysgol am ddim. Cafwyd meysydd eraill y bu’n rhaid eu torri er mwyn gwneud y dewisiadau hyn i ddiogelu’r elfennau pwysig hyn yn y gyllideb, ac rwy'n gwybod, fel gŵyr yntau, fod ein hawdurdodau lleol yn gwneud popeth a allant i geisio dod o hyd i ffyrdd y gallant hwy eu hunain ddiogelu'r un garfan o ddysgwyr, a fydd yn cael amser heriol iawn, ac rwy'n rhoi ymrwymiad iddo y byddaf yn parhau i weithio gyda’n hawdurdodau lleol ar y flaenoriaeth honno a rannwn.

Cwestiwn 5, Laura Anne Jones.

Mae gennych gwestiwn ar y papur trefn, Laura Anne Jones—cwestiwn 5.

Ni chredaf eich bod yn barod i ofyn eich cwestiwn. Fe symudaf ymlaen, a rhoi cyfle i rywun arall.

Ni ofynnwyd cwestiwn 5 [OQ60525].

15:05
Cymorth Ariannol i Fyfyrwyr

6. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am gymorth ariannol i fyfyrwyr addysg uwch ac addysg bellach yn y dyfodol? OQ60518

Mae cymorth statudol i fyfyrwyr yn parhau i fod ar gael i fyfyrwyr cymwys sy’n dechrau addysg uwch yn ystod blwyddyn academaidd 2024-25. Ar gyfer dysgwyr iau mewn addysg bellach, rydym yn cadw ein cynllun lwfans cynhaliaeth addysg ar £40 yr wythnos, ac ar gyfer rhai dros 19 oed, cynllun grant dysgu addysg bellach Llywodraeth Cymru ar £1,500 y flwyddyn.

Rwy’n ddiolchgar i’r Gweinidog am ei ymateb, ac wrth gwrs, mae’n hollbwysig i allu pobl i gymryd rhan mewn addysg ac addysg ôl-16 fod cymorth ariannol ar gael iddynt, ac mae hynny’n mynd at wraidd sicrhau bod addysg ar gael fel dewis real i bawb, gan gynnwys y myfyrwyr tlotaf a mwyaf agored i niwed yn y wlad. A wnaiff y Gweinidog ymrwymo y prynhawn yma y bydd yn parhau i sicrhau bod y maes hwn yn cael ei ddiogelu, y bydd lefel y lwfans cynhaliaeth addysg, a ddiogelwyd ganddo, yn parhau i gael ei diogelu, ac y bydd cymorth ariannol yn parhau i fod ar gael i fyfyrwyr yn y dyfodol er mwyn galluogi pawb, nid y bobl gyfoethocaf yn unig, ond y bobl dlotaf, i elwa ar addysg?

Rydym yn falch iawn ein bod wedi gallu cynyddu'r lwfans cynhaliaeth addysg, ac fel y bydd yn gwybod, nid oes angen imi ei atgoffa, mewn rhannau eraill o'r DU, fod Lloegr Geidwadol wedi diddymu hwnnw ers amser maith. Felly, credaf ei bod yn ffordd bwysig iawn inni allu cael gwared ar y pwysau ychwanegol ar fyfyrwyr ôl-16. Roeddem yn clywed yn glir iawn gan bobl fod pobl yn gwneud y dewis i beidio â mynd i’r coleg neu aros yn y coleg am na allent fforddio gwneud hynny. Felly, rwy'n falch iawn ein bod wedi gallu gwneud hynny, a byddwn yn cynnal hynny.

Soniais yn gynharach am nifer o ffyrdd eraill y buom yn cefnogi myfyrwyr yn fy ateb i Huw Irranca-Davies, ac ochr yn ochr â'r lwfans cynhaliaeth addysg wrth gwrs, mae gennym y gronfa ariannol wrth gefn, y mae colegau’n ei defnyddio i allu darparu cymorth ychwanegol i ddysgwyr sydd angen cymorth ariannol. Mae'n wirioneddol bwysig, fel y dywed, ein bod yn gwireddu'r addewid a wnaethom i bobl ifanc na ddylai cost fod yn rhwystr i astudio, ac na ddylai fod yn rhwystr i lwyddiant, ac mae'n un o lawer o ffyrdd y gallasom wneud hynny drwy'r gyllideb addysg.

Weinidog, nid yn unig fod cymorth ariannol i fyfyrwyr addysg uwch ac addysg bellach yn hanfodol, mae hefyd yn ffordd bwysig o gymell myfyrwyr i ymgymryd ag astudiaethau sydd o fudd i’r genedl. Er enghraifft, gall y bwrsariaethau a ddarperir i'r rhai sy'n astudio gyrfa mewn meddygaeth annog myfyrwyr i ddod i mewn i'r maes. Weinidog, a ydych chi wedi trafod gyda chyd-Aelodau o'r Cabinet y posibilrwydd o dalu ffioedd dysgu’r holl fyfyrwyr sy’n ymrwymo i wasanaethu yn GIG Cymru am o leiaf bum mlynedd?

Wel, fel y gŵyr yr Aelod, rydym eisoes yn darparu cymorth arbennig i fyfyrwyr sy’n ymrwymo i wasanaethu yn y GIG. Byddem bob amser yn edrych ar ffyrdd y gall dull cydgysylltiedig ar draws cyllideb Llywodraeth Cymru gyflawni'r uchelgeisiau a rennir gennym, a chredaf fod y profiad a gawsom dros yr ychydig fisoedd diwethaf o edrych ar ddewisiadau cyllidebol anodd iawn wedi galluogi Gweinidogion i edrych yn fanwl iawn ar yr ymdeimlad o 'un sector cyhoeddus, un gwasanaeth cyhoeddus’, lle gall cyllid mewn un maes gefnogi gweithgarwch mewn maes arall, a chredaf fod honno’n ffordd dda iawn o symud ymlaen.

Pwysau Ariannol sy'n wynebu Ysgolion

7. Pa asesiad y mae'r Gweinidog wedi'i wneud o'r pwysau ariannol sy'n wynebu ysgolion yn y flwyddyn i ddod? OQ60516

Rydym yn cydnabod bod yr argyfwng costau byw yn rhoi ysgolion dan bwysau sylweddol ac nad oes atebion hawdd i ddatrys y materion hyn. Rydym wedi rhoi blaenoriaeth i ddiogelu gwasanaethau cyhoeddus rheng flaen craidd, gan gynnwys ysgolion, drwy ddiogelu’r cynnydd dangosol ar gyfer y setliad llywodraeth leol a blaenoriaethu cyllid sy’n mynd yn uniongyrchol i ysgolion.

Diolch yn fawr iawn am yr ateb, Gweinidog.

Yng Nghanolbarth a Gorllewin Cymru, mae'r darlun yn llwm. Ym mis Tachwedd y llynedd, roedd diffygion presennol—roedd gan 26 o ysgolion ym Mhowys broblemau ariannol, gyda diffyg cronnol o £3.5 miliwn erbyn mis Mawrth 2024, a rhagwelir y bydd y ffigur yn £7.9 miliwn erbyn mis Mawrth 2027. Fel y soniais yr wythnos diwethaf, mae ehangu cymhwysedd ar gyfer y grant datblygu disgyblion yn un ffordd y gallem feddwl am fynd i’r afael â’r cyllid hwn, drwy ddarparu mwy o gyllid uniongyrchol i ysgolion. Pe bai modd i fyfyrwyr sy’n gymwys i gael prydau ysgol am ddim barhau i gael cyllid y grant datblygu disgyblion am chwe blynedd arall, hyd yn oed pe baent yn colli eu cymhwysedd i gael prydau ysgol am ddim, byddai hynny’n mynd i’r afael mewn ffordd decach â’r argyfwng cynyddol yng nghyllidebau ysgolion. Rwy'n gwybod eich bod yn diogelu'r grant datblygu disgyblion fel y mae ar hyn o bryd, ac rwy'n ymwybodol iawn o'r heriau cyllidebol i Lywodraeth Cymru, ond tybed a fyddech yn ystyried ehangu meini prawf cymhwysedd y grant datblygu disgyblion i fynd i'r afael mewn ffordd decach â'r dilema cynyddol mewn perthynas â diffyg ariannol ysgolion. Diolch yn fawr iawn.

15:10

Diolch i Jane Dodds am ei chwestiwn. Fe fydd yn gwybod o’r trafodaethau rydym wedi’u cael yn y Siambr heddiw ac yn flaenorol mai’r her y mae’r Llywodraeth wedi’i hwynebu oedd dod o hyd i’r adnoddau i gyflawni ein rhaglenni cymorth presennol a’n hymrwymiadau presennol, ac mae hynny ynddo’i hun, yng nghyd-destun anodd cyllideb sy’n lleihau gan Lywodraeth y DU, wedi golygu dewisiadau heriol tu hwnt er mwyn cyflawni ein hymrwymiadau presennol hyd yn oed. Felly, er y byddem fel arfer yn edrych am ffyrdd y gallem ymestyn y cymorth a gynigiwn—mae'r grant datblygu disgyblion yn un o'r elfennau hynny, ond rydym yn darparu ystod o rai eraill a restrais yn y Siambr heddiw drwy’r gyllideb addysg. Yn yr hinsawdd sydd ohoni, yn syml iawn, ni fu’n bosibl gwneud mwy na chyflawni’r ymrwymiadau sydd gennym eisoes, ond byddwn bob amser yn edrych am ffyrdd o ddefnyddio’r gyllideb sydd gennym i gefnogi’r rhai sydd angen y cymorth mwyaf, ac rwy'n gobeithio y byddai’n cydnabod, mewn llawer o ffyrdd eraill, fod y gyllideb addysg wedi gallu gwneud hynny.

Newidiadau i Wyliau Ysgol

8. A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am gynlluniau ar gyfer newidiadau i wyliau ysgol yng Nghymru? OQ60501

Mae cynigion yn gysylltiedig â strwythur y flwyddyn ysgol yn destun ymgynghoriad cyhoeddus a gyhoeddwyd ar 21 Tachwedd y llynedd ac sy’n rhedeg tan 12 Chwefror eleni.

Diolch am yr wybodaeth ddiweddaraf, Weinidog. Rwy’n siŵr y byddwch yn cydnabod bod heriau mawr gydag addysg yng Nghymru, ac fel y nododd Laura Anne Jones yn gynharach, mae rhai o'r canlyniadau PISA diweddaraf yn dystiolaeth bellach o hynny. Yr hyn y mae hynny’n ei ddangos, yn fy marn i, yw bod cyfleoedd bywyd plant ledled Cymru yn cael eu niweidio oherwydd y canlyniadau addysgol salach hynny, a bydd angen ymdrech enfawr i wyrdroi’r system, ond yn hytrach na defnyddio ein holl egni i wyrdroi’r system, yr hyn a wneir yw tincran, ceisio newid y gwyliau ysgol. Nid yw'n ymddangos bod ystyried newid gwyliau ysgol er mwyn ceisio gwella canlyniadau addysgol yn gwneud synnwyr. Fe wyddom fod gan wledydd Ewropeaidd sy’n perfformio’n llawer gwell, fel Gweriniaeth Iwerddon ac Estonia, sydd â chanlyniadau addysgol rhagorol, wyliau haf sylweddol hirach nag yng Nghymru, gydag Estonia'n cael oddeutu tri mis o wyliau haf. Yr ymgais barhaus honno i gael gwyliau gwahanol i Loegr—a gwn eich bod wedi dweud eich bod yn teimlo cywilydd wrth edrych ar ganlyniadau Lloegr, er eu bod yn llawer mwy llwyddiannus o ran canlyniadau a system addysg decach nag yma yng Nghymru. Felly, Weinidog, tybed a allech fy argyhoeddi nad ymgais i dincran gyda phethau'n unig yw eich dewis i ystyried newid gwyliau ysgol, a sut rydych chi'n mynd i fynd i'r afael â'r problemau gwirioneddol y mae ein hysgolion yn eu hwynebu?

Wel, mae colli dysgu, sydd, fel y gwyddoch, yn cyfeirio at ddysgwyr yn llithro ar ei hôl hi yn academaidd yn ystod gwyliau ysgol, yn fwy cyffredin yn ystod gwyliau'r haf o gymharu ag unrhyw doriad arall, ac mae llawer iawn o dystiolaeth dros wneud hynny. Polisi addysg yw hwn, a’r hyn rydym yn canolbwyntio arno yma yw sicrhau bod pob dysgwr ifanc yn cael yr addysg orau bosibl. Ceir tystiolaeth glir y gall gwyliau hir dros yr haf fod yn heriol iawn i lawer o’n dysgwyr, gan gynnwys, ac yn fwyaf arbennig efallai, llawer o ddysgwyr o'r cefndiroedd lleiaf breintiedig. Mae'n fy nhemtio unwaith eto i wneud y gymhariaeth â Lloegr. O’r pum neu chwe awdurdod sydd wedi newid yn fwyaf diweddar i’r model y mae’r ddogfen ymgynghori yn ei argymell, o'r hyn rwy'n ei gofio, rwy'n credu bod pob un ond un ohonynt yn awdurdodau Ceidwadol. Rwy’n cymryd y byddent yn cael eu perswadio, fel y cawsom ninnau, ei bod yn werth edrych ar hyn, gan ei fod yn cynorthwyo eu pobl ifanc i gael y dechrau gorau mewn bywyd.

3. Cwestiynau Amserol

Yr eitem nesaf, felly, fydd y cwestiynau amserol. Mae'r cyntaf heddiw i'w ateb gan Weinidog yr Economi, ac i'w ofyn gan Rhun ap Iorwerth.

Cwmni Gwynedd Shipping

1. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am unrhyw drafodaethau mae Llywodraeth Cymru wedi eu cael mewn perthynas â dyfodol cwmni Gwynedd Shipping? TQ949

Diolch am y cwestiwn. 

Mae fy swyddogion wedi bod yn trafod â’r busnes ers i adroddiadau ddod i’r amlwg. Maent hefyd wedi cysylltu â’r gweinyddwyr a chynrychiolwyr undebau sy’n cynrychioli peth o’r gweithlu, ac maent yn gweithio’n agos gyda swyddogion cyfatebol o’r awdurdod lleol, yr Adran Gwaith a Phensiynau ac asiantaethau eraill i gefnogi unrhyw weithwyr yr effeithir arnynt.

Diolch yn fawr iawn am yr ymateb yna. Mae hwn yn gwmni sydd yn weithredol ers 40 mlynedd. Dwi'n meddwl mai 40 mlynedd yn ôl i eleni y cafodd Gwynedd Shipping ei sefydlu, ac mae o wedi bod yn rhywbeth rydym ni'n falch ohono fo, o weld lorïau Gwynedd Shipping ar y rhwydwaith draffyrdd ar draws y Deyrnas Unedig a thu hwnt. Ac mi ddaeth y newydd yma, yn y dyddiau diwethaf, fod y cwmni mewn trafferth, fel ergyd fawr, a'r ergyd, wrth gwrs, yn cael ei theimlo drymaf gan y rheini sy'n cael eu taro'n uniongyrchol, y rhai sydd yn gweithio i'r cwmni.

Mae hi wedi bod yn anodd iawn, rhaid dweud, ceisio dod o hyd i wybodaeth ynglŷn â'r hyn oedd yn mynd ymlaen yn union. Mae hi wedi bod yn haws cael gwybodaeth drwy ffynonellau ar y cyfryngau cymdeithasol—a dwi'n ddiolchgar i bobl sydd wedi bod yn agored drwy'r cyfryngau cymdeithasol, wedi cysylltu â fi yn sgil hynny. Dwi'n sicr ddim wedi llwyddo i gael gafael ar y cwmni yn uniongyrchol. Ac mae hi'n bwysig iawn, iawn, iawn, ar adeg fel hyn, fod cwmni yn bod mor agored â phosib ynglŷn â'i sefyllfa, ynglŷn â'r heriau y mae o yn eu wynebu, a hynny ar gyfer y gymuned yn ehangach, ond, wrth gwrs, ar gyfer y gweithwyr yn bennaf.

Rydym wedi dioddef ergyd ar ôl ergyd i swyddi yn fy etholaeth—colli cannoedd o swyddi, wrth gwrs, yn ffatri 2 Sisters yn Llangefni, oedd yr achos diweddaraf a gafodd y sylw mwyaf. Ond mae hyn, unwaith eto, yn nifer sylweddol o swyddi. Unwaith eto, mae'n anodd nodi faint yn union, ond mae angen inni sicrhau bod cymorth yn cael ei roi nawr i'r bobl sy'n colli eu gwaith. Mae galw mawr am sgiliau gyrwyr yn enwedig; mae eraill sy'n gweithio yn yr iard ei hun yng Nghaergybi, eraill sy'n gweithio ar yr ochr weinyddol, a fydd angen y cymorth hwnnw hefyd. Felly, a gaf fi ofyn i’r Gweinidog pa gymorth sy’n cael ei baratoi, pa becyn sy’n cael ei baratoi, i sicrhau bod y cymorth mor gryf ag y gall fod i bawb yr effeithir arnynt? Mae angen inni ddysgu beth sydd wedi digwydd yma hefyd. Pa wybodaeth sydd gan y Gweinidog am yr hyn a arweiniodd at y sefyllfa hon? A oedd y Llywodraeth yn ymwybodol o'r pwysau ar y cwmni? Mae angen inni glywed nawr fod yr holl asiantaethau gwahanol yn cydweithio—rwyf mewn cysylltiad â’r cyngor, wrth gwrs—er mwyn mynd i’r afael â’r ergyd ddiweddaraf hon i swyddi ar Ynys Môn, a bod modd dod o hyd i waith cyn gynted â phosibl i bawb yr effeithiwyd arnynt.

15:15

Diolch am y gyfres o gwestiynau. Fe geisiaf eu hateb mor ddefnyddiol ag y gallaf yn seiliedig ar yr wybodaeth, sy'n gyfyngedig o safbwynt y Llywodraeth hefyd. Oherwydd gwelais yr adroddiadau fy hun, a gofynnais i fy swyddogion ar unwaith beth oedd y sefyllfa. Yn anffodus, nid oedd y cwmni wedi bod mynd ati'n rhagweithiol i gysylltu â’r Llywodraeth ymlaen llaw, ac rydym eto i gael gwybodaeth o faint sylweddol gan y cwmni, ac yn wir, y gweinyddwyr. Deallwn fod dau o’r busnesau yn y grŵp wedi penodi gweinyddwyr, gan effeithio, yn ôl yr hyn a ddeallwn, ar y ffigur a adroddwyd o 127 o weithwyr posibl. Ac rydych yn iawn, maent mewn amrywiaeth o swyddi. Mae gyrwyr yn debygol o allu dod o hyd i swyddi eraill; mae prinder o hyd yn y sector hwnnw o'r economi. Yr her, fodd bynnag, fel y dywedwch, fydd deall pa bobl y gallai fod angen mwy o gymorth arnynt i ddod o hyd i waith arall. Bydd pob un ohonynt yn byw gydag ansicrwydd gwirioneddol yn dilyn y cyhoeddiad a wnaed, a chredaf fod y ffaith na allaf roi eglurder yn ychwanegu at yr ansicrwydd. Hoffwn allu bod yn llawer cliriach ynglŷn â’r cyswllt rhwng y Llywodraeth, yr Adran Gwaith a Phensiynau, y cyngor a’r cwmni. Gwyddom fod rhai aelodau o undebau llafur yno; nid yw'n glir i ni a oes cydnabyddiaeth ar y safle. Felly, rydym yn ceisio gweithio drwy'r holl faterion hynny gyda'r cwmni, ac yn wir, gyda'r gweinyddwr.

Ar yr ystod o gymorth sydd ar gael, ein rhaglen ReAct+ yw’r rhaglen hyblyg rydym yn ei chynnig. A chyda heriau eraill o ran swyddi yn y gorffennol, lle cafwyd digwyddiadau diweithdra sylweddol—fe sonioch chi am 2 Sisters; yn ne Cymru, cafwyd digwyddiadau eraill hefyd—yr hyn y gallasom ei wneud yw gweithio'n adeiladol gyda'r Adran Gwaith a Phensiynau a'r awdurdod lleol. Mae'r berthynas honno'n un dda ac ymarferol a phragmatig. Er yr holl wahaniaethau sydd gennym ar lefel wleidyddol gyda Llywodraeth y DU, rwy'n credu bod yr Adran Gwaith a Phensiynau yn lleol bob amser wedi bod yn bartneriaid ymatebol a pharod wrth geisio helpu i ddod o hyd i swyddi i bobl, gyda’r ysgogiadau sydd ganddynt. Wrth inni gael mwy o wybodaeth ynglŷn â sut y caiff hynny ei roi at ei gilydd, fe fyddwn yn rhagweithiol ynghylch rhannu'r wybodaeth honno â'r cyhoedd, ac yn wir, gyda'r Aelod, ynglŷn â sut a ble y bydd y cymorth hwnnw'n cael ei ddarparu, darparu ffair swyddi os oes angen, a sut y gwnawn hynny yn y ffordd sy’n gweithio orau i’r gweithwyr yr effeithir arnynt, i’w helpu i ddod o hyd i swyddi eraill.

Er bod hyn yn siom wrth gwrs ac yn peri gofid i'r bobl sy'n wynebu colli eu gwaith, yr agwedd fwy cadarnhaol yw bod gweithgaredd o fewn y porthladd yn rhywle y dylem weld cynnydd mewn cyflogaeth yn y dyfodol. Dyna rydym am geisio ei wneud, ond fel y dywedaf, mae’n rhaid cydbwyso hynny â'r pryder gwirioneddol y bydd nifer o deuluoedd yn ei deimlo, rwy'n siŵr, wrth fynd i’w gwelyau bob nos hyd nes y cânt eglurder ynglŷn â'r dyfodol.

15:20

Wrth gwrs, mae Gwynedd Shipping yn gweithredu o ddau safle yng ngogledd Cymru, Caergybi a Glannau Dyfrdwy, yn ogystal ag o Benbedw, Belffast a Dulyn. Beth yw eich dealltwriaeth ynglŷn â pham y gwnaeth y cwmni gais gweinyddu pan ddywedai adolygiad strategol y cwmni o'i ganlyniadau blynyddol diweddaraf ar gyfer y flwyddyn hyd at fis Mai 2022, a bostiwyd fis Chwefror diwethaf fod gan ei gyfarwyddwyr ddisgwyliad rhesymol fod gan y cwmni adnoddau digonol i barhau mewn bodolaeth weithredol am y dyfodol rhagweladwy, neu a fyddwch chi'n gofyn am yr wybodaeth hon ac yn ei rhannu? Beth yw eich dealltwriaeth o adroddiadau heb eu cadarnhau fod cwmni logisteg arall yn cymryd meddiant ar rannau o’r cwmni, a bod cwmnïau cludo lleol a rhanbarthol eraill eisoes yn cynnig gwaith i rai o’r gyrwyr, neu a fyddwch yn gofyn am yr wybodaeth honno ac yn ei rhannu? Ac yn olaf, o ystyried eich sylwadau am yr Adran Gwaith a Phensiynau, pa ymgysylltiad penodol a gawsoch chi a'ch swyddogion, neu y byddwch yn ei gael, â'r Ganolfan Byd Gwaith a'r Adran Gwaith a Phensiynau ynghylch cymorth i'r rhai sy'n chwilio am waith arall neu am gyfleoedd i ailhyfforddi?

Ar y pwynt am yr Adran Gwaith a Phensiynau, credaf fy mod wedi ateb hwnnw eisoes. Rydym yn gweithio'n adeiladol ochr yn ochr â'r Adran Gwaith a Phensiynau. Yn lleol, bob tro y cafwyd digwyddiad diweithdra sylweddol, rydym wedi gweithio’n adeiladol iawn—ac mae fy swyddogion yn gwneud hynny nawr—gyda’r Adran Gwaith a Phensiynau a’r awdurdod lleol.

Ar y pwyntiau eraill ynglŷn ag adroddiadau heb eu cadarnhau, dyna'r pwynt—maent yn adroddiadau heb eu cadarnhau—ac ni fyddech yn disgwyl imi ychwanegu at y dyfalu. Yr hyn a wnaf, wrth inni gael gwybodaeth na fu ar gael i ni hyd yma, yw ei rhannu â’r Aelodau, ac yn hollbwysig, rwy'n awyddus i roi rhywfaint o hyder i bobl sy’n pryderu am eu dyfodol eu hunain, a'n poeni am ddyfodol eu cyflogaeth eu hunain, i sicrhau bod y cyfleoedd i chwilio am swyddi eraill ar gael mor hawdd â phosibl iddynt, ac i sicrhau, boed eu bod yn troi at yr awdurdod lleol, neu at Lywodraeth Cymru neu'r Adran Gwaith a Phensiynau, ein bod yn gweithio gyda’n gilydd i sicrhau bod dull ‘dim drws anghywir’ ar waith a’n bod yn eu cynorthwyo i gyrraedd y pwynt y mae angen iddynt allu ei gyrraedd i sicrhau eu bod yn cael y cymorth cywir ar eu cyfer.

Diolch i'r Gweinidog. Y cwestiwn nesaf i'w ateb gan Ddirprwy Weinidog y Celfyddydau, Chwaraeon a Thwristiaeth. Llyr Gruffydd i ofyn y cwestiwn. 

S4C

2. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad yn rhoi ymateb i argymhelliad unfrydol Pwyllgor Diwylliant, Cyfathrebu, y Gymraeg, Chwaraeon, a Chysylltiadau Rhyngwladol y dylai fod gan Lywodraeth Cymru rôl ffurfiol yn y broses o benodi Cadeirydd newydd ar gyfer S4C? TQ950

Diolch. Mae Llywodraeth Cymru yn chwarae rhan yn y broses o benodi bwrdd S4C, gydag uwch swyddog o Lywodraeth Cymru yn gweithredu fel aelod o’r panel penodi sydd wedyn yn gwneud argymhellion i’r Ysgrifennydd Gwladol dros Dechnoleg Ddigidol, Diwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon, sy’n gwneud penodiadau. Rwy’n cytuno, fodd bynnag, y dylai fod gan Lywodraeth Cymru rôl fwy ffurfiol a chryfach yn y broses hon.

Diolch i chi am yr ymateb. Wrth gwrs, mae Plaid Cymru a Llywodraeth Cymru yn gytûn ar y ffaith y dylai pwerau dros ddarlledu a chyfathrebu gael eu datganoli, gan gynnwys, wrth gwrs, dros S4C. Dylen nhw gael eu datganoli i'r Senedd yma. Mi fyddai hynny, wrth gwrs, yn sicrhau wedyn bod gan Lywodraeth Cymru ran uniongyrchol i'w chwarae ym mhenodi cadeirydd newydd S4C. Ond mi fyddwn i'n hoffi, os caf i, Ddirprwy Weinidog, ychydig fwy o eglurder ynglŷn â sylwadau gafodd eu gwneud gan Ysgrifennydd Gwladol Cymru wythnos diwethaf ar raglen Y Byd yn ei Le ar S4C. Mi ddywedodd yr Ysgrifennydd Gwladol ei fod e wedi cael cyfarfod gyda chi wythnos diwethaf i drafod sefyllfa S4C, a'ch bod chi wedi methu dweud wrtho fe beth fyddech chi na Llywodraeth Cymru wedi'i wneud yn wahanol ynglŷn â sefyllfa S4C. Byddai diddordeb gyda fi i wybod os ydy hynny yn wir. 

Ond a gaf i hefyd ofyn a wnaethoch chi achub ar y cyfle i ddefnyddio hwn fel enghraifft i wneud yr achos dros ddatganoli darlledu a chyfrifoldeb am S4C i Gymru? Ac yn y cyfarfod hwnnw, a wnaethoch chi ofyn yn benodol i sicrhau bod gan Lywodraeth Cymru, a chithau fel Dirprwy Weinidog, rôl mwy ystyrlon a mwy ffurfiol yn y broses o benodi cadeirydd newydd? 

Diolch am eich cwestiynau atodol, Llyr. Mae rôl gennym ni, fel y dywedais, yn y broses o benodi’r cadeirydd, er ei bod yn gyfyngedig, ac mewn gwirionedd, cafwyd argymhelliad gan y Sefydliad Materion Cymreig ar gyflwr presennol rheoleiddio ac atebolrwydd i ddarlledwyr yng Nghymru, ac un o'r pethau a argymhellwyd ganddynt mewn gwirionedd oedd y dylai Llywodraeth y DU drosglwyddo rhai o'r swyddogaethau sy'n ymwneud â darlledu o'r Adran dros Dechnoleg Ddigidol, Diwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon, drwy siarter y BBC, naill ai i Lywodraeth Cymru neu i gomisiynydd annibynnol. Nawr, nid yw Llywodraeth y DU wedi ystyried hynny. Nawr, rydych yn llygad eich lle—rydym ni, mewn partneriaeth â Phlaid Cymru drwy'r cytundeb cydweithio, yn edrych ar ddatganoli darlledu. Sefydlwyd y panel arbenigol gennym y llynedd, ac rydym wedi cael adroddiad y panel arbenigol. Ar hyn o bryd, oherwydd y consensws sydd gennym, nid yn unig rhwng Llywodraeth Cymru a Phlaid Cymru, ond math o gonsensws ehangach ledled Cymru, rwy'n credu, nad yw’r fframwaith darlledu a chyfathrebu presennol yn diwallu anghenion Cymru, dyna pam ein bod yn y broses o gynnal y trafodaethau hyn mewn gwirionedd. Ac mae argymhellion y panel arbenigol hwnnw bellach yn cael eu hystyried a’u trafod, ond yn enwedig yng nghyd-destun y sefyllfa ariannol y mae Llywodraeth Cymru ynddi ar hyn o bryd, y buom yn ei thrafod am beth amser yn y pwyllgor y bore yma. Felly, bydd hynny'n cael ei gyflwyno i'r Cabinet cyn bo hir, ond gallaf warantu ac rwy'n ymrwymo i chi ein bod yn gwbl ymrwymedig i amgylchedd darlledu Cymraeg ffyniannus, cryf sy'n diwallu anghenion Cymru fodern.

Nawr, yn y cyfarfod a gefais gyda'r Ysgrifennydd Gwladol dros Dechnoleg Ddigidol, Diwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon ac Ysgrifennydd Gwladol Cymru yr wythnos diwethaf—. Rwy'n credu y dylwn ddweud ei fod yn gyfarfod byr iawn. Fe'i cynhaliwyd am i mi ysgrifennu at yr Ysgrifennydd Gwladol dros Dechnoleg Ddigidol, Diwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon yn ôl ym mis Tachwedd, pan gyhoeddwyd adroddiad Capital Law gyntaf, yn gofyn iddi, fel y Gweinidog a oedd yn gyfrifol am S4C—oherwydd, ni waeth beth yw ein huchelgeisiau ar gyfer datganoli darlledu, ar hyn o bryd, Llywodraeth y DU sy'n gyfrifol am hynny, a’u cyfrifoldeb nhw yw—. Felly, ysgrifennais at yr Ysgrifennydd Gwladol dros Dechnoleg Ddigidol, Diwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon yn ôl ym mis Tachwedd yn gofyn iddi beth oedd ei bwriadau a beth oedd y camau nesaf mewn perthynas ag S4C o ran yr adroddiad ac yn y blaen. Ac ni chefais y cyfarfod hwnnw gyda hi tan 10 Ionawr, a gofynnais iddi yn y cyfarfod hwnnw am yr wybodaeth ddiweddaraf ynglŷn â'r sefyllfa o ran yr amgylchiadau heriol gydag S4C, ac unrhyw amserlen a oedd ganddi ar gyfer gwneud penderfyniadau ar y camau nesaf.

Nawr, yn y cyfarfod hwnnw, gofynnodd Ysgrifennydd Gwladol Cymru i mi a oeddwn yn credu y dylid diswyddo'r cadeirydd. Nawr, yn onest, nid oeddwn yn teimlo ei bod yn briodol imi wneud y math hwnnw o ddyfarniad, gyda’r wybodaeth gyfyngedig a oedd ar gael i mi, a hefyd ar y sail nad oedd yn fater sydd wedi’i ddatganoli i Gymru. Cyfrifoldeb yr Ysgrifennydd Gwladol dros Dechnoleg Ddigidol, Diwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon yw hynny'n gyfan gwbl. Felly, roedd yn teimlo i mi fel pe bai rhyw fath o wyro rhag eu cyfrifoldeb i geisio cael rhywun arall i wneud penderfyniad y dylent hwy fod yn ei wneud.

Fel y mae'n digwydd, a thros y 24 awr ddiwethaf, wrth gwrs, mae Rhodri Williams wedi nodi na fydd yn ymgeisio am ail dymor fel cadeirydd S4C. Ond ailadroddaf yr hyn a ddywedais yn wreiddiol yn fy ymateb cychwynnol i'ch cwestiwn, Llyr: credaf y dylem gael rôl gryfach o ran y prosesau penodi ar gyfer S4C, yn yr un ffordd ag y gwnawn gyda'r BBC—BBC Cymru, hynny yw—drwy'r memorandwm cyd-ddealltwriaeth sydd gennym gyda nhw. Os rhywbeth, credaf mai’r hyn y mae hyn yn ei wneud yw tynnu sylw at y ffaith bod angen inni gael y trafodaethau pellach hynny gyda’r Ysgrifennydd Gwladol dros Dechnoleg Ddigidol, Diwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon ac S4C ynglŷn â sut y gallwn fwrw ymlaen â hyn yn y dyfodol.

15:25

Dirprwy Weinidog, ar ôl darllen adroddiad Capital Law, roedd e'n glir i fi bod hon yn sefyllfa siomedig iawn, ac yn anghredadwy i wybod bod hwn yn digwydd yn S4C yng Nghymru. Rydyn ni'n gwybod bod cyfrifoldeb am ddarlledu yn rhywbeth sydd yn gyfrifoldeb San Steffan, ac rydyn ni fel plaid yn credu mai dyna'r lle gorau amdano fe, ond dwi'n gwybod bod dadl yn digwydd am hynny. Ond fe wnaeth Llyr Gruffydd sôn am y rhaglen Y Byd yn ei Le, ac roeddwn i ar Y Byd yn ei Le hefyd ddydd Iau diwethaf, ac fe wnes i ddweud ar y rhaglen, ac rwy'n hapus i'w ddweud e eto, mai'r unig ffordd y mae hwn yn mynd i weithio—bod y cyfrifoldeb hwnnw yn San Steffan—yw bod DCMS yn cymryd diddordeb yn beth sydd yn digwydd i S4C. Ac roedd yn glir i mi, pan glywais y dystiolaeth gan Rhodri Williams yn y pwyllgor yr wythnos diwethaf, ei fod wedi gofyn am gyfarfod gyda Gweinidog DCMS ers pedair blynedd a heb gael cyfarfod â'r Gweinidog. Mae'n anghredadwy i'w glywed, ac mae'n fy ngwneud i'n grac a dweud y gwir.

Nawr dwi'n gwybod bod y pwyllgor hwn wedi gofyn am rôl ffurfiol i Lywodraeth Cymru o ran apwyntio'r cadeirydd newydd, ac rwy'n credu bod hynny'n bwysig, ond dŷch chi wedi sôn yn barod am y rôl anffurfiol, os ŷch chi'n moyn, sydd gan Lywodraeth Cymru yn yr apwyntiad newydd. Felly, allwch chi sôn mwy am natur y rôl honno a pha sgyrsiau ydych chi'n eu cael gyda DCMS a Swyddfa Cymru?

15:30

A gaf fi ddiolch i Tom Giffard am y cwestiwn? Ac fel y dywedais yn fy ateb gwreiddiol i Llyr Gruffydd, cyfyngedig iawn yw'r trosolwg sydd gan Lywodraeth Cymru ar benodiadau cyhoeddus ym maes darlledu, ac mae'r rôl sydd gennym gydag S4C ychydig yn wahanol i'r rôl sydd gennym gyda BBC Cymru. 

Felly, nid yw'n rôl anffurfiol. Rydym yn rhan ffurfiol o'r broses benodi, ond rydym yn gwneud argymhellion i Ysgrifennydd Gwladol yr Adran dros Dechnoleg Ddigidol, Diwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon, a'r Ysgrifennydd Gwladol hwnnw sy'n penodi. Ac mae hynny yr un fath ar gyfer fy rôl i o ran penodi cadeiryddion i gyrff cyhoeddus yng Nghymru sydd o fewn fy maes cyfrifoldeb. Felly, bydd swyddogion yn ymgymryd â'r cyfweliad a'r broses benodi ac yna byddant yn cyflwyno argymhellion i mi, a fy mhenderfyniad i yw a wyf yn derbyn yr argymhellion hynny, ac rwy'n penodi. A dyna sy'n digwydd gyda phenodi cadeirydd S4C hefyd, a phenderfyniad yr Ysgrifennydd Gwladol yr Adran dros Dechnoleg Ddigidol, Diwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon yw hwnnw.

Ond rwy'n credu bod hyn yn taflu goleuni ar y broses honno ac rwy'n credu bod yr adroddiad a gyhoeddwyd gan y Sefydliad Materion Cymreig, y cyfeiriais ato nawr, a phwysigrwydd rôl S4C yng nghymdeithas Cymru, yn ei rhoi mewn sefyllfa ychydig yn wahanol. Rwy'n credu bod S4C a Llywodraeth Cymru mewn sefyllfa unigryw i gael rôl fwy yn S4C, gyda neu heb ddatganoli darlledu, fel safbwynt polisi ffurfiol gan Lywodraeth y DU. Mae yna rôl—rôl fwy, rwy'n credu—y gallai Llywodraeth Cymru ei chael o fewn y prosesau penodi ar gyfer S4C, oherwydd y berthynas unigryw sydd gan y sianel honno â Chymru.

Gwrandewais gyda diddordeb mawr ar yr atebion a roesoch i fy nghyd-Aelod Llyr Gruffydd, ac i Tom Giffard hefyd. Wrth gwrs, rydych chi wedi siarad am yr angen neu'r awydd am rôl gryfach wrth benodi cadeirydd. Beth yn union mae hynny'n ei olygu? Mae'n rhaid imi ddweud bod llawer o'r atebion a roddwyd i fy nghyd-Aelod Llyr Gruffydd yn eithaf amwys, ac ni chlywais unrhyw gyfeiriad penodol ynglŷn ag a ydych chi, fel Dirprwy Weinidog, yn cefnogi datganoli darlledu ai peidio. Felly, rwyf am ofyn cwestiwn syml: a ydych chi fel y Dirprwy Weinidog yn cefnogi datganoli darlledu—ydych neu nac ydych?

Mae gennym gytundeb gyda Phlaid Cymru: mae'r cytundeb cydweithio yn nodi'n hollol glir bod yna ddyhead ar y cyd ar ddatganoli darlledu. Ni allaf fod yn gliriach na'r hyn y mae'r cytundeb cydweithio yn ei ddweud.

Y gwahaniaeth yn y rolau—ac rwy'n credu bod hyn yn bwysig—sydd gennym ni gydag S4C a'r BBC yw ein bod yn gwneud penderfyniadau ar y cyd ar benodiadau i fwrdd BBC Cymru. Ac rwy'n credu bod achos cryf, os nad achos cryfach, y dylem gael gwneud penderfyniadau ar y cyd gyda'r Adran dros Dechnoleg Ddigidol, Diwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon hyd nes, neu oni bai bod, darlledu'n cael ei ddatganoli'n llawn; bod gennym yr un trefniant gydag S4C ag sydd gennym gyda BBC Cymru ar hyn o bryd; ein bod yn gwneud penderfyniadau ar y cyd ar benodiadau'r bwrdd a chadeirydd S4C, fel y gwnawn gyda'r BBC.

Mae'n rhaid imi ddweud nad wyf yn cefnogi datganoli darlledu, ac nid polisi'r Blaid Lafur yw cefnogi datganoli darlledu, felly ni fyddaf yn cefnogi hynny hyd nes y bydd y polisi'n newid. Ond o fewn y cyd-destun hwnnw, mae'n gadarnhaol iawn clywed yr hyn y mae'r Gweinidog wedi bod yn ei ddweud y prynhawn yma, oherwydd mae angen inni gael mwy o atebolrwydd am ddarlledu yn y lle hwn. Ac rwy'n credu bod yr holl saga druenus gydag S4C wedi dangos y diffyg diddordeb sydd gan yr Adran dros Dechnoleg Ddigidol, Diwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon yn S4C ac mewn rheoleiddio darlledu yng Nghymru, ac mae hynny'n codi cwestiynau difrifol iawn am y berthynas, wrth symud ymlaen.

Felly, buaswn yn ddiolchgar pe gallai'r Gweinidog edrych ar benodiadau ar y cyd gyda'r Adran dros Dechnoleg Ddigidol, Diwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon, nid yn unig ar gyfer cadeirydd S4C, ond bwrdd S4C a phenodiadau eraill, megis aelod bwrdd Ofcom, aelod bwrdd y BBC, fel y gallwn weithio ar hyn gyda'n gilydd, ar draws y Deyrnas Unedig, ac er mwyn sicrhau bod buddiannau pobl Cymru yn cael eu cynrychioli mewn gwirionedd, hyd yn oed os nad oes diddordeb gan yr Adran dros Dechnoleg Ddigidol, Diwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon.

15:35

A gaf fi ddiolch i Alun Davies am y cwestiwn hwnnw? Mae'n hollol gywir, ac wrth gwrs, mae Gweinidogion Cymru yn gwneud y penderfyniad ar benodi cynrychiolydd Cymreig o Gymru ar fwrdd Ofcom. Ac fel y dywedais, rydym yn gwneud penderfyniad ar y cyd gyda'r Ysgrifennydd Gwladol dros yr Adran dros Dechnoleg Ddigidol, Diwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon mewn perthynas â'r penodiadau i BBC Cymru. Felly, rwy'n credu bod y sefyllfa a welsom yn ddiweddar gydag S4C yn ein rhoi mewn sefyllfa lawer cryfach i ddweud bod y rôl honno gyda'r Adran dros Dechnoleg Ddigidol, Diwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon, yn y prosesau penodi hynny, boed darlledu wedi'i ddatganoli'n llawn neu beidio—. Hynny yw, nid yw hynny'n rhagofyniad i'r trefniant hwnnw oherwydd rydym yn ei wneud eisoes gyda'r BBC a chydag Ofcom, ac rwy'n credu bod honno'n sgwrs y mae angen ei chael ar frys gyda'r Adran dros Dechnoleg Ddigidol, Diwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon ac S4C.

4. Datganiadau 90 Eiliad
5. Dadl ar Gynnig Deddfwriaethol gan Aelod: Bil ar sicrwydd hinsawdd i blant a phobl ifanc

Felly, yr eitem nesaf fydd y ddadl ar gynnig deddfwriaethol gan Aelod, ar Fil ar sicrwydd hinsawdd i blant a phobl ifanc. Ac mae hwn i'w gyflwyno gan Delyth Jewell.

Cynnig NDM8370 Delyth Jewell

Cynnig bod y Senedd:

1. Yn nodi cynnig ar gyfer Bil ar sicrwydd hinsawdd i blant a phobl ifanc.

2. Yn nodi mai diben y Bil hwn fyddai:

a) diwygio Deddf Cwricwlwm ac Asesu (Cymru) 2021 i sicrhau bod y cwricwlwm ysgol yn cynnwys dealltwriaeth o ddifrifoldeb a brys yr argyfwng hinsawdd a'r argyfwng ecolegol fel cysyniad allweddol ar draws pob maes dysgu a phrofiad;

b) sicrhau bod y cwricwlwm yn adlewyrchu brys ac anghenraid mynd i'r afael â'r argyfwng hinsawdd a diogelu'r amgylchedd ecolegol;

c) sicrhau nad yw addysgu o'r fath wedi'i gyfyngu i bynciau traddodiadol sy'n cwmpasu'r maes hwn, ond wedi'i wreiddio ar draws pob maes dysgu a phrofiad;

d) cydnabod pwysigrwydd dysgu isganfyddol a hyrwyddo amgylchedd cynaliadwy lle y gall dysgu ddigwydd; ac

e) dechrau mynd i'r afael â phryder hinsawdd ymhlith plant a phobl ifanc.

Cynigiwyd y cynnig.

Diolch, Lywydd. Mae'n bleser gennyf gyflwyno fy nghynlluniau ar gyfer Bil ar sicrwydd hinsawdd. Mae'r argyfyngau hinsawdd a natur ymhlith yr heriau mwyaf angheuol sy'n wynebu ein byd a'n bodolaeth. Mae penawdau dyddiol yn egluro difrifoldeb yr argyfwng hwnnw, graffiau sy'n dilyn y trywydd anghywir, tymereddau uwch nag erioed, a thanau gwyllt a llifogydd dinistriol sy'n bygwth cymunedau a bywydau. Nid yw ond yn rhesymol y byddai pobl yn poeni am yr argyfwng hwn. Ond mae'r niferoedd uchaf erioed o bobl ifanc yn cael eu llethu gymaint gan ddicter a galar am gyflwr ein planed fel ei fod yn cael effaith negyddol ar eu cyflwr meddyliol. Mae'n un o drychinebau cudd yr argyfwng hinsawdd: mae'r ymchwydd hwn mewn gorbryder ac ofn am y trychineb hollbresennol nad yw byth yn cael ei ddatrys yn dyfnhau ac yn tyfu'n fwyfwy dybryd.

Mae ein hymenyddiau yn ei chael hi'n anodd ymdopi ag argyfyngau parhaus fel hyn. Mae argyfwng fel arfer yn foment ddwys mewn amser, lle mae pethau'n cyrraedd penllanw ac yn cael eu datrys. Ond mae'r argyfwng hinsawdd yn wahanol, mae bob amser yno. Ac oherwydd diffyg gweithredu gan lywodraethau ac yn fyd-eang, oherwydd hunanoldeb a thrachwant busnesau mawr, mae'r cwestiynau dybryd yn cael eu gohirio, mae'r angen am weithredu diffiniol yn cael ei gwthio o'r neilltu, ac felly, mae'r dwyster sy'n mudferwi'n parhau heb ei liniaru, ac mae ymenyddiau pobl yn cyrraedd berwbwynt. Mae'r eco-bryder hwn mor gyffredin nes bod Achub y Plant wedi canfod bod 70 y cant o bobl ifanc yn poeni am y byd y byddant yn ei etifeddu. Mewn arolwg o 10,000 o bobl ifanc, ar draws 10 gwlad, canfu The Lancet fod 60 y cant yn 'bryderus iawn' neu'n 'eithriadol o bryderus' am newid hinsawdd. Rydym mewn perygl o adael planed wedi'i llosgi, a chenhedlaeth o bobl wedi'u llethu.

Daeth y Dirprwy Lywydd (David Rees) i’r Gadair.

Dyna pam mae'n rhaid inni sicrhau bod mynd i'r afael â phryderon pobl ifanc am yr argyfwng hinsawdd yn fater mwy prif ffrwd yn ein cwricwlwm. Dyna pam mae'n rhaid inni fynd i'r afael â'r gorbryder hwn gyda sicrwydd, sicrwydd nad oes neb ar ei ben ei hun wrth iddynt ei chael hi'n anodd ymdopi â dwyster yr argyfwng hwn, ac nad ydynt ychwaith yn ddi-rym yn wyneb y trychineb hwnnw.

Ddirprwy Lywydd, bûm yn ddigon ffodus i weithio'n agos gyda Choleg Brenhinol y Seiciatryddion ar y mater hwn, ac mae'r coleg yn cefnogi'r cynlluniau rwy'n eu cyflwyno yn llawn, a thrwyddynt, gallais siarad â chlinigwyr ac athrawon prifysgol sy'n cydnabod yr angen brys i newid sut y siaradwn â phobl ifanc am newid hinsawdd. Ni ddylem eu dibwyllo i feddwl nad yw mor ddrwg ag y maent yn ei ofni, oherwydd nid yw hynny'n wir. Ond mae cydnabod, dilysu'r dicter, a'r galar, ie, ynglŷn â sut maent yn teimlo am yr hyn sy'n cael ei ddwyn oddi arnynt o flaen eu llygaid, mae hynny mor bwysig, fel y gallant deimlo'n llai unig. Ond ar yr un pryd, yn ddiamwys, mae'n rhaid inni eu grymuso i ddysgu mwy am yr hyn sy'n digwydd i fynd i'r afael â'r argyfwng, nid yn unig mewn rhannau eraill o'r byd, ond yn eu cymuned, i ddarganfod mwy am grwpiau fel y llysgenhadon hinsawdd ieuenctid yma yng Nghymru, sy'n rhoi llais i bryderon pobl ifanc, ac i roi'r arfau i blant a phobl ifanc gymryd rhan mewn grwpiau neu i ffurfio grwpiau eu hunain.

Felly, dyna beth rwy'n ei gynnig. Yn gyntaf, hoffwn sicrhau bod y cwricwlwm yn cynnwys dealltwriaeth o'r brys sydd ynghlwm wrth yr argyfyngau hinsawdd a natur ar draws pob maes dysgu. Hoffwn sicrhau nad yw addysgu wedi'i gyfyngu'n unig i bynciau traddodiadol sy'n ymdrin â'r maes, fel daearyddiaeth a gwyddoniaeth, a bod y dyniaethau—seicoleg, ysgrifennu creadigol—yn ymgorffori ymwybyddiaeth o bryder hinsawdd yn eu gwersi a pharodrwydd i fynd i'r afael ag ef. A hoffwn ddechrau rhoi sylw i'r pryder ymhlith plant a phobl ifanc, gan gynnwys drwy roi mwy o arweiniad a chefnogaeth i athrawon ac ysgolion ynglŷn â sut i siarad am y materion hyn mewn ffordd sensitif a chynhyrchiol.

Rwy'n cefnogi galwad Coleg Brenhinol y Seiciatryddion am ddarpariaeth llesiant i fynd i'r afael â galar hinsawdd. A gwn fod cymaint o sefydliadau eisoes a all helpu fel partneriaid yn hyn o beth. Mae rhaglen eco-ysgolion Cadwch Gymru'n Daclus yn cynnwys ymdeimlad o rymuso pobl ifanc, i'w harfogi ag arfau i wella'r amgylchedd. Rwy'n gwybod bod dros 1,100 o ysgolion yng Nghymru wedi ymgysylltu â Cadwch Gymru'n Daclus y llynedd, ac mae eu cyrsiau hyfforddi i athrawon yn cynnwys llythrennedd carbon, a chysylltu gwaith eco â'r cwricwlwm. Gall sefydliadau eraill fel Teach the Future ac Oxfam rannu eu harbenigedd nhw hefyd i ddatblygu'r cynlluniau hyn. 

A gallem hefyd ddysgu o ymddiriedolaethau natur Cymru, gan gynnwys Ymddiriedolaeth Natur Gwent, sydd hefyd wedi fy ysbrydoli. Mae cymaint o grwpiau a phrosiectau i bobl ifanc gymryd rhan ynddynt, a gall hyn roi nerth anferthol i’n pobl ifanc.

A nerth sydd ei angen: nerth, sicrwydd, cadarnhad. Mae angen sicrwydd ar blant am sut byddem ni fel cymdeithas, ac fel dynoliaeth, yn gwarantu eu dyfodol nhw. Er mwyn diogelu iechyd ein pobl ifanc, ac iechyd ein planed, mae angen cynnig y sicrwydd hwn. Mae cyfle euraidd yma i ddefnyddio’r cwricwlwm newydd i ymbweru ein pobl ifanc, ac i gynnig gobaith iddynt yn wyneb yr heriau enfawr sy’n ymwneud â’r argyfwng hinsawdd. A dwi'n edrych ymlaen at glywed barn Aelodau eraill. Diolch.

15:40

Rwy'n credu mai dyma'r rheswm pam na ddylem fod yn addysgu tuag at ganlyniadau PISA yn unig. Rydym eisiau i'n plant edrych ar y byd yn ei gyflawnder.

Dywedwyd wrthyf unwaith, os na fydd plant yn ffurfio cysylltiad â'r awyr agored cyn eu bod yn 12 oed, ni fyddant yn gwneud hynny fel oedolion. Ac yn ystod y blynyddoedd diwethaf, mae llawer o blant wedi treulio mwy a mwy o amser dan do, wedi'u diddanu gan lu o ddyfeisiau electronig a chyfryngau 24 awr y dydd. Mae rhieni'n poeni am adael i'w plant gael annibyniaeth i fynd i'r parc ar eu pen eu hunain. Roedd pethau'n wahanol iawn pan oeddwn i'n blentyn. Roeddem yn mynd allan, yn aml am y dydd, heb unrhyw fath o gyfathrebu, gan archwilio'r awyr agored, chwarae mewn nentydd, coedwigoedd, gwneud llochesau o bêls gwair yn y cae. Dyna sut oedd hi. Mae cysylltu â natur, ynghyd ag ymarfer corff, yn lleddfu iechyd meddwl ac yn rhoi ymdeimlad o lesiant. Mae tyfu i fyny gyda hynny yn blentyn—fel y gwnaeth fy mhlant i—yn gwneud i chi deimlo mai eich gardd chi yw hi i'w harchwilio. Mae'n rhoi hyder i chi fynd allan i grwydro heb ofn, ond gyda chariad, parch, hoffter ac ymdeimlad o lesiant gyda natur. Fel oedolyn felly, mae'n teimlo yr un mor naturiol i fod tu allan ag yw hi i fod tu mewn, ac rydych chi'n dysgu hynny i'ch plant eich hun. Mae'n gylch.

Yn yr adroddiad diweddar ar gyflwr natur, gwelsom ostyngiad o 20 y cant yn lefelau helaethrwydd rhywogaethau yng Nghymru. Mae 42 y cant o blanhigion blodeuol ledled Cymru wedi gweld gostyngiad, ac mae 18 y cant o rywogaethau ar y rhestr goch, mewn perygl o ddiflannu yng Nghymru. Yn sail i addysg natur, mae'r syniad, os ydym am atal dinistr, fod yn rhaid i bobl ddysgu gofalu amdano. Mae gweithredu cadarnhaol yn gweithio. Rydym wedi gweld hynny gyda'r lleihad yn y clorofflworocarbonau sy'n cael eu rhyddhau, ac mae glaw asid wedi gostwng 80 y cant o'i gymharu â lefelau 1990.

Mae plant yn llawer mwy ymwybodol nawr, a chyda COP28 yn cael ei redeg gan farwniaid olew, a'n Llywodraeth yn San Steffan yn darparu 100 o drwyddedau olew newydd, mae'n frawychus. Ond dylai fod yn fwy brawychus i oedolion wybod beth fydd yn rhaid i'n plant ei wynebu oherwydd ein cenhedlaeth ni. Mae plant yn siarad â mi, ac yn dweud bod yna ragdybiaeth y bydd hi'n iawn am fod pobl ifanc yn deall ac y byddant yn gwneud y byd yn well, ond maent yn dweud wrthyf, 'Bydd hi'n rhy hwyr erbyn hynny, rhaid i chi wneud rhywbeth am y peth nawr.' Ac mae'n wir.

Mewn digwyddiad gweithredu ar hinsawdd yn ddiweddar, a gâi ei arwain gan bobl ifanc, gwrandewais ar eu hareithiau a'u cyflwyniadau. Darllenodd un oedolyn ifanc ac aelod o fforwm ieuenctid Ymddiriedolaeth Natur Gogledd Cymru lythyr gan ffrind. Nid oedd yr unigolyn yn gallu bod yn bresennol, ond dywedodd sut roedd gorbryder ynghylch yr argyfwng hinsawdd mor llethol fel ei fod yn gwneud iddynt deimlo'n hynod o isel. Mae'r sefyllfa wedi gwneud iddynt deimlo'n bryderus iawn ac ni allent ddod o hyd i ffordd allan. Roedd yn drist iawn clywed hyn. Yn y pen draw, llwyddodd yr unigolyn i oresgyn y gorbryder drwy fod yn rhan o grŵp o bobl o'r un anian, gan weithio gyda'i gilydd i helpu'r amgylchedd. Mae'r grŵp ar gyfer pobl rhwng 11 a 24 oed sy'n angerddol ynglŷn â dysgu am yr amgylchedd a helpu i ddod â chymunedau ynghyd i'w warchod. Maent yn cynnal sesiynau misol yn dysgu am natur, y bygythiadau a chadwraeth, morol a daearol, gan ddatblygu sgiliau cadwraeth a fydd yn werthfawr yn y sector gwyrdd pe byddent eisiau dilyn y trywydd hwnnw, gan ddod at ei gilydd i gyfarfod â phobl o'r un anian, sy'n weithred gadarnhaol wych, gan weithio gyda'i gilydd. Diolch. 

15:45

Diolch am eich cynnig ar Fil ar newid hinsawdd mewn addysg. Y newid yn yr hinsawdd yw un o'r heriau mwyaf sy'n ein hwynebu fel rhan o'r gymuned fyd-eang. Er mwyn sicrhau Cymru wyrddach, decach a mwy llewyrchus mae gan bawb yng Nghymru, gan gynnwys ein plant a'n pobl ifanc, ran i'w chwarae wrth wthio am y newid tuag at ddyfodol carbon isel. Wrth adeiladu ein Cwricwlwm i Gymru a'n rhaglenni buddsoddi, ein nod yw creu system addysg uchelgeisiol ac arloesol, ac mae'n rhaid iddi fynd i'r afael â materion sy'n diffinio ein cenhedlaeth: datgarboneiddio a byw'n gynaliadwy. Mae lleisiau ein plant a'n pobl ifanc yn hanfodol i'r broses hon. Yn bennaf oll, mae hynny'n golygu gwrando arnyn nhw. Rydyn ni i gyd yn gwybod, o'n sgyrsiau gyda phlant a phobl ifanc, pa mor angerddol a phryderus y maen nhw yn teimlo ynghylch newid hinsawdd ac am sicrhau dyfodol gwell iddyn nhw eu hunain a chenedlaethau'r dyfodol. 

Un o'r pedwar diben sydd wedi eu nodi yn y Ddeddf cwricwlwm ac asesu ac sydd wrth wraidd y cwricwlwm, yn ogystal â'r penderfyniadau y mae ysgolion yn eu gwneud, yw plant yn tyfu i fod yn ddinasyddion egwyddorol a gwybodus. Mae rhan o'r dyhead hwn wedi'i diffinio'n benodol mewn canllawiau statudol fel rhywbeth sy'n cefnogi dysgwyr i ddangos eu hymrwymiad i gynaliadwyedd y blaned. Dyna pam mae dysgu am y newid yn yr hinsawdd a'r amgylchedd wedi ei wneud yn orfodol yn y Cwricwlwm i Gymru. Mae'r datganiadau o'r hyn sy'n bwysig yn y dyniaethau a gwyddoniaeth a thechnoleg yn cyfeirio'n benodol nifer o weithiau at elfennau o'r argyfwng hinsawdd a natur, ymateb i'r newid yn yr hinsawdd, a'r amgylchedd.

Mae hyn yn golygu ei bod eisoes yn ofynnol, yn gyfreithiol, rhoi sylw i newid hinsawdd ac ymateb i'r argyfwng hinsawdd yng nghwricwlwm ysgolion, nid dim ond ar un pwynt o'r daith drwy'r ysgol, ond bob cam o'r ffordd. Ac ar draws pob maes pwnc mae ysgolion yn cael eu grymuso a'u hannog i addysgu am y newid yn yr hinsawdd a'r amgylchedd drwy gyd-destunau dysgu o bob math, er mwyn ysbrydoli ac ennyn diddordeb dysgwyr. Cafodd cod 'yr hyn sy'n bwysig', sy'n cynnwys y gofynion hyn, ei gynllunio i sicrhau disgwyliadau gorfodol fel hyn. Ni fyddai gosod disgwyliadau ychwanegol ar wyneb y Ddeddf cwricwlwm ac asesu yn ychwanegu at yr hyn y mae'n ofynnol i ddysgwyr ei ddysgu eisoes. Ond fe allai greu dryswch, drwy osod gwahanol ofynion mewn gwahanol leoedd ar adeg pan ydw i wedi ymrwymo i symleiddio'r disgwyliadau gan ysgolion.

Er mwyn cefnogi ysgolion i gyflawni'r gofynion cyfreithiol gorfodol hyn, rŷn ni wedi comisiynu a datblygu adnoddau i gefnogi athrawon i gynllunio cwricwlwm sy'n cynnwys dysgu effeithiol am y newid yn yr hinsawdd a phwysigrwydd gweithredu. Mae hyn yn cynnwys adnoddau ar gyfer ysgolion sy'n ymwneud yn benodol â gorbryder ynghylch yr hinsawdd. Mae'r cynigion yn sôn am orbryder am y newid yn yr hinsawdd. Dwi'n gwybod bod effaith newid hinsawdd yn ofid i blant a phobl ifanc, ac, i rai, bydd hyn yn achosi gorbryder. Dyna pam mae rhoi sylw i iechyd meddwl ac ymateb i ystod o brofiadau, gan gynnwys y rhai sy'n sbarduno gorbryder, unwaith eto, yn orfodol i bob ysgol.

Dwi am i blant a phobl ifanc gael eu cefnogi a'u helpu. Does neb yn dysgu'n iawn os ydyn nhw'n orbryderus neu'n cael trafferthion iechyd meddwl, ac mae'r cwricwlwm wedi'i gynllunio i arfogi dysgwyr i reoli hyn a gofyn am gymorth lle bo angen. Dwi wedi rhannu manylion gyda chi o'r blaen am ein rhaglenni addysg amgylcheddol eraill sy'n cael eu hariannu, megis Eco-Sgolion a Maint Cymru, sy'n gweithio gydag ysgolion a phobl ifanc i godi ymwybyddiaeth am y newid yn yr hinsawdd a phwysigrwydd amddiffyn y byd naturiol. Mae'r rhaglenni hyn yn annog plant a phobl ifanc i gymryd rhan mewn gweithgareddau sy'n gallu cael effaith gadarnhaol ar eu hamgylchedd lleol, fel gofalu am ardd yr ysgol neu ddefnyddio dulliau teithio llesol i gyrraedd yr ysgol. Mae rhoi'r cyfle i ddysgwyr newid rhywbeth yn eu cymuned leol yn gallu eu grymuso a chyfrannu at eu hiechyd a'u lles. 

Mae 'Gweithredu ar Newid Hinsawdd: Strategaeth Ymgysylltu â’r Cyhoedd' yn sôn am bwysigrwydd cynnwys pobl—ac ie, pobl ifanc—wrth lunio polisi ar fynd i'r afael â'r newid yn yr hinsawdd. Mae lleisiau plant a phobl ifanc yn hynod o bwysig. Mae mentrau fel cynhadledd y partïon i bobl ifanc yn fy nghalonogi ac yn dod â phobl ifanc ynghyd o bob rhan o Gymru i drafod newid hinsawdd yn uniongyrchol gyda rhanddeiliaid a gwleidyddion. 

I fod yn gwbl glir, dwi'n cytuno'n llwyr gyda'r bwriadau sydd y tu ôl i'r cynnig hwn. Dyna pam ein bod ni eisoes yn glir mewn deddfwriaeth fod yn rhaid i ysgolion addysgu dysgwyr am y newid yn yr hinsawdd, yr argyfwng hinsawdd a sut i ymateb iddo. Fyddai rhoi gofynion pellach ar ysgolion ddim yn ychwanegu at hyn. Dwi hefyd wedi amlinellu amrywiaeth o elfennau cymorth sydd ar waith i sicrhau bod ysgolion yn cyflawni'r gofynion cyfreithiol hyn ac i rymuso ein plant a'n pobl ifanc er mwyn creu dyfodol mwy gwyrdd i Gymru. 

15:50

Diolch yn fawr iawn, Dirprwy Lywydd. Diolch i Carolyn yn gyntaf.  

Diolch yn fawr, Carolyn. Fe wnaethoch ein hatgoffa o bwysigrwydd dysgu yn yr awyr agored a chysylltu â natur. Fe wnaethoch chi ein hatgoffa hefyd am yr ystadegau enbyd sy'n ymwneud â dirywiad rhywogaethau, ac rwy'n credu eich bod wedi canolbwyntio ein meddyliau i gyd ar pam ei bod mor bwysig ein bod yn obeithiol am newid. Fel y dywedoch chi, os ydym am atal y dinistr, mae'n rhaid i bobl ddysgu malio amdano. Yn hollol. Diolch yn fawr iawn am rannu hynny gyda ni a rhannu eich syniadau. 

Diolch hefyd i'r Gweinidog am ei ymateb. Ie, y sialens o ran newid hinsawdd a sut dŷn ni'n ymateb iddo fe fydd yn diffinio ein cenhedlaeth. Dwi'n cytuno gyda chi'n llwyr. A diolch hefyd am osod sut mae'r cwricwlwm yn ffocysu ar gefnogi'n pobl ifanc. Mae e'n beth da bod dysgu am newid hinsawdd yn orfodol, ac mae'r adnoddau sydd ar gael yn barod am orbryder am newid hinsawdd i'w croesawu yn sicr. Buaswn i'n dal yn hoffi gweld y Llywodraeth yn canoli hyn, efallai, ychydig yn fwy. Mae'r gwaith sydd yna mor gadarnhaol.

Rwy'n gwybod y byddwn ni efallai'n anghytuno am—. Rwy'n gwybod eich bod chi wedi dweud ar y diwedd nad ydych chi eisiau rhoi mwy o ofynion ar ysgolion. Rwy'n gweld y safbwynt yna'n sicr. Y rheswm pam buaswn i eisiau i hyn gael—dwi ddim yn siŵr sut i ddweud y ferf 'to package' yn Gymraeg—ei roi at ei gilydd fel rhywbeth canolog yw er mwyn dangos ac er mwyn sbarduno'r bobl ifanc yna sydd yn poeni cymaint am newid hinsawdd, sydd gyda gorbryder, i weld ei fod e'n rhywbeth sydd yn signal i ddangos iddyn nhw fod y Llywodraeth wir yn cydnabod ac eisiau dangos y sbardun yna iddyn nhw. 

Mae poeni am yr argyfwng hinsawdd, wrth gwrs, yn ymateb rhesymol, synhwyrol, ond os ydyn ni'n gweld newid hinsawdd fel rhywbeth sydd yn ddiwrthdro, ysgubol, mi fydd yr argyfwng yn ysgubo drosom ni. Byddwn yn cael ein boddi drwy ddiffyg gweithredu a diffyg cred yn ein gallu i newid pethau. Felly, mae yna falans bregus sydd angen ei ffeindio rhwng yr angen i gydnabod a chyfiawnhau'r pryder mae pobl ifanc yn ei deimlo am newid hinsawdd a'r angen i roi gobaith iddyn nhw fod newid yn bosibl, a sicrwydd nad ydyn nhw ar eu pennau eu hunain yn y frwydr hon.

Buaswn i jest eisiau diolch eto, Dirprwy Lywydd, i'r Gweinidog ac i Carolyn am gymryd rhan yn y ddadl. Buaswn i eisiau dweud ar y diwedd—ar gyfer unrhyw bobl ifanc sydd yn gwrando ar y ddadl, nawr neu yn y dyfodol—mae eich lleisiau chi yn bwysig. Rŷn ni yn y Senedd yma yn eu clywed nhw a dŷn ni eisiau gwneud yn siŵr—. Dŷn ni'n deall pam eu bod nhw'n poeni ond mae yna wastad obaith a dŷn ni yn gallu newid pethau ar gyfer dyfodol gwell. Diolch yn fawr. 

Y cwestiwn yw: a ddylid nodi'r cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Oes. Felly, gohirir y bleidlais ar yr eitem hon tan y cyfnod pleidleisio. 

Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.

15:55
6. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Arolygu ac ariannu gofal iechyd

Detholwyd y gwelliannau canlynol: gwelliant 1 yn enw Lesley Griffiths, a gwelliannau 2 a 3 yn enw Mabon ap Gwynfor. Os derbynnir gwelliant 1, caiff gwelliannau 2 a 3 eu dad-ddethol.

Eitem 6 heddiw yw dadl y Ceidwadwyr Cymreig: arolygu ac ariannu gofal iechyd. Galwaf ar Gareth Davies i wneud y cynnig. 

Cynnig NDM8452 Darren Millar

Cynnig bod y Senedd:

1. Yn nodi Adroddiad Blynyddol Arolygiaeth Gofal Iechyd Cymru 2022-2023.

2. Yn gresynu bod yr adroddiad:

a) yn amlygu risgiau yn ymwneud â gofal brys, pryderon staffio, llif gwael cleifion a hygyrchedd apwyntiadau;

b) yn datgan bod oedi yn aml o ran rhyddhau cleifion oherwydd prinder staff gofal cymdeithasol a gweithwyr cymdeithasol i asesu anghenion rhyddhau; ac

c) heb ddod o hyd i dystiolaeth fod mentrau Llywodraeth Cymru yn gwneud gwahaniaeth clir a sylweddol i wasanaethau ar y rheng flaen.

3. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i:

a) dileu toriadau a wnaed i Arolygiaeth Gofal Iechyd Cymru yng nghyllideb ddrafft 2024-2025, ac ehangu eu cylch gwaith i ymchwilio i gwynion;

b) sefydlu amserlen gydag Arolygiaeth Gofal Iechyd Cymru ar gyfer archwilio'r bron i 60 y cant o wasanaethau gofal iechyd nad ydynt wedi'u harolygu yn ystod y 5 mlynedd diwethaf;

c) sicrhau bod y cynnydd canlyniadol Barnett llawn o 20 y cant ar gyfer iechyd yn cael ei wario ar GIG Cymru; a

d) cyflwyno cynllun sylweddol ar gyfer y gweithlu gydag ad-daliad ffioedd dysgu ar gyfer gweithwyr gofal iechyd sy'n aros yng Nghymru am bum mlynedd ar ôl eu hastudiaethau.

Cynigiwyd y cynnig.

Diolch yn fawr iawn, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n falch o agor y ddadl hon ac rwy'n cyflwyno cynnig y Ceidwadwyr Cymreig, a gyflwynwyd yn enw Darren Millar. Ond rwy'n siŵr y byddai'n well gennym i gyd fod yn trafod cyflwr ein GIG yng Nghymru gyda newyddion mwy cadarnhaol. Mae adroddiad yr arolygiaeth gofal iechyd wedi amlygu canfyddiadau go ddiflas, ac mae angen i Lywodraeth Cymru ystyried yn ddwys o ganlyniad i hyn, oherwydd ni allai'r adroddiad hwn fod yn gliriach nad yw'r strategaethau presennol yn gweithio.

Ar ran y Ceidwadwyr Cymreig hefyd, hoffwn fynegi ein gwrthwynebiad i gynlluniau i dorri Arolygiaeth Gofal Iechyd Cymru a wnaed yng nghyllideb ddrafft 2024-2025. Os yw'r adroddiad hwn yn amlygu unrhyw beth, mae'n dangos yr angen i ehangu cylch gwaith Arolygiaeth Gofal Iechyd Cymru, cyflwyno gweithdrefn ymchwilio i gwynion a sefydlu amserlen ar gyfer arolygu bron i 60 y cant o wasanaethau gofal iechyd yng Nghymru nad ydynt wedi'u harolygu yn ystod y pum mlynedd diwethaf, sy'n syfrdanol a dweud y gwir. Rhaid imi ddweud yn glir hefyd fod gwneud toriadau i Arolygiaeth Gofal Iechyd Cymru yn gwneud i Lywodraeth Cymru edrych yn wael iawn gan ei bod ar hyn o bryd yn edrych fel Llywodraeth sydd wedi colli rheolaeth ar unrhyw allu i redeg gwasanaeth iechyd gweithredol, a'i bod yn lle hynny wedi troi at leihau tryloywder a chyfyngu ar allu'r cyhoedd i asesu perfformiad y gwasanaeth iechyd. 

Rydym yn gwybod yr ystadegyn sydd wedi cael ei ailadrodd yn y Siambr hon dro ar ôl tro, ond rwyf am atgoffa unrhyw un a allai fod wedi anghofio: mae dros 25,000 o bobl yng Nghymru yn aros dwy flynedd neu fwy am driniaeth, o'i gymharu â 227 o unigolion sy'n aros yr un faint o amser yn Lloegr. Mae'r Llywodraeth Lafur yn derbyn £1.20 am bob £1 a werir ar y GIG—sawl gwaith y clywsoch chi hynny—yn Lloegr, ac eto dim ond £1.05 y mae Llywodraeth Cymru yn ei wario am bob £1 a werir yn Lloegr. Mae'r gyllideb newydd yn mynd i leihau hyn ymhellach eto.

Ar hyn o bryd mae pob un o fyrddau iechyd GIG Cymru yn destun monitro uwch neu fesurau arbennig o ryw fath neu'i gilydd; un enghraifft yn unig yw fy mwrdd iechyd fy hun, Betsi Cadwaladr. Pan fydd y ffigurau hyn yn cael eu hadrodd wrth Lywodraeth Cymru, rydym yn clywed yr un ymatebion prennaidd a di-hid: y diffyg cyllid gan Lywodraeth y DU a bod mentrau ar waith i fynd i'r afael â'r problemau hyn. Unwaith eto, sawl gwaith y clywsom hynny?

Efallai mai'r canfyddiad mwyaf damniol yn yr adroddiad hwn, a'r mwyaf digalon, yw'r ffaith na ddaeth Arolygiaeth Gofal Iechyd Cymru o hyd i unrhyw dystiolaeth fod mentrau Llywodraeth Cymru 

'yn gwneud gwahaniaeth clir a sylweddol i wasanaethau rheng flaen'.

Yn amlwg, mae gweithdrefnau cwyno ac arolygiadau craffu gwell yn hanfodol, yn enwedig yn sgil achos anffodus teulu Channon, ac mae fy nghyd-Aelod, Russell George, wedi craffu'n barhaus ar fethiannau Llywodraeth Cymru a Bwrdd Iechyd Prifysgol Bae Abertawe.

Efallai y bydd rhai yn cofio'r sylwadau brathog a fynegwyd yn y rhagair i adroddiad 2022-23 gan Alun Cairns—nid yr Aelod Seneddol. Yn anffodus, nid yw'r adroddiad diweddaraf hwn yn dangos fawr iawn o welliant, gyda llawer o feysydd wedi parhau i ddirywio. Mae angen mynd i'r afael â'r diffyg brawychus o arolygiadau o gyfleusterau iechyd Cymru ar frys, a dyna pam ein bod yn galw am lunio amserlen frys i sicrhau bod y cyfleusterau hyn yn cyrraedd y safon ddisgwyliedig. Rydym hefyd eisiau sicrhau bod y cynnydd o 20 y cant yn swm canlyniadol Barnett ar gyfer iechyd yn cael ei wario ar y sawl y bwriadwyd iddo ei dderbyn, sef GIG Cymru. Dylai Llywodraeth Cymru wrthdroi ei chynlluniau ar gyfer toriadau mewn termau real i GIG Cymru, ac o bosibl, ailgyfeirio'r arian y maent wedi cynllunio i'w wastraffu ar 36 yn fwy o wleidyddion a chynlluniau porthi balchder eraill, fel cyflwyno 20 mya, pan fo ein GIG mewn trafferth enbyd. Pe bai'r Llywodraeth yn wirioneddol o ddifrif ynghylch achub bywydau, byddai'r arian sy'n cael ei wario ar gynlluniau porthi balchder yn cael ei wario ar ein GIG.

Mae angen inni glywed rhywbeth newydd gan Lywodraeth Cymru. Nid yw eu targed o 75 y cant i'r rhai yr amheuir bod canser arnynt gael eu gweld a dechrau eu triniaeth o fewn 62 diwrnod erioed wedi cael ei gyrraedd; mae un o bob pump o bobl yng Nghymru ar restr aros GIG; ac mae methiannau mewn gofal cymdeithasol yn arwain at dagfeydd ar wardiau ysbytai gan fod cleifion sy'n ffit i gael eu rhyddhau yn cael eu cadw mewn gofod gwely gwerthfawr, mater y mae Llywodraeth Cymru wedi bod yn ymwybodol ohono ers cryn amser. Rydym bellach yn gwybod i sicrwydd nad oes cynnydd yn cael ei wneud ac mae ein sefyllfa'n mynd yn fwy enbyd bob blwyddyn, ac mae'r Cymry'n haeddu gwell. Ac mae'n peri tristwch mawr i mi fod llawer o fy sylwadau yn ddigalon heddiw, ond dyna'r sefyllfa bresennol, yn anffodus, Weinidog.

Ond i gloi, Ddirprwy Lywydd, mae angen ailfeddwl strategaethau Llywodraeth Cymru mewn modd radical a bydd y cynigion y mae'r Ceidwadwyr Cymreig wedi'u cyflwyno yn symud ein GIG i'r cyfeiriad hwnnw, ac edrychaf ymlaen at glywed cyfraniadau Aelodau eraill yn ystod y ddadl hon y prynhawn yma. Diolch yn fawr iawn.

16:00

Rwyf wedi dethol y tri gwelliant i'r cynnig. Os derbynnir gwelliant 1, caiff gwelliannau 2 a 3 eu dad-ddethol. Galwaf ar y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol i gynnig yn ffurfiol welliant 1, a gyflwynwyd yn enw Lesley Griffiths.

Gwelliant 1—Lesley Griffiths

Dileu popeth ar ôl is-bwynt 2b) a rhoi yn ei le:

Yn gwerthfawrogi gwaith pwysig AGIC ac yn nodi'r heriau a amlygwyd.

Yn cydnabod y sefyllfa ariannol heriol ar draws Llywodraeth Cymru, sy'n parhau i flaenoriaethu gofal rheng flaen a gofynion staffio ein GIG.

Yn nodi bod Llywodraeth Cymru yn parhau i weithio gyda darparwyr gofal iechyd gan ddefnyddio arolygiadau i ddysgu a gwella.

Cynigiwyd gwelliant 1.

Gwelliant 2—Mabon ap Gwynfor

Ym mhwynt 3, dileu is-bwynt c), a rhoi yn ei le:

gwneud cais ffurfiol i Lywodraeth y DU am adolygiad cynhwysfawr o Fformiwla Barnett i sicrhau cyllid teg ar gyfer pob maes cyllideb yng Nghymru, gan gynnwys iechyd a gofal cymdeithasol;

Gwelliant 3—Mabon ap Gwynfor

Ychwanegu is-bwynt newydd ar ddiwedd pwynt 3:

cynyddu nifer y prentisiaethau gradd sydd ar gael yn y sector gofal iechyd i roi mwy o gyfleoedd i bobl ifanc ymuno â'r proffesiwn ac aros yng Nghymru i weithio.

Cynigiwyd gwelliannau 2 a 3.

Diolch yn fawr iawn, Dirprwy Lywydd. Dwi'n falch iawn i gynnig gwelliannau ar gyfer y cynnig yma gan y Ceidwadwyr.

Wel, ar y wyneb, mae'n anodd anghytuno â sylwedd y cynnig yma—wrth gwrs ein bod ni am wyrdroi toriadau i gyllideb yr HIW, wrth gwrs ein bod ni am weld gwella yn effeithlonrwydd gweithredol HIW ac am weld cynnydd pellach yng nghyllideb yr NHS. Ond mae yna eliffant yn y Siambr hon, un nad ydy'r Ceidwadwyr na Llafur am fynd i'r afael ag o, sef y ffaith ei fod yn amhosib cael yr NHS deinamig, gwydn a gweithrediadol yr ydym ni oll am ei weld heb ein bod ni'n gweld ailwampio sylfaenol o fformiwla Barnett, sydd yn golygu bod Cymru yn cael ei thanariannu'n flynyddol. Heb y gydnabyddiaeth onest hon, mae arnaf i ofn fod sylwedd y cynnig Ceidwadol heddiw yn colli pob hygrededd.

Yn gyntaf, gan fod y pot o arian sy'n cael ei neilltuo i Gymru yn flynyddol yn sefydlog, hynny ydy yn fixed, byddai cynnig y Ceidwadwyr yn golygu trosglwyddo arian i ffwrdd o wasanaethau cymdeithasol a fyddai, yn ei dro, yn gwaethygu'r sefyllfa ymhellach, gyda mwy o arian yn cael ei wario ar wasanaethau rheng flaen, yn hytrach nag ar wasanaethau ataliol.

Efallai pe bai'r Ceidwadwyr yn fodlon ymrwymo i gryfhau gallu Cymru i wneud addasiadau sylweddol i'r grant bloc drwy ddatganoli pwerau trethu a benthyca ymhellach, byddai'r hyn sydd ganddynt i'w ddweud ar y mater yn llawer mwy credadwy. Ond nid ydynt yn fodlon gwneud hynny. Felly, nid yw'n fwy credadwy.

Yn ail ac yn bwysicaf oll, er ei bod yn wir fod Cymru'n derbyn mwy y pen ar gyfartaledd o gymharu â Lloegr, mae hyn yn seiliedig ar y cyllid gwaelodol a argymhellwyd gan gomisiwn Holtham yn ôl yn 2010, a gâi ei gydnabod gan y comisiwn, hyd yn oed ar y pryd, ei fod yn isafswm llwyr i atal Cymru rhag disgyn ymhell islaw'r isaf o'r holl amcangyfrifon o anghenion cymharol—ac rwy'n dyfynnu. Ers hynny, rydym wedi cael 14 mlynedd o gyni wedi'i ysgogi gan y Torïaid a phandemig COVID, a bydd yr ôl-gryniadau'n cael eu teimlo'n fawr am flynyddoedd i ddod. Mae gennym hefyd boblogaeth â'r oedran canolrifol hynaf o holl wledydd y DU, ac sy'n heneiddio ar gyfradd gyflymach na chyfartaledd y DU gyda lefelau uwch yn gyfartalog o gyfraddau salwch hirdymor. Fel y mae nifer o academyddion ac arbenigwyr wedi casglu felly, nid yw'r model cyllido presennol o San Steffan yn darparu ar gyfer anghenion cymdeithasol Cymru. Mae yna reswm da pam nad yw'r Torïaid wedi bod yn agored ynglŷn â chyfyngiadau fformiwla Barnett, oherwydd byddai'n golygu wynebu'r realiti fod San Steffan bob amser yn gwneud cam â Chymru. Byddai hefyd yn golygu y byddai'n rhaid iddynt gyfaddef cyfrifoldeb eu plaid—