Y Cyfarfod Llawn

Plenary

13/09/2023

Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.

In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches.

Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Dirprwy Lywydd (David Rees) yn y Gadair. 

The Senedd met in the Chamber and by video-conference at 13:30 with the Deputy Presiding Officer (David Rees) in the Chair.

1. Cwestiynau i’r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol a'r Prif Chwip
1. Questions to the Minister for Social Justice and Chief Whip

Prynhawn da a chroeso, bawb, i'r Cyfarfod Llawn y prynhawn yma. Yr eitem gyntaf ar ein hagenda ni fydd y cwestiynau i'r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol, ac mae'r cwestiwn cyntaf y prynhawn yma gan Tom Giffard. 

Good afternoon and welcome, all, to this afternoon's Plenary meeting. The first item on our agenda will be questions to the Minister for Social Justice, and the first question this afternoon is from Tom Giffard.

Terfynau Cyflymder 20 mya a'r Gwasanaethau Brys
20 mph Speed Limits and Emergency Services

1. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'u cael gyda'r Gweinidog Newid Hinsawdd ynghylch effaith terfynau cyflymder cyffredinol o 20 mya ar waith yr heddlu a'r gwasanaethau tân? OQ59873

1. What discussions has the Minister had with the Minister for Climate Change regarding the impact of blanket 20 mph speed limits on the work of the police and fire services? OQ59873

8. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'u cael gyda'r heddlu ynglŷn â goblygiadau'r terfyn cyflymder o 20 mya sydd ar y gweill yng Nghymru arnynt hwy? OQ59870

8. What discussions has the Minister had with the police regarding the implications for them of the forthcoming blanket 20 mph speed limits in Wales? OQ59870

Diolch yn fawr am eich cwestiwn. 

Thank you very much for your question. 

Deputy Presiding Officer, I understand that you've given your permission for questions 1 and 8 to be grouped. So, in response, the new 20 mph speed limit is not a blanket limit. Emergency services were part of the 20 mph taskforce that made the recommendation for 20 mph to become the default speed limit on restricted roads, and the police believe response times will not be affected, and the fire service does not foresee these changes adversely affecting their overall response times.  

Ddirprwy Lywydd, deallaf eich bod wedi caniatáu i gwestiynau 1 ac 8 gael eu grwpio. Felly, mewn ymateb, nid yw'r terfyn cyflymder 20 mya newydd yn derfyn cyffredinol. Roedd y gwasanaethau brys yn rhan o’r tasglu 20 mya a wnaeth yr argymhelliad i 20 mya ddod yn derfyn cyflymder diofyn ar ffyrdd cyfyngedig, ac mae’r heddlu o'r farn na fydd yr amseroedd ymateb yn cael eu heffeithio, ac nid yw’r gwasanaeth tân yn rhagweld y bydd y newidiadau hyn yn cael effaith andwyol ar eu hamseroedd ymateb cyffredinol.

I thank the Minister for her answer. For most people in Wales, drafting in our fire and rescue crews across the country to help enforce your blanket 20 mph scheme will seem like a barmy idea. But I note that the Fire Brigades Union had to clarify that front-line firefighters would not be called away from their duties to help out with the campaign, and that staff already doing fire safety events, such as school visits, would be involved. But one of the reasons we have fewer fires in the UK today than in decades past is because of that very important engagement and educational work carried out by the fire and rescue services across Wales. So, unless, Minister, there's an announcement from you today announcing that there are going to be more fire and rescue service personnel across Wales, I can only therefore assume that this increased work in 20 mph enforcement will lead to fewer educational and engagement sessions being carried out by the fire service, putting the people of Wales, potentially, at a higher risk. So, can you reassure the Senedd today that that will not happen?

Diolch i’r Gweinidog am ei hateb. I'r rhan fwyaf o bobl yng Nghymru, bydd defnyddio ein criwiau tân ac achub ledled y wlad i helpu i orfodi eich terfyn cyffredinol o 20 mya yn swnio fel syniad gwirion. Ond nodaf y bu'n rhaid i Undeb y Brigadau Tân egluro na fyddai diffoddwyr tân rheng flaen yn cael eu galw oddi wrth eu dyletswyddau i helpu gyda’r ymgyrch, ac mai staff sydd eisoes yn cynnal digwyddiadau diogelwch tân, megis ymweliadau ag ysgolion, a fyddai'n gwneud hynny. Ond un o’r rhesymau pam fod gennym lai o danau yn y DU heddiw nag yn y degawdau diwethaf yw oherwydd y gwaith ymgysylltu ac addysgu hynod bwysig a wneir gan y gwasanaethau tân ac achub ledled Cymru. Felly, Weinidog, oni bai eich bod yn bwriadu cyhoeddi heddiw y bydd mwy o bersonél tân ac achub yn cael eu cyflogi ledled Cymru, ni allaf ond tybio felly y bydd y cynnydd hwn yn y gwaith o orfodi'r terfyn 20 mya yn arwain at gynnal llai o sesiynau addysgol ac ymgysylltu gan y gwasanaeth tân, gan roi pobl Cymru, o bosibl, mewn mwy o berygl. Felly, a allwch chi roi sicrwydd i’r Senedd heddiw na fydd hynny’n digwydd?

Well, thank you for that supplementary question. As I said, the emergency services, including our fire service, were part of the 20 mph taskforce, and, of course, that was the taskforce that made the recommendation for 20 mph to become the default speed limit on restricted roads. 

The fire service does not foresee these changes adversely affecting their overall response times, and they are going to undertake a review by collecting six months' call-out data, so to allow them to conduct a robust evaluation of each retained fire service station response, as each fire station's location and local road layouts are different.

Also, what's important is I think education and fire safety is crucial to this. The fire service road safety team have been closely working with partner agencies and emergency service colleagues to engage with members of the public on the changes and the benefits of driving at lower speeds. But I think what is most important, which they recognise, is that 20 mph could result every year in Wales in 40 per cent fewer collisions, six to 10 lives saved, and 1,200 to 2,000 people avoiding injury. And this, of course, as the fire service is very keen to be part of, is a big step change in community safety for our generation, saving lives, encouraging more people to walk and cycle, and improving the quality of life in our communities. 

Wel, diolch am eich cwestiwn atodol. Fel y dywedais, roedd y gwasanaethau brys, gan gynnwys ein gwasanaeth tân, yn rhan o’r tasglu 20 mya, ac wrth gwrs, y tasglu hwnnw a wnaeth yr argymhelliad i 20 mya ddod yn derfyn cyflymder diofyn ar ffyrdd cyfyngedig.

Nid yw'r gwasanaeth tân yn rhagweld y bydd y newidiadau hyn yn cael effaith andwyol ar eu hamseroedd ymateb cyffredinol, ac maent yn mynd i gynnal adolygiad drwy gasglu gwerth chwe mis o ddata galwadau, i'w galluogi i gynnal gwerthusiad cadarn o ymateb pob gorsaf gwasanaeth tân wrth gefn, gan fod lleoliad pob gorsaf dân a phob cynllun ffordd lleol yn wahanol.

Hefyd, rwy'n credu ei bod hi'n bwysig fod addysg a diogelwch tân yn hanfodol i hyn. Mae tîm diogelwch ar y ffyrdd y gwasanaeth tân wedi bod yn gweithio'n agos gydag asiantaethau partner a chydweithwyr yn y gwasanaethau brys i ymgysylltu ag aelodau'r cyhoedd ar y newidiadau a manteision gyrru ar gyflymder is. Ond credaf mai’r hyn sydd bwysicaf, ac maent hwythau'n cydnabod hyn, yw y gallai 20 mya arwain bob blwyddyn yng Nghymru at 40 y cant yn llai o wrthdrawiadau, achub chwech i 10 o fywydau, a 1,200 i 2,000 o bobl yn osgoi anafiadau. Ac mae hyn, wrth gwrs, fel y mae’r gwasanaeth tân yn awyddus iawn i fod yn rhan ohono, yn newid sylweddol mewn diogelwch cymunedol i’n cenhedlaeth ni, gan achub bywydau, annog mwy o bobl i gerdded a beicio a gwella ansawdd bywyd yn ein cymunedau.

As you've just grouped questions 1 and 8, and the Member speaking to question 8 has just joined us remotely, Mark, your supplementary to question 8, please. 

Gan eich bod newydd grwpio cwestiynau 1 ac 8, a bod yr Aelod sy'n ateb cwestiwn 8 newydd ymuno â ni o bell, Mark, eich cwestiwn atodol i gwestiwn 8, os gwelwch yn dda.

Is this on fuel poverty, please?

A yw hyn ar dlodi tanwydd, os gwelwch yn dda?

Okay. Well, my opening question was what discussions the Minister has had with the police regarding the implications for them of the forthcoming blanket 20 mph speed limit in Wales, where, in a North Wales Live survey last month, 88 per cent opposed this. Behind the Welsh Government's selective evidence, we know that independent 20 mph research studies for the UK transport department found no significant safety outcome in terms of collisions and casualties, and research by Queen's University, Belfast, Edinburgh University and the University Cambridge found little impact on road safety. We know that police-recorded road accidents and Transport for Wales data show that the blanket change will mean that the accident rate on 20 mph roads would exceed 44 per cent, whilst falling to 4.2 per cent on 30 mph roads. So, what discussions has the Minister had with the police given the leaked letter from South Wales Police's assistant chief constable stating that the change would influence the speeds at which responders can get to emergencies, and the statement by the North Wales Police chief constable that her approach is going to be 

'one of deploying my resources in the areas of the highest harm...if it's an area where we've had people killed or serious injuries on a road where a 30 becomes a 20, then I'll be interested in looking at those areas.' 

Iawn. Wel, fy nghwestiwn agoriadol oedd pa drafodaethau y mae’r Gweinidog wedi’u cael gyda’r heddlu ynghylch y goblygiadau iddynt hwy yn sgil y terfyn cyflymder cyffredinol o 20 mya sydd ar fin cael ei gyflwyno yng Nghymru, gydag 88 y cant yn gwrthwynebu'r cynllun mewn arolwg gan North Wales Live fis diwethaf. Y tu ôl i dystiolaeth ddetholus Llywodraeth Cymru, gwyddom na chanfu astudiaethau ymchwil annibynnol ar 20 mya ar gyfer adran drafnidiaeth y DU unrhyw ganlyniadau diogelwch sylweddol o ran gwrthdrawiadau ac anafusion, ac na chanfu ymchwil gan Brifysgol y Frenhines, Belfast, Prifysgol Caeredin a Phrifysgol Caergrawnt fawr ddim effaith ar ddiogelwch ar y ffyrdd. Gwyddom fod damweiniau ffyrdd a gofnodwyd gan yr heddlu a data Trafnidiaeth Cymru yn dangos y bydd y newid cyffredinol yn golygu y byddai’r gyfradd ddamweiniau ar ffyrdd 20 mya yn fwy na 44 y cant, ac yn gostwng i 4.2 y cant ar ffyrdd 30 mya. Felly, pa drafodaethau y mae’r Gweinidog wedi’u cael gyda’r heddlu o ystyried y llythyr gan brif gwnstabl cynorthwyol Heddlu De Cymru a ddatgelwyd yn answyddogol, ac a oedd yn nodi y byddai’r newid yn cael effaith ar ba mor gyflym y gall ymatebwyr gyrraedd argyfyngau, a’r datganiad gan brif gwnstabl Heddlu Gogledd Cymru mai ei dull gweithredu hi fydd

'defnyddio fy adnoddau yn yr ardaloedd lle mae'r niwed mwyaf...os yw 30 yn dod yn 20 mewn ardal lle mae pobl wedi cael eu lladd neu lle mae anafiadau difrifol wedi bod ar ffordd, yna bydd gennyf ddiddordeb mewn edrych ar yr ardaloedd hynny.'

13:35

Thank you, Mark Isherwood. Well, this has been discussed at our policing partnership board, which I co-chair with the First Minister. We discussed this on 22 June of this year, and it was noted there that the police have worked closely with the team in the Welsh Government to deliver the 20 mph implementation, and, as I said in response to the first question, the emergency services were part of the taskforce that actually made the recommendation for 20 miles to become the default speed limit on restricted roads.

And can I just, again, repeat—and it had to be repeated several times yesterday in the Senedd by the First Minister and Deputy Minister—that the new 20 mph speed limit is not a blanket limit? What's important, in terms of the new default limit, is it's not a blanket 20 mile but a default speed limit for those built-up areas where pedestrians and vehicles mix, and it is likely this lower speed limit will reduce the likelihood and severity of collisions on our roads, leading to a reduction in the number of pedestrians or cyclists seriously or fatally injured, and reducing the impact on the NHS and emergency services, and that's where the emergency services have played their part in in terms of recognising the importance of this. And can I just say finally, over the first decade, it's estimated a lower speed limit will save up to 100 lives and 20,000 casualties—think of that for our emergency services—and, also, that this change comes after four years of work with local authorities, police, fire service, road safety experts to design this change in the law?

Diolch, Mark Isherwood. Wel, mae'r mater hwn wedi'i drafod ar ein bwrdd partneriaeth plismona a gyd-gadeiriaf â’r Prif Weinidog. Fe wnaethom drafod hyn ar 22 Mehefin eleni, a nodwyd yno fod yr heddlu wedi gweithio’n agos gyda’r tîm yn Llywodraeth Cymru i roi'r terfynau 20 mya ar waith, ac fel y dywedais mewn ymateb i’r cwestiwn cyntaf, roedd y gwasanaethau brys yn rhan o'r tasglu a wnaeth yr argymhelliad i 20 milltir ddod yn derfyn cyflymder diofyn ar ffyrdd cyfyngedig.

Ac a gaf fi ailadrodd, unwaith eto—a bu'n rhaid i'r Prif Weinidog a'r Dirprwy Weinidog ei ailadrodd sawl gwaith ddoe yn y Senedd—nad yw'r terfyn cyflymder 20 mya newydd yn derfyn cyffredinol? Yr hyn sy'n bwysig, o ran y terfyn cyflymder diofyn newydd, yw nad terfyn cyflymder cyffredinol o 20 mya mohono, ond terfyn cyflymder diofyn ar gyfer yr ardaloedd adeiledig lle mae cerddwyr a cherbydau'n cymysgu, ac mae'n debygol y bydd y terfyn cyflymder is hwn yn lleihau'r tebygolrwydd o wrthdrawiadau ar ein ffyrdd a'u difrifoldeb, gan arwain at ostyngiad yn nifer y cerddwyr neu feicwyr sy'n cael eu hanafu'n ddifrifol neu’n angheuol a lleihau’r effaith ar y GIG a’r gwasanaethau brys, a dyna ble mae’r gwasanaethau brys wedi chwarae eu rhan o ran cydnabod pwysigrwydd hyn. Ac a gaf fi ddweud, yn olaf, dros y degawd cyntaf, yr amcangyfrifir y bydd terfyn cyflymder is yn achub hyd at 100 o fywydau ac 20,000 o anafusion—meddyliwch am hynny ar gyfer ein gwasanaethau brys—a hefyd, fod y newid hwn yn dod ar ôl pedair blynedd o waith gydag awdurdodau lleol, yr heddlu, y gwasanaeth tân, arbenigwyr diogelwch ar y ffyrdd i gynllunio’r newid hwn yn y gyfraith?

Terfynau Cyflymder 20 mya a Hyrwyddo Ffyniant
20 mph Speed Limits and Promoting Prosperity

2. Pa asesiad y mae'r Gweinidog wedi'i wneud o'r effaith y bydd terfynau cyflymder cyffredinol o 20 mya yn ei chael ar hyrwyddo ffyniant a mynd i'r afael â thlodi yng Ngorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro? OQ59881

2. What assessment has the Minister made of the impact that blanket 20 mph speed limits will have on promoting prosperity and tackling poverty in Carmarthen West and South Pembrokeshire? OQ59881

Thank you for the question As I said, and I will repeat again, the new 20 mph speed limit is not a blanket limit. It would be great if we heard an acknowledgement of that this afternoon from the Welsh Conservatives. As well as increasing social cohesion, improving physical and mental health, and reducing NHS and emergency services' workloads, as I've already outlined, it's expected to strengthen local economies through increased footfall. 

Diolch am eich cwestiwn. Fel y dywedais, ac fe ailadroddaf eto, nid terfyn cyffredinol yw'r terfyn cyflymder 20 mya newydd. Byddai’n wych pe baem yn clywed cydnabyddiaeth o hynny y prynhawn yma gan y Ceidwadwyr Cymreig. Yn ogystal â chynyddu cydlyniant cymdeithasol, gwella iechyd corfforol a meddyliol a lleihau llwyth gwaith y GIG a'r gwasanaethau brys, fel rwyf eisoes wedi'i amlinellu, disgwylir iddo gryfhau economïau lleol drwy gynyddu nifer yr ymwelwyr.

Thank you for that answer. I was joined last week on BBC Radio Cymru's Dros Ginio programme by MS Mabon ap Gwynfor, where we discussed a variety of topics, including the introduction of the 20 mph speed limit across Wales on 17 September. During this interview, I quoted the Welsh Government's own assessment that the introduction of this policy could cost the Welsh economy £4.5 billion, something that will surely hamper the prosperity of the Welsh people. However, the Member for Dwyfor Meirionnydd was quick to push back, live on air, stating that the figure was incorrect. So, given that that figure of £4.5 billion is published in black and white on page 32 of the Welsh Government's explanatory memorandum, who is correct? Is it the Member for Dwyfor Meirionnydd or the Welsh Government? 

Diolch am eich ateb. Bûm ar raglen Dros Ginio BBC Radio Cymru yr wythnos diwethaf gyda Mabon ap Gwynfor AS, lle buom yn trafod amrywiaeth o bynciau, gan gynnwys cyflwyno’r terfynau cyflymder 20 mya ledled Cymru ar 17 Medi. Yn ystod y cyfweliad hwn, dyfynnais asesiad Llywodraeth Cymru ei hun y gallai cyflwyno’r polisi hwn gostio £4.5 biliwn i economi Cymru, rhywbeth a fydd yn siŵr o amharu ar ffyniant pobl Cymru. Fodd bynnag, gwadodd yr Aelod dros Ddwyfor Meirionnydd hynny ar unwaith, yn fyw ar yr awyr, gan nodi bod y ffigur yn anghywir. Felly, o ystyried bod y ffigur hwnnw o £4.5 biliwn wedi’i gyhoeddi mewn du a gwyn ar dudalen 32 ym memorandwm esboniadol Llywodraeth Cymru, pwy sy’n gywir? Ai’r Aelod dros Ddwyfor Meirionnydd, ynteu Llywodraeth Cymru?

Well, I think this was answered very clearly by the First Minister and, indeed, the Deputy Minister in terms of the costs of implementing this once-in-a-generation opportunity to save lives. Can I just say that the lower speed limit aims to help older people, disabled people and people with additional needs to feel more able to travel independently, and organisations like RNIB Cymru and Guide Dogs—I know you support those organisations—who voiced their support for the policy change in 20 mph? And let's just look at costings and what this actually means, because, in fact, in terms of the savings that we will make—not just saving of lives, but also saving of casualties in terms of avoiding casualties—it also will save money in terms of the costing on our emergency services as well. Ninety two million pounds it's been estimated it will save. So, we know that this is an investment in community safety and it will have an economic benefit, and, I think, yesterday, the fact that the facts were laid out—. I think, I would just like to have the opportunity to repeat the words of Dr David Hanna, as Lee Waters, the Minister, outlined yesterday, from paediatric emergency at the University Hospital of Wales. It's his job to deal with the consequences of children being hit by cars traveling at 30 mph or more, and he's described the devastating, life-changing injuries children, young people and their families have to deal with as a result of road traffic collisions, more than half of which occur on roads where the speed limit is currently 30 mph—the point that was made by Mark Isherwood—and to recognise that this will save lives, reduce injuries and, of course, reduce those costs in terms of the impact on our health service as well as saving lives.

Wel, credaf i'r Prif Weinidog, ac yn wir, y Dirprwy Weinidog, ateb hyn yn glir iawn o ran costau gweithredu’r cyfle unwaith mewn cenhedlaeth hwn i achub bywydau. A gaf fi ddweud mai nod y terfyn cyflymder is yw helpu pobl hŷn, pobl anabl a phobl ag anghenion ychwanegol i deimlo'n fwy abl i deithio'n annibynnol, a bod sefydliadau fel RNIB Cymru a Cŵn Tywys Cymru—gwn eich bod yn cefnogi'r sefydliadau hynny—wedi lleisio eu cefnogaeth i'r newid polisi ar gyfer 20 mya? A gadewch inni edrych ar gostau a beth mae hyn yn ei olygu mewn gwirionedd, oherwydd fe fydd nid yn unig yn achub bywydau ac yn atal anafiadau, bydd hefyd yn arbed arian o ran costau i'n gwasanaethau brys. Amcangyfrifir y bydd yn arbed £92 miliwn. Felly, gwyddom fod hwn yn fuddsoddiad mewn diogelwch cymunedol ac y bydd yn arwain at fudd economaidd, a chredaf fod y ffaith bod y ffeithiau wedi’u nodi ddoe—. Hoffwn achub ar y cyfle i ailadrodd geiriau Dr David Hannah, fel yr amlinellodd Lee Waters, y Gweinidog, ddoe, o'r adran achosion brys pediatrig yn Ysbyty Athrofaol Cymru. Ei waith ef yw ymdrin â chanlyniadau plant yn cael eu taro gan geir sy'n teithio ar gyflymder o 30 mya neu fwy, ac mae wedi disgrifio'r anafiadau dinistriol sy'n newid bywydau y mae'n rhaid i blant, pobl ifanc a'u teuluoedd ymdopi â nhw o ganlyniad i wrthdrawiadau traffig ar y ffyrdd, gyda mwy na'u hanner yn digwydd ar ffyrdd lle mae'r terfyn cyflymder yn 30 mya ar hyn o bryd—y pwynt a wnaeth Mark Isherwood—a chydnabod y bydd hyn yn achub bywydau, yn lleihau'r nifer o anafiadau, ac wrth gwrs, yn lleihau costau o ran yr effaith ar ein gwasanaeth iechyd yn ogystal ag achub bywydau.

13:40
Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr Cymraeg, Joel James.

Questions now from the party spokespeople. The Conservative spokesperson, Joel James.

Thank you, Dirprwy Lywydd. Minister, as I’m sure you and everyone here will agree, remaining mobile as we age is extremely important not only for preventing isolation and loneliness, but being able to maintain fitness and cognitive function. Free bus passes are, of course, a huge positive for older people being able to do this. However, Minister, studies have shown that there are a considerable number of challenges for older people when using the bus, most notably that they have an increased likelihood of falling when getting on and off or when the bus moves before they have found a seat. And studies have shown that this not only can lead to injury but to anxiety, fear and a loss of self-confidence when using public transport. Minister, given that we have an ageing population and buses will likely be relied upon even more in the future, what steps have you taken to work with the older people’s commissioner, disability charities and bus operators to reduce the challenges that older people face when using the bus? Thank you.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Weinidog, fel rwy’n siŵr y byddwch chi a phawb yma yn cytuno, mae parhau i symud wrth inni heneiddio yn hynod o bwysig, nid yn unig er mwyn osgoi teimlo’n ynysig ac unigrwydd, ond er mwyn gallu cynnal ffitrwydd a gweithrediad gwybyddol. Mae tocynnau bws am ddim, wrth gwrs, yn gam cadarnhaol iawn i bobl hŷn allu gwneud hyn. Fodd bynnag, Weinidog, mae astudiaethau wedi dangos bod nifer sylweddol o heriau i bobl hŷn wrth ddefnyddio’r bws, yn anad dim eu bod yn fwy tebygol o gwympo wrth fynd ar neu ddod oddi ar y bws, neu pan fydd y bws yn symud cyn iddynt ddod o hyd i sedd. Ac mae astudiaethau wedi dangos y gall hyn nid yn unig arwain at anafiadau ond hefyd at orbryder, ofn a cholli hunanhyder wrth ddefnyddio trafnidiaeth gyhoeddus. Weinidog, o ystyried bod gennym boblogaeth sy’n heneiddio ac y bydd yn debygol y bydd hyd yn oed mwy o ddibyniaeth ar fysiau yn y dyfodol, pa gamau rydych chi wedi’u cymryd i weithio gyda’r comisiynydd pobl hŷn, elusennau anableddau a gweithredwyr gwasanaethau bysiau i leihau’r heriau y mae pobl hŷn yn eu hwynebu wrth ddefnyddio'r bws? Diolch.

I thank, Dirprwy Lywydd, the Member for his question and his clear interest in what is a very important area that you're raising. For many communities in Wales, buses are the key form of public transport. I represent a constituency myself that has just one train station. For most people, access to services is through buses. So, I and the Minister for Social Justice, Jane Hutt, work very closely with all three commissioners, and there is also work in terms of the various older persons forums in terms of actually getting their lived views in terms of what we can do to build on that and improve it. And I would hope, using our partnership approach across Government at the point when we’re looking at the buses Bill, that we make sure that those voices are heard as part of that and make sure that, when we create a service fit for the future, people’s experiences in the community, of different ages, different diversities and different backgrounds, all form part of that.

Ddirprwy Lywydd, diolch i'r Aelod am ei gwestiwn a'i ddiddordeb amlwg yn y maes pwysig hwn. Bysiau yw’r math allweddol o drafnidiaeth gyhoeddus i lawer o gymunedau yng Nghymru. Rwy’n cynrychioli etholaeth fy hun a chanddi un orsaf drenau yn unig. I'r rhan fwyaf o bobl, drwy fysiau y ceir mynediad at wasanaethau. Felly, rwyf fi a’r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol, Jane Hutt, yn gweithio’n agos iawn gyda phob un o’r tri chomisiynydd, ac mae gwaith yn mynd rhagddo hefyd ar y gwahanol fforymau pobl hŷn, yn gwrando ar eu barn a'u profiadau, a'r hyn y gallwn ei wneud i adeiladu ar hynny a’i wella. A chan ddefnyddio ein dull partneriaeth ar draws y Llywodraeth pan fyddwn yn edrych ar y Bil bysiau, byddwn yn gobeithio ein bod yn sicrhau bod y lleisiau hynny'n cael eu clywed fel rhan o hynny a phan fyddwn yn creu gwasanaeth sy'n addas ar gyfer y dyfodol, ein bod yn sicrhau bod profiadau pobl amrywiol yn y gymuned, o wahanol oedrannau a chefndiroedd gwahanol, oll yn rhan o hynny.

I thank the Deputy Minister. In terms of the elderly being able to travel around, the Older People’s Commissioner for Wales has recently made a public statement highlighting how older people in Wales feel trapped and excluded because of a lack of public toilets. I’m sure you recognise, Deputy Minister, that current provision is woeful at best, and in Cardiff city centre, our capital city—a city that receives hundreds of thousands of visitors a year—there are only three available public toilets: one on the Hayes, one on St Mary Street and one on Castle Street. And these all close by 5 p.m., with the Castle Street toilet being closed completely on Sunday. Whilst each council across Wales has to provide a strategy for public toilets, it is evident that this policy is not working and is leaving a huge part of society isolated. With this in mind, Deputy Minister, what conversations have you had with the older people’s commissioner and the Minister for Finance and Local Government in order to provide an up-to-date national strategy to improve public toilet facilities across Wales? Thank you.

Diolch i’r Dirprwy Weinidog. O ran yr henoed yn gallu teithio o gwmpas, mae Comisiynydd Pobl Hŷn Cymru wedi gwneud datganiad cyhoeddus yn ddiweddar yn tynnu sylw at sut mae pobl hŷn yng Nghymru yn teimlo eu bod yn gaeth ac wedi'u hallgáu oherwydd prinder toiledau cyhoeddus. Rwy’n siŵr eich bod yn cydnabod, Ddirprwy Weinidog, fod y ddarpariaeth bresennol yn druenus ar y gorau, ac yng nghanol Caerdydd, ein prifddinas—dinas sy’n croesawu cannoedd ar filoedd o ymwelwyr y flwyddyn—dim ond tri thoiled cyhoeddus sydd ar gael: un ar yr Ais, un ar Heol Eglwys Fair ac un ar Heol y Castell. Ac mae pob un o'r rhain yn cau erbyn 5 p.m., gyda thoiled Heol y Castell ar gau yn gyfan gwbl ar ddydd Sul. Er bod yn rhaid i bob cyngor ledled Cymru ddarparu strategaeth ar gyfer toiledau cyhoeddus, mae’n amlwg nad yw’r polisi hwn yn gweithio a’i fod yn ynysu rhan enfawr o'r gymdeithas. Gyda hyn mewn golwg, Ddirprwy Weinidog, pa sgyrsiau a gawsoch chi gyda’r comisiynydd pobl hŷn a’r Gweinidog Cyllid a Llywodraeth Leol er mwyn darparu strategaeth genedlaethol gyfredol i wella cyfleusterau toiledau cyhoeddus ledled Cymru? Diolch.

I thank the Member for his considered question, once again, on an area that we know impacts on people in communities across Wales, and the need to make sure that we have those services in place. And I know that it is a challenge in many communities. Obviously, in a capital city, you have access to other facilities—it might not just be public conveniences as well, but also ensuring that there are things like changing places and such facilities too that are accessible for everyone. And it’s certainly something that I know the Minister for Social Justice picked up in her conversation with the older person’s commissioner, but it’s something that I will certainly take forward following today. And I actually have an event next week coming up, talking at the National Pensioners Convention. So, perhaps this is something that will be on the agenda as part of that, Joel James, and I’ll make sure that it’s followed up, following questions today.

Diolch i’r Aelod am ei gwestiwn ystyriol unwaith eto ar faes y gwyddom ei fod yn effeithio ar bobl mewn cymunedau ledled Cymru, a’r angen i sicrhau bod y gwasanaethau hynny ar waith gennym. A gwn ei bod yn her mewn llawer o gymunedau. Yn amlwg, mewn prifddinas, mae gennych fynediad at gyfleusterau eraill—efallai nad cyfleusterau cyhoeddus yn unig chwaith, ond sicrhau hefyd fod pethau fel lleoedd newid a chyfleusterau o'r fath hefyd yn hygyrch i bawb. Ac mae’n sicr yn rhywbeth y gwn i’r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol ei godi yn ei sgwrs â’r comisiynydd pobl hŷn, ond mae’n rhywbeth y byddaf yn sicr yn mynd i'r afael ag ef ar ôl heddiw. Ac mewn gwirionedd, mae gennyf ddigwyddiad i ddod yr wythnos nesaf, yn siarad yng Nghonfensiwn Pensiynwyr Cenedlaethol Cymru. Felly, efallai fod hyn yn rhywbeth a fydd ar yr agenda yn rhan o hynny, Joel James, ac fe wnaf yn siŵr ei fod yn cael sylw, yn dilyn y cwestiynau heddiw.

Thank you, Deputy Minister, for that positive response. Finally, as you're aware, there remains a significant number of older people in Wales who are digitally excluded, which means that they don't have the same level of access to information as others might have. Data shows that around a third of people aged 75 and over are not online, and a third of people aged over 60 do not have a smartphone. This excludes so many people from potentially living a full life. With the phasing out of analogue telephone lines and the introduction of digital phone lines, there seems to be an unique opportunity to help encourage those who are digitally excluded to embrace new technologies and increase awareness of the many options that are available to them. With this in mind, what steps are you taking to work with the telecommunications industry and relevant education providers and charities to help raise awareness amongst the older generation of the benefits of embracing digital technology? Thank you.

Diolch am eich ymateb cadarnhaol, Ddirprwy Weinidog. Yn olaf, fel y gwyddoch, mae nifer sylweddol o hyd o bobl hŷn yng Nghymru wedi'u hallgáu'n ddigidol, sy'n golygu nad oes ganddynt yr un lefel o fynediad at wybodaeth ag y gallai fod gan eraill. Dengys data nad yw oddeutu traean o bobl 75 oed a hŷn ar-lein, ac nad oes gan draean o bobl dros 60 oed ffôn clyfar. Mae hyn yn allgáu cymaint o bobl rhag y posibilrwydd o fyw bywyd llawn. Wrth i linellau ffôn analog gael eu disodli'n raddol gan linellau ffôn digidol, ymddengys bod cyfle unigryw i helpu i annog y rheini sydd wedi’u hallgáu’n ddigidol i ddefnyddio technolegau newydd a chynyddu ymwybyddiaeth o’r llu o opsiynau sydd ar gael iddynt. Gyda hyn mewn golwg, pa gamau rydych yn eu cymryd i weithio gyda’r diwydiant telathrebu ac elusennau a darparwyr addysg perthnasol i helpu i godi ymwybyddiaeth ymhlith y genhedlaeth hŷn o fanteision defnyddio technoleg ddigidol? Diolch.

13:45

In terms of digital inclusion, we have a strategy right across Government, working with those communities most likely to be excluded, so making sure that they have the support available and perhaps the training to access digital services, whether that's at home or within a public facility, like a library near where they live. But we also recognise that, as well as actually supporting people to have the confidence and the resources to access digital facilities and digital services, we must ensure that, actually, when we are doing things as a Government and working with other partners—public sector organisations, the many third sector organisations that we know support people and provide the support in communities—things aren't just done digitally as well. We are very conscious that things need to be provided in a format that is accessible to everybody, and that's where we work through our various forums and through our equality streams and action plans to ensure that that support and access is there as part of our digital inclusion strategy, but also to make sure that we don't just do things digitally and that there are other people there.

But the Member raises an important point, in that, as technology evolves, we need to evolve our approach in terms of how we make sure that nobody else is excluded, and that people take those challenges as opportunities as well. So, we're able to work with partners across local government and those service providers to ensure that people do have access to those facilities, whether it's actually making sure that reconditioned equipment is readily available as well, and that people have—. You know, not everybody has somebody to help—perhaps they're the older generation in their family—and to teach them how to use modern technology. And perhaps I could've done with that—. She'll probably kill me for calling her 'older' now, but with my mum, sometimes, we have actually recorded our own little help videos for how to re-tune the television and things like that. But it's making sure that things are there for everybody and that people have the support in place when they perhaps don't have a member of the family there to help them do that.

O ran cynhwysiant digidol, mae gennym strategaeth ar draws y Llywodraeth i weithio gyda’r cymunedau sydd fwyaf tebygol o gael eu hallgáu, felly sicrhau bod y cymorth ar gael iddynt ac efallai’r hyfforddiant i gael mynediad at wasanaethau digidol, boed hynny gartref neu mewn cyfleuster cyhoeddus, fel llyfrgell yn agos i'w cartrefi. Ond yn ogystal â chefnogi pobl i gael yr hyder a'r adnoddau i gael mynediad at gyfleusterau digidol a gwasanaethau digidol, rydym hefyd yn cydnabod bod yn rhaid inni sicrhau, pan fyddwn yn gwneud pethau fel Llywodraeth ac yn gweithio gyda phartneriaid eraill—sefydliadau'r sector cyhoeddus, y llu o sefydliadau trydydd sector y gwyddom eu bod yn cefnogi pobl ac yn darparu cymorth mewn cymunedau—nad yn ddigidol yn unig y gwneir pethau ychwaith. Rydym yn ymwybodol iawn fod angen darparu pethau mewn fformat sy’n hygyrch i bawb, a dyna ble rydym yn gweithio drwy ein hamryw fforymau a thrwy ein ffrydiau cydraddoldeb a chynlluniau gweithredu i sicrhau bod y cymorth a’r mynediad hwnnw yno fel rhan o’n strategaeth cynhwysiant digidol, ond hefyd i sicrhau nad yn ddigidol yn unig rydym yn gwneud pethau a bod pobl eraill yno.

Ond mae’r Aelod yn codi pwynt pwysig, sef, wrth i dechnoleg esblygu, fod angen inni esblygu ein hymagwedd o ran sut rydym yn sicrhau nad oes unrhyw un arall yn cael eu hallgáu, a bod pobl yn ymgymryd â'r heriau a’r cyfleoedd hynny hefyd. Felly, gallwn weithio gyda phartneriaid ar draws llywodraeth leol a'r darparwyr gwasanaethau hynny i sicrhau bod gan bobl fynediad at y cyfleusterau hynny, boed drwy sicrhau bod offer wedi'i adnewyddu ar gael yn rhwydd hefyd, a bod gan bobl—. Wyddoch chi, nid oes gan bawb rywun i'w helpu—efallai mai nhw yw'r genhedlaeth hŷn yn eu teulu—a'u haddysgu sut i ddefnyddio technoleg fodern. Ac efallai y gallwn i fod wedi gwneud â hynny—. Mae’n siŵr y bydd yn fy lladd am ei galw’n ‘hŷn’ nawr, ond gyda fy mam, weithiau, rydym wedi recordio ein fideos ein hunain i'w helpu i wybod sut i aildiwnio’r teledu a phethau felly. Ond mae hyn yn ymwneud â sicrhau bod pethau yno i bawb a bod y gefnogaeth ar waith i bobl nad oes ganddynt aelod o'r teulu yno i'w helpu.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Prynhawn da, Weinidog.

Thank you, Dirprwy Lywydd. Good afternoon, Minister.

We've seen a very worrying further rise in anti-refugee sentiment over the summer, with far right groups causing unrest and preaching racist hatred in Llanelli, fuelled by the rhetoric and actions of the UK Government and their inappropriate plans to place hundreds of asylum seekers in the Stradey Park Hotel. Refugees are also experiencing racism and humiliation when trying to access the free public transport for which they are eligible. I've received reports of people being refused travel by bus drivers, even though they've showed their biometric residence permit cards to prove eligibility, and then suffering racist verbal abuse as a result, and this sort of refusal is a common occurrence according to those who support refugees, and one that I have raised with you previously.

People believe that the explanation of the free travel scheme on the Welsh Government website is too unclear and that some bus and train services apparently think that the scheme only applies to certain nationalities. Refugees are being traumatised, and many are too intimidated to use the buses. So, Minister, what is the Government doing to tackle racist hate crime aimed at those who we should be ensuring are welcome in our nation? And will you commit to contacting all the bus and train companies that operate in Wales to make sure that they're complying with the Government's free travel scheme, that they understand the guidance, that they train their drivers to ensure that the rights of refugees are expected and also investigate any incidences of refusal causing such distress and discrimination?

Rydym wedi gweld rhagor o gynnydd sy'n peri cryn bryder mewn teimladau gwrth-ffoaduriaid dros yr haf, gyda grwpiau asgell dde eithafol yn peri aflonyddwch ac yn pregethu casineb hiliol yn Llanelli, wedi’u harfogi gan rethreg a gweithredoedd Llywodraeth y DU a’u cynlluniau annoeth i anfon cannoedd o geiswyr lloches i Westy Parc y Strade. Mae ffoaduriaid hefyd yn wynebu hiliaeth a gwaradwydd wrth geisio cael mynediad at y cludiant cyhoeddus am ddim y mae ganddynt hawl iddo. Rwyf wedi clywed adroddiadau am yrwyr bysiau yn gwrthod pobl, er eu bod wedi dangos eu cardiau preswylio biometrig i brofi eu bod yn gymwys, ac yna’n dioddef cam-drin geiriol hiliol o ganlyniad, ac mae gwrthod pobl fel hyn yn rhywbeth cyffredin yn ôl y rheini sy’n cefnogi ffoaduriaid, ac yn fater rwyf eisoes wedi’i godi gyda chi.

Mae pobl o'r farn fod yr esboniad o’r cynllun teithio am ddim ar wefan Llywodraeth Cymru yn rhy aneglur a bod rhai gwasanaethau bysiau a threnau yn credu, yn ôl pob golwg, nad yw'r cynllun ond yn berthnasol i genhedloedd penodol. Mae ffoaduriaid yn cael eu trawmateiddio, ac mae llawer ohonynt yn rhy ofnus i ddefnyddio'r bysiau. Felly, Weinidog, beth mae'r Llywodraeth yn ei wneud i fynd i'r afael â throseddau casineb hiliol sydd wedi'u hanelu at y rheini y dylem fod yn sicrhau bod croeso iddynt yn ein gwlad? Ac a wnewch chi ymrwymo i gysylltu â'r holl gwmnïau bysiau a threnau sy'n gweithredu yng Nghymru i sicrhau eu bod yn cydymffurfio â chynllun teithio am ddim y Llywodraeth, eu bod yn deall y canllawiau, eu bod yn hyfforddi eu gyrwyr i sicrhau bod hawliau ffoaduriaid yn cael eu parchu, ac ymchwilio i unrhyw achosion o wrthod pobl sy'n achosi cymaint o drallod a gwahaniaethu?

Diolch yn fawr am eich cwestiwn pwysig iawn.

Thank you very much for that important question.

It has been a summer when I have been involved, as Minister for Social Justice, in addressing these very issues. We are a nation of sanctuary—that's what we seek to be. And although we obviously don't have all the powers, we have to influence UK Government, we have to raise our concerns, but we also have to take responsibility where we have got power, resources and policies.

Can I just say also that I absolutely support and agree with the points that you've made about the rise of the far right coming here to Wales, stirring up hatred? We believe in hope not hate. We stand up to racism. We stand up to racism every year, when many of us join in a procession through Cardiff, and I'm always very proud to join the chants and shouting, which say, 'Refugees are welcome here. Refugees are welcome here'. So, we are making our representations to the Home Office, particularly about the appalling way they've been handling the situation, and us being willing, with local authorities, to support asylum seekers.

I met with all the leaders of local authorities in July, including Carmarthenshire and counties and areas where there have been real challenges, and they all want to play their part. We're committed to a dispersal strategy across the whole of Wales. I say this to Home Office Ministers: we are working with local government, we're working with the Wales Strategic Migration Partnership, so we're committed to playing a full, proportionate part in accommodating asylum seekers in Wales, in partnership.

The issue where we can, obviously, support and enable—indeed, we have a real challenge financially, of course, in terms of UK Government and our spending settlement, leaving this £900 million hole—we've been working on the welcome ticket in terms of the public transport scheme, which, of course, was extended until the end of July and then, working again with the Deputy Minister for Climate Change, in terms of how we can move that forward. Because the welcome ticket—and I met with Ukrainian refugees on Saturday in Caerphilly—makes a huge difference to integration in terms of access to work, education.

Can I just finally say that yesterday I met with—sorry, Monday, I met with the Deputy Minister for Climate Change and Transport for Wales to discuss the anti-racist Wales action plan. Because they have got to implement this. They were committed and they're working with Race Council Cymru for training for their staff, for their workforce, because we cannot tolerate racism in our public transport, from the workforce and, indeed, from passengers.

Dros yr haf, fel Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol, rwyf wedi bod yn mynd i’r afael â’r union faterion hyn. Rydym yn genedl noddfa—dyna rydym yn ceisio bod. Ac er nad oes gennym yr holl bwerau wrth gwrs, mae'n rhaid inni ddylanwadu ar Lywodraeth y DU, mae'n rhaid inni fynegi ein pryderon, ond mae'n rhaid inni hefyd gymryd cyfrifoldeb lle mae gennym bwerau, adnoddau a pholisïau.

A gaf fi ddweud hefyd fy mod yn cefnogi ac yn cytuno'n llwyr â'r pwyntiau rydych wedi'u gwneud am gynnydd yr asgell dde eithafol yn dod yma i Gymru, gan ennyn casineb? Rydym yn credu mewn gobaith, nid casineb. Rydym yn sefyll yn erbyn hiliaeth. Rydym yn sefyll yn erbyn hiliaeth bob blwyddyn, pan fydd llawer ohonom yn ymuno ar orymdaith drwy Gaerdydd, ac rwyf bob amser yn falch iawn o ymuno â'r siantiau a'r gweiddi, gan ddweud, 'Mae croeso i ffoaduriaid yma. Mae croeso i ffoaduriaid yma'. Felly, rydym yn cyflwyno ein sylwadau i'r Swyddfa Gartref, yn enwedig ynglŷn â'r ffordd warthus y maent wedi bod yn ymdrin â'r sefyllfa, a dweud ein bod yn barod, gydag awdurdodau lleol, i gefnogi ceiswyr lloches.

Cyfarfûm ag arweinwyr yr holl awdurdodau lleol ym mis Gorffennaf, gan gynnwys sir Gaerfyrddin a siroedd ac ardaloedd lle bu heriau gwirioneddol, ac mae pob un ohonynt yn awyddus i chwarae eu rhan. Rydym wedi ymrwymo i strategaeth wasgaru ar draws Cymru gyfan. Dywedaf hyn wrth Weinidogion y Swyddfa Gartref: rydym yn gweithio gyda llywodraeth leol, rydym yn gweithio gyda Phartneriaeth Ymfudo Strategol Cymru, felly rydym wedi ymrwymo i chwarae rhan lawn a chymesur yn rhoi llety i geiswyr lloches yng Nghymru, mewn partneriaeth.

Y mater y gallwn, yn amlwg, ei gefnogi a’i alluogi—yn wir, mae gennym her ariannol wirioneddol wrth gwrs, o ran Llywodraeth y DU a’n setliad gwariant, sy'n gadael twll o £900 miliwn—rydym wedi bod yn gweithio ar y tocyn croeso o ran y cynllun trafnidiaeth gyhoeddus, a gafodd ei ymestyn, wrth gwrs, tan ddiwedd mis Gorffennaf, ac yna, gan weithio eto gyda’r Dirprwy Weinidog Newid Hinsawdd, o ran sut y gallwn symud hynny yn ei flaen. Oherwydd mae'r tocyn croeso—a chyfarfûm â ffoaduriaid o Wcráin ddydd Sadwrn yng Nghaerffili—yn gwneud gwahaniaeth enfawr i integreiddio o ran mynediad at waith, addysg.

A gaf fi ddweud, yn olaf, imi gyfarfod ddoe—mae'n ddrwg gennyf, ddydd Llun, cyfarfûm â'r Dirprwy Weinidog Newid Hinsawdd a Trafnidiaeth Cymru i drafod cynllun gweithredu Cymru wrth-hiliol. Oherwydd mae'n rhaid iddynt roi hyn ar waith. Roeddent yn ymroddedig ac maent yn gweithio gyda Race Council Cymru ar hyfforddiant ar gyfer eu staff, ar gyfer eu gweithlu, gan na allwn oddef hiliaeth ar ein trafnidiaeth gyhoeddus, gan y gweithlu, nac yn wir, gan deithwyr.

13:50

Diolch, Weinidog. Mae adroddiad newydd Sefydliad Bevan a gyhoeddwyd rhai wythnosau yn ôl yn dangos bod nifer y bobl sy'n ei chael hi'n anodd cael dau ben llinyn ynghyd yn dal i fod yn hynod o uchel: 15 y cant yn ei chael hi'n anodd i brynu hanfodion bywyd bob dydd, 26 y cant yn bwyta llai neu'n hepgor prydiau, a 29 y cant wedi gorfod benthyg mwy o arian. Mae'n amlwg o'r adroddiad bod yr argyfwng economaidd hefyd yn taro rhai grwpiau yn arbennig o galed: pobl ar fudd-daliadau, pobl sy'n rhentu cartrefi, pobl anabl a theuluoedd gyda phlant dan 18. Wrth gwrs, mae'r effaith groesdoriadol yna yn creu darlun hyd yn oed yn fwy tywyll.

Mae'r adroddiad yn ei gwneud hi'n glir bod angen cefnogaeth wedi ei thargedu ar y bobl yma, ac er bod y gronfa gymorth ddewisol ar gael, mae'r adroddiad yn dweud dyw hi ddim yn ddigonol i gefnogi aelwydydd y gaeaf hwn o gymharu â'r llynedd pan oedd mwy o gymorth ar gael. Gyda chasgliadau'r adroddiad yn tynnu sylw at ddiffyg cynnydd o ran lleihau effaith yr argyfwng costau byw, beth yw cynlluniau Llywodraeth Cymru ar gyfer helpu pobl â'r argyfwng y gaeaf hwn, yn enwedig y grwpiau hynny y nodwyd y bydd yn cael eu heffeithio fwyaf, er mwyn sicrhau bydd pobl yn medru rhoi bwyd ar y ford a chadw'n dwym y gaeaf yma?

Thank you, Minister. A new report by the Bevan Foundation published some weeks ago shows that many people are finding it difficult to make ends meet, and that number remains very high: 15 per cent are having difficulty in buying the essentials of daily life, 26 per cent are eating less or are skipping meals, and 29 per cent have had to borrow money. It's clear from the report that the economic crisis is hitting some groups particularly hard: those on benefits, those renting homes, disabled people and families with children under 18. Of course, the intersectional impact is creating an even bleaker picture.

The report makes it clear that we need targeted support for these people, and although the discretionary support fund is available, the report says that it isn't enough to support homes this winter as compared to last winter when there was more support available. With the conclusions of the report highlighting a lack of progress in terms of reducing the impact of the cost-of living crisis, what are the Welsh Government's plans for helping people with the crisis this winter, particularly those groups noted that will be most affected, in order to ensure that people will be able to put food on the table and keep warm this winter?

Thank you for that also very important question. I'm very aware of the snapshot of poverty report for summer 2023. Just, of course, to record that during this financial year and the last we provided targeted support worth more than £3.3 billion to help mitigate the cost-of-living crisis. But that was because we did have the money in the 2022-23 budget, and as I've just said now, it's £900 million lower in real terms than expected at the time of the 2021 spending review. So, there are very difficult decisions, but can I say that the whole Cabinet is recognising that tackling poverty and inequality is a priority in our decision making?

For me, one of the most important lifelines is the discretionary assistance fund, and I think the discretionary assistance fund in itself is proving to reach out and to provide that access to people who most need it, and I would say that that includes people who are particularly needing those emergency payments. You know we reformed the discretionary assistance fund—we've enabled it to be increased by inflation by 11 per cent for those payments—but also, importantly, in the much more longer term, we're working through our co-operation agreement on work in progress about how we administer welfare in Wales, and the important meeting we held with the Bevan Foundation and Policy in Practice to take that work forward.

Diolch am y cwestiwn pwysig hwnnw hefyd. Rwy'n ymwybodol iawn o'r adroddiad cipolwg ar dlodi ar gyfer haf 2023. Dylid nodi, wrth gwrs, ein bod wedi darparu gwerth mwy na £3.3 biliwn o gymorth wedi'i dargedu yn ystod y flwyddyn ariannol hon a'r ddiwethaf i helpu i liniaru'r argyfwng costau byw. Ond roedd hynny oherwydd bod gennym arian yng nghyllideb 2022-23, ac fel rwyf newydd ei ddweud, mae £900 miliwn yn is mewn termau real na'r hyn roeddem yn ei ddisgwyl adeg adolygiad o wariant 2021. Felly, mae penderfyniadau anodd iawn i'w gwneud, ond a gaf fi ddweud bod y Cabinet cyfan yn cydnabod bod trechu tlodi ac anghydraddoldeb yn flaenoriaeth yn ein penderfyniadau?

I mi, un o’r pethau pwysicaf yw’r gronfa cymorth dewisol, a chredaf fod y gronfa cymorth dewisol ynddi’i hun yn estyn allan ac yn darparu mynediad i’r bobl sydd ei angen fwyaf, a byddwn yn dweud bod hynny’n cynnwys pobl sydd angen y taliadau brys hynny'n arbennig. Fe wyddoch inni ddiwygio’r gronfa cymorth dewisol—rydym wedi gallu ei chynyddu 11 y cant yn unol â chwyddiant ar gyfer y taliadau hynny—ond hefyd, yn bwysig, yn llawer mwy hirdymor, rydym yn gweithio drwy ein cytundeb cydweithio ar waith sydd ar y gweill ynghylch sut rydym yn gweinyddu lles yng Nghymru, a’r cyfarfod pwysig a gynhaliwyd gennym gyda Sefydliad Bevan a Policy in Practice i fwrw ymlaen â’r gwaith hwnnw.

Tlodi Tanwydd
Fuel Poverty

3. Beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i liniaru tlodi tanwydd? OQ59888

3. What is the Welsh Government doing to alleviate fuel poverty? OQ59888

13:55

Diolch yn fawr, Joyce Watson. The Welsh Government’s support package includes the Warm Homes programme, which improves home energy efficiency for the long term, but we also provide short-term relief through our discretionary assistance fund and our support via the Fuel Bank Foundation partners to provide vouchers to those experiencing fuel crisis.

Diolch yn fawr, Joyce Watson. Mae pecyn cymorth Llywodraeth Cymru yn cynnwys rhaglen Cartrefi Clyd, sy’n gwella effeithlonrwydd ynni cartref yn y tymor hir, ond rydym hefyd yn darparu rhyddhad tymor byr drwy ein cronfa cymorth dewisol a’n cymorth drwy bartneriaid y Sefydliad Banc Tanwydd i ddarparu talebau i’r rheini sy’n profi argyfwng tanwydd.

I thank you for that answer, Minister. Energy bills have doubled in the past three years and the research from Warm Winter Campaign shows how the cost-of-energy crisis is affecting households, with 13 million adults in the UK now falling behind on bills or finding their repayments a heavy burden, with household debt up 66 per cent since 2017 and more than 9 million adults living in cold, damp homes last winter, and cases of hypothermia having surged by 36 per cent. We all know it’s a crisis made in Downing Street, but the Welsh Government does what it can to alleviate the burden, and you’ve named some of those just now.

So, Minister, ahead of the introduction of the new price cap in October, which will see energy bills similar to those energy bills last year, but people having less ability to pay because the Tories crashed the economy, can you outline how Welsh Government support will be targeted this winter?

Diolch am eich ateb, Weinidog. Mae biliau ynni wedi dyblu yn y tair blynedd diwethaf, ac mae ymchwil gan y Warm Winter Campaign yn dangos sut mae’r argyfwng costau ynni yn effeithio ar aelwydydd, gyda 13 miliwn o oedolion yn y DU bellach ar ei hôl hi gyda'u biliau neu’n ystyried eu had-daliadau yn faich trwm, gyda dyled cartrefi wedi cynyddu 66 y cant ers 2017 a mwy na 9 miliwn o oedolion yn byw mewn cartrefi oer, llaith y gaeaf diwethaf, a chydag achosion o hypothermia wedi cynyddu 36 y cant. Gŵyr pob un ohonom ei fod yn argyfwng a wnaed yn Stryd Downing, ond mae Llywodraeth Cymru yn gwneud popeth yn ei gallu i leddfu’r baich, ac rydych newydd nodi rhai o’r camau hynny.

Felly, Weinidog, cyn cyflwyno’r cap prisiau newydd ym mis Hydref, a fydd yn golygu biliau ynni tebyg i’r biliau ynni y llynedd, ond gyda phobl yn llai abl i dalu gan fod y Torïaid wedi chwalu’r economi, a wnewch chi amlinellu sut y bydd cymorth gan Lywodraeth Cymru yn cael ei dargedu y gaeaf hwn?

Diolch yn fawr, Joyce Watson—a really important question following on from the questions from Sioned Williams prior to this. It is a crisis made in Downing Street. We’ve allocated significant funding; I won’t go over the figures again. Our evaluation of the support that we give shows that around 75 per cent of households were expected to be supported in some way, but nearly twice as much actually does go to the households at the bottom half of the income distribution compared with the top half. But of course, that significant funding is no longer with us.

I would like to just give some figures in terms of access to the discretionary assistance fund, particularly for rural areas, and I know all Members will be interested in this. Since April of this year, we’ve actually paid out £179,000 in emergency assistance payments. This is payment for the basics of life: food, fuel, the basics of life, through those independent emergency payments, and it is important to recognise also off-grid fuel payments—the latest statistics show off-grid awards, with 672 made between 1 May and 31 July, totalling £135,000.FootnoteLink We have actually got geographical and socioeconomic data relating to DAF, and we’re going to get more figures on that shortly, which I will publish. But what we can do is make DAF work. But I would also say the Warm Homes programme is critically important, and I continue to call on the UK Government to help those hit hardest by the crisis and I hope we can all share this call across this Chamber for the UK Government to move forward on the social tariff. They did agree—Grant Shapps said he would look at the social tariff. It’s been dropped as far as we can see. I’m writing to the new Secretary of State. Can we join forces in the Senedd to say we would like them to look at and to introduce a social tariff, because that would offer permanent support for low income households.

Diolch yn fawr, Joyce Watson—cwestiwn pwysig iawn, yn dilyn y cwestiynau blaenorol gan Sioned Williams. Mae'n argyfwng a wnaed yn Stryd Downing. Rydym wedi dyrannu cyllid sylweddol; nid wyf am ailadrodd y ffigurau eto. Mae ein gwerthusiad o’r cymorth a roddwn yn dangos bod disgwyl i oddeutu 75 y cant o aelwydydd gael cymorth mewn rhyw ffordd, ond mae bron i ddwywaith cymaint yn mynd i’r aelwydydd yn hanner gwaelod y dosbarthiad incwm o gymharu â’r hanner uchaf. Ond wrth gwrs, nid yw’r cyllid sylweddol hwnnw gennym bellach.

Hoffwn nodi rhai ffigurau o ran mynediad at y gronfa cymorth dewisol, yn enwedig ar gyfer ardaloedd gwledig, a gwn y bydd gan bob Aelod ddiddordeb yn hyn. Ers mis Ebrill eleni, rydym wedi talu £179,000 mewn taliadau cymorth mewn argyfwng. Mae'r rhain yn daliadau am hanfodion bywyd: bwyd, tanwydd, hanfodion bywyd, drwy’r taliadau cymorth mewn argyfwng annibynnol hynny, ac mae’n bwysig cydnabod taliadau tanwydd oddi ar y grid hefyd—mae’r ystadegau diweddaraf yn dangos bod cyfanswm y dyfarniadau tanwydd oddi ar y grid, gyda 672 wedi’u gwneud rhwng 1 Mai a 31 Gorffennaf, yn £135,000.FootnoteLink Mae gennym ddata daearyddol ac economaidd-gymdeithasol sy'n ymwneud â'r gronfa cymorth dewisol, a byddwn yn cael mwy o ffigurau ar hynny cyn bo hir y byddaf yn eu cyhoeddi. Ond yr hyn y gallwn ei wneud yw gwneud i'r gronfa cymorth dewisol weithio. Ond hoffwn ddweud hefyd fod rhaglen Cartrefi Clyd yn hollbwysig, ac rwy’n parhau i alw ar Lywodraeth y DU i helpu’r rheini sy’n cael eu taro galetaf gan yr argyfwng, ac rwy'n gobeithio y gall pob un ohonom rannu’r alwad hon ar draws y Siambr i Lywodraeth y DU symud ymlaen gyda'r tariff cymdeithasol. Fe wnaethant gytuno—dywedodd Grant Shapps y byddai'n edrych ar y tariff cymdeithasol. Mae hynny wedi'i anghofio, yn ôl pob golwg. Rwy'n ysgrifennu at yr Ysgrifennydd Gwladol newydd. A gawn ni ymuno â’n gilydd yn y Senedd i ddweud yr hoffem pe baent yn ystyried ac yn cyflwyno tariff cymdeithasol, gan y byddai hynny’n cynnig cymorth parhaol i aelwydydd incwm isel.

Unless we recognise that the energy price crisis was made in the Kremlin, we’ll never be able to tackle this responsibly. But during the most recent meeting of the cross-party group on fuel poverty and energy efficiency, I asked the climate change Minister how likely it was that the Welsh Government’s new Warm Homes programme, including the successor scheme to the Nest fuel poverty scheme, will be up and running before this winter. The Minister replied it was very difficult to say and it would depend on the outcome of the procurement, who the contractors are, and how much tooling up they’d got to do. As we’re now nearing the winter months, National Energy Action Cymru have called for the Welsh Government to ensure their new demand-led scheme to replace Nest is operational as soon as possible and state that in future years, it’ll be vital the scheme receives as much funding as possible. Could this Minister therefore provide an update on when the Welsh Government now intends to launch its new Warm Homes programme, including the successor to Nest?

Oni bai ein bod yn cydnabod bod yr argyfwng prisiau ynni wedi’i greu yn y Kremlin, ni fyddwn byth yn gallu mynd i’r afael â hyn yn gyfrifol. Ond yn ystod cyfarfod diweddaraf y grŵp trawsbleidiol ar dlodi tanwydd ac effeithlonrwydd ynni, gofynnais i’r Gweinidog newid hinsawdd pa mor debygol oedd hi y byddai rhaglen Cartrefi Clyd newydd Llywodraeth Cymru, gan gynnwys y cynllun olynol i gynllun tlodi tanwydd Nyth, yn weithredol cyn y gaeaf hwn. Atebodd y Gweinidog ei bod yn anodd iawn dweud ac y byddai’n dibynnu ar ganlyniad y caffael, pwy yw’r contractwyr, a faint o waith paratoi y byddai’n rhaid iddynt ei wneud. A ninnau’n agosáu at fisoedd y gaeaf, mae National Energy Action Cymru wedi galw ar Lywodraeth Cymru i sicrhau bod eu cynllun seiliedig ar alw newydd i gymryd lle Nyth yn weithredol cyn gynted â phosibl ac wedi datgan y bydd yn hanfodol, yn y blynyddoedd i ddod, fod y cynllun yn derbyn cymaint o arian â phosibl. A wnaiff y Gweinidog hwn felly roi’r wybodaeth ddiweddaraf ynglŷn â phryd y mae Llywodraeth Cymru bellach yn bwriadu lansio ei rhaglen Cartrefi Clyd newydd, gan gynnwys y rhaglen olynol i Nyth?

14:00

Thank you, Mark Isherwood, chair of the cross-party group, of course. The invitation to tender for our new Warm Homes programme demand-led scheme has recently been issued. We're on track to move to contract award and begin mobilisation this year. We'll continue to provide free advice on energy-saving measures to those who need it, and signpost households. But can I just say again—and you know this across this Chamber—that the next iteration of the Warm Homes programme will focus on the worst first, meaning that eligible families living in the least energy efficient homes will receive support to improve the fabric of their homes and improvements to their heating systems. 

Diolch i chi, Mark Isherwood, cadeirydd y grŵp trawsbleidiol, wrth gwrs. Mae'r gwahoddiad i dendro ar gyfer ein cynllun Cartrefi Clyd newydd, sy'n seiliedig ar alw, wedi cael ei gyhoeddi'n ddiweddar. Rydym ar y trywydd cywir i ddyfarnu contract a dechrau ar y gwaith eleni. Byddwn yn parhau i ddarparu cyngor am ddim ar fesurau arbed ynni i'r rhai sydd ei angen ac yn cyfeirio aelwydydd. Ond a gaf fi ddweud eto—ac rydych yn gwybod hyn ar draws y Siambr—bydd iteriad nesaf y rhaglen Cartrefi Clyd yn canolbwyntio ar y gwaethaf yn gyntaf, sy'n golygu y bydd teuluoedd cymwys sy'n byw yn y cartrefi lleiaf effeithlon o ran ynni yn cael cymorth i wella ffabrig eu cartrefi a gwelliannau i'w systemau gwresogi. 

Unigrwydd ac Unigedd
Loneliness and Isolation

4. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'i chael gyda Chomisiynydd Pobl Hŷn Cymru ynghylch lleihau unigrwydd ac unigedd ymhlith pobl hŷn? OQ59860

4. What discussions has the Minister had with the Older People's Commissioner for Wales about reducing loneliness and isolation amongst older people? OQ59860

Thank you for your question, Natasha Asghar. I regularly meet with the older people's commissioner to discuss equality issues. However, the issues of loneliness and social isolation are the responsibility of the Deputy Minister for Social Services. So, I will ask her to write to you in response to your question as well.FootnoteLink

Diolch am eich cwestiwn, Natasha Asghar. Rwy'n cyfarfod yn rheolaidd â'r comisiynydd pobl hŷn i drafod materion cydraddoldeb. Fodd bynnag, y Dirprwy Weinidog Gwasanaethau Cymdeithasol sy'n gyfrifol am unigrwydd ac ynysigrwydd cymdeithasol. Felly, fe ofynnaf iddi ysgrifennu atoch mewn ymateb i'ch cwestiwn hefyd.FootnoteLink

Thank you so much for your answer, Minister. As I'm sure you're aware, Wales is facing drastic cuts to bus services as a result of this Government's decision to withdraw vital funding for the sector. We've already seen major cuts in operations here in Cardiff and it's estimated that almost 10 per cent of bus routes have been axed over the summer. Age Cymru has warned that loneliness and isolation could increase amongst older people as a result of the reduction in bus services. Buses, I'm sure you can agree, are a lifeline for many elderly people, who use them to get to vital appointments, go and see friends and family, and simply to just get out and about. I'm sure, Minister, just like me, you were deeply concerned to hear this stark warning. The last thing we want to see is an increase in loneliness and isolation here in Wales. We need to see this Government protect our bus services, just like your Senedd 2021 manifesto promised, not slash them and leave our elderly people behind. Minister, in light of your talks with the Older People's Commissioner for Wales, have you raised concerns with the Deputy Minister for Climate Change about the terrible impact of the cuts in bus services, which have happened on his watch, and the impact it will have on our elderly population? And if not, will you commit to doing just that, as this is an incredibly serious situation? Thank you.

Diolch yn fawr iawn am eich ateb, Weinidog. Fel y gwyddoch, mae Cymru yn wynebu toriadau llym i wasanaethau bysiau o ganlyniad i benderfyniad y Llywodraeth hon i ddiddymu cyllid hanfodol i'r sector. Rydym eisoes wedi gweld toriadau mawr mewn gweithrediadau yma yng Nghaerdydd ac amcangyfrifir bod bron i 10 y cant o lwybrau bysiau wedi'u torri dros yr haf. Mae Age Cymru wedi rhybuddio y gallai unigrwydd ac ynysigrwydd gynyddu ymhlith pobl hŷn o ganlyniad i'r gostyngiad mewn gwasanaethau bysiau. Rwy'n siŵr y byddwch yn cytuno fod bysiau yn achubiaeth i lawer o bobl oedrannus sy'n eu defnyddio i gyrraedd apwyntiadau hanfodol, i fynd i weld ffrindiau a theulu, ac yn syml i deithio o gwmpas. Rwy'n siŵr, Weinidog, yn union fel fi, eich bod yn bryderus iawn o glywed y rhybudd llwm hwn. Y peth olaf rydym eisiau ei weld yw cynnydd mewn unigrwydd ac ynysigrwydd yma yng Nghymru. Mae angen inni weld y Llywodraeth hon yn diogelu ein gwasanaethau bysiau, yn union fel y gwnaeth eich maniffesto Senedd 2021 ei addo, yn hytrach na'u torri a gadael ein pobl oedrannus ar ôl. Weinidog, yng ngoleuni eich trafodaethau gyda Chomisiynydd Pobl Hŷn Cymru, a ydych wedi codi pryderon gyda'r Dirprwy Weinidog Newid Hinsawdd am effaith ofnadwy y toriadau mewn gwasanaethau bysiau, sydd wedi digwydd o dan ei oruchwyliaeth ef, a'r effaith y bydd yn ei gael ar ein poblogaeth oedrannus? Ac os na, a wnewch chi ymrwymo i wneud hynny, oherwydd mae hon yn sefyllfa hynod ddifrifol? Diolch.

There's no doubt that access in terms of travel for older people is critically important, and for many people it is the bus service that they look to. And, indeed, also we have a very effective community transport system and service across Wales as well. With your support for buses, I would hope that we could see that the Welsh Conservatives will fully support the legislation when it comes forward from the Deputy Minister—fully support the fact that we need to have regulation of our bus services, which we lost. I recall, knowing how long ago this was, in the 1980s, one of Thatcher's—. Deregulating buses, we've never recovered from it. But can I also hope that you will, as well as supporting our bus service Bill, actually join with us as well in making our representation to the UK Government? We cannot repeat and support the schemes that we supported with our bus services support when our budget is £900 million less in real terms this financial year as a result of the UK Government settlement. So, you can't call on us to do these things without backing our legislation and backing our funding calls. 

Nid oes amheuaeth fod mynediad pobl hŷn at drafnidiaeth yn hanfodol bwysig, ac i lawer o bobl, y gwasanaeth bysiau y maent yn ei ddefnyddio. Ac yn wir, mae gennym system a gwasanaeth trafnidiaeth gymunedol effeithiol iawn ledled Cymru hefyd. Gyda'ch cefnogaeth i'r gwasanaeth bysiau, byddwn yn gobeithio gweld y Ceidwadwyr Cymreig yn llwyr gefnogi'r ddeddfwriaeth pan gaiff ei chyflwyno gan y Dirprwy Weinidog—yn llwyr gefnogi'r ffaith bod angen inni reoleiddio ein gwasanaethau bysiau, rhywbeth y gwnaethom ei golli. Rwy'n cofio, gan wybod pa mor bell yn ôl oedd hyn, yn yr 1980au, un o bolisïau Thatcher—. Dadreoleiddio bysiau, nid ydym erioed wedi dod dros hynny. Ond a gaf fi hefyd obeithio y byddwch, yn ogystal â chefnogi ein Bil gwasanaethau bysiau, yn ymuno â ni i wneud ein sylwadau i Lywodraeth y DU? Ni allwn ailadrodd a chefnogi'r cynlluniau a gefnogwyd gennym gyda'n cymorth gwasanaethau bysiau pan fo'n cyllideb £900 miliwn yn llai mewn termau real y flwyddyn ariannol hon o ganlyniad i setliad Llywodraeth y DU. Felly, ni allwch alw arnom i wneud y pethau hyn heb gefnogi ein deddfwriaeth a chefnogi ein galwadau ariannol. 

Before I call the next speaker, can I ask the Government's backbenches to make sure I can hear the Minister, please? Similarly, the opposition in this sense as well. Vikki Howells.

Cyn i mi alw ar y siaradwr nesaf, a gaf fi ofyn i feinciau cefn y Llywodraeth sicrhau fy mod yn gallu clywed y Gweinidog, os gwelwch yn dda? Yn yr un modd, gofynnaf i'r gwrthbleidiau wneud yr un peth. Vikki Howells.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Minister, I was delighted to visit Bryncynon Strategy over the summer recess, which is a long-established local charity serving the communities of the lower Cynon valley. One of the many brilliant schemes that they run is a befriending project to tackle loneliness and isolation amongst older residents. This project is funded by the Coalfields Regeneration Trust's coalfields community grant scheme, which is itself funded by Welsh Government. Minister, there are so many schemes in our communities tackling loneliness and isolation that are either directly or indirectly funded by Welsh Government, so I'd like to thank you for your commitment to invest in this area. Will you also join with me in thanking the staff and volunteers at the Bryncynon Strategy for all the work they are doing through their befriending project within the lower Cynon valley?

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Weinidog, roeddwn yn falch iawn o ymweld â Strategaeth Bryncynon dros doriad yr haf, sef elusen leol hirsefydlog sy'n gwasanaethu cymunedau cwm Cynon isaf. Un o'r nifer o gynlluniau gwych y maent yn eu gweithredu yw prosiect cyfeillio i fynd i'r afael ag unigrwydd ac ynysigrwydd ymhlith trigolion hŷn. Mae'r prosiect hwn yn cael ei ariannu gan gynllun grant cymunedol meysydd glo Ymddiriedolaeth Adfywio'r Meysydd Glo, sy'n cael ei ariannu gan Lywodraeth Cymru. Weinidog, mae cymaint o gynlluniau yn ein cymunedau sy'n mynd i'r afael ag unigrwydd ac ynysigrwydd naill ai'n cael eu hariannu'n uniongyrchol neu'n anuniongyrchol gan Lywodraeth Cymru, felly hoffwn ddiolch i chi am eich ymrwymiad i fuddsoddi yn y maes hwn. A wnewch chi hefyd ymuno â mi i ddiolch i'r staff a'r gwirfoddolwyr yn Strategaeth Bryncynon am yr holl waith y maent yn ei wneud drwy eu prosiect cyfeillio yng nghwm Cynon isaf?

Thank you very much. Diolch yn fawr, Vikki Howells, because I was very pleased to visit the Cynon valley and to see the good work of the coalfields grant scheme and to recognise that that was also funded by the Welsh Government. This goes back to what we are doing with the powers and resources, however limited they are, and we are supporting those on the front line. It's those community-based organisations that actually support people, older people, and they offer vital services to tackle loneliness and isolation. And I think specifically in the Cynon valley, you've got the wider range of entertainment afternoons for older people, hot meals again. Post COVID, we're still doing—. Volunteers are doing that work, but it has to have some underpinning of public funding, and I'm glad that Welsh Government is playing its part.

Diolch yn fawr iawn. Diolch yn fawr, Vikki Howells, oherwydd roeddwn yn falch iawn o ymweld â chwm Cynon a gweld gwaith da cynllun grant y meysydd glo, a chydnabod bod hwnnw hefyd yn cael ei ariannu gan Lywodraeth Cymru. Mae hyn yn mynd yn ôl i'r hyn rydym yn ei wneud gyda'r pwerau a'r adnoddau, ni waeth pa mor gyfyngedig ydynt, ac rydym yn cefnogi'r rhai ar y rheng flaen. Mewn gwirionedd, y sefydliadau cymunedol hynny sy'n cefnogi pobl, pobl hŷn, ac maent yn cynnig gwasanaethau hanfodol i fynd i'r afael ag unigrwydd ac ynysigrwydd. Ac rwy'n credu'n benodol yng nghwm Cynon, mae gennych yr ystod ehangach o brynhawniau adloniant i bobl hŷn, prydau poeth eto. Ar ôl COVID, rydym yn dal i wneud—. Mae gwirfoddolwyr yn gwneud y gwaith hwnnw, ond mae'n rhaid cael rhywfaint o arian cyhoeddus yn sail iddo, ac rwy'n falch fod Llywodraeth Cymru yn chwarae ei rhan.

14:05
Banciau Bwyd
Foodbanks

5. Pa gefnogaeth sydd yn cael ei ddarparu i fanciau bwyd yng Nghanol De Cymru i sicrhau eu bod yn parhau i fedru ateb y galw? OQ59864

5. What support is provided to foodbanks in South Wales Central to ensure that they continue to be able to meet people's needs? OQ59864

Diolch yn fawr am eich cwestiwn. Rydyn ni wedi cefnogi'r gwaith o ddatblygu partneriaethau bwyd traws sector ledled Cymru, gan ei gwneud yn bosibl cydlynu gweithgarwch yn ymwneud â bwyd ar lawr gwlad i helpu i fynd i'r afael ag achosion gwaelodol tlodi bwyd. Bydd hyn yn cefnogi mentrau lleol fel banciau bwyd, ac yn sicrhau bod adnoddau yn targedu'r anghenion mwyaf.

Thank you very much for that question. We have supported the development of cross-sector food partnerships across Wales, enabling the co-ordination of on-the-ground food-related activity to help to tackle the root causes of food poverty. This will support local initiatives such as foodbanks and will ensure that resources are targeted at areas of greatest need.

Diolch yn fawr iawn, Weinidog. Yn anffodus, fel y gwyddom, mae effaith yr argyfwng costau byw yn dal i bwyso'n drwm ar deuluoedd ledled Cymru. Dengys arolwg diweddar gan Gyngor ar Bopeth bod 43 y cant o bobl yn bryderus iawn neu'n poeni rywfaint am eu gallu i siopa bwyd dros y chwe mis nesaf, ac yn ôl y Sefydliad Bevan mae chwarter o bobl yng Nghymru un ai yn peidio â bwyta rhai prydau neu'n bwyta prydau llawer llai.

Dros yr haf hwn, gwelodd banciau bwyd yn fy rhanbarth gynnydd yn y niferoedd roeddent yn eu cefnogi, yn arbennig felly cynnydd yn nifer y blant oedd angen bwyd. Sut ydych chi felly yn gweithio gyda banciau bwyd i gasglu'r data hwn ac i ddeall pam mae yna gynnydd—oes yna rai polisïau megis y diwedd o ran y cynllun bwyd dros y gwyliau haf ac ati—er mwyn sicrhau bod ganddyn nhw ddigon o fwyd i ateb y galw, ond hefyd ein bod ni'n sicrhau bod pobl yn gwybod sut mae cael gafael ar fwyd? Oherwydd un o'r pethau roedd banciau bwyd lleol yn rhannu efo fi oedd bod nifer yn dweud, 'Doedden ni ddim yn gwybod bod hyn ar gael' neu, 'Doedden ni ddim yn gwybod sut oedd cael mynediad atoch chi.' Felly, er bod y gwaith yma'n digwydd mae'n amlwg dyw'r neges ddim allan yn y fanna, ac mae yna bobl yn llwgu ledled Cymru.

Thank you very much, Minister. Unfortunately, as we know, the impact of the cost-of-living crisis is still weighing heavily on families across Wales. A recent survey by Citizens Advice shows that 43 per cent of people are very concerned or somewhat concerned about being able to shop for food over the next six months, and according to the Bevan Foundation a quarter of people in Wales are either skipping certain meals or are eating much smaller meals.

Over this summer, a number of the foodbanks in my region saw an increase in the numbers that they were supporting, and particularly an increase in the number of children who needed food. How do you therefore work with foodbanks to gather data and also to understand why there's an increase—are there policies such as the end of the summer food scheme, for example—in order to ensure that they have enough food to meet demand, but to also ensure that people know how to obtain food? Because one of the things that local foodbanks shared with me was that a number of people said, 'I didn't know this was available' or, 'I didn't know how to gain access to it.' So, even though this work is happening, it's obvious that the message isn't out there, and people are starving across Wales.

Diolch yn fawr. You're absolutely right. I spent the summer visiting, meeting groups, going to communities. I went to Rhymney valley foodbank in July, and Baobab Bach in Bridgend with Luke Fletcher and Huw Irranca-Davies, earlier on this year. We did have a food poverty round-table last year to make sure we have all stakeholders, all partners, working together. You'll be aware of Food Sense Wales. I've met with them to look at how food partnerships are progressing. This is joint working between the food partnerships, local authorities, partners such as Public Health Wales, local health boards and we have to—. Because so much good community work is going on.

But I think, crucially, as well, it's working with the Minister for rural affairs, the Trefnydd, on the community food strategy. But foodbanks, of course, do some much more. They are absolutely vital to the community. They provide financial and welfare signposting and advice, cost-of-living advice. But can I just say also that there's been a real pressure on, actually, access to food? You'll have heard that from your food banks, because FareShare—. They redistributed nearly 1,500 tonnes of good food surplus last year, but they've had a short-term issue in supply over the last four or five months. So, I'm continuing to work with all of those who are working in this field.

And can I say I also in the summer was very pleased to visit and see how well some of the holiday enrichment schemes were providing food as well as fun in our schools across Wales?

Diolch yn fawr. Rydych yn hollol gywir. Treuliais yr haf yn ymweld â chymunedau ac yn cyfarfod â grwpiau. Euthum i fanc bwyd Cwm Rhymni ym mis Gorffennaf, a Baobab Bach ym Mhen-y-bont ar Ogwr gyda Luke Fletcher a Huw Irranca-Davies yn gynharach eleni. Cawsom gyfarfod bord gron ar dlodi bwyd y llynedd i sicrhau bod yr holl randdeiliaid, pob partner, yn gweithio gyda'i gilydd. Fe fyddwch yn ymwybodol o Synnwyr Bwyd Cymru. Rwyf wedi cyfarfod â nhw i edrych ar sut mae partneriaethau bwyd yn datblygu. Gwaith ar y cyd rhwng y partneriaethau bwyd yw hwn, awdurdodau lleol, partneriaid fel Iechyd Cyhoeddus Cymru a byrddau iechyd lleol ac mae'n rhaid i ni—. Oherwydd mae cymaint o waith cymunedol da yn mynd rhagddo.

Ond rwy'n credu, yn hollbwysig hefyd, ei fod yn golygu gweithio gyda'r Gweinidog materion gwledig, y Trefnydd, ar y strategaeth bwyd cymunedol. Ond mae banciau bwyd, wrth gwrs, yn gwneud llawer mwy. Maent yn gwbl hanfodol i'r gymuned. Maent yn darparu cyngor ariannol a chyfeirio at les. Ond a gaf fi ddweud hefyd fod pwysau gwirioneddol wedi bod ar fynediad at fwyd? Fe fyddwch wedi clywed gan eich banciau bwyd, oherwydd mae FareShare—. Fe wnaethant ailddosbarthu bron i 1,500 tunnell o fwyd dros ben da y llynedd, ond maent wedi cael problem yn y tymor byr gyda'r cyflenwad dros y pedwar neu bum mis diwethaf. Felly, rwy'n parhau i weithio gyda phawb sy'n gweithio yn y maes hwn.

Ac a gaf fi ddweud hefyd fy mod yn falch iawn o fod wedi ymweld ag ysgolion a gweld pa mor dda roedd rhai o'r cynlluniau gwella gwyliau'r haf yn darparu bwyd yn ogystal â hwyl ledled Cymru?

Costau Byw
The Cost of Living

6. Pa gamau mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i ddelio efo’r premiwm costau byw sy’n wynebu trigolion mewn cymunedau gwledig yn Arfon, fel sydd wedi ei amlygu mewn adroddiad diweddar gan Sefydliad Bevan? OQ59879

6. What action is the Welsh Government taking to deal with the cost-of-living premium facing residents in rural communities in Arfon, as highlighted in a recent report by the Bevan Foundation? OQ59879

Diolch yn fawr am eich cwestiwn. Rwy'n croesawu'r adroddiad ac yn cytuno ein bod am barhau i dargedu’r cymorth y gallwn ei ddarparu i'r rhai sydd ei angen fwyaf, gan wneud popeth o fewn ein gallu i gefnogi pobl drwy'r argyfwng costau byw. Byddwn hefyd yn parhau i bwyso ar Llywodraeth y Deyrnas Unedig i gynyddu y cymorth i aelwydydd yn ystod y cyfnod hwn.

Thank you very much for your question. I welcome the report and agree that we will continue to target the support that we can provide to those who need it the most, doing all that we can to support people through the cost-of-living crisis. We will also continue to press the UK Government to increase its support for households at this time.

14:10

Mae yr adroddiad gan y Sefydliad Bevan, a gomisiynwyd gan yr Aelod Seneddol Hywel Williams, Plaid Cymru Arfon, mae o'n cyfeirio at y ffaith bod yna bremiwm costau byw yn bodoli i bobl mewn cymunedau gwledig yn Arfon. Hynny ydy bod y sefyllfa sydd yn anodd iawn i lawer beth bynnag yn cael ei gwneud hyd yn oed yn waeth yn sgil nifer o ffactorau sy'n gysylltiedig â chymunedau gwledig eu natur. Mae'r ffactorau yma'n cynnwys isadeiledd trafnidiaeth gyhoeddus gwael, costau trafnidiaeth uchel, costau tai uchel, costau ynni uchel oherwydd ansawdd gwael y stoc dai, diffyg mynediad at siopau ac archfarchnadoedd, ac felly costau prynu bwyd yn mynd yn uwch, ac yn y blaen. Ydy polisïau lliniaru'r argyfwng costau byw sydd ar waith gan eich Llywodraeth yn wir gydnabod y premiwm gwledig yma yn ddigonol?

The Bevan Foundation report, which was commissioned by MP Hywel Williams, representing Plaid Cymru in Arfon, refers to the fact that there is a cost-of-living premium facing people in rural communities in Arfon. That is to say that the situation, which is very difficult for many in any case, is exacerbated as a result of a number of factors related to rurality. These factors include poor public transport infrastructure, high transport costs, high housing costs, high energy costs because of the poor condition of the housing stock, lack of access to shops and supermarkets, and therefore the cost of food is higher, and so on and so forth. Now, in terms of the mitigation policies for the cost-of-living crisis put in place by your Government, do they really acknowledge this rural premium adequately?

Diolch yn fawr Siân Gwenllian, and I was very pleased—. I think it was the day after or the day I came to the Eisteddfod that this report was published, and I thought it was an excellent report, and I thought the recommendations could apply for not just Gwynedd, but across Wales. I thought what was very interesting is that they came up with findings and solutions, and those are local solutions, for example like how to strengthen the economy, addressing low pay in Arfon. I felt that these were very, very—. And I'm sure it's being followed through now as a result of the MP's commissioning of this work with Bevan Foundation. It obviously involves all the statutory authorities, but also social enterprise and communities. But, obviously, we need to learn from this report as far as not just addressing that in terms of the cost-of-living premium for Arfon, but also for Wales.

And I look forward to the recommendations in the report that's coming from us. We've had a technical advisory group working on the cost-of-living crisis so that that can assist us in looking at where our priorities need to be. But, absolutely, you're right, the high transport costs—we've just been discussing that. But also accessing warm homes and also food and childcare. Can I just say, in terms of food, Gwynedd received £97,000 in December last year to support the development of a food partnership, which I hope is working with local partners? And looking at DAF also, during July, 460 awards were made from the discretionary assistance fund in Gwynedd, totalling more than £68,000 in grants to those in most need, and £315,000 allocated in Gwynedd to help with the cost of school uniform and equipment. So, those are important figures, just in terms of highlighting how that funding is reaching people facing those cost-of-living premium prices.

Diolch yn fawr Siân Gwenllian, ac roeddwn yn falch iawn—. Rwy'n credu mai'r diwrnod ar ôl neu'r diwrnod y deuthum i'r Eisteddfod y cyhoeddwyd yr adroddiad hwn, ac roeddwn yn credu ei fod yn adroddiad ardderchog, ac roeddwn yn meddwl y gallai'r argymhellion fod yn berthnasol, nid yn unig i Wynedd, ond ledled Cymru. Roeddwn yn credu ei bod yn ddiddorol iawn eu bod wedi cynnig canfyddiadau ac atebion, ac mae'r rheini'n atebion lleol, er enghraifft sut i gryfhau'r economi, mynd i'r afael â chyflogau isel yn Arfon. Roeddwn yn teimlo bod y rhain yn hynod—. Ac rwy'n siŵr fod camau'n cael eu gwneud nawr o ganlyniad i'r ffaith bod yr AS wedi comisiynu'r gwaith hwn gyda Sefydliad Bevan. Mae'n amlwg yn cynnwys yr holl awdurdodau statudol, ond mae hefyd yn cynnwys mentrau cymdeithasol a chymunedau. Ond yn amlwg, mae angen inni ddysgu o'r adroddiad hwn fel nad ydym ond yn mynd i'r afael â hynny o ran y premiwm costau byw ar gyfer Arfon, ond i Gymru hefyd.

Ac edrychaf ymlaen at yr argymhellion yn yr adroddiad sydd i ddod gennym ni. Mae gennym grŵp cyngor technegol yn gweithio ar yr argyfwng costau byw fel y gall hwnnw ein cynorthwyo i edrych ar ble i flaenoriaethu. Ond yn hollol, rydych yn iawn, y costau trafnidiaeth uchel—rydym newydd fod yn trafod hynny. Ond hefyd cael mynediad at gartrefi cynnes yn ogystal â bwyd a gofal plant. A gaf fi ddweud, o ran bwyd, fod Gwynedd wedi derbyn £97,000 ym mis Rhagfyr y llynedd i gefnogi datblygiad partneriaeth fwyd y gobeithiaf ei fod yn gweithio gyda phartneriaid lleol? Ac o edrych ar y gronfa cymorth dewisol hefyd, yn ystod mis Gorffennaf, gwnaed 460 o ddyfarniadau o'r gronfa cymorth dewisol yng Ngwynedd, cyfanswm o dros £68,000 mewn grantiau i'r rhai mwyaf anghenus, a dyrannwyd £315,000 yng Ngwynedd i helpu gyda chost gwisg ysgol ac offer. Felly, mae'r rheini'n ffigurau pwysig, o ran tynnu sylw at sut mae'r cyllid hwnnw'n cyrraedd pobl sy'n wynebu'r prisiau premiwm costau byw hynny.

Thank you to Siân Gwenllian for again raising the issues that many in our rural communities face at this time. Of course, Welsh Government do have a number of levers that they could be pulling to support people in our rural communities at the moment, and one such example, of course, is the local government funding formula, which Welsh Government has responsibility for. We know that delivering services in our rural communities and the ability of people to access those services in rural communities that councils provide is much more difficult for rural communities than it is in urban areas. And it's been the case for many years, and a number of MSs in this Chamber and a number of councillors have raised it with Welsh Government on a number of occasions. So, I wonder, again, whether the funding formula will be looked at to properly reflect the pressures that our local authorities are under in serving our rural communities and making sure that those people aren't struggling at the moment.

Diolch i Siân Gwenllian am godi'r materion y mae llawer yn ein cymunedau gwledig yn eu hwynebu ar hyn o bryd. Wrth gwrs, mae gan Lywodraeth Cymru nifer o ysgogiadau y gallent fod yn eu defnyddio i gefnogi pobl yn ein cymunedau gwledig ar hyn o bryd, ac un enghraifft o'r fath, wrth gwrs, yw'r fformiwla gyllido llywodraeth leol y mae Llywodraeth Cymru yn gyfrifol amdani. Gwyddom fod darparu gwasanaethau yn ein cymunedau gwledig a gallu pobl i gael mynediad at y gwasanaethau y mae cynghorau'n eu darparu mewn cymunedau gwledig yn llawer anos i gymunedau gwledig nag mewn ardaloedd trefol. Ac mae hyn wedi bod yn wir ers blynyddoedd lawer, ac mae nifer o Aelodau o'r Senedd yn y Siambr hon a nifer o gynghorwyr wedi'i godi gyda Llywodraeth Cymru ar sawl achlysur. Felly, unwaith eto, tybed a fyddwch yn edrych ar y fformiwla gyllido er mwyn adlewyrchu'n briodol y pwysau y mae ein hawdurdodau lleol yn eu hwynebu wrth wasanaethu ein cymunedau gwledig a sicrhau nad yw'r bobl hynny mewn trafferthion ar hyn o bryd.

Can I just put the record straight about our funding for local government? Thank you, Sam Rowlands, for that question. Welsh Government core funding for local government has increased by 7.9 per cent in this financial year, to over £5.5 billion, and that funding can be used flexibly by local authorities to provide services in response to these needs and also, importantly, the council tax reduction scheme. So, I'm going to quote the figures from Gwynedd, because we've been looking at Gwynedd. In 2022-23, 8,449 households in Gwynedd received support through the council tax reduction scheme, with 6,723 households paying no council tax. So, I think we need to look at where we are and what we're doing in terms of the local government settlement and how we can help people in terms of meeting those costs of council tax.

A gaf fi egluro'r sefyllfa mewn perthynas â'n cyllid ar gyfer llywodraeth leol? Diolch yn fawr am y cwestiwn, Sam Rowlands. Mae cyllid craidd Llywodraeth Cymru ar gyfer llywodraeth leol wedi cynyddu 7.9 y cant yn y flwyddyn ariannol hon, i dros £5.5 biliwn, a gall awdurdodau lleol ddefnyddio'r cyllid hwnnw'n hyblyg i ddarparu gwasanaethau mewn ymateb i'r anghenion hyn a hefyd, yn bwysig, cynllun gostyngiadau'r dreth gyngor. Felly, rwyf am ddyfynnu'r ffigurau o Wynedd, oherwydd rydym wedi bod yn edrych ar Wynedd. Yn 2022-23, cafodd 8,449 o aelwydydd yng Ngwynedd gymorth drwy gynllun gostyngiadau'r dreth gyngor, gyda 6,723 o aelwydydd wedi'u heithrio rhag talu'r dreth gyngor. Felly, rwy'n credu bod angen inni edrych ar ein sefyllfa a beth rydym yn ei wneud o ran y setliad llywodraeth leol a sut y gallwn helpu pobl i dalu costau'r dreth gyngor.

14:15
Pobl o Wcráin sy'n Ceisio Diogelwch yng Nghymru
People from Ukraine Seeking Safety in Wales

7. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am gefnogaeth i bobl o Wcráin sy'n ceisio diogelwch yng Nghymru? OQ59893

7. Will the Minister make a statement on support for people from Ukraine seeking safety in Wales? OQ59893

Diolch yn fawr, Alun Davies. As a nation of sanctuary, we aim to ensure all people seeking sanctuary in Wales are welcomed from day one of their arrival. We are continuing to support guests, helping them to move on into longer term accommodation and be supported in our communities.

Diolch yn fawr, Alun Davies. Fel cenedl noddfa, ein nod yw sicrhau bod pawb sy'n ceisio noddfa yng Nghymru yn cael eu croesawu o'r diwrnod cyntaf y maent yn cyrraedd. Rydym yn parhau i gynorthwyo gwesteion, gan eu helpu i symud ymlaen i lety mwy hirdymor a chael eu cefnogi yn ein cymunedau.

I'm grateful to the Minister for that response. I think Members across the whole Chamber continue to welcome this support and the leadership of the Counsel General on these matters. Mick Antoniw has made a great commitment to supporting the people of Ukraine. We visited Ukraine at the beginning of the summer recess, along with representatives, in fact, of the south Wales National Union of Mineworkers, and we met with representatives of the miners' leaders in Ukraine to continue the support and the links between the people of Wales and the people of Ukraine. The Welsh Government has, since the beginning of this conflict, demonstrated a very real depth of support for people here in Wales who are fleeing Putin's illegal war and demonstrating that the nation of sanctuary concept is a reality as well.

As we face the second anniversary of this war in the next six months, we do need to redouble our efforts both to provide support for people from Ukraine who are here in Wales, but also to continue to build the support from the people of Wales for the people of Ukraine to ensure that that support remains robust. At the beginning of next month, there will be a plaque unveiled in the national library in Kiev, commemorating the work of Gareth Jones. I know that the Welsh Government also has other activities planned over the coming months to demonstrate the reality of these links between our two countries. I'd be grateful if the Minister could make a statement outlining all the work that the Welsh Government is continuing to do to provide support for people from Ukraine and in Ukraine.

Rwy'n ddiolchgar i'r Gweinidog am yr ymateb hwnnw. Rwy'n credu bod Aelodau ar draws y Siambr gyfan yn parhau i groesawu'r gefnogaeth hon ac arweinyddiaeth y Cwnsler Cyffredinol ar y materion hyn. Mae Mick Antoniw wedi gwneud ymrwymiad mawr i gefnogi pobl Wcráin. Buom yn ymweld ag Wcráin ar ddechrau toriad yr haf, ynghyd â chynrychiolwyr o Undeb Cenedlaethol Glowyr De Cymru, ac fe wnaethom gyfarfod â chynrychiolwyr arweinwyr y glowyr yn Wcráin i barhau â'r gefnogaeth a'r cysylltiadau rhwng pobl Cymru a phobl Wcráin. Ers dechrau'r gwrthdaro hwn, mae Llywodraeth Cymru wedi dangos cefnogaeth ddofn i bobl yma yng Nghymru sy'n ffoi rhag rhyfel anghyfreithlon Putin a dangos bod y cysyniad o genedl noddfa yn realiti hefyd.

Wrth inni wynebu ail ben blwydd y rhyfel hwn yn ystod y chwe mis nesaf, mae angen inni ddyblu ein hymdrechion i ddarparu cefnogaeth i bobl o Wcráin sydd yma yng Nghymru, a pharhau hefyd i adeiladu'r gefnogaeth gan bobl Cymru i bobl Wcráin er mwyn sicrhau bod y gefnogaeth honno'n parhau i fod yn gadarn. Ddechrau'r mis nesaf, bydd plac yn cael ei ddadorchuddio yn y llyfrgell genedlaethol yn Kiev i goffáu gwaith Gareth Jones. Gwn fod gan Lywodraeth Cymru weithgareddau eraill wedi'u cynllunio dros y misoedd nesaf i ddangos realiti'r cysylltiadau hyn rhwng ein dwy wlad. Byddwn yn ddiolchgar pe gallai'r Gweinidog wneud datganiad yn amlinellu'r holl waith y mae Llywodraeth Cymru yn parhau i'w wneud i ddarparu cefnogaeth i bobl o Wcráin ac yn Wcráin.

Diolch yn fawr, Alun Davies. Can I also take the opportunity to acknowledge the leadership of our Counsel General, Mick Antoniw, and yourself, and the visits you've made and continue to make, visiting in the recess to deliver vital aid? And I assure you that I'm making a statement next week on the nation of sanctuary. Of course, I'll be updating you on our support for people who are here from Ukraine—I met with them in Caerphilly last Saturday—but also what we can do to support Ukraine, and obviously the people who struggle in Ukraine today.

Diolch yn fawr, Alun Davies. A gaf fi hefyd achub ar y cyfle i gydnabod arweinyddiaeth ein Cwnsler Cyffredinol, Mick Antoniw, a chi'ch hun, a'r ymweliadau rydych chi wedi'u gwneud ac yn parhau i'w gwneud, gan ymweld ag Wcráin yn ystod y toriad i ddarparu cymorth hanfodol? A hoffwn eich sicrhau y byddaf yn gwneud datganiad yr wythnos nesaf ar y genedl noddfa. Wrth gwrs, byddaf yn rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i chi am ein cefnogaeth i bobl sydd wedi dod yma o Wcráin—cyfarfûm â nhw yng Nghaerffili ddydd Sadwrn diwethaf—ond hefyd yr hyn y gallwn ei wneud i gefnogi Wcráin, ac yn amlwg y bobl sy'n ei chael hi'n anodd yn Wcráin heddiw.

I want to echo the comments about the leadership shown by the Counsel General and indeed my colleague from Blaenau Gwent. I think it is important that we continue to maintain cross-party support for the action that's been taken by the Welsh Government and indeed the UK Government in respect of the response to the illegal invasion of Ukraine. It is only right that we should offer sanctuary to those people who have been fleeing the violence, and we have given them a warm welcome, I believe, in Wales, and that's something we can be very proud of. 

One of the organisations that's been very active in extending that warm welcome in north Wales, of course, has been Link International, which I know has done an awful lot to ensure that people who have arrived in north Wales from Ukraine have been able to keep in touch with one another, have been able to engage at a local community level with one another, in a way that they wouldn't have had the opportunity to do before. There are many faith-based organisations as well, which, through their civic contacts in Ukraine and Wales, have also been able to afford those opportunities. Will you join me in thanking Link International and those faith-based organisations that have been working to that end, and can you tell us specifically what further support you'll make available to them so that they can keep up that excellent work?

Hoffwn adleisio'r sylwadau am yr arweinyddiaeth a ddangoswyd gan y Cwnsler Cyffredinol ac yn wir fy nghyd-Aelod o Flaenau Gwent. Credaf ei bod yn bwysig ein bod yn parhau i gynnal cefnogaeth drawsbleidiol i'r camau a gymerwyd gan Lywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU yn wir mewn perthynas â'r ymateb i'r ymosodiad anghyfreithlon ar Wcráin. Nid yw ond yn iawn ein bod yn cynnig noddfa i'r bobl sydd wedi bod yn ffoi rhag y trais, ac rwy'n credu ein bod wedi rhoi croeso cynnes iddynt yng Nghymru, ac mae hynny'n rhywbeth y gallwn fod yn falch iawn ohono. 

Un o'r sefydliadau sydd wedi bod yn weithgar iawn yn estyn y croeso cynnes hwnnw yng ngogledd Cymru, wrth gwrs, yw Link International, a gwn eu bod wedi gwneud llawer iawn i sicrhau bod pobl sydd wedi cyrraedd gogledd Cymru o Wcráin wedi gallu cadw mewn cysylltiad â'i gilydd, wedi gallu ymgysylltu â'i gilydd ar lefel gymunedol leol, mewn ffordd na fyddent wedi cael cyfle i'w wneud o'r blaen. Mae yna lawer o sefydliadau ffydd hefyd, sydd, drwy eu cysylltiadau dinesig yn Wcráin a Chymru, wedi gallu hwyluso'r cyfleoedd hynny. A wnewch chi ymuno â mi i ddiolch i Link International a'r sefydliadau ffydd sydd wedi bod yn gweithio i'r perwyl hwnnw, ac a allwch chi ddweud wrthym yn benodol pa gymorth pellach y byddwch chi'n ei ddarparu iddynt fel y gallant barhau â'r gwaith rhagorol hwnnw?

Thank you very much, Darren Millar. I regularly meet with Link International. I meet with all the third sector organisations. We also, obviously, are funding key partners like the Welsh Refugee Council and Housing Justice Cymru. British Red Cross play a crucial role as well. So, just to reassure you that that is ongoing support. It's about collaboration; it's about voluntary effort; it's about commitment to the nation of sanctuary.

Diolch yn fawr iawn, Darren Millar. Rwy'n cyfarfod â Link International yn rheolaidd. Rwy'n cyfarfod â phob sefydliad trydydd sector. Rydym hefyd yn ariannu partneriaid allweddol fel Cyngor Ffoaduriaid Cymru a Housing Justice Cymru. Mae'r Groes Goch Brydeinig yn chwarae rhan hanfodol hefyd. Felly, hoffwn eich sicrhau bod honno'n gefnogaeth barhaus. Mae'n ymwneud â chydweithio; mae'n ymwneud ag ymdrech wirfoddol; mae'n ymwneud ag ymrwymiad i'r genedl noddfa.

Y Post Brenhinol
Royal Mail

9. Pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o berfformiad y Post Brenhinol wrth ddarparu ei wasanaethau statudol yng Nghymru? OQ59894

9. What assessment has the Welsh Government made of the performance of the Royal Mail in delivering its statutory services in Wales? OQ59894

Whilst Royal Mail matters are not devolved to Wales, Welsh Government regularly meets with both representatives of Royal Mail and the workforce. We recognise the crucial role that services provided by Royal Mail makes to communities across Wales and the need for the postal service to remain accessible and able to be fit for purpose.

Er nad yw materion y Post Brenhinol wedi'u datganoli i Gymru, mae Llywodraeth Cymru yn cyfarfod yn rheolaidd â chynrychiolwyr y Post Brenhinol a'r gweithlu. Rydym yn cydnabod y rôl hanfodol y mae gwasanaethau a ddarperir gan y Post Brenhinol yn ei chwarae mewn cymunedau ledled Cymru a'r angen i'r gwasanaeth post barhau i fod yn hygyrch ac yn addas i'r diben.

14:20

Diolch. Minister, my constituents in Islwyn were disappointed last week when Royal Mail announced that a book of first-class stamps will now cost £10. This is the second time in six months that Royal Mail have raised prices, despite their failure to hit delivery targets. And that increase means that the price of a first-class stamp is now 31 per cent higher than it was in March—that's an increase of more than four times the rate of inflation. And earlier this year, Royal Mail's former chief executive Simon Thompson resigned, but with a £650,000 pay-off for his failed leadership. This month, we found out that the Royal Mail has failed also to hit its delivery targets in every UK postcode this summer. So, whilst Ofcom is investigating Royal Mail for failing to meet those statutory targets in 2023, the dangers of this awful performance have serious consequences, and for important institutions such as our NHS, where missed hospital appointments are becoming a common occurrence, with poor communication to patients. So, Minister, the Royal Mail, we know, was once a proud national public service that delivered for Welsh residents, and it's now the emblem of Tory privatisation and it's about the bottom line, which is failure. Minister, what actions can the Welsh Government take to make Royal Mail fulfil its statutory duty across Wales?

Diolch. Weinidog, cafodd fy etholwyr yn Islwyn siom yr wythnos diwethaf pan gyhoeddodd y Post Brenhinol y bydd llyfr o stampiau dosbarth cyntaf bellach yn costio £10. Dyma'r ail dro mewn chwe mis i'r Post Brenhinol godi prisiau, er gwaethaf eu methiant i gyrraedd targedau danfon. Ac mae'r cynnydd hwnnw'n golygu bod pris stamp dosbarth cyntaf bellach 31 y cant yn uwch nag ym mis Mawrth—mae hwnnw'n gynnydd o fwy na phedair gwaith y gyfradd chwyddiant. Ac yn gynharach eleni, ymddiswyddodd cyn-brif weithredwr y Post Brenhinol, Simon Thompson, gyda thaliad o £650,000 am ei arweinyddiaeth aflwyddiannus. Y mis hwn, cawsom wybod bod y Post Brenhinol hefyd wedi methu cyrraedd ei dargedau danfon ym mhob cod post yn y DU yr haf hwn. Felly, er bod Ofcom yn ymchwilio i'r Post Brenhinol am fethu cyrraedd y targedau statudol hynny yn 2023, mae'r perfformiad ofnadwy hwn yn arwain at ganlyniadau difrifol, ac i sefydliadau pwysig fel ein GIG, lle mae methu apwyntiadau ysbyty yn dod yn fwyfwy cyffredin, a chyfathrebu gwael â chleifion. Felly, Weinidog, fe wyddom fod y Post Brenhinol ar un adeg yn wasanaeth cyhoeddus cenedlaethol balch a oedd yn darparu ar gyfer trigolion Cymru, ac mae bellach yn emblem o breifateiddio Torïaidd, ac yn y bôn, mae'n fethiant. Weinidog, pa gamau y gall Llywodraeth Cymru eu cymryd i sicrhau bod y Post Brenhinol yn cyflawni ei ddyletswydd statudol ledled Cymru?

Dirprwy Lywydd, can I thank Rhianon Passmore for bringing this to the attention of the Senedd on behalf of her constituents? I know they will be concerns reflected in communities right across Wales. The Member hits the nail on the head as to how we've seen Royal Mail go from a public service, and the impact that years of privatisation are having on not just the services that are provided, but those people who provide the services, who are very proud to work for Royal Mail and recognise the key role they have as public servants in many communities, particularly more rural communities in Wales. And I very much share the concerns the Member has around the rise in postage costs—so rapidly in recent months—and I will make sure that I raise this issue and the service standards the next time I meet with representatives of Royal Mail.

I know that the performance of Royal Mail has been receiving regular scrutiny too from the Labour spokespeople in Westminster, and I'm sure that the Member will agree with me that, in all key services where powers are still reserved, people will be better served when Welsh Labour Ministers here can work together with Labour Ministers in Westminster for the benefit of people across Wales.

Ddirprwy Lywydd, a gaf fi ddiolch i Rhianon Passmore am dynnu sylw'r Senedd at y mater hwn ar ran ei hetholwyr? Rwy'n gwybod y bydd y pryderon hyn yn cael eu hadlewyrchu mewn cymunedau ledled Cymru. Mae'r Aelod yn taro'r hoelen ar ei phen o ran sut rydym wedi gweld y Post Brenhinol yn mynd o fod yn wasanaeth cyhoeddus, a'r effaith y mae blynyddoedd o breifateiddio yn ei chael, nid yn unig ar y gwasanaethau a ddarperir, ond ar y bobl sy'n darparu'r gwasanaethau, sy'n falch iawn o weithio i'r Post Brenhinol ac sy'n cydnabod y rôl allweddol sydd ganddynt fel gweision cyhoeddus mewn llawer o gymunedau, yn enwedig cymunedau mwy gwledig yng Nghymru. Ac rwy'n rhannu'r pryderon sydd gan yr Aelod ynghylch y cynnydd mewn costau postio—mor sydyn yn ystod y misoedd diwethaf—a byddaf yn sicrhau fy mod yn codi'r mater hwn a'r safonau gwasanaeth y tro nesaf y byddaf yn cyfarfod â chynrychiolwyr y Post Brenhinol.

Gwn fod perfformiad y Post Brenhinol wedi bod yn destun craffu rheolaidd gan lefarwyr Llafur yn San Steffan, ac rwy'n siŵr y bydd yr Aelod yn cytuno â mi, ym mhob gwasanaeth allweddol lle mae'r pwerau'n dal i fod wedi'u cadw'n ôl, y bydd pobl yn cael eu gwasanaethu'n well pan fydd Gweinidogion Llafur Cymru yma yn gallu cydweithio â Gweinidogion Llafur yn San Steffan er budd pobl ledled Cymru.

2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol a Gweinidog y Cyfansoddiad
2. Questions to the Counsel General and Minister for the Constitution

Eitem 2 heddiw yw cwestiynau i'r Cwnsler Cyffredinol a Gweinidog y Cyfansoddiad, ac yn gyntaf, cwestiwn 1, Delyth Jewell.

Item 2 this afternoon is questions to the Counsel General and Minister for the Constitution, and the first question is from Delyth Jewell.

Mwynglawdd Glo Brig Ffos-y-frân
Ffos-y-frân Opencast Mine

1. Pa gyngor cyfreithiol a roddodd y Cwnsler Cyffredinol i Lywodraeth Cymru ynghylch mwynglawdd glo brig Ffos-y-frân ym Merthyr Tudful pan barhaodd i weithredu ar ôl i'w drwydded mwyngloddio ddod i ben ym mis Medi 2022? OQ59886

1. What legal advice did the Counsel General provide to the Welsh Government regarding the Ffos-y-frân opencast mine in Merthyr Tydfil when it continued to operate after its mining licence expired in September 2022? OQ59886

I thank the Member for the question. Planning enforcement was initially a matter for the local planning authority, Merthyr Tydfil County Borough Council. Because legal proceedings by Coal Action Network are ongoing, the Member will appreciate that I'm unable to comment further.

Diolch i'r Aelod am y cwestiwn. Yn wreiddiol, mater i'r awdurdod cynllunio lleol, Cyngor Bwrdeistref Sirol Merthyr Tudful, oedd gorfodaeth cynllunio. Oherwydd bod achosion cyfreithiol gan y Rhwydwaith Gweithredu Glo yn parhau, bydd yr Aelod yn deall na allaf wneud sylwadau pellach.

Thank you for that response. There's clearly something wrong with our planning system that has allowed the company operating Ffos-y-frân to keep extracting coal for a year, and counting, after it was told to stop. Now, during that period, the local council failed to issue a stop notice, and I take into account, Counsel General, what you've just said, but I would ask whether the Welsh Government could have intervened. I understand that the Government would have needed to consult with the council before itself issuing a stop notice, but I'm not sure whether that would have required the Welsh Government to sit and wait and watch the illegal activity continue for a year.

I understand that because of the ongoing action you may not be able to comment on this case specifically, but could you tell us at what point you'd be able to be in a position to tell the Chamber whether the legal advice that was provided to the Welsh Government took account of the urgent need to stop the extraction of around 1,000 tonnes of coal a day and how necessary stopping that has been, and remains to be, for the sake of our collective climate? When would you be in a position, please, to publish that advice, and how do you think the law could be strengthened in future to make sure that something like this doesn't happen again?

Diolch am yr ateb hwnnw. Mae'n amlwg fod rhywbeth o'i le ar ein system gynllunio o ystyried ei bod wedi caniatáu i'r cwmni sy'n gweithredu Ffos-y-frân barhau i gloddio glo am flwyddyn, a mwy, ar ôl iddynt ddweud wrthynt am roi'r gorau iddi. Nawr, yn ystod y cyfnod hwnnw, methodd y cyngor lleol gyhoeddi hysbysiad stop, ac rwy'n ystyried, Gwnsler Cyffredinol, yr hyn rydych newydd ei ddweud, ond hoffwn ofyn a allai Llywodraeth Cymru fod wedi ymyrryd. Rwy'n deall y byddai angen i'r Llywodraeth ymgynghori â'r cyngor cyn cyhoeddi hysbysiad stop, ond nid wyf yn siŵr a fyddai hynny wedi golygu bod angen i Lywodraeth Cymru eistedd ac aros a gwylio'r gweithgarwch anghyfreithiol yn parhau am flwyddyn.

Oherwydd yr achos sydd ar y gweill, rwy'n deall efallai na fyddwch yn gallu gwneud sylwadau ar yr achos hwn yn benodol, ond a allech chi ddweud wrthym pa pryd y byddwch chi mewn sefyllfa i ddweud wrth y Siambr a oedd y cyngor cyfreithiol a roddwyd i Lywodraeth Cymru yn ystyried yr angen brys i atal codi tua 1,000 tunnell o lo y dydd a pha mor angenrheidiol oedd stopio hynny, a pha mor angenrheidiol yw hynny o hyd, er mwyn yr hinsawdd i bawb ohonom? Pryd fyddwch chi mewn sefyllfa, os gwelwch yn dda, i gyhoeddi'r cyngor hwnnw, a sut ydych chi'n meddwl y gallai'r gyfraith gael ei chryfhau yn y dyfodol i wneud yn siŵr nad oes unrhyw beth tebyg yn digwydd eto?

14:25

Well, it's not the practice to publish legal advice between myself as Counsel General and the Government, but you are correct in respect of the fact that because of those ongoing legal proceedings, it's not appropriate to comment further. There can, of course, be further comments once the legal action is concluded, once the outcome of that is known. Perhaps I could just refer you to the comments that were made in response to the question to the First Minister yesterday.  

Wel, nid yw'n arfer i gyhoeddi cyngor cyfreithiol rhyngof fi fel Cwnsler Cyffredinol a'r Llywodraeth, ond rydych chi'n gywir nad yw'n briodol gwneud sylw pellach oherwydd yr achos cyfreithiol sy'n mynd rhagddo. Wrth gwrs, gellir gwneud sylwadau pellach pan ddaw'r achos cyfreithiol i ben, pan fydd canlyniad hynny'n hysbys. Efallai y gallaf eich cyfeirio at y sylwadau a wnaed mewn ymateb i'r cwestiwn i'r Prif Weinidog ddoe.  

Yr Ymchwiliad Statudol i Achos Lucy Letby
The Statutory Inquiry into the Lucy Letby Case

2. Pa drafodaethau y mae Llywodraeth Cymru wedi'u cael gyda chymheiriaid Llywodraeth y DU ynghylch yr ymchwiliad statudol i achos Lucy Letby? OQ59885

2. What discussions has the Welsh Government had with UK Government counterparts about the statutory inquiry into the Lucy Letby case? OQ59885

Thank you for the question. Officials have had some very early discussions with officials from the Department of Health and Social Care, and the Welsh Government will co-operate fully and transparently with the independent inquiry to ensure that we learn every possible lesson from this distressing case. 

Diolch am y cwestiwn. Mae swyddogion wedi cael trafodaethau cynnar iawn gyda swyddogion o'r Adran Iechyd a Gofal Cymdeithasol, a bydd Llywodraeth Cymru yn cydweithredu'n llawn ac yn dryloyw gyda'r ymchwiliad annibynnol i sicrhau ein bod yn dysgu pob gwers bosibl o'r achos trallodus hwn. 

Can I thank the Counsel General for updating the Chamber today, and also his commitment on behalf of the Welsh Government to co-operate fully with the inquiry into this harrowing Lucy Letby inquiry? Counsel General, families need answers, they deserve answers, and they also need full openness, transparency and candour from the Countess of Chester Hospital and those who previously worked there when answering questions in relation to this case. I was pleased that the UK Government accepted calls from me, accepted calls from Samantha Dixon, the MP for the City of Chester, and others in relation to a statutory inquiry. I think that is a particularly important step forward in getting these answers, but what we now need to ensure, Counsel General, is that the families have access to fully funded legal teams when taking part in this inquiry. Can I ask you what conversations you can have with UK counterparts to ensure that the legal costs associated with the Letby inquiry are met by the UK Government, and not the families affected?

A gaf fi ddiolch i'r Cwnsler Cyffredinol am roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Siambr heddiw, a hefyd am ei ymrwymiad ar ran Llywodraeth Cymru i gydweithredu'n llawn â'r ymchwiliad i achos trallodus Lucy Letby? Gwnsler Cyffredinol, mae angen atebion ar deuluoedd, maent yn haeddu atebion, ac maent hefyd angen i Ysbyty Iarlles Caer, a'r rheini a oedd yn arfer gweithio yno, fod yn gwbl agored, tryloyw a gonest wrth ateb cwestiynau mewn perthynas â'r achos hwn. Roeddwn yn falch fod Llywodraeth y DU wedi derbyn galwadau gennyf, wedi derbyn galwadau gan Samantha Dixon, Aelod Seneddol Dinas Caer, ac eraill mewn perthynas ag ymchwiliad statudol. Rwy'n credu bod hwnnw'n gam arbennig o bwysig ymlaen i ddod o hyd i'r atebion hyn, ond Gwnsler Cyffredinol, mae angen inni sicrhau nawr fod gan y teuluoedd fynediad at dimau cyfreithiol wedi'u hariannu'n llawn wrth gymryd rhan yn yr ymchwiliad hwn. A gaf fi ofyn i chi pa sgyrsiau y gallwch eu cael gyda swyddogion cyfatebol y DU i sicrhau bod y costau cyfreithiol sy'n gysylltiedig ag ymchwiliad Letby yn cael eu talu gan Lywodraeth y DU, ac nid y teuluoedd yr effeithiwyd arnynt?

Thank you. You raise a number of really important points that have also related to other issues to do with the postal service, to do with Hillsborough, and so on. I think it's probably appropriate just at this stage that all the thoughts and condolences, I'm sure, of everyone in this Chamber are with the families that have been affected. I think for those who are not directly affected, even just to think about the circumstances of what happened is distressing. So, how the families cope with that is obviously very, very difficult.

Welsh officials have had initial discussions with their counterparts on the statutory inquiry, in particular through our chief nursing officer. Further engagement is planned. I will come on to the legal support issue in a minute, but just perhaps for the record also, officials wrote to the chief executive on 25 August following the verdict and in advance of a more formal review and inquiry, to ask them to take stock, and to be assured that the mechanisms that we do have in place in support of quality and safety of all those who use these services are robust and well implemented across all organisations.

The duty of candour and quality, of course, we introduced with our Health and Social Care (Quality and Engagement) (Wales) Act 2020, and the duty of candour certainly builds upon our ongoing work to try and embed a culture of openness and transparency across NHS Wales, and to strengthen the 'Putting Things Right' process. As a result of the Letby case, the Welsh Government has issued a framework for speaking up safely in NHS Wales earlier than was originally planned. It will be kept under active review for the next 12 months to ensure that it remains fit for purpose. And NHS organisations are expected to develop action plans to address any gaps upon considering the framework for speaking up safely. The framework will be published formally shortly, with a written statement from the Minister for Health and Social Services. 

On the issue of the statutory inquiry, I have long supported the view that the crux of the problem really is that people should have proper access to full legal aid within those. There have been discussions, of course, on the Victims and Prisoners Bill that is currently going through Parliament, with regard to the issue of independent public advocates and so on. That is something I have discussed with the Ministry of Justice. It's ongoing because we're not satisfied it's by any stretch clear enough yet how it would work and how it would relate to devolved services. I did make yesterday, with the under-secretary in the Ministry of Justice, the point that the crux really is that legal aid should be available in full for people. Those who are core participants within a statutory inquiry, of course—and I hope this will apply to all those families who are involved, or want to be involved—will be able to apply for financial support through the inquiry process. I hope that happens, and that's certainly something that would have my support. 

Diolch. Rydych yn codi nifer o bwyntiau pwysig iawn sydd hefyd yn berthnasol i faterion eraill yn ymwneud â'r gwasanaeth post, yn ymwneud â Hillsborough, ac yn y blaen. Rwy'n credu ei bod yn briodol dweud, ar hyn o bryd, fod pawb yn y Siambr hon, rwy'n siŵr, yn cydymdeimlo â'r teuluoedd yr effeithiwyd arnynt. I'r rhai nad ydynt wedi cael eu heffeithio'n uniongyrchol, rwy'n credu bod hyd yn oed meddwl am amgylchiadau'r hyn a ddigwyddodd yn peri gofid. Felly, wrth gwrs, mae'n anodd iawn dychmygu sut mae'r teuluoedd yn ymdopi â hynny.

Mae swyddogion Cymreig wedi cael trafodaethau cychwynnol gyda'u swyddogion cyfatebol ar yr ymchwiliad statudol, yn enwedig drwy ein prif swyddog nyrsio. Mae mwy o ymgysylltu wedi'i gynllunio. Byddaf yn symud ymlaen at y pwynt am gymorth cyfreithiol mewn munud, ond efallai er mwyn y cofnod hefyd, ysgrifennodd swyddogion at y prif weithredwr ar 25 Awst yn dilyn y dyfarniad a chyn cynnal adolygiad ac ymchwiliad mwy ffurfiol, i ofyn iddynt bwyso a mesur, a chael sicrwydd bod y mecanweithiau sydd gennym ar waith i gefnogi ansawdd a diogelwch pawb sy'n defnyddio'r gwasanaethau hyn yn gadarn ac yn cael eu gweithredu'n dda ar draws pob sefydliad.

Fe wnaethom gyflwyno'r ddyletswydd gonestrwydd ac ansawdd fel rhan o Ddeddf Iechyd a Gofal Cymdeithasol (Ansawdd ac Ymgysylltu) (Cymru) 2020, ac mae'r ddyletswydd gonestrwydd yn sicr yn adeiladu ar ein gwaith parhaus i geisio ymgorffori diwylliant o fod yn agored a thryloyw ar draws GIG Cymru, ac i gryfhau'r broses 'Gweithio i Wella'. O ganlyniad i achos Letby, mae Llywodraeth Cymru wedi cyhoeddi fframwaith ar gyfer codi llais heb ofn yn GIG Cymru yn gynt nag a fwriadwyd yn wreiddiol. Bydd yn cael ei adolygu'n weithredol am y 12 mis nesaf i sicrhau ei fod yn parhau i fod yn addas i'r diben. Ac mae disgwyl i sefydliadau'r GIG ddatblygu cynlluniau gweithredu i fynd i'r afael ag unrhyw fylchau wrth ystyried y fframwaith ar gyfer codi llais heb ofn. Bydd y fframwaith yn cael ei gyhoeddi'n ffurfiol yn fuan, gyda datganiad ysgrifenedig gan y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. 

Ar yr ymchwiliad statudol, rwyf wedi cefnogi'r farn ers amser maith mai craidd y broblem mewn gwirionedd yw y dylai pobl gael mynediad priodol at gymorth cyfreithiol llawn mewn perthynas â'r rheini. Mae trafodaethau wedi bod, wrth gwrs, ar y Bil Dioddefwyr a Charcharorion sy'n mynd drwy'r Senedd ar hyn o bryd, mewn perthynas ag eiriolwyr cyhoeddus annibynnol ac yn y blaen. Mae hynny'n rhywbeth rwyf wedi'i drafod gyda'r Weinyddiaeth Gyfiawnder. Mae'n fater parhaus oherwydd nid ydym yn fodlon ei bod yn ddigon clir o gwbl hyd yn hyn sut y byddai'n gweithio a sut y byddai'n berthnasol i wasanaethau datganoledig. Ddoe, gyda'r is-ysgrifennydd yn y Weinyddiaeth Gyfiawnder, fe wneuthum y pwynt mai craidd y peth mewn gwirionedd yw y dylai cymorth cyfreithiol fod ar gael yn llawn i bobl. Bydd y rhai sy'n gyfranogwyr craidd mewn ymchwiliad statudol, wrth gwrs—ac rwy'n gobeithio y bydd hyn yn berthnasol i'r holl deuluoedd sy'n gysylltiedig, neu sydd eisiau cymryd rhan—yn gallu gwneud cais am gymorth ariannol drwy broses yr ymchwiliad. Rwy'n gobeithio y bydd hynny'n digwydd, ac yn sicr buaswn yn cefnogi hynny. 

14:30
Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Galwaf nawr ar lefarwyr y pleidiau. Yn gyntaf, llefarydd y Ceidwadwyr Cymreig, Mark Isherwood. 

I now call on the party spokespeople. First of all, the Welsh Conservative spokesperson, Mark Isherwood. 

Diolch. I'm unfortunately stuck at home having tested COVID-positive once again, and was therefore unable to attend this lunchtime's Legal Services Board's reshaping legal services in Wales event, at which I understand you spoke. Their reshaping legal services strategy sets out their ambition to make sure regulation supports access to legal services for everyone who needs them, especially those individuals and small businesses whose needs are too often unmet. Although this states that the UK Ministry of Justice's legal support strategy set a new path for overhauling the legal support system, and that its emphasis on early intervention solutions like legal support hubs and focus on innovation is welcome, it lists a number of challenges, including achieving fairer outcomes for people experiencing greater disadvantage. What consideration have you therefore given to the needs of autistic and disabled people, who regularly contact me after failing to obtain representation from lawyers willing to take on their complex cases, with the relevant expertise, or both, when senior local authority officials have failed in their statutory duties to them, made false statements about them, or both?

Diolch. Yn anffodus, rwy'n gaeth gartref ar ôl cael prawf COVID positif unwaith eto, ac felly nid oeddwn yn gallu mynychu digwyddiad ail-lunio gwasanaethau cyfreithiol yng Nghymru y Bwrdd Gwasanaethau Cyfreithiol a gynhaliwyd amser cinio, lle rwy'n deall eich bod wedi siarad. Mae eu strategaeth ail-lunio gwasanaethau cyfreithiol yn nodi eu huchelgais i sicrhau bod rheoleiddio'n cefnogi mynediad at wasanaethau cyfreithiol i bawb sydd eu hangen, yn enwedig unigolion a busnesau bach y mae eu hanghenion yn aml heb eu diwallu. Er bod hyn yn nodi bod strategaeth cymorth cyfreithiol Gweinyddiaeth Gyfiawnder y DU wedi gosod llwybr newydd ar gyfer ailwampio'r system cymorth cyfreithiol, a bod y pwyslais ar atebion ymyrraeth gynnar fel canolfannau cymorth cyfreithiol a ffocws ar arloesi i'w groesawu, mae'n rhestru nifer o heriau, gan gynnwys cyflawni canlyniadau tecach i bobl sy'n wynebu mwy o anfantais. Pa ystyriaeth a roddwyd gennych felly i anghenion pobl awtistig ac anabl sy'n cysylltu â mi yn rheolaidd ar ôl methu cael cynrychiolaeth gan gyfreithwyr sy'n barod i ymgymryd â'u hachosion cymhleth, neu gyda'r arbenigedd perthnasol, neu'r ddau, pan fo uwch swyddogion awdurdodau lleol wedi methu yn eu dyletswyddau statudol tuag atynt, neu wedi gwneud datganiadau ffug amdanynt, neu'r ddau?

Thank you for your question and the very fair point you raise with regard to those that have a particular need of access to legal services but difficulty in accessing them. Of course, the issue of public law is equally important.

Firstly, I hope you're feeling well soon. I'm sure you will be and you'll be back in your seat in this Chamber next week, I would hope. 

In terms of access, of course, the crux of the problem initially is that, since 2013, since the legal aid Act that your party brought in, legal aid has been savaged. At a stroke, in the first year after legal aid cuts were made, £350 million was knocked off. So, what you do actually have is a whole series of people who no longer have access to legal aid who would have had access to legal aid previously. Legal aid is something that is not devolved to us. We've tried to make some repair to that through the single advice fund, and, of course, that is available to all families and people living in Wales. We've put £11 million into that. I don't think it is a substitute for proper legal aid, and I hope where you're coming to is to support the view that, really, legal aid does need to be reviewed, it does need to be extended, it does need to be made available to people. 

One of the areas I'm very keen to support, which will also be relevant in terms of the point you've raised, is with regard to law centres and pro bono work and so on. There are those who do provide free legal services; that's very valuable. The Speakeasy Law Centre, one of the participants in the Legal Services Board event today, talked very strongly about the support and representations that they give. It is one of the issues that I actually raised yesterday with the under-secretary from the Ministry of Justice in terms of the fact that we have to look innovatively at other ways of ensuring that people have access to justice whoever they are—whether the issue is with the Welsh Government, whether it's the local authority, with whoever it is. The sad fact is that, as a result of the legal aid Act that was introduced in 2013, 80 per cent of the population probably no longer have access to legal support in the way they might have done previously. There are many people—the most vulnerable in our society—who basically no longer have that. We do the best we can. It's not a devolved area, but we nevertheless recognise its impact in so many areas of our devolved responsibilities. 

Diolch am eich cwestiwn a'r pwynt teg iawn rydych chi'n ei godi ynglŷn â'r rhai sydd angen mynediad penodol at wasanaethau cyfreithiol ond sy'n ei chael hi'n anodd cael mynediad atynt. Wrth gwrs, mae mater cyfraith gyhoeddus yr un mor bwysig.

Yn gyntaf, gobeithio y byddwch chi'n teimlo'n well yn fuan. Rwy'n siŵr y byddwch ac y byddwch yn ôl yn eich sedd yn y Siambr hon yr wythnos nesaf, gobeithio. 

O ran mynediad, wrth gwrs, craidd y broblem i ddechrau, ers 2013, ers y Ddeddf cymorth cyfreithiol a gyflwynwyd gan eich plaid chi, yw bod cymorth cyfreithiol wedi'i dynnu'n gareiau. Mewn amrantiad, yn y flwyddyn gyntaf ar ôl i doriadau cymorth cyfreithiol gael eu gwneud, cafodd £350 miliwn ei dynnu'n ôl. Felly, yr hyn sydd gennych mewn gwirionedd yw llu o bobl nad oes ganddynt fynediad at gymorth cyfreithiol mwyach, pobl a fyddai wedi cael mynediad at gymorth cyfreithiol o'r blaen. Mae cymorth cyfreithiol yn rhywbeth nad yw wedi ei ddatganoli i ni. Rydym wedi ceisio unioni hynny rywfaint drwy'r gronfa gynghori sengl, ac wrth gwrs, mae honno ar gael i bob teulu ac unigolyn sy'n byw yng Nghymru. Rydym wedi rhoi £11 miliwn tuag at honno. Nid wyf yn credu ei bod yn cymryd lle cymorth cyfreithiol priodol, ac rwy'n gobeithio eich bod yn cefnogi'r farn fod angen adolygu cymorth cyfreithiol, fod angen ei ymestyn, fod angen iddo fod ar gael i bobl. 

Un o'r meysydd rwy'n awyddus iawn i'w cefnogi, a fydd hefyd yn berthnasol yng nghyd-destun y pwynt rydych chi wedi'i godi, yw canolfannau cyfraith a gwaith pro bono ac yn y blaen. Mae yna rai sy'n darparu gwasanaethau cyfreithiol am ddim; mae hynny'n werthfawr iawn. Siaradodd Canolfan y Gyfraith Speakeasy, un o'r cyfranogwyr yn nigwyddiad y Bwrdd Gwasanaethau Cyfreithiol heddiw, yn gryf iawn am y gefnogaeth a'r gynrychiolaeth y maent yn eu darparu. Mae'n un o'r materion a godais ddoe gyda'r is-ysgrifennydd o'r Weinyddiaeth Gyfiawnder ynghylch y ffaith bod yn rhaid inni edrych yn arloesol ar ffyrdd eraill o sicrhau bod gan bobl fynediad at gyfiawnder pwy bynnag ydynt—p'un a yw'n fater sy'n ymwneud â Llywodraeth Cymru, â'r awdurdod lleol, neu bwy bynnag. Y ffaith drist amdani, o ganlyniad i'r Ddeddf cymorth cyfreithiol a gyflwynwyd yn 2013, yw nad oes gan 80 y cant o'r boblogaeth fynediad at gymorth cyfreithiol yn y ffordd y gallai fod wedi bod yno iddynt o'r blaen. Mae yna lawer o bobl—y rhai mwyaf bregus yn ein cymdeithas—nad oes ganddynt hynny bellach. Rydym yn gwneud ein gorau. Nid yw'n faes datganoledig, ond serch hynny rydym yn cydnabod ei effaith mewn cymaint o'r meysydd lle mae gennym gyfrifoldebau datganoledig. 

14:35

Thank you. Of course, as the Legal Services Board documents, as referred to earlier, they themselves reference legal aid is being reviewed. I know, from previous exchanges with you, that you've been having some input into that. But the issue I highlight applies also where people have been eligible for legal aid but have still been unable to secure legal representation because of the complexity and specialism of the law applying to their situation.

However, moving on, in the context of access to justice, and as you stated in your address at the Bevan Foundation's summer social, justice is not just the system of courts and judges where laws are enforced; it's as much about, or should be as much about, the delivery of social justice. You also stated that, although the Welsh Government is working with the UK Ministry of Justice on the establishment of an alternative women's residential centre in Wales, this is yet to happen. How can you reconcile this with the fact that, although it was the UK Government that published a female offenders strategy to divert vulnerable female offenders away from short prison sentences wherever possible, invest in community services and establish five pilot residential women centres, including one in Wales, it was the Minister for Social Justice here who subsequently wrote to Members announcing that one of these centres would be near Swansea in Wales, and who could not answer how this would help vulnerable women offenders in north, mid and west Wales to access the services they need closer to home, and, further, that Swansea's planning committee subsequently refused this?  

Diolch. Wrth gwrs, fel y mae'r Bwrdd Gwasanaethau Cyfreithiol yn nodi, ac fel y nodwyd yn gynharach, maent hwy eu hunain yn cyfeirio at y ffaith bod cymorth cyfreithiol yn cael ei adolygu. Rwy'n gwybod, o sgyrsiau blaenorol gyda chi, fod gennych rywfaint o fewnbwn yn hynny. Ond mae'r mater rwy'n tynnu sylw ato hefyd yn cyfeirio at bobl sydd wedi bod yn gymwys i gael cymorth cyfreithiol ond nad ydynt wedi gallu sicrhau cynrychiolaeth gyfreithiol er hynny oherwydd cymhlethdod ac arbenigedd y gyfraith sy'n berthnasol i'w sefyllfa.

Fodd bynnag, i symud ymlaen, yng nghyd-destun mynediad at gyfiawnder, ac fel y nodwyd gennych yn eich anerchiad yn nigwyddiad haf Sefydliad Bevan, mae cyfiawnder yn ymwneud â mwy na system llysoedd a barnwyr lle caiff cyfreithiau eu rhoi mewn grym; mae'n ymwneud lawn cymaint, neu fe ddylai ymwneud lawn cymaint, â'r modd y darperir cyfiawnder cymdeithasol. Roeddech chi hefyd yn dweud, er bod Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda Gweinyddiaeth Gyfiawnder y DU ar sefydlu canolfan breswyl amgen i fenywod yng Nghymru, nad yw hynny wedi digwydd eto. Sut y gallwch chi gysoni hyn gyda'r ffaith, er mai Llywodraeth y DU a gyhoeddodd strategaeth troseddwyr benywaidd i ddargyfeirio troseddwyr benywaidd bregus rhag dedfrydau byr o garchar lle bynnag y bo modd, buddsoddi mewn gwasanaethau cymunedol a sefydlu pum canolfan breswyl beilot i fenywod, gan gynnwys un yng Nghymru, sut y gallwch chi gysoni hyn â'r ffaith mai'r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol yma a ysgrifennodd at yr Aelodau wedyn i gyhoeddi y byddai un o'r canolfannau hyn ger Abertawe yng Nghymru, ac na allai ateb sut y byddai hyn yn helpu troseddwyr benywaidd bregus yng ngogledd, canolbarth a gorllewin Cymru i gael mynediad at y gwasanaethau sydd eu hangen arnynt hwy yn nes at adref, ac ymhellach, fod pwyllgor cynllunio Abertawe wedi gwrthod hyn?  

Thank you for that question. Just on that very last point on Swansea's planning committee, I think there has now been an appeal against that and the inspectorate has now overruled that, so it looks as though that centre will now actually be proceeding. That's my understanding of the current position.

But on the point you raise in terms of centres elsewhere and access across Wales, I thank you for probably putting part of the case for the devolution of justice, because that would enable us to actually plan things in Wales, whereas we don't actually have any control over it. The Minister for Social Justice, Jane Hutt, and I went round the various prisons and so on. We went round Eastwood Park in Bristol, we've been round Berwyn. I think we've got other visits that are planned. Of course, those are not areas where we have any responsibility or authority over, but we nevertheless work to engage with them, because we provide, for example, the education services, we provide the health services within those. But we recognise very much the situation with, for example, Eastwood Park, which is a women's prison, where the actual governor of the prison told us that every prisoner that was in that particular prison was a victim. That highlights, really, the social justice issues.

I do have to say that I have real concerns over the current state of not only the prison estate, but the fact that since 2010 the prison population has doubled from about 45,000 to just under 90,000. So, in the 13 years of this Government and its handling of the justice system and the prison system, we've had the most appalling increase in the number of prisoners. Wales has probably the highest level of imprisonment of its citizens in the whole of Europe. That is one of the reasons why we really do think there needs to be a review of justice and the devolution of justice so we can actually look at, I think, some of the broader alternatives and the social justice elements that you're referring to, which I think are at the heart of the reason why we want to see justice devolved. 

Diolch am y cwestiwn. Ar y pwynt olaf ynglŷn â phwyllgor cynllunio Abertawe, credaf y bu apêl yn erbyn hynny bellach ac mae'r arolygiaeth bellach wedi dyfarnu yn erbyn hynny, felly mae'n ymddangos bod y ganolfan honno'n mynd rhagddi. Dyna fy nealltwriaeth i o'r sefyllfa bresennol.

Ond ar y pwynt a godwch ynghylch canolfannau mewn mannau eraill a mynediad ledled Cymru, diolch i chi am roi rhan o'r achos dros ddatganoli cyfiawnder, oherwydd byddai hynny'n ein galluogi i gynllunio pethau yng Nghymru mewn gwirionedd, lle nad oes gennym unrhyw reolaeth dros hynny ar hyn o bryd. Aeth y Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol, Jane Hutt, a minnau o amgylch y gwahanol garchardai ac yn y blaen. Fe aethom o amgylch Eastwood Park ym Mryste, fe aethom o amgylch Berwyn. Rwy'n credu bod gennym ymweliadau eraill wedi'u cynllunio. Wrth gwrs, nid yw'r rheini'n fannau lle mae gennym unrhyw gyfrifoldeb neu awdurdod drostynt, ond rydym yn gweithio i ymgysylltu â nhw er hynny, oherwydd rydym yn darparu'r gwasanaethau addysg, er enghraifft, rydym yn darparu'r gwasanaethau iechyd yn y rheini. Ond rydym yn bendant yn cydnabod y sefyllfa gydag Eastwood Park, er enghraifft, sy'n garchar i fenywod, lle dywedodd llywodraethwr y carchar wrthym fod pob carcharor a oedd yn y carchar penodol hwnnw yn ddioddefydd. Mae hynny'n amlygu'r problemau cyfiawnder cymdeithasol mewn gwirionedd.

Rhaid imi ddweud bod gennyf bryderon gwirioneddol ynghylch cyflwr presennol nid yn unig ystad y carchardai, ond y ffaith bod poblogaeth y carchardai wedi dyblu ers 2010 o tua 45,000 i ychydig o dan 90,000. Felly, yn ystod 13 mlynedd y Llywodraeth hon a'r modd yr ymdriniodd â'r system gyfiawnder a'r system garchardai, rydym wedi cael y cynnydd mwyaf ofnadwy yn nifer y carcharorion. Mae'n debyg mai Cymru sydd â'r lefel uchaf o garchariadau ymhlith ei dinasyddion drwy Ewrop gyfan. Dyna un o'r rhesymau pam ein bod yn meddwl o ddifrif fod angen adolygu cyfiawnder a datganoli cyfiawnder fel y gallwn edrych ar rai o'r dewisiadau amgen ehangach a'r elfennau cyfiawnder cymdeithasol rydych chi'n cyfeirio atynt, sy'n ganolog i'r rheswm pam ein bod am weld cyfiawnder yn cael ei ddatganoli. 

Might I suggest, in that context, and as we raised in the committee inquiry I was party to many years ago, that custodial sentencing levels in Wales are higher in Welsh courts than in English courts under the same legal system? There were questions there that we highlighted 15 years ago.

You also referred positively in your presentation to the Bevan Foundation to a pilot drug and alcohol court, funded jointly by the Welsh Government and the UK Ministry of Justice, and to a similar pilot under way in north Wales to tackle the issue of private family court hearings as part of a problem-resolving, dispute-resolution approach, which is part of a UK Ministry of Justice pilot. However, despite your repeated references to the delivery of social justice by such UK Ministry of Justice programmes, you concluded by describing the devolution of justice as the way forward. If, as it appears from your repeated public statements, including earlier today, you’re basing this upon your perception of different policy approaches by governments at a particular point in time, rather than long-established geographical and operational reality, how can you justify this when, for example, and in the context of your previous response, Wales has the highest proportion of children in the UK in care, and one of the highest proportions of children looked after by any state in the world—devolved services—and when, during their visit to HMP Eastwood Park women’s prison, members of the Senedd’s Equality and Social Justice Committee were told that when released from the prison to services in Wales, nine out of 10 Welsh inmates go on to reoffend, compared to one in 10 of those from England?

A gaf fi awgrymu, yn y cyd-destun hwnnw, ac fel y nodwyd gennym yn ymchwiliad y pwyllgor roeddwn yn rhan ohono flynyddoedd lawer yn ôl, fod lefelau dedfrydau o garchar yng Nghymru yn uwch yn llysoedd Cymru nag yn llysoedd Lloegr o dan yr un system gyfreithiol? Roedd cwestiynau yno a godwyd gennym 15 mlynedd yn ôl.

Fe wnaethoch chi hefyd gyfeirio'n gadarnhaol yn eich cyflwyniad i Sefydliad Bevan at dreialu llys cyffuriau ac alcohol wedi'i ariannu ar y cyd gan Lywodraeth Cymru a Gweinyddiaeth Gyfiawnder y DU, ac at dreial tebyg sydd ar y gweill yng ngogledd Cymru i fynd i'r afael â materion gwrandawiadau llysoedd teulu preifat fel rhan o ddull datrys anghydfod, datrys problemau, sy'n rhan o gynllun peilot gan Weinyddiaeth Gyfiawnder y DU. Fodd bynnag, er gwaethaf eich cyfeiriadau mynych at ddarparu cyfiawnder cymdeithasol gan raglenni o'r fath gan Weinyddiaeth Gyfiawnder y DU, daethoch i ben trwy ddisgrifio datganoli cyfiawnder fel y ffordd ymlaen. Os ydych chi, fel y mae'n ymddangos o'ch datganiadau cyhoeddus mynych, gan gynnwys yn gynharach heddiw, yn seilio hyn ar eich canfyddiad o wahanol ddulliau polisi gan lywodraethau ar bwynt penodol mewn amser, yn hytrach na realiti daearyddol a gweithredol hirsefydlog, sut y gallwch chi gyfiawnhau hyn pan, er enghraifft, ac yng nghyd-destun eich ymateb blaenorol, pan fo gan Gymru'r gyfran uchaf o blant yn y DU mewn gofal, ac un o'r cyfrannau uchaf o blant sy'n derbyn gofal gan unrhyw wladwriaeth yn y byd—gwasanaethau datganoledig—a phan ddywedwyd wrth aelodau o Bwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol y Senedd yn ystod eu hymweliad â charchar menywod Eastwood Park, fod naw o bob 10 carcharor yng Nghymru yn mynd rhagddynt i aildroseddu ar ôl cael eu rhyddhau o'r carchar i wasanaethau yng Nghymru, o'i gymharu ag un o bob deg o'r rheini yn Lloegr?

14:40

I’m not quite sure what the question is out of that. If I might just refer to what you were saying about the pathfinder project, which is the one you’re referring to in north Wales, that is an MOJ-funded project. It does, of course, involve very heavily the Children and Family Court Advisory and Support Service Cymru. An element of that project is also in the south-west. That project has proved incredibly successful. The Minister for Social Justice and I met up there with some of the key judges within that, and I can tell you that not only do they think the project has been very successful, but also it’s partly been successful because of the ability of all the devolved agencies and bodies to be able to engage collectively in problem solving. And, again, one of the interesting developments up in north Wales also is the development now of a new law centre up there that is going to focus mainly on women’s and domestic abuse issues initially. But I think that goes hand in hand.

In terms of the children in care issue, well, of course, we don’t control the family courts; we don’t control the decisions that are made in those courts. There are, of course, I think, very valid issues that will be addressed I think by other Ministers in respect of the delivery of those services—why there may be divergences from one area to another. What I think there is is common agreement, probably across parties and across everyone in this Chamber, that we don’t want to see people going into the care system. We want to see children staying with their parents or with their mothers. There are many factors that affect that, but it is not solely a question as to what happens in terms of the care system; there’s also a question of how that engages with the court system and the support that’s available.

Nid wyf yn hollol siŵr beth yw'r cwestiwn o hynny. Os caf gyfeirio at yr hyn roeddech chi'n ei ddweud am y prosiect braenaru, sef yr un rydych chi'n cyfeirio ato yng ngogledd Cymru, mae hwnnw'n brosiect a ariennir gan y Weinyddiaeth Gyfiawnder. Wrth gwrs, mae'n ymwneud yn helaeth iawn â Gwasanaeth Cynghori a Chynorthwyo Llys i Blant a Theuluoedd Cymru. Mae elfen o'r prosiect hwnnw hefyd i'w gael yn y de-orllewin. Mae'r prosiect hwnnw wedi bod yn hynod o lwyddiannus. Cyfarfu'r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol a minnau â rhai o'r barnwyr allweddol o fewn hynny, a gallaf ddweud wrthych nid yn unig eu bod yn credu bod y prosiect wedi bod yn llwyddiannus iawn, ond hefyd mae wedi bod yn llwyddiannus yn rhannol oherwydd gallu'r holl asiantaethau a chyrff datganoledig i allu ymgysylltu â'i gilydd i ddatrys problemau. Ac unwaith eto, un o'r datblygiadau diddorol i fyny yng ngogledd Cymru hefyd yw datblygu canolfan y gyfraith newydd i fyny yno sy'n mynd i ganolbwyntio'n bennaf ar faterion menywod a cham-drin domestig i ddechrau. Ond rwy'n credu bod hynny'n mynd law yn llaw.

O ran plant mewn gofal, wel, wrth gwrs, nid ni sy'n rheoli'r llysoedd teulu; nid ni sy'n rheoli'r penderfyniadau a wneir yn y llysoedd hynny. Wrth gwrs, rwy'n credu y bydd cwestiynau dilys iawn yn cael sylw gan Weinidogion eraill mewn perthynas â darparu'r gwasanaethau hynny—pam y gallai fod gwahaniaethau rhwng un ardal a'r llall. Yr hyn rwy'n credu sydd i'w gael yw cytundeb cyffredinol, ar draws y pleidiau ac ar draws pawb yn y Siambr hon mae'n debyg, nad ydym am weld pobl yn mynd i mewn i'r system ofal. Rydym eisiau gweld plant yn aros gyda'u rhieni neu gyda'u mamau. Mae yna lawer o ffactorau sy'n effeithio ar hynny, ond nid mater o beth sy'n digwydd gyda'r system ofal yn unig ydyw; mae yna gwestiwn hefyd ynglŷn â sut mae hynny'n ymwneud â'r system llysoedd a'r cymorth sydd ar gael.

Diolch, Dirprwy Lywydd. I declare an interest because my mother is one of the Women Against State Pension Inequality about whom I'm about to ask a question. Can I thank the Counsel General for the meeting he held with me over the summer alongside Welsh representatives of the 1950s women who've been denied their pensions? Whilst we don't have a responsibility over pensions here, as it's a reserved matter, we do have a responsibility as a Senedd to represent and advocate for the women of Wales. After that meeting, could you, Counsel General, provide an update on any news that you've received from the all-party parliamentary group on state pension inequality in Westminster and from the UK Government about the scandalous plight that is still facing these women?

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n datgan diddordeb oherwydd bod fy mam yn un o'r Menywod yn erbyn Anghydraddoldeb Pensiwn y Wladwriaeth rwyf ar fin gofyn cwestiwn yn ei gylch. A gaf fi ddiolch i'r Cwnsler Cyffredinol am y cyfarfod a gynhaliodd gyda mi dros yr haf gyda chynrychiolwyr Cymreig menywod y 1950au y gwrthodwyd eu pensiynau iddynt? Er nad oes gennym gyfrifoldeb dros bensiynau yma am ei fod yn fater a gadwyd yn ôl, mae gennym gyfrifoldeb fel Senedd i gynrychioli ac eirioli dros fenywod Cymru. Ar ôl y cyfarfod hwnnw, Gwnsler Cyffredinol, a wnewch chi roi'r wybodaeth ddiweddaraf am unrhyw newyddion a gawsoch gan y grŵp seneddol hollbleidiol ar anghydraddoldeb pensiwn y wladwriaeth yn San Steffan a chan Lywodraeth y DU am y sefyllfa warthus sy'n dal i wynebu'r menywod hyn?

Firstly, thank you for the question and thank you for the consistency with which you’ve raised this issue that’s been kept on the radar here. As you know, the Welsh Government has written on a number of occasions to the UK Government, particularly now to the ombudsman in terms of the consideration of the agreement that the original reports were unacceptable and didn't actually do justice to the issue. I think that is the issue that we're waiting for the outcome of at the moment. All of us will know WASPI women; there are so many of them. The crux, as I said, in this, of course, is the way in which the matter was dealt with was certainly an injustice, in my view, as a breach of the contract people have when they enter into the pension system, when they enter into the work system—to suddenly change and move the goalposts just as people are beginning to approach their retirement age.

What I can assure you is I think that everyone in this Chamber is very much supportive of justice for those women. We look forward to a favourable outcome in respect of the ombudsman work. We will use whatever influence we have to try to speed that up, to try to encourage that that be resolved as quickly as possible. So many women have passed on before hearing the outcome of all this incredible campaigning work that was going on, and I’m very happy to continue to engage with any further information that would useful as time goes on. 

Yn gyntaf, diolch am y cwestiwn a diolch am fynd ati'n gyson i godi'r mater hwn sydd wedi'i gadw ar y radar yma. Fel y gwyddoch, mae Llywodraeth Cymru wedi ysgrifennu nifer o weithiau at Lywodraeth y DU, yn enwedig nawr at yr ombwdsmon ynghylch ystyried y cytundeb fod yr adroddiadau gwreiddiol yn annerbyniol ac nad oeddent yn gwneud cyfiawnder â'r mater mewn gwirionedd. Rwy'n credu mai dyna rydym yn aros am ganlyniad iddo ar hyn o bryd. Bydd pob un ohonom yn adnabod menywod sy'n gwrthwynebu anghydraddoldeb pensiwn y wladwriaeth (WASPI); mae yna gymaint ohonynt. Craidd hyn, fel y dywedais, yw bod y ffordd yr ymdriniwyd â'r mater yn sicr yn anghyfiawnder yn fy marn i, yn dorri contract â phobl pan fyddant yn mynd i mewn i'r system bensiwn, pan fyddant yn mynd i mewn i'r system waith—i newid yn sydyn a symud y pyst gôl wrth i bobl ddechrau nesáu at eu hoed ymddeol.

Gallaf eich sicrhau fy mod yn credu bod pawb yn y Siambr hon yn gefnogol iawn i gyfiawnder i'r menywod hynny. Rydym yn edrych ymlaen at ganlyniad ffafriol mewn perthynas â gwaith yr ombwdsmon. Byddwn yn defnyddio unrhyw ddylanwad sydd gennym i geisio cyflymu hynny, i geisio annog hynny i gael ei ddatrys cyn gynted â phosibl. Mae cymaint o fenywod wedi marw cyn clywed canlyniad yr holl waith ymgyrchu anhygoel sydd wedi digwydd, ac rwy'n hapus iawn i barhau i weithredu ar unrhyw wybodaeth bellach a fyddai'n ddefnyddiol wrth i amser fynd yn ei flaen. 

14:45

Diolch, Counsel General. Can I thank you for all the work that you have undertaken in this area? And I join you in paying tribute to the brave campaigners, who have not given up in spite of the fact that, as you've alluded to, so many women have died before the outcome of their compensation has actually been arrived at. I'm very glad that you have written to the ombudsman and I, alongside you, await what they will say in response. There are so many campaigners who have taken hope from the words that you have said in this place. So, could you commit again now, please, as you've just done, that whatever the political colour of the Westminster Government after the next election, you'll continue to push for improvements for women born in the 1950s, and that you would stand alongside the pledge that was signed by the Labour leader, Keir Starmer, last year for the need for fair and fast compensation for 1950s women? I would again thank you sincerely for all that you have done in leading on this issue. 

Diolch, Gwnsler Cyffredinol. A gaf fi ddiolch i chi am yr holl waith rydych chi wedi'i wneud yn y maes hwn? Ac rwy'n ymuno â chi i dalu teyrnged i'r ymgyrchwyr dewr, nad ydynt wedi rhoi'r gorau iddi er bod cymaint o fenywod wedi marw cyn i ganlyniad eu hiawndal gael ei gyrraedd. Rwy'n falch iawn eich bod wedi ysgrifennu at yr ombwdsmon ac rwyf fi, gyda chi, yn aros i glywed beth fydd ganddynt i'w ddweud mewn ymateb. Mae cymaint o ymgyrchwyr wedi cael eu calonogi gan y geiriau a ddywedoch chi yn y lle hwn. Felly, a wnewch chi ymrwymo eto nawr, os gwelwch yn dda, fel rydych chi newydd ei wneud, y byddwch chi, beth bynnag yw lliw gwleidyddol Llywodraeth San Steffan ar ôl yr etholiad nesaf, yn parhau i wthio am welliannau i fenywod a anwyd yn y 1950au, ac y byddech chi'n cefnogi'r addewid a lofnodwyd gan yr arweinydd Llafur, Keir Starmer, y llynedd am yr angen am iawndal teg a chyflym i fenywod y 1950au? Hoffwn ddiolch yn ddiffuant unwaith eto am bopeth rydych chi wedi'i wneud wrth arwain ar y mater hwn. 

Well, certainly my position, my analysis of what has happened, doesn’t change. There is of course a new shadow pensions Minister, I think, Gill Furniss, Member of Parliament. I’m sure the position of the Welsh Government remains the same—that there’s been an injustice and we want to see that injustice resolved. We think that the correct way to resolve it is actually through a proper decision by the ombudsman, of recognising that Parliament got it wrong and that the Government got it wrong, and the way the matter was handled was wrong, and that therefore there are consequences that flow from that, and that should be in terms of trying to properly compensate all those who were affected.

Wel, yn sicr nid yw fy safbwynt i, fy nadansoddiad i o'r hyn sydd wedi digwydd, yn newid. Wrth gwrs, mae yna Weinidog pensiynau newydd yr wrthblaid, rwy'n credu, yr Aelod Seneddol Gill Furniss. Rwy'n siŵr fod safbwynt Llywodraeth Cymru yn aros yr un fath—fod yna anghyfiawnder wedi bod ac rydym am weld yr anghyfiawnder hwnnw'n cael ei ddatrys. Credwn mai'r ffordd gywir i'w ddatrys mewn gwirionedd yw trwy benderfyniad cywir gan yr ombwdsmon, i gydnabod bod Senedd y DU wedi ei gael yn anghywir a bod y Llywodraeth wedi ei gael yn anghywir, a bod y ffordd y cafodd y mater ei drin yn anghywir, ac felly bod canlyniadau'n deillio o hynny, a dylai hynny olygu ceisio digolledu pawb yr effeithiwyd arnynt yn briodol.

Canolfannau Cyngor Cyfreithiol
Legal Advice Centres

3. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i gefnogi canolfannau cyngor cyfreithiol? OQ59877

3. What steps is the Welsh Government taking to support legal advice centres? OQ59877

The Welsh Government has long recognised the vitally important role of legal advice providers in the third sector and the legal sector in supporting people across Wales, including the most vulnerable, as evidenced by our single advice fund and our support for the development of the legal sector in Wales.

Ers amser maith, mae Llywodraeth Cymru wedi cydnabod rôl hanfodol bwysig darparwyr cyngor cyfreithiol yn y trydydd sector a'r sector cyfreithiol yn cefnogi pobl ledled Cymru, gan gynnwys y rhai mwyaf agored i niwed, fel y gwelir gan ein cronfa gynghori sengl a'n cefnogaeth i ddatblygu'r sector cyfreithiol yng Nghymru.

Diolch, Cwnsler Cyffredinol. Dwi’n aml yn cyfeirio etholwyr at y canolfannau cyngor cyfreithiol anhygoel sydd gennym ni yng Nghaerdydd, ond, yn ddiweddar, dwi wedi gweld nifer cynyddol yn dychwelyd yn dweud nad oes capasiti gyda'r canolfannau cyfreithiol i’w cynorthwyo. Nawr, yn dilyn eich ateb chi i Mark Isherwood, dwi’n gwybod am eich diddordeb chi a’r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol yn y mater yma, a bod Llywodraeth Cymru yn rhoi £11 miliwn i ganolfannau cyngor cyfreithiol yng Nghymru, ond mae’n amlwg nad yw nifer o bobl yn derbyn y cyngor sydd ei angen arnyn nhw. I gymharu â hyn, mae’r £10 miliwn y mae Llywodraeth San Steffan wedi’i ychwanegu at gyngor cyfreithiol tai yn swnio'n hynod o bitw, yn enwedig o ystyried y toriadau dwfn sydd wedi bod. Nawr, gwn fod y gyllideb yn hynod o dynn, gwn fod cyfiawnder heb ei ddatganoli, ond a oes modd i Lywodraeth Cymru gydweithio efallai'n agosach gyda'r canolfannau, gyda’r proffesiynau a gydag ysgolion cyfreithiol i ehangu’r ddarpariaeth sydd ar gael, oherwydd ar hyn o bryd, fel rŷch chi’n gwybod, Cwnsler Cyffredinol, nid yw nifer o’r bobl fwyaf bregus yn ein cymdeithas yn derbyn y cyngor y maen nhw ei angen? Diolch yn fawr. 

Thank you, Counsel General. I often refer constituents to these incredible legal advice centres that we have in Cardiff, but recently I've seen an increasing number returning saying that there is no capacity at these centres to support them. Now, following on from your response to Mark Isherwood, I know about your interest, and the Minister for Social Justice's interest, in this issue, and that the Welsh Government is providing £11 million to legal advice centres in Wales. But it's clear that many people aren't getting the advice that they need. Compared to this, the £10 million that the Westminster Government has added to housing legal aid sounds tiny, particularly given the deep cuts that have been experienced. Now, I know that the budget is very tight indeed, and I know that justice is not devolved, but would it be possible for the Welsh Government to perhaps work more closely with these centres and with the professions, and with law schools, in order to expand the provision available, because at the moment, as you will know, Counsel General, many of the most vulnerable people in our society aren't receiving the advice that they need? Thank you. 

Thank you again for raising this particular point. Of course, one of the real unfortunate developments over the past decade or so has actually been, as a consequence of legal aid cuts since the 2013 Act, the demise of law centres—law centres that were so important in so many of our communities. The number of legal aid cases to help people get early advice dropped from almost a million in 2009-10 to just 130,000 in 2020-21, and the number of advice agencies and law centres doing this work has fallen by 59 per cent.

What I said, of course, in the legal services board event today in the Senedd is that one of the advantages of having legal advice available to people on a whole range of social issues, from housing, to debt, to rent and accommodation and so on and so forth, is that what you get out of that, of course, are lawyers who are committed to that work and who've developed the expertise and specialism in that work, and they go on to continue to be able to provide that work.

The point you're raising now is a very valid one. For example, in terms of immigration advice within Wales, we are now in a crisis stage, in terms of the number of lawyers who are available to actually do that sort of work. It may well be that, in the not-too-distant future, we don't have any lawyers who are able to do that work and we don't have enough lawyers to do this sort of representation and give this sort of advice in a whole series of other areas. Now, we have supported financially, through the Chartered Institute of Legal Executives system, in terms of some training. Of course, we are in a very, very difficult financial position, but I have certainly raised with the Under-Secretary and with the Ministry of Justice, just about on every occasion, and the last occasion was actually yesterday, that we have to start looking at law centres and how they can be accredited and funded more easily through the legal aid system. But, also, we equally need to look at how we actually co-ordinate all of the different bodies that collectively give specialist advice in one way or another. Effectively, what we do need to look at is the creation of an embryonic legal advice and support system that builds on the single advice fund. That is not easy in this environment. Again, it's one of the reasons why we've asked for the devolution of some of these areas. But, there is work that is ongoing and I'll happily discuss that with you as time goes on and again in this environment.

Diolch unwaith eto am godi'r pwynt penodol hwn. Wrth gwrs, un o'r datblygiadau anffodus iawn dros y degawd diwethaf o ganlyniad i doriadau cymorth cyfreithiol ers Deddf 2013, diflaniad canolfannau'r gyfraith—canolfannau'r gyfraith a oedd mor bwysig mewn cymaint o'n cymunedau. Gostyngodd nifer yr achosion cymorth cyfreithiol i helpu pobl i gael cyngor cynnar o bron i filiwn yn 2009-10 i ddim ond 130,000 yn 2020-21, ac mae nifer yr asiantaethau cynghori a chanolfannau'r gyfraith sy'n gwneud y gwaith hwn wedi gostwng 59 y cant.

Yr hyn a ddywedais yn nigwyddiad y bwrdd gwasanaethau cyfreithiol heddiw yn y Senedd yw mai un o fanteision cael cyngor cyfreithiol ar gael i bobl ar ystod eang o faterion cymdeithasol, o dai i ddyled, i rent a llety ac yn y blaen, yw mai'r hyn a gewch allan o hynny, wrth gwrs, yw cyfreithwyr sy'n ymroddedig i'r gwaith hwnnw ac sydd wedi datblygu arbenigedd yn y gwaith hwnnw, ac maent yn mynd yn eu blaenau i barhau i allu darparu'r gwaith hwnnw.

Mae'r pwynt rydych chi'n ei godi nawr yn un dilys iawn. Er enghraifft, gyda chyngor mewnfudo yng Nghymru, rydym bellach mewn cyfnod o argyfwng o ran nifer y cyfreithwyr sydd ar gael i wneud y math hwnnw o waith. Mae'n ddigon posibl na fydd gennym unrhyw gyfreithwyr sy'n gallu gwneud y gwaith hwnnw yn y dyfodol agos, ac nid oes gennym ddigon o gyfreithwyr i wneud y math hwn o gynrychiolaeth a rhoi'r math hwn o gyngor mewn nifer fawr o feysydd eraill. Nawr, rydym wedi rhoi cefnogaeth ariannol i hyfforddiant drwy system Sefydliad Siartredig y Gweithredwyr Cyfreithiol. Wrth gwrs, rydym mewn sefyllfa ariannol anodd iawn ond rwy'n sicr wedi codi gyda'r Is-Ysgrifennydd a chyda'r Weinyddiaeth Gyfiawnder, ar bob achlysur, a'r tro diwethaf oedd ddoe, fod yn rhaid inni ddechrau edrych ar ganolfannau'r gyfraith a sut y gellir eu hachredu a'u hariannu'n haws trwy'r system cymorth cyfreithiol. Ond hefyd, mae angen inni edrych ar sut rydym yn cydlynu'r holl wahanol gyrff sydd gyda'i gilydd yn rhoi cyngor arbenigol mewn rhyw ffordd neu'i gilydd. I bob pwrpas, yr hyn y mae angen inni edrych arno yw creu system cyngor a chymorth cyfreithiol embryonig sy'n adeiladu ar y gronfa gynghori sengl. Nid yw hyn yn hawdd yn yr amgylchedd hwn. Unwaith eto, dyma un o'r rhesymau pam ein bod wedi gofyn am ddatganoli rhai o'r meysydd hyn. Ond mae yna waith sy'n mynd rhagddo a byddaf yn hapus i drafod hynny gyda chi wrth i amser fynd yn ei flaen ac unwaith eto yn yr amgylchedd hwn.

14:50
Cyflwr Stad y Llysoedd
The Condition of the Court Estate

4. Pa drafodaethau mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi eu cael gyda'r Weinyddiaeth Gyfiawnder ynglŷn â chyflwr stad y llysoedd yng Nghymru? OQ59874

4. What discussions has the Counsel General had with the Ministry of Justice regarding the condition of the court estate in Wales? OQ59874

Thank you for your question. I have discussed the condition of the court estate with the justice Minister, Lord Bellamy, in our regular meetings on many occasions, and I have raised this issue in writing with the new Lord Chancellor. I continue to press the Ministry of Justice about the need for investment in the Welsh court infrastructure.

Diolch am eich cwestiwn. Rwyf wedi trafod cyflwr ystad y llysoedd gyda'r Gweinidog cyfiawnder, yr Arglwydd Bellamy, yn ein cyfarfodydd rheolaidd ar sawl achlysur, ac rwyf wedi codi'r mater hwn yn ysgrifenedig gyda'r Arglwydd Ganghellor newydd. Rwy'n parhau i bwyso ar y Weinyddiaeth Gyfiawnder ynghylch yr angen i fuddsoddi yn seilwaith llysoedd Cymru.

I hope to visit the civil courts and the magistrates' courts in Cardiff myself so that I can familiarise myself with the facilities available for those seeking resolution of their concerns to ensure that they are accommodated with the dignity they deserve. But, I am concerned that this ongoing issue that has clearly not been resolved, despite your excellent conversations with Lord Bellamy, has been exacerbated by the presence of reinforced autoclaved aerated concrete in so many public buildings, in England in the main. Asbestos, rightly identified by Rhianon Passmore yesterday as a major worry for all custodians of public buildings, has the potential to exacerbate an already deteriorating condition of the public realm. So, what hope do you have that the courts, particularly those in Cardiff, which are my concern, are actually going to be able to get any attention to this matter, given the problems we are seeing in schools in England?

Rwy'n gobeithio ymweld â'r llysoedd sifil a'r llysoedd ynadon yng Nghaerdydd fy hun fel y gallaf ymgyfarwyddo â'r cyfleusterau sydd ar gael i'r rhai sy'n ceisio datrys eu pryderon er mwyn sicrhau eu bod yn cael eu trin gyda'r urddas y maent yn ei haeddu. Ond rwy'n pryderu bod y mater parhaus hwn nad yw wedi'i ddatrys, yn amlwg, er gwaethaf eich sgyrsiau gwych gyda'r Arglwydd Bellamy, wedi cael ei waethygu gan bresenoldeb concrit awyredig awtoclafiedig cydnerth, RAAC, mewn cymaint o adeiladau cyhoeddus, yn Lloegr yn bennaf. Mae gan asbestos, y nododd Rhianon Passmore yn briodol ddoe ei fod yn bryder mawr i holl geidwaid adeiladau cyhoeddus, botensial i waethygu cyflwr eiddo cyhoeddus sydd eisoes yn dirywio. Felly, pa obaith sydd gennych chi y bydd y llysoedd, yn enwedig y rhai yng Nghaerdydd, sy'n destun pryder i mi, yn gallu cael unrhyw sylw i'r mater hwn, o ystyried y problemau a welwn mewn ysgolion yn Lloegr?

Thank you, you raise a very valid point and, of course, the court in question I think is within your constituency, so it's a matter not only of concern more broadly, but also in terms of your constituency responsibilities. As you say, it is a reserved matter, but, of course, so many people in Wales are actually engaged within that—people who work within it, and families have to go into the civil justice centre. It is not fit for purpose; it's recognised that it's not fit for purpose. I can say that, when I have had discussions, the response I'm given is that, 'Well, there are some places that are even worse'. A point I'd come back with is that, 'Well, that's not a matter for us.' But, the fact is that this is the capital city of Wales and we don't have a fit-for-purpose civil justice centre. I've been around the court, I've met with the judiciary and I've met with those who work within it. There's common agreement that what is not happening is money being made available to make it fit for purpose.

It is not the only court. I attended the civil courts in Newport, and I have to say that I was quite astonished at the state of those as well. In fairness to Lord Bellamy, he has actually been visiting those courts and he's well aware of it. He doesn't hold the purse strings. The new Lord Chancellor has said that we must invest in the infrastructure of the court estate. I've written to him welcoming that particular statement and asking him to ensure that he takes into account the situation of the estate within Wales.

With regard to RAAC, I have made enquiries. I'm not aware that RAAC is an issue within the court estate within Wales, certainly not in terms of the information that I have so far. I think seven courts have been identified across the England-and-Wales area, but I don't know what the state or the extent is yet of all the investigations into those buildings.

Diolch, rydych yn codi pwynt dilys iawn ac wrth gwrs, rwy'n credu bod y llys dan sylw yn eich etholaeth chi, felly mae'n fater o bryder nid yn unig yn ehangach, ond hefyd o ran eich cyfrifoldebau etholaethol. Fel y dywedwch, mae'n fater a gadwyd yn ôl, ond wrth gwrs, mae cymaint o bobl yng Nghymru wedi'u cynnwys yn hynny mewn gwirionedd—pobl sy'n gweithio yno, ac mae'n rhaid i deuluoedd fynd i'r ganolfan cyfiawnder sifil. Nid yw'n addas i'r diben; cydnabyddir nad yw'n addas i'r diben. Yn y trafodaethau a gaf, gallaf ddweud mai'r ymateb a roddir i mi yw, 'Wel, mae yna rai lleoedd sydd hyd yn oed yn waeth'. Un pwynt y byddwn yn dod yn ôl arno yw, 'Wel, nid mater i ni yw hynny.' Ond y gwir amdani yw mai dyma brifddinas Cymru ac nid oes gennym ganolfan cyfiawnder sifil sy'n addas i'r diben. Rwyf wedi bod o gwmpas y llys, rwyf wedi cyfarfod â'r barnwyr ac rwyf wedi cyfarfod â'r rhai sy'n gweithio yno. Ceir cytundeb cyffredinol nad oes arian yn cael ei ryddhau i'w wneud yn addas i'r diben.

Nid dyma'r unig lys. Mynychais y llysoedd sifil yng Nghasnewydd, ac mae'n rhaid imi ddweud fy mod wedi fy synnu at gyflwr y rheini hefyd. Er tegwch i'r Arglwydd Bellamy, mae wedi bod yn ymweld â'r llysoedd hynny ac mae'n ymwybodol iawn o hyn. Nid yn ei ddwylo ef y mae'r arian. Mae'r Arglwydd Ganghellor newydd wedi dweud bod yn rhaid inni fuddsoddi yn seilwaith ystad y llysoedd. Rwyf wedi ysgrifennu ato yn croesawu'r datganiad hwnnw ac yn gofyn iddo sicrhau ei fod yn ystyried sefyllfa'r ystad yng Nghymru.

Mewn perthynas â RAAC, rwyf wedi gwneud ymholiadau. Nid wyf yn ymwybodol fod RAAC yn broblem yn ystad y llysoedd yng Nghymru, yn sicr nid o ran y wybodaeth sydd gennyf hyd yma. Rwy'n credu bod saith llys wedi'u nodi ar draws ardal Cymru a Lloegr, ond nid wyf yn gwybod beth yw cyflwr na graddau hynny eto o'r holl ymchwiliadau i'r adeiladau hynny.

14:55
Cymru a'r Undeb Ewropeaidd
Wales and the European Union

5. Pa gyngor cyfreithiol y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'i roi i Lywodraeth Cymru ynghylch y berthynas bosibl rhwng Cymru a'r UE? OQ59890

5. What legal advice has the Counsel General provided to the Welsh Government regarding potential relationships between Wales and the EU? OQ59890

Thank you for your question. The Welsh Government remains committed to long-standing relationships with EU partners, and also maximising the benefits of the trade and co-operation agreement, supported through our international strategy, appointed representatives on Europe and participation in a range of EU regional networks. We welcome the UK’s overdue association to the Horizon and Copernicus programmes.

Diolch am eich cwestiwn. Mae Llywodraeth Cymru yn parhau i fod yn ymrwymedig i berthynas hirsefydlog â phartneriaid yr UE, a hefyd i sicrhau'r manteision mwyaf posibl o'r cytundeb masnach a chydweithredu, a gefnogir trwy ein strategaeth ryngwladol, cynrychiolwyr penodedig ar Ewrop a chymryd rhan mewn ystod o rwydweithiau rhanbarthol yr UE. Rydym yn croesawu cysylltiad y DU yn hwyr yn y dydd â rhaglenni Horizon a Copernicus.

I'm grateful to the Counsel General for that. We are witnessing, of course, the collapse of Brexit, not only with UK capitulation and rejoining Horizon two years too late, but we're also seeing the UK failing to deliver basic customs checks, the UK failing to deliver its own standards and having to adopt EU standards for the sale of goods. So, we're seeing, on every promise made back in 2016, UK policy collapsing. We have a review, of course, of the trade and co-operation agreement beginning in May 2026. It's important that Wales has a strong voice and is represented in the structures of that agreement and the structures that create accountability for the relationship, not only over that agreement but the wider UK-EU relationship. At the moment, the situation certainly is far from being one that would be welcomed on most sides of this Chamber. Is it possible for the Welsh Government to begin work now on a policy response to the review of the trade and co-operation agreement and to ensure that Wales has a strong voice in these EU-UK structures, but also that we begin preparing for the UK rejoining the EU?

Rwy'n ddiolchgar i'r Cwnsler Cyffredinol am hynny. Wrth gwrs, rydym yn gweld cwymp Brexit, nid yn unig gydag ildiad y DU ac ailymuno â Horizon ddwy flynedd yn rhy hwyr, ond rydym hefyd yn gweld y DU yn methu cyflawni archwiliadau tollau sylfaenol, y DU yn methu cyflawni ei safonau ei hun a gorfod mabwysiadu safonau'r UE ar gyfer gwerthu nwyddau. Felly, rydym yn gweld polisi'r DU yn methu ar bob addewid a wnaed yn ôl yn 2016. Mae gennym adolygiad o'r cytundeb masnach a chydweithredu yn dechrau ym mis Mai 2026. Mae'n bwysig fod gan Gymru lais cryf a'i bod yn cael ei chynrychioli yn strwythurau'r cytundeb hwnnw a'r strwythurau sy'n creu atebolrwydd am y berthynas, nid yn unig dros y cytundeb hwnnw ond perthynas ehangach y DU a'r UE. Ar hyn o bryd, mae'r sefyllfa yn sicr ymhell o fod yn un a fyddai'n cael ei chroesawu gan y rhan fwyaf o'r Siambr hon. A yw'n bosibl i Lywodraeth Cymru ddechrau gweithio nawr ar ymateb polisi i'r adolygiad o'r cytundeb masnach a chydweithredu a sicrhau bod gan Gymru lais cryf yn y strwythurau hyn rhwng yr UE a'r DU, ond hefyd ein bod yn dechrau paratoi ar gyfer gweld y DU yn ailymuno â'r UE?

Thank you for your supplementary question and also, again, thanks to you and others within this Chamber who have carried on the work on, I suppose, the vicarious body that's been set up to keep some relationship going after we had to leave the Committee of the Regions. I think that work and that engagement—. It is vitally important that we don't lose those connections and that we maintain them as best we can in what is not an ideal situation. Again, one of the issues that was very important and was part of the programme for government was, of course, that we kept the Brussels office operating, and I think that is a very important indicator and will become increasingly important again now, particularly as regards the Horizon programme, as well. And we might hope, at some stage in the future, to see developments in respect of Erasmus as well.

The trade and co-operation agreement, I think, is scheduled to be reviewed by 2025, and, of course, the extent to which it will lead to further change is going to depend significantly on the new European Commission and Parliament that will be in place from mid to late 2024, and on the outcome, I suppose, of the UK general election, which is due by no later than January 2025. So, in the meantime, the Welsh Government is committed to ensuring that those existing structures work effectively and that we maximise the benefits of the existing trade and co-operation agreement. The inter-ministerial group on UK-EU relations, which is chaired by the Foreign, Commonwealth and Development Office of the UK Government, is a useful opportunity for Welsh Government to raise issues. I can confirm that the Welsh Government are also engaged with UK Government counterparts in the development of the UK positions on a range of UK-EU committees provided by the trade and co-operation agreement to explore and resolve issues relating to the trade and co-operation agreement's operations. I think the nub is that we are in a position where a number of consequences of Brexit are being recognised that have to be resolved. That process has started. There is momentum there. I'm hopeful it will continue and no doubt those processes have changed. I suspect it may lead to much greater co-operation in the near future.

Diolch i chi am eich cwestiwn atodol a hefyd, unwaith eto, diolch i chi ac i eraill yn y Siambr sydd wedi parhau â'r gwaith ar y corff dirprwyol sydd wedi'i sefydlu i gynnal rhyw fath o berthynas ar ôl inni orfod gadael Pwyllgor y Rhanbarthau. Rwy'n credu bod y gwaith hwnnw a'r ymgysylltiad hwnnw—. Mae'n hanfodol bwysig nad ydym yn colli'r cysylltiadau hynny a'n bod yn eu cynnal cystal ag y gallwn mewn sefyllfa nad yw'n ddelfrydol. Unwaith eto, un o'r materion a oedd yn bwysig iawn ac a oedd yn rhan o'r rhaglen lywodraethu oedd ein bod yn cadw swyddfa Brwsel yn weithredol, ac rwy'n credu bod hynny'n arwydd pwysig iawn ac y daw'n fwyfwy pwysig eto nawr, yn enwedig mewn perthynas â rhaglen Horizon. Ac ar ryw adeg yn y dyfodol, gallwn obeithio gweld datblygiadau mewn perthynas ag Erasmus hefyd.

Rwy'n credu bod y cytundeb masnach a chydweithredu i fod i gael ei adolygu erbyn 2025, ac wrth gwrs, bydd i ba raddau y bydd yn arwain at newid pellach yn dibynnu'n sylweddol ar y Comisiwn Ewropeaidd a'r Senedd newydd a fydd ar waith rhwng canol a diwedd 2024, ac ar ganlyniad etholiad cyffredinol y DU, mae'n debyg, sydd i'w ddisgwyl erbyn mis Ionawr 2025 fan bellaf. Felly, yn y cyfamser, mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i sicrhau bod y strwythurau presennol hynny'n gweithio'n effeithiol a'n bod yn manteisio i'r eithaf ar fuddion y cytundeb masnach a chydweithredu presennol. Mae'r grŵp rhyngweinidogol ar gysylltiadau rhwng y DU a'r UE, sy'n cael ei gadeirio gan Swyddfa Dramor, Cymanwlad a Datblygu Llywodraeth y DU, yn gyfle defnyddiol i Lywodraeth Cymru godi materion. Gallaf gadarnhau bod Llywodraeth Cymru hefyd yn ymgysylltu â chymheiriaid yn Llywodraeth y DU i ddatblygu safbwyntiau'r DU ar ystod o bwyllgorau'r DU-UE a ddarperir gan y cytundeb masnach a chydweithredu i archwilio a datrys materion sy'n ymwneud â gweithrediadau'r cytundeb masnach a chydweithredu. Hanfod hyn, rwy'n credu, yw ein bod mewn sefyllfa lle mae nifer o ganlyniadau Brexit yn cael eu cydnabod fel rhai y mae'n rhaid eu datrys. Mae'r broses honno wedi dechrau. Mae momentwm yno. Rwy'n gobeithio y bydd yn parhau ac mae'n siŵr fod y prosesau hynny wedi newid. Rwy'n tybio y gallai arwain at lawer mwy o gydweithredu yn y dyfodol agos.

15:00

I laughed and smiled to myself when I saw the order paper and the question from the Member for Blaenau Gwent, because it reminded me of a time that he and I travelled to Brussels as part of the UK-EU Parliamentary Partnership Assembly, where I found myself becoming a staunch Brexiteer to counterbalance the Member for Blaenau Gwent's Europhile style. But it was interesting that both you and the Member for Blaenau Gwent mentioned Horizon, and I think it's right that we celebrate that the UK has now rejoined Horizon under better terms than we had when we were members of the European Union. So, does the Counsel General agree with me that the binary, polarising chat of Brexit either being the best thing in the world ever or the end of the world as we know it is not helpful, it's polarising and it does a disservice to celebrating successes that UK Government and other Governments have when they negotiate with the European Union? And on the Member for Blaenau Gwent's discussion about rejoining the European Union, does the Counsel General agree with the EU's assessment that any country looking to rejoin the European Union must also sign up to the Euro and single currency?

Fe wneuthum chwerthin a gwenu wrthyf fy hun pan welais y papur trefn a'r cwestiwn gan yr Aelod dros Flaenau Gwent, oherwydd roedd yn fy atgoffa o'r adeg y gwnaeth ef a minnau deithio i Frwsel fel rhan o Gynulliad Partneriaeth Seneddol y DU a'r UE, lle roeddwn yn teimlo fy hun yn troi'n gefnogwr Brexit pybyr er mwyn gwrthbwyso natur 'Ewrogarol' yr Aelod dros Flaenau Gwent. Ond roedd yn ddiddorol eich bod chi a'r Aelod dros Flaenau Gwent wedi sôn am Horizon, ac rwy'n credu ei bod yn iawn ein bod yn dathlu bod y DU bellach wedi ailymuno â Horizon o dan delerau gwell na phan oeddem yn aelodau o'r Undeb Ewropeaidd. Felly, a yw'r Cwnsler Cyffredinol yn cytuno â mi nad yw'r sgwrs ddeuol a phegynol sy'n datgan mai Brexit naill ai yw'r peth gorau yn y byd neu ddiwedd y byd fel y gwyddom amdano yn ddefnyddiol. Mae'n begynol ac mae'n gwneud cam â'r llwyddiannau y mae Llywodraeth y DU a Llywodraethau eraill yn eu cael wrth drafod gyda'r Undeb Ewropeaidd? Ac ar drafodaeth yr Aelod dros Flaenau Gwent am ailymuno â'r Undeb Ewropeaidd, a yw'r Cwnsler Cyffredinol yn cytuno ag asesiad yr UE fod yn rhaid i unrhyw wlad sy'n dymuno ailymuno â'r Undeb Ewropeaidd fabwysiadu'r Ewro ac arian sengl hefyd?

I will ask the Member to allow the Minister to respond.

Gofynnaf i'r Aelod ganiatáu i'r Gweinidog ymateb.

As far as I'm aware there are no discussions on any clear matters in terms of the issue of rejoining. Whatever personal views I or others may have, that is not on the agenda at the moment. I think what is on the agenda is, actually, damage limitations with regard to the consequences of Brexit. Horizon now, which was always an area that was under continual review between the various Governments, was incredibly successful, and the UK played a significant part in it, and the years that we've been out of it—it will take a long time to repair that damage and to get back into the position that we were in. I think, in several years' time, it may be an area that we will want to review how successful it has been. It is always better being on the inside of an organisation like Horizon 2020 and working within it than coming from the outside on an ancillary basis. The crux of the matter is, though, it was an absolutely disastrous mistake not to stay in Horizon 2020 when we had the opportunity, even with Brexit.

Cyn belled ag y gwn, nid oes unrhyw drafodaethau ar unrhyw fater clir yn ymwneud ag ailymuno. Pa bynnag farn bersonol sydd gennyf fi neu eraill, nid yw hynny ar yr agenda ar hyn o bryd. Rwy'n credu mai'r hyn sydd ar yr agenda, mewn gwirionedd, yw ceisio lleihau'r niwed yn sgil canlyniadau Brexit. Roedd Horizon, a oedd bob amser yn faes a oedd yn cael ei adolygu'n barhaus gan y gwahanol Lywodraethau, yn hynod lwyddiannus, a chwaraeodd y DU ran sylweddol ynddo, ac mae'r blynyddoedd nad ydym wedi bod yn rhan ohono—bydd yn cymryd amser hir i atgyweirio'r niwed hwnnw a dychwelyd i'r sefyllfa roeddem ynddi. Rwy'n credu, ymhen sawl blwyddyn, y gallai fod yn faes y byddwn am adolygu pa mor llwyddiannus y bu. Mae bob amser yn well bod yn rhan o sefydliad fel Horizon 2020 a gweithio o'i fewn yn hytrach na dod o'r tu allan ar sail ategol. Ond craidd y mater oedd mai camgymeriad hollol drychinebus oedd peidio ag aros yn Horizon 2020 pan gawsom gyfle i wneud hynny, hyd yn oed gyda Brexit.

Cartrefi Preswyl mewn Parciau
Residential Park Homes

6. Pa gyngor cyfreithiol y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'i ddarparu i Lywodraeth Cymru ynghylch lleihau cyfradd y comisiwn o werthu cartrefi preswyl mewn parciau? OQ59861

6. What legal advice has the Counsel General provided to the Welsh Government about reducing the commission rate from the sale of residential park homes? OQ59861

Thank you for your question. The Mobile Homes (Wales) Act 2013 and the Mobile Homes (Selling and Gifting) (Wales) Regulations 2014 prescribe the maximum amount of commission that is payable to the site owner by the new occupier upon sale of a mobile home. That maximum amount is currently set at 10 per cent. 

Diolch am eich cwestiwn. Mae Deddf Cartrefi Symudol (Cymru) 2013 a Rheoliadau Cartrefi Symudol (Gwerthu a Rhoi yn Anrheg) (Cymru) 2014 yn rhagnodi uchafswm y comisiwn sy'n daladwy i berchennog y safle gan y meddiannydd newydd ar ôl gwerthu cartref symudol. Ar hyn o bryd, yr uchafswm hwn yw 10 y cant. 

Thank you. Of course, calls have been made by a number of my constituents now to establish whether this rate can be reduced or abolished. I remember from my time here when Peter Black brought this through, and, at the time, it was concerning many mobile home owners and sellers about this high commission rate. Now, I found out that the Welsh Government commissioned financial analysis to inform its decision on 5 June 2018 to lower the commission rate by one percentage point per year over a five-year period until it was reduced to a maximum of 5 per cent of the purchase price, which I'm sure everyone would agree is a more—. It's more fair and balanced. However, that change didn't go ahead. In fact, in January 2019, on the application of the British Holiday & Home Parks Association and a park owner, the administrative court for Wales gave permission for a judicial review of the Welsh Government's decision. So, in light of the previous judicial review, would you arrange, Counsel General, for legal advice to be provided to the Welsh Government and this Welsh Parliament on the legality of charging the maximum commission rate? Thank you.

Diolch. Wrth gwrs, mae nifer o fy etholwyr bellach wedi gwneud galwadau i weld a ellir lleihau'r gyfradd hon neu ei diddymu. Rwy'n cofio o fy amser yma pan gododd Peter Black hyn ac ar y pryd, roedd cyfradd uchel y comisiwn yn peri pryder i lawer o berchnogion a gwerthwyr cartrefi symudol. Nawr, deallais fod Llywodraeth Cymru wedi comisiynu dadansoddiad ariannol i lywio ei phenderfyniad ar 5 Mehefin 2018 i ostwng cyfradd y comisiwn un pwynt canran y flwyddyn dros gyfnod o bum mlynedd nes iddi gael ei gostwng i uchafswm o 5 y cant o'r pris prynu, ac rwy'n siŵr y byddai pawb yn cytuno ei fod yn fwy—. Mae'n fwy teg a chytbwys. Fodd bynnag, ni wnaeth y newid hwn ddigwydd. Mewn gwirionedd, ym mis Ionawr 2019, ar gais Cymdeithas Parciau Gwyliau a Pharciau Cartrefi Prydain a pherchennog parc, rhoddodd llys gweinyddol Cymru ganiatâd i adolygiad barnwrol o benderfyniad Llywodraeth Cymru. Felly, yng ngoleuni'r adolygiad barnwrol blaenorol, a fyddech yn trefnu, Gwnsler Cyffredinol, i gyngor cyfreithiol gael ei roi i Lywodraeth Cymru a Senedd Cymru ar gyfreithlondeb codi uchafswm cyfradd y comisiwn? Diolch.

15:05

Well, can I just say that I understand that you are representing your constituents, residential mobile home site owners, but I think any question on proposals for the future of the commission rate payable on the sale of residential mobile homes really needs to be addressed to the Minister for Climate Change. Should mobile home residents have any queries about the terms of their site residency, including commission rates, there is the leasehold advisory service who can offer free and impartial advice. It's not appropriate for me to talk about legal advice that may or may not be engaged between myself and the Welsh Government. The issue of policy that you are specifically raising, though, is something, really, that needs to be addressed to the Minister for Climate Change.

Wel, a gaf fi ddweud fy mod yn deall eich bod yn cynrychioli eich etholwyr, perchnogion safleoedd cartrefi symudol preswyl, ond rwy'n credu bod angen cyfeirio unrhyw gwestiwn ynglŷn â chynigion ar gyfer dyfodol cyfradd y comisiwn sy'n daladwy wrth werthu cartrefi symudol preswyl at y Gweinidog Newid Hinsawdd. Os oes gan breswylwyr cartrefi symudol unrhyw ymholiadau am delerau preswyl eu safle, gan gynnwys cyfraddau comisiwn, ceir y gwasanaeth cynghori ar lesddaliadau a all gynnig cyngor diduedd am ddim. Nid yw'n briodol imi siarad am gyngor cyfreithiol a allai fod rhyngof fi a Llywodraeth Cymru neu beidio. Mae'r mater polisi rydych yn ei godi'n benodol, serch hynny, yn rhywbeth y mae angen ei gyfeirio at y Gweinidog Newid Hinsawdd mewn gwirionedd.

Data ar y System Gyfiawnder
Data on the Justice System

7. A wnaiff y Cwnsler Cyffredinol ddatganiad am argaeledd data sydd wedi'u datgrynhoi ar y system gyfiawnder yng Nghymru? OQ59875

7. Will the Counsel General make a statement on the availability of disaggregated data on the justice system in Wales? OQ59875

Thank you for your question. We continue to work alongside the Ministry of Justice on the provision of disaggregated data. We are also taking forward our own work—notably we published a dashboard on youth justice on 31 August. This will be the first of a series of Welsh justice dashboards.

Diolch am eich cwestiwn. Rydym yn parhau i weithio ochr yn ochr â'r Weinyddiaeth Gyfiawnder ar ddarparu data sydd wedi'i ddatgrynhoi. Rydym hefyd yn bwrw ymlaen â'n gwaith ein hunain—yn fwyaf arbennig, fe gyhoeddasom ddangosfwrdd ar gyfiawnder ieuenctid ar 31 Awst. Hwn fydd y cyntaf o gyfres o ddangosfyrddau cyfiawnder yng Nghymru.

Diolch, Counsel General. That's really good to hear, because as we know, via the Independent Commission on the Constitutional Future of Wales, also known as the Williams-McAllister commission, and the Brown report, we have heard and read vital discussions and recommendations about the constitutional future of Wales. One of the key points of these discussions is of course the fact that justice is currently not devolved in Wales, despite most of it being devolved in Scotland and Northern Ireland. So, one of the key first steps to righting this imbalance would be to begin devolving both youth justice and probation service, which would also help with some of what we were discussing earlier on about women in prisons as well.

But currently, Counsel General, due to the nature of the lack of devolution in Wales, much of the data on justice is only available in a way that groups England and Wales together, and as such, we are unable to determine a clear picture of the justice system in Wales alone. I actually wanted to come back to Mark Isherwood: one of the statistics that you used earlier on from the equality and social justice report—it was actually nine out of 10 Welsh women are more likely to relapse into substance misuse if they don't receive support straight from prison, not that Welsh women are more likely to reoffend than English women. I'd like to set that straight; it's unfair and inaccurate to say that. The problem that we have is that, at the moment, it's just, all we know is that 70.7 per cent of women reoffend within one year after they receive a short custodial sentence, but that's women in England and Wales. Therefore, Counsel General, would you be able to confirm what steps the Welsh Government has taken thus far in terms of detangling this data from England and establishing a clear picture of the future of the justice system in Wales? Diolch.

Diolch, Gwnsler Cyffredinol. Mae dda iawn clywed hynny, oherwydd fel y gwyddom, trwy'r Comisiwn Annibynnol ar Ddyfodol Cyfansoddiadol Cymru, a elwir hefyd yn gomisiwn Williams-McAllister, ac adroddiad Brown, rydym wedi clywed a darllen trafodaethau ac argymhellion hanfodol am ddyfodol cyfansoddiadol Cymru. Un o brif bwyntiau'r trafodaethau hyn wrth gwrs yw'r ffaith nad yw cyfiawnder wedi'i ddatganoli yng Nghymru ar hyn o bryd, er bod y rhan fwyaf ohono wedi ei ddatganoli yn yr Alban a Gogledd Iwerddon. Felly, un o'r camau cyntaf allweddol tuag at unioni'r anghydbwysedd hwn fyddai dechrau datganoli gwasanaeth cyfiawnder ieuenctid a gwasanaeth prawf, a fyddai hefyd yn helpu gyda pheth o'r hyn roeddem yn ei drafod yn gynharach am fenywod mewn carchardai hefyd.

Ond ar hyn o bryd, Gwnsler Cyffredinol, oherwydd natur y diffyg datganoli yng Nghymru, mae llawer o'r data ar gyfiawnder ond ar gael mewn ffordd sy'n grwpio Cymru a Lloegr, ac oherwydd hynny, ni allwn bennu darlun clir o'r system gyfiawnder yng Nghymru ar ei phen ei hun. Roeddwn eisiau dychwelyd at Mark Isherwood: ynglŷn ag un o'r ystadegau a ddefnyddiwyd gennych yn gynharach o'r adroddiad ar gydraddoldeb a chyfiawnder cymdeithasol—mewn gwirionedd, dylai fod wedi dweud bod naw o bob 10 o fenywod o Gymru yn fwy tebygol o ailddechrau camddefnyddio sylweddau os nad ydynt yn cael cymorth yn syth o'r carchar, nid bod menywod o Gymru yn fwy tebygol o aildroseddu na menywod o Loegr. Hoffwn gywiro hynny; mae'n annheg ac yn anghywir i ddweud hynny. Y broblem sydd gennym ar hyn o bryd yw mai'r cyfan a wyddom yw bod 70.7 y cant o fenywod yn aildroseddu o fewn blwyddyn ar ôl iddynt gael dedfryd fer o garchar, ond menywod yng Nghymru a Lloegr yw hynny. Felly, Gwnsler Cyffredinol, a fyddech yn gallu cadarnhau pa gamau mae Llywodraeth Cymru wedi'u cymryd hyd yma i ddatglymu'r data hwn o Loegr a sefydlu darlun clir o ddyfodol y system gyfiawnder yng Nghymru? Diolch.

Thank you very much, and thank you for that clarification of those points that were made earlier. One of the areas of concern we do have, of course, is that we are only now really seeing some of the work from within Cardiff University, getting an understanding of some of the issues around imprisonment rates, and not only the scale of them, but also, over the past year, the significant increase in the rate of imprisonment of women from Wales. So, it's a very serious issue. It's an issue that I and the Minister for Social Justice have been discussing with various bodies, with various agencies. We have developed as best we can our own system in terms of interactive dashboards to bring together and, I think, make more accessible the justice data that there actually is, to extract it from the various sources where it is. The first of these dashboards focused on youth justice; that was published on 31 August and this makes data available about youth justice easier to find in one place. Analysts are currently developing the remaining dashboards that will deal with areas such as courts, prisons, crime recurrences, legal aid, workforce statistics, and again, with the view of making these publicly available.

But it does move away from a point that I raised yesterday with the Under-Secretary from the Ministry of Justice, Lord Bellamy, at the inter-ministerial group meeting, and that is: we do need much better data in order to develop justice policy, and this will become an issue that is much more important as parts of the justice system are increasingly devolved to us, as we expect to happen, to have the data that enables you to develop the social policy. If you don't know what's happening, if you don't know what the rates of imprisonment are, what the reasons are, the backgrounds of the people who are there, the people who are coming into the court system and how long the court systems take, and so on, it is very difficult to work out how you actually engage all the agencies together, how you actually develop a policy that is aimed at primarily keeping people out of the justice system but then ensuring that if they are in the justice system that it works as effectively and as efficiently and in as rehabilitative a way as can be possible.

So, it is an ongoing battle. I hope you will continue to raise and monitor these issues, because I think they are becoming increasingly important. We raise them on every occasion that we can. It is, of course, dependent on access to other systems and to the Ministry of Justice. There aren't particular disagreements with the need for it, but making it actually happen at the moment is one of the products of having a very centralised justice system, unfortunately.

Diolch yn fawr iawn, a diolch am yr eglurhad ar y pwyntiau a wnaed yn gynharach. Un o'r meysydd sy'n peri pryder, wrth gwrs, yw mai dim ond nawr y gwelwn beth o'r gwaith gan Brifysgol Caerdydd, a chael dealltwriaeth o rai o'r materion sy'n gysylltiedig â chyfraddau carcharu, ac nid yn unig eu maint, ond hefyd, dros y flwyddyn ddiwethaf, y cynnydd sylweddol yng nghyfradd carcharu menywod o Gymru. Felly, mae'n fater difrifol iawn. Mae'n fater rwyf fi a'r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol wedi bod yn ei drafod gyda gwahanol gyrff a chyda gwahanol asiantaethau. Rydym wedi mynd ati, cystal ag y gallwn, i ddatblygu ein system ein hunain o ddangosfyrddau rhyngweithiol i grynhoi'r data cyfiawnder sydd ar gael a'i wneud yn fwy hygyrch, rwy'n credu, er mwyn ei dynnu o'r gwahanol ffynonellau lle mae'n bodoli. Roedd y cyntaf o'r dangosfyrddau hyn yn canolbwyntio ar gyfiawnder ieuenctid; cyhoeddwyd hwnnw ar 31 Awst ac mae hwn yn ei gwneud hi'n haws dod o hyd i'r data sydd ar gael am gyfiawnder ieuenctid mewn un lle. Ar hyn o bryd, mae dadansoddwyr yn datblygu'r dangosfyrddau sy'n weddill a fydd yn ymdrin â meysydd fel llysoedd, carchardai, troseddu rheolaidd, cymorth cyfreithiol, ystadegau'r gweithlu, gyda'r bwriad, unwaith eto, o sicrhau bod y rhain ar gael i'r cyhoedd.

Ond mae'n symud oddi wrth y pwynt a godais ddoe gyda'r Is-Ysgrifennydd o'r Weinyddiaeth Gyfiawnder, yr Arglwydd Bellamy, yng nghyfarfod y grŵp rhyngweinidogol, sef: mae angen data llawer gwell arnom er mwyn datblygu polisi cyfiawnder, a bydd hyn yn dod yn fater llawer pwysicach wrth i rannau o'r system gyfiawnder gael eu datganoli fwyfwy i ni, fel rydym yn ei ddisgwyl, a chael y data sy'n eich galluogi i ddatblygu'r polisi cymdeithasol. Os nad ydych yn gwybod beth sy'n digwydd, os nad ydych yn gwybod beth yw'r cyfraddau carcharu, beth yw'r rhesymau, cefndiroedd y bobl sydd yno, y bobl sy'n mynd i mewn i system y llysoedd a pha mor hir mae systemau'r llysoedd yn ei gymryd, ac ati, mae'n anodd iawn datrys sut rydych yn cysylltu'r holl asiantaethau â'i gilydd, sut rydych yn datblygu polisi sydd â'r nod o gadw pobl allan o'r system gyfiawnder yn bennaf, ond wedyn, os ydynt yn y system gyfiawnder, polisi sy'n sicrhau ei bod yn gweithio'n effeithiol ac effeithlon ac mewn ffordd sy'n adsefydlu cymaint â phosibl.

Felly, mae'n frwydr barhaus. Rwy'n gobeithio y byddwch yn parhau i godi a monitro'r materion hyn, oherwydd credaf eu bod yn dod yn fwyfwy pwysig. Rydym yn eu codi ar bob achlysur y gallwn. Wrth gwrs, mae'n ddibynnol ar fynediad at systemau eraill ac at y Weinyddiaeth Gyfiawnder. Nid oes anghytundeb arbennig ynghylch yr angen amdano, ond mae gwneud iddo ddigwydd ar hyn o bryd yn un o ganlyniadau cael system gyfiawnder ganolog iawn, yn anffodus.

15:10

Byddwn yn gorffen gyda chwestiwn 8. Alun Davies.

And we'll conclude with question 8. Alun Davies. 

Y Setliad Datganoli
The Devolution Settlement

8. Pa asesiad y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'i wneud o effaith bosibl newid Llywodraeth y DU ar y setliad datganoli? OQ59891

8. What assessment has the Counsel General made of the possible impact of a change of UK Government on the devolution settlement? OQ59891

Well, I hope that any new UK Government would pursue a different path and that they would support the devolution settlement and collaborative inter-governmental working, instead of undermining the constitution and the union of the United Kingdom. 

Wel, rwy'n gobeithio y byddai unrhyw Lywodraeth newydd yn y DU yn dilyn llwybr gwahanol ac y byddent yn cefnogi'r setliad datganoli a'r cydweithio rhynglywodraethol, yn hytrach na thanseilio'r cyfansoddiad ac undeb y Deyrnas Unedig. 

I'm grateful to the Counsel General for that response. What has become clear in recent months, over the summer, is that there is a clear assumption in all quarters across the United Kingdom that we are heading towards a change of UK Government at the next general election. I think it's clear to everybody that there is no way that the Conservative Government is going to be re-elected. Now, whilst this will be welcomed in certainly most parts of this Chamber, it is also an opportunity for us to prepare and to refresh our constitutional policy for the new United Kingdom Government and for the Welsh Government to make a very clear statement of what its priorities will be for the new United Kingdom Government. And any incoming Labour Government of the United Kingdom will require, I think, a very clear statement of constitutional policy so that we can collectively support the incoming Labour Government and to ensure that this place, as you say, has the respect it deserves from the basis of its mandate.

Rwy'n ddiolchgar i'r Cwnsler Cyffredinol am yr ymateb hwnnw. Mae wedi dod yn amlwg yn ystod y misoedd diwethaf, dros yr haf, fod yna ragdybiaeth glir ym mhob cwr o'r Deyrnas Unedig ein bod yn anelu at newid yn Llywodraeth y DU yn yr etholiad cyffredinol nesaf. Rwy'n credu ei bod yn amlwg i bawb nad oes unrhyw ffordd y bydd y Llywodraeth Geidwadol yn cael ei hailethol. Nawr, er y bydd hyn yn cael ei groesawu yn y rhan fwyaf o'r Siambr hon yn sicr, mae hefyd yn gyfle inni baratoi ac adnewyddu ein polisi cyfansoddiadol ar gyfer Llywodraeth newydd y Deyrnas Unedig ac i Lywodraeth Cymru wneud datganiad clir iawn o beth fydd ei blaenoriaethau i Lywodraeth newydd y Deyrnas Unedig. Ac rwy'n credu y bydd angen datganiad clir iawn o bolisi cyfansoddiadol ar unrhyw Lywodraeth Lafur newydd yn y Deyrnas Unedig fel y gallwn eu cefnogi ar y cyd a sicrhau bod y lle hwn, fel y dywedwch, yn cael y parch y mae'n ei haeddu ar sail ei fandad.

Well, thank you for that comment. You make good points, and you made specific reference, I think, to the report that was commissioned by Sir Keir Starmer. It was his report, the Gordon Brown report; it was a report that he wanted. It is one that has been accepted and has significant consequence. We also have our own independent commission that will be reporting at the end of this year, which will also no doubt deal with a number of those particular points. 

What is very clear is that there are different perceptions as to how inter-governmental relations are actually working. There is no doubt in my view that one of the consequences of the Energy Bill going through in the way it has, without legislative consent from Wales, is that it is basically yet another breach—significant breach—of Sewel. But a further breach because it goes beyond arguing that the changes are a consequence of leaving the EU or constitutional issues, this is just a matter where the UK Government has turned around and said, 'Well, we don't agree. We're going to do it anyway.'

And we talk about Sewel, but we should also be talking about the fact that the Sewel convention is in statute. It is there in legislation, and there are significant consequences I think to continual breaches of constitutional relations. None of this is really mentioned in the UK Government's report on inter-governmental relations. Their annual report is a bit like a brochure inviting you to join the British Airways executive lounge. In fact, it says at the end, on legislative consent mechanisms,

'a total of 18 legislative consent motions...across 13 pieces of legislation, were passed by the devolved legislatures on the advice of the devolved administrations.'

Welsh Government has published its own inter-institutional relations report on the agreement between the Welsh Government and on the inter-governmental relations. I'll just read one part of that, which I think summarises it:

'There have been areas in which constructive joint work and dialogue has been possible with the UK Government, for example in relation to aspects of responding to the COVID-19 pandemic, and in relation to Ukraine.'

'However, the UK government’s attempts to undermine the devolution settlement and its continued disrespect for the Welsh Government and the Senedd during much of this period has impaired intergovernmental working and damaged the union of the United Kingdom.'

What I would hope with an incoming Government is that there will be an opportunity to refresh and put on a secure footing the constitutional convention to give it some status legally, so that it cannot be overridden at whim, which is what's happening at the moment, and that there will be also further developments in terms of the broader constitutional relationship between us. It's one that has to be respected and seen as being important to the future of the UK. At the moment, the fact that it is not being fully respected, I think, in the long term, is something that eats away at the unity that exists between the four nations of the UK.

Diolch am y sylw hwnnw. Rydych chi'n gwneud pwyntiau da, ac fe wnaethoch chi gyfeirio'n benodol, rwy'n credu, at yr adroddiad a gomisiynwyd gan Syr Keir Starmer. Ei adroddiad ef ydoedd, adroddiad Gordon Brown; roedd yn adroddiad yr oedd am ei gael. Mae'n un sydd wedi'i dderbyn ac mae ganddo effaith sylweddol. Mae gennym hefyd ein comisiwn annibynnol ein hunain a fydd yn adrodd ar ddiwedd y flwyddyn hon, ac a fydd hefyd yn sicr o ymdrin â nifer o'r pwyntiau penodol hynny. 

Yr hyn sy'n amlwg iawn yw bod yna wahanol ganfyddiadau ynglŷn â sut mae cysylltiadau rhynglywodraethol yn gweithio. Yn fy marn i, nid oes amheuaeth mai un o ganlyniadau pasio'r Bil Ynni yn y ffordd y cafodd ei basio, heb gydsyniad deddfwriaethol gan Gymru, yw ei fod unwaith eto yn y bôn yn tramgwyddo yn erbyn Sewel, a hynny'n sylweddol. Ond mae'n tramgwyddo ymhellach am ei fod yn mynd y tu hwnt i ddadlau bod y newidiadau'n ganlyniad i adael yr UE neu faterion cyfansoddiadol, mae'n enghraifft lle mae Llywodraeth y DU wedi dweud yn syml, 'Wel, nid ydym yn cytuno. Rydym yn mynd i'w wneud beth bynnag.'

Ac rydym yn sôn am Sewel, ond dylem hefyd fod yn siarad am y ffaith bod confensiwn Sewel yn statudol. Mae yno mewn deddfwriaeth, ac mae yna ganlyniadau sylweddol, rwy'n credu, i dramgwyddo'n barhaus yn erbyn y berthynas gyfansoddiadol. Nid oes sôn am hyn mewn gwirionedd yn adroddiad Llywodraeth y DU ar gysylltiadau rhynglywodraethol. Mae eu hadroddiad blynyddol ychydig fel llyfryn yn eich gwahodd i ymuno â lolfa breifat British Airways. Mewn gwirionedd, mae'n dweud ar y diwedd, ar fecanweithiau cydsyniad deddfwriaethol,

'ceir cyfanswm o 18 o gynigion cydsyniad deddfwriaethol...ar gyfer 13 darn o ddeddfwriaeth, wedi eu pasio gan y deddfwrfeydd datganoledig ar gyngor y gweinyddiaethau datganoledig.'

Mae Llywodraeth Cymru wedi cyhoeddi ei hadroddiad cysylltiadau rhyngsefydliadol ei hun ar y cytundeb rhwng Llywodraeth Cymru ac ar y cysylltiadau rhynglywodraethol. Fe ddarllenaf un rhan ohono, ac rwy'n credu, ei fod yn ei grynhoi:

'Mae meysydd lle mae cydweithio a deialog adeiladol wedi bod yn bosibl gyda Llywodraeth y DU, er enghraifft mewn perthynas ag agweddau ar ymateb i bandemig Covid-19, ac mewn perthynas ag Wcráin.'

'Fodd bynnag, mae ymdrechion Llywodraeth y DU i danseilio’r setliad datganoli a’i diffyg parch parhaus at Lywodraeth Cymru a’r Senedd yn ystod llawer o’r cyfnod hwn wedi amharu ar waith rhynglywodraethol ac wedi niweidio undeb y Deyrnas Unedig.'

Yr hyn y byddwn yn ei obeithio gyda Llywodraeth newydd yw y bydd cyfle i adnewyddu'r confensiwn cyfansoddiadol a rhoi sylfaen ddiogel iddo er mwyn rhoi rhywfaint o statws iddo yn gyfreithiol fel na ellir ei ddiystyru yn fympwyol, sef yr hyn sy'n digwydd ar hyn o bryd, ac y bydd datblygiadau pellach hefyd o ran y berthynas gyfansoddiadol ehangach rhyngom. Mae'n un y mae'n rhaid ei pharchu a'i hystyried yn bwysig i ddyfodol y DU. Ar hyn o bryd, rwy'n credu bod y ffaith nad yw'n cael ei pharchu'n llawn yn rhywbeth sydd, yn hirdymor, yn erydu'r undod sy'n bodoli rhwng pedair cenedl y DU.

15:15
3. Cwestiynau i Gomisiwn y Senedd
3. Questions to the Senedd Commission

Eitem 3 sydd nesaf, y cwestiynau i Gomisiwn y Senedd. Bydd pob cwestiwn yn cael ei ateb gan Joyce Watson. Cwestiwn 1, Mike Hedges.

Item 3 is next, questions to the Senedd Commission. All questions will be answered by Joyce Watson. Question 1, Mike Hedges.

Diogelwch System E-bost y Senedd
The Security of the Senedd's E-mail System

1. A wnaiff y Comisiwn ddatganiad am ddiogelwch system e-bost y Senedd? OQ59866

1. Will the Commission make a statement on the security of the Senedd's e-mail system? OQ59866

I thank you for your question. The Commission employs a broad range of technical measures to safeguard the security of the Senedd's e-mail system. These measures augment the standard security protections applied by the system supplier. Human error remains the greatest threat to our e-mail security. Therefore, technical protections are underpinned by regular training and internal phishing tests for system users to raise awareness, identify vulnerabilities and strengthen our defences against genuine threats. The Commission provides specific training and awareness sessions for Members, but attendance could be better. The Commission will deliver a two-day cyber security event in November, including sessions from a number of well-respected external experts. I would encourage all Members to attend this to understand more about the current threats and the actions that we are taking to mitigate these.

Diolch am eich cwestiwn. Mae'r Comisiwn yn defnyddio ystod eang o fesurau technegol i warchod diogelwch system e-bost y Senedd. Mae'r mesurau hyn yn ychwanegu at yr amddiffyniadau diogelwch safonol a ddefnyddir gan gyflenwr y system. Camgymeriadau dynol yw'r bygythiad mwyaf i ddiogelwch ein system e-bost o hyd. Felly, mae amddiffyniadau technegol yn cael eu hategu gan hyfforddiant rheolaidd a phrofion gwe-rwydo mewnol i ddefnyddwyr y system er mwyn codi ymwybyddiaeth, adnabod gwendidau a chryfhau ein hamddiffynfeydd rhag bygythiadau gwirioneddol. Mae'r Comisiwn yn darparu sesiynau hyfforddi ac ymwybyddiaeth penodol i Aelodau, ond gallai presenoldeb fod yn well. Bydd y Comisiwn yn cyflwyno digwyddiad seiberddiogelwch deuddydd o hyd ym mis Tachwedd, gan gynnwys sesiynau gan nifer o arbenigwyr allanol uchel eu parch. Carwn annog yr holl Aelodau i fynychu'r sesiwn er mwyn deall mwy am y bygythiadau presennol a'r camau rydym yn eu cymryd i'w lliniaru.

Can I thank Joyce Watson for that response? I also believe the system is as secure as any other in the public sector. Civil servants in the education department have stated it is not secure enough to share school governor agendas and reports. Does the Commission know why they do not consider it secure, and will they discuss with the Welsh Government education staff where they consider the weaknesses are?

A gaf fi ddiolch i Joyce Watson am yr ymateb hwnnw? Rwyf hefyd yn credu bod y system mor ddiogel ag unrhyw un arall yn y sector cyhoeddus. Mae gweision sifil yn yr adran addysg wedi dweud nad yw'n ddigon diogel i rannu agendâu ac adroddiadau llywodraethwyr ysgol. A yw'r Comisiwn yn gwybod pam nad ydynt yn ei ystyried yn ddiogel, ac a fyddant yn trafod gyda staff addysg Llywodraeth Cymru lle maent yn ystyried bod yna wendidau?

I think it's an odd situation I think is all I can say, because what I do know is that there is a high level of technical protection. We apply the latest security fixes to address vulnerabilities and weaknesses; strong access controls including multifactor authentication for user logins, to prevent unauthorised access to e-mail accounts; robust e-mail filtering and anti-malware solutions to prevent malicious content, including spam phishing attempts and malware. We have enforced encryption of e-mail communications, which protects data from eavesdropping and unauthorised access, with comprehensive back-up and recovery to ensure data can be restored in case of data loss. So, I don't really understand how this has happened, and I think I would advise Mike, the Senedd Member, to write to the Commission so that we can look at and investigate and give you a more rounded answer into how this has happened.

Rwy'n credu mai'r cyfan y gallaf ei ddweud yw ei bod yn sefyllfa od, oherwydd yr hyn rwy'n ei wybod yw bod lefel uchel o amddiffyniad technegol. Rydym yn defnyddio'r atebion diogelwch diweddaraf i fynd i'r afael â gwendidau; mesurau rheoli mynediad cryf gan gynnwys dilysu aml-ffactor wrth i ddefnyddwyr fewngofnodi, er mwyn atal mynediad heb awdurdod i gyfrifon e-bost; hidlo e-byst ac atebion gwrthfaleiswedd i atal cynnwys maleisus, gan gynnwys ymdrechion gwe-rwydo sbam a maleiswedd. Rydym wedi gorfodi amgryptio cyfathrebiadau dros e-bost, sy'n diogelu data rhag clustfeinio a mynediad heb awdurdod, gyda phrosesau cadw data wrth gefn ac adfer data cynhwysfawr er mwyn sicrhau y gellir adfer data a gollir. Felly, nid wyf yn deall yn iawn sut mae hyn wedi digwydd, ac rwy'n credu y buaswn yn cynghori Mike, yr Aelod o'r Senedd, i ysgrifennu at y Comisiwn fel y gallwn edrych ar hynny ac ymchwilio iddo, a rhoi ateb mwy cyflawn i chi ynglŷn â sut y digwyddodd hyn.

Y Senedd a Sefydliadau'r UE
The Senedd and EU Institutions

2. Sut y bydd y Comisiwn yn hwyluso cysylltiadau agosach a dyfnach rhwng y Senedd a sefydliadau'r UE? OQ59892

2. How will the Commission facilitate closer and deeper relationships between the Senedd and the institutions of the EU? OQ59892

I thank you for that question. Engagement with the EU is a key strand of the Commission's international framework. Commission staff support Member and committee engagement in a range of new UK-EU structures, which include the UK Committee of the Regions contact group and the UK-EU Parliamentary Partnership Assembly. And the Senedd also has hosted a number of inward visits from EU institutions and organisations that provide valuable opportunities to further develop relationships. Most recently, these included hosting visits from the EU's ambassador to the UK, the Conference of Peripheral Maritime Regions' Atlantic Arc conference, and the EU's European Economic and Social Committee.

Diolch ichi am y cwestiwn hwnnw. Mae ymgysylltu â'r UE yn elfen allweddol o fframwaith rhyngwladol y Comisiwn. Mae staff y Comisiwn yn cefnogi ymgysylltiad Aelodau a phwyllgorau ag ystod o strwythurau newydd y DU a'r UE, sy'n cynnwys grŵp cyswllt Pwyllgor Rhanbarthau'r DU a Chynulliad Partneriaeth Seneddol y DU a'r UE. Ac mae'r Senedd hefyd wedi cynnal nifer o ymweliadau gan sefydliadau'r UE sy'n darparu cyfleoedd gwerthfawr i feithrin cysylltiadau pellach. Yn fwyaf diweddar, roedd y rhain yn cynnwys cynnal ymweliadau gan lysgennad yr UE i'r DU, cynhadledd Bwa'r Iwerydd Cynhadledd y Rhanbarthau Morol Ymylol, a Phwyllgor Economaidd a Chymdeithasol Ewrop.

15:20

I'm grateful for that response. The independent remuneration board seems to be doing its best to prevent Members travelling anywhere outside Cardiff Bay and, over the last few years, we've seen this place becoming increasingly Cardiff Bay centric, and that's something I very much, and I'm sure other Members very much, regret. Members on all sides of the Chamber will want to see greater scrutiny and greater accountability of all the different structures and bodies and processes that currently exist to manage the relationship between the United Kingdom and the EU. Members will also want Wales to be represented in its own right in many of the institutions and bodies that currently exist within that relationship. It is important, then, and perhaps more important today than it has been in the past, that the Commission doesn't simply respond to requests to host visits, but actually is more proactive to enabling committees and Members to visit institutions of the European Union, to have those conversations, but also to structurally hold all of those people and Ministers, whether they happen to sit here or elsewhere, to account for the management of these relationships. That is something that I hope the Commission will regard as a priority in the coming months and years.

Rwy'n ddiolchgar am yr ateb hwnnw. Mae'n ymddangos bod y bwrdd taliadau annibynnol yn gwneud ei orau i atal Aelodau rhag teithio i unrhyw le y tu hwnt i Fae Caerdydd, a dros y blynyddoedd diwethaf, rydym wedi gweld y sefydliad hwn yn canoli ei sylw fwyfwy ar Fae Caerdydd, ac mae hynny'n rhywbeth rwy'n gresynu ato'n fawr, ac rwy'n siŵr fod Aelodau eraill yn gresynu at hynny hefyd. Bydd Aelodau ar bob ochr i'r Siambr am weld mwy o graffu a mwy o atebolrwydd am yr holl strwythurau, cyrff a phrosesau gwahanol sy'n bodoli ar hyn o bryd i reoli'r berthynas rhwng y Deyrnas Unedig a'r UE. Bydd yr Aelodau hefyd am i Gymru gael ei chynrychioli yn ei rhinwedd ei hun yn llawer o'r sefydliadau a'r cyrff sy'n bodoli yn y berthynas honno ar hyn o bryd. Mae'n bwysig, felly, ac efallai'n bwysicach heddiw nag y bu yn y gorffennol, nad yw'r Comisiwn ond yn ymateb i geisiadau i gynnal ymweliadau yn unig, ond ei fod yn fwy rhagweithiol wrth alluogi pwyllgorau ac Aelodau i ymweld â sefydliadau'r Undeb Ewropeaidd, i gael y sgyrsiau hynny, ond hefyd i ddwyn yr holl bobl a Gweinidogion hynny i gyfrif yn strwythurol, p'un a ydynt yn eistedd yma neu yn rhywle arall, am reoli'r cysylltiadau hyn. Dyna rywbeth rwy'n gobeithio y bydd y Comisiwn yn ei ystyried yn flaenoriaeth yn ystod y misoedd a'r blynyddoedd nesaf.

In answer to your question, and you said particularly about the rem board, my understanding is the rem board has made no decision in relation to international visits. There may be some confusion following the review of the determination, which removed references to Brussels and European Parliament, but they were merely, I've been assured, technical wording changes and have no bearing on resource. For committee business, the relevant section of the rem board's determination states this is a matter for the Commission, and there has been no freeze on spending via the determination. But, if Members wish to make arrangements for visits abroad, they can apply in advance for this to be funded through the determination provided the journey is necessarily undertaken to enable the performance of the Member's duties and meets the requirements of that.

In terms of budgeting, and a lot of this is about budgeting, the Commission is still in the process of assessing in detail the impact of making a cost-of-living payment to staff, and part of this will be examining what requires prioritisation within the resources available. There will be some difficult decisions to be made, but the Member's comments will be noted and fed back into that process.  

I ateb eich cwestiwn, ac roeddech chi'n nodi'r bwrdd taliadau yn benodol, fy nealltwriaeth i yw nad yw'r bwrdd taliadau wedi gwneud unrhyw benderfyniad mewn perthynas ag ymweliadau rhyngwladol. Efallai y bydd rhywfaint o ddryswch yn dilyn yr adolygiad o'r penderfyniad, a oedd yn dileu cyfeiriadau at Frwsel a Senedd Ewrop, ond cefais fy sicrhau mai newidiadau technegol i eiriad yn unig oeddent ac nad oes ganddynt unrhyw effaith ar adnoddau. Ar gyfer busnes pwyllgorau, mae'r adran berthnasol ym mhenderfyniad y bwrdd taliadau yn nodi mai mater i'r Comisiwn yw hwn, ac ni chafodd gwariant ei rewi trwy'r penderfyniad. Ond os yw'r Aelodau'n dymuno gwneud trefniadau ar gyfer ymweliadau tramor, gallant wneud cais ymlaen llaw i ariannu hynny drwy'r penderfyniad cyhyd â bod y daith o reidrwydd yn cael ei chynnal i alluogi cyflawni dyletswyddau'r Aelod ac yn bodloni gofynion hynny.

O ran cyllidebu, ac mae llawer o hyn yn ymwneud â chyllidebu, mae'r Comisiwn yn dal i fod wrthi'n asesu'n fanwl beth yw effaith gwneud taliad costau byw i staff, a rhan o hyn fydd archwilio beth sydd angen ei flaenoriaethu o fewn yr adnoddau sydd ar gael. Bydd rhai penderfyniadau anodd i'w gwneud, ond caiff sylwadau'r Aelod eu nodi a'u bwydo'n ôl i mewn i'r broses honno.  

Ymgysylltu Pobl Cymru â Democratiaeth Cymru
Engaging the People of Wales in Welsh Democracy

3. Pa asesiad y mae'r Comisiwn wedi'i wneud o'r effaith y mae'r Senedd wedi'i chael o ran ymgysylltu pobl Cymru â democratiaeth Cymru ers datganoli? OQ59883

3. What assessment has the Commission made of the impact of the Senedd in engaging the people of Wales in Welsh democracy since devolution? OQ59883

Our communications and engagement strategy places greater emphasis on gathering the impact of our work. We're conducting audience research to gather insights into knowledge and public perception of the Senedd, with the latest survey finding that 97 per cent were aware of the Senedd, with 64 per cent recognising how issues close to them are affected by Welsh laws. And we've introduced new ways of capturing feedback from audiences, like customer surveys for visitors and attendees at our events. And we've also introduced tools to monitor the reach of our social media and media coverage. We'll conduct an evaluation of our communications and engagement strategy at the end of this Senedd.

Mae ein strategaeth gyfathrebu ac ymgysylltu yn rhoi rhagor o bwyslais ar grynhoi effaith ein gwaith. Rydym yn cynnal ymchwil cynulleidfa i gasglu mewnwelediad i wybodaeth y cyhoedd am y Senedd, a'u canfyddiad ohoni, gyda'r arolwg diweddaraf yn canfod bod 97 y cant yn ymwybodol o'r Senedd a 64 y cant yn cydnabod sut mae cyfreithiau Cymru yn effeithio ar faterion sy'n agos atynt. Ac rydym wedi cyflwyno ffyrdd newydd o gasglu adborth gan gynulleidfaoedd, fel arolygon cwsmeriaid ar gyfer ymwelwyr a mynychwyr ein digwyddiadau. Ac rydym hefyd wedi cyflwyno offer i fonitro cyrhaeddiad ein cyfryngau cymdeithasol a sylw yn y cyfryngau. Byddwn yn cynnal gwerthusiad o'n strategaeth gyfathrebu ac ymgysylltu ar ddiwedd y Senedd hon.

I think engaging the people of Wales in our democracy is a vital part of the work of every Senedd Member, as well as the institution itself, and I'm sure all Senedd Members are keen to encourage people from their constituency to visit the Senedd and to engage in the work of the Welsh Parliament in various ways. But there is a lot of work to do, and turnout in Senedd elections, for example, as with other elections, is disappointing and something that we need to improve. I believe that the education programme and school visits are very positive in this respect, and it's great to see the children that come along so regularly to the Senedd. But I wonder whether, in analysing the engagement of the institution with the people of Wales, it's possible to identify particular groups, particular sections within society, that are not engaging as much as others, whether it's possible to look at those demographics and perhaps particularly promote engagement to those people who perhaps are less involved than others. 

Rwy'n credu bod ennyn diddordeb pobl Cymru yn ein democratiaeth yn rhan hanfodol o waith pob Aelod o'r Senedd, yn ogystal â'r sefydliad ei hun, ac rwy'n siŵr fod holl Aelodau'r Senedd yn awyddus i annog pobl o'u hetholaeth i ymweld â'r Senedd ac i gymryd rhan yng ngwaith Senedd Cymru mewn gwahanol ffyrdd. Ond mae llawer o waith i'w wneud, ac mae'r nifer sy'n pleidleisio yn etholiadau'r Senedd, er enghraifft, fel gydag etholiadau eraill, yn siomedig ac yn rhywbeth y mae angen inni ei wella. Credaf fod y rhaglen addysg ac ymweliadau ysgolion yn gadarnhaol iawn yn hyn o beth, ac mae'n wych gweld y plant sy'n dod draw mor rheolaidd i'r Senedd. Ond wrth ddadansoddi ymgysylltiad y sefydliad â phobl Cymru, tybed a yw'n bosibl nodi grwpiau penodol, rhannau penodol o'r gymdeithas, nad ydynt yn ymgysylltu cymaint ag eraill, a yw'n bosibl edrych ar y ddemograffeg a hyrwyddo ymgysylltiad â'r bobl sydd efallai'n llai tebygol o gymryd rhan nag eraill. 

15:25

I accept exactly what you're saying, and I think that evaluation is necessary and would prove useful. In October, we are hosting a big event by WEN Wales, and it will be called 'We belong here', and it's specifically aimed at engaging people from all backgrounds, albeit women in this case, to make sure that they understand fully what it is we are doing and, hopefully, to encourage them to take part in that and become more aware of that.

We do also, of course, have the Youth Parliament structure, which is fed back into schools, and there is a wide range of differing backgrounds in terms of the membership of that Youth Parliament, but we are always striving to ensure that access and knowledge of the work of the Senedd is as good as it can be, and we will take your request back. Thank you.

Rwy'n derbyn yr hyn a ddywedwch yn llwyr, ac rwy'n credu bod angen gwerthuso ac y byddai'n ddefnyddiol. Ym mis Hydref, rydym yn cynnal digwyddiad mawr gan Rwydwaith Cydraddoldeb Menywod Cymru, a bydd yn cael ei alw'n 'Lle i ni', a'i fwriad penodol yw ymgysylltu â phobl o bob cefndir, menywod yn yr achos hwn, i wneud yn siŵr eu bod yn deall yn iawn yr hyn a wnawn a'u hannog, gobeithio, i gymryd rhan yn hynny a dod yn fwy ymwybodol o hynny.

Mae gennym strwythur y Senedd Ieuenctid hefyd wrth gwrs, sy'n bwydo'n ôl i ysgolion, ac mae ystod eang o gefndiroedd gwahanol yn rhan o aelodaeth y Senedd Ieuenctid honno, ond rydym bob amser yn ymdrechu i sicrhau bod mynediad a gwybodaeth am waith y Senedd cystal ag y gall fod, ac fe fyddwn yn ystyried eich cais. Diolch.

4. Cwestiynau Amserol
4. Topical Questions

Yr eitem nesaf yw cwestiynau amserol, a bydd y cwestiwn cyntaf gan Mabon ap Gwynfor.

The next item is the topical questions, and the first will be asked by Mabon ap Gwynfor.

Diogelwch yr Ystâd Iechyd
The Safety of the Health Estate

1. A wnaiff y Gweinidog roi diweddariad ar ddiogelwch yr ystâd iechyd yn dilyn y newyddion bod digwyddiad mawr wedi ei ddatgan yn Ysbyty Llwynhelyg ym mis Awst? TQ832

1. Will the Minister provide an update on the safety of the health estate following the news that a major incident was declared at Withybush Hospital in August? TQ832

Diolch yn fawr. Mae sicrhau bod ystâd yr NHS yng Nghymru yn saff yn flaenoriaeth i Lywodraeth Cymru. Mae fy swyddogion wedi bod yn gweithio'n agos gyda byrddau iechyd a'r trusts yn ogystal â chynghorwyr arbenigol o gylch presenoldeb RAAC—reinforced autoclaved aerated concrete—ar draws y gwasanaeth iechyd i sicrhau bod cleifion, staff, ac ymwelwyr yn aros yn saff.

Thank you very much. Ensuring that the NHS estate in Wales is safe is a priority for the Welsh Government. My officials have been working closely with health boards and the trusts as well as expert advisers on the presence of RAAC—reinforced autoclaved aerated concrete—across the health service to ensure that patients, staff and visitors stay safe.

Diolch i'r Gweinidog am yr ateb. Mae'n ddiddorol, onid ydy, fod pawb yn siarad am RAAC rŵan, a diogelwch adeiladau, yn dilyn cyhoeddiad Gillian Keegan am ysgolion yn Lloegr ar ddechrau mis Medi, ond bod neb wedi meddwl ddwywaith am ddiogelwch cleifion Cymru pan dorrodd y newyddion fod ward am gau yn Ysbyty llwynhelyg oherwydd peryglon RAAC. Yn wir, oherwydd cyhoeddiad RAAC Keegan, roedd y Gweinidog addysg yma yng Nghymru yn teimlo'r angen i wneud cyhoeddiad am ddiogelwch ysgolion Cymru ddoe, ond eto dydyn ni ddim wedi cael cyhoeddiad am yr ystâd iechyd yng Nghymru, heb sôn am adeiladau cyhoeddus eraill Cymru. Ond rydym ni'n gwybod o gyfarfod Bwrdd Iechyd Betsi Cadwaladr nôl ar ddechrau eleni mai dim ond 62 y cant o adeiladau'r bwrdd yno sydd yn operationally safe, ac mae swyddogion byrddau iechyd yn dweud wrthyf i mai cost cyfalaf atgyweirio'r ystâd ydy un o'r heriau mwyaf sydd yn eu hwynebu. Felly, ydy'r Gweinidog yn medru rhoi sicrwydd inni fod yna raglen o waith ar y gweill i atgyweirio'r ystâd, nid yn unig drwy edrych ar RAAC, ond yr amryfal broblemau eraill sydd yna? Beth ydy'r amserlen er mwyn sicrhau bod yr adeiladau yn yr ystâd iechyd yn ddiogel? A pha gyfalaf ychwanegol sydd ar gael er mwyn cario allan y gwaith atgyweirio angenrheidiol? Yn olaf, a fyddwn ni'n gweld rhagor o wardiau neu adeiladau eraill yn yr ystâd yn cau yn fyr rybudd oherwydd pryderon am ddiogelwch?

I thank the Minister for that response. It's interesting that everyone is now talking about RAAC and building safety following an announcement by Gillian Keegan about schools in England at the beginning of September, but nobody had thought twice about patient safety in Wales when the news broke that a ward was to close at Withybush hospital because of the dangers of RAAC. Indeed, because of Keegan's RAAC announcement, the education Minister here in Wales felt the need to make a statement on the safety of Welsh schools yesterday, however, we've had no announcement on the health estate in Wales, never mind other public buildings in Wales. But we know from meeting Betsi Cadwaladr University Health Board at the beginning of this year that only 62 per cent of health board buildings there are operationally safe, and health board officials tell me that the capital cost of repairing the estate is one of the greatest challenges facing them. So, can the Minister provide us an assurance that there is a programme of work in place to remediate the estate, not only looking just at RAAC, but also the other problems that exist? What's the timetable for ensuring that the buildings in the health estate are safe? And what additional capital is available to carry out this necessary work? Finally, will we see more wards or other estate buildings closing at short notice because of concerns about safety?

Wel, diolch yn fawr. Nawr, dwi'n deall bod hwn wedi efallai fod yn rhywfaint o sypreis i rai aelodau o'r cyhoedd, ond yn sicr roedden ni'n ymwybodol iawn o hwn fel problem fel Llywodraeth, ac rŷn ni wedi bod yn cadw golwg barcud ar y sefyllfa.

Well, I thank you. I understand that this has been something of a surprise to some members of the public, but certainly we were very aware of this as a problem as a Government, and we have been keeping an eagle eye on this situation.

We had commissioned some specialist structural engineer reports in November. On 20 February this year, shared services—that is the group that commissions work, so that we have work across the whole of the NHS that is commissioned and procured, so that we have a once-for-Wales approach—wrote out to all of the NHS organisations to ask them for enhanced assurances on where RAAC was located, making sure that mitigation and safety measures had been identified and implemented, and making sure there's robust monitoring for the future. So, all of this has been in place since February in relation to the NHS.

Now, what I can tell you in relation to what we found is that there are two areas where there were significant concerns: Withybush was one of them; we've known about that for a while. On 18 August, I visited Withybush just to have a look at exactly what the condition of the RAAC was. Six wards have been closed as a result of the presence of RAAC in Withybush. Many patients have been relocated to South Pembrokeshire Hospital, and already, £12.8 million has been given for initial mitigation for support in Withybush and to make safe.

The other area that we're particularly concerned about is Nevill Hall Hospital in Abergavenny. Mitigation and safety measures, so there's still work to do on that, but it's not in a clinical area, and those areas we're a bit more confident about. 

There's a small part of Bronglais Hospital in a remote plant room where RAAC has been identified, but it's only authorised personnel who have access to that part. And in Llanfairfechan, RAAC was identified in a canteen at Bryn y Neuadd, but that was decommissioned in January. So, we're fully confident so far in terms of the big concerns that those are the areas that we have to focus on, and we're on it, I think, in relation to the NHS.

Roeddem wedi comisiynu adroddiadau gan beiriannydd strwythurol arbenigol ym mis Tachwedd. Ar 20 Chwefror eleni, ysgrifennodd y cydwasanaethau—sef y grŵp sy’n comisiynu gwaith, fel bod gennym waith ar draws y GIG cyfan sy’n cael ei gomisiynu a’i gaffael, fel bod gennym ddull gweithredu 'unwaith i Gymru'—at holl sefydliadau’r GIG i ofyn iddynt am fwy o sicrwydd ynglŷn â ble roedd RAAC wedi'i ganfod, gan sicrhau bod mesurau lliniaru a diogelwch wedi’u nodi a’u rhoi ar waith, a sicrhau bod mesurau monitro cadarn ar waith ar gyfer y dyfodol. Felly, mae hyn oll wedi bod yn weithredol ers mis Chwefror mewn perthynas â’r GIG.

Nawr, yr hyn y gallaf ei ddweud wrthych mewn perthynas â'r hyn a welsom yw bod dau fan lle roedd pryderon sylweddol: ysbyty Llwynhelyg oedd un ohonynt; rydym yn gwybod am hynny ers tro. Ar 18 Awst, ymwelais ag ysbyty Llwynhelyg i gael golwg ar beth yn union oedd cyflwr y RAAC. Mae chwe ward wedi'u cau o ganlyniad i bresenoldeb RAAC yn ysbyty Llwynhelyg. Mae llawer o gleifion wedi’u symud i Ysbyty De Sir Benfro, ac eisoes, mae £12.8 miliwn wedi’i ddarparu i gefnogi mesurau lliniaru cychwynnol yn ysbyty Llwynhelyg ac i’w wneud yn ddiogel.

Y lleoliad arall rydym yn arbennig o bryderus yn ei gylch yw Ysbyty Nevill Hall yn y Fenni. Mesurau lliniaru a diogelwch, felly, mae gwaith i'w wneud ar hynny o hyd, ond nid yw mewn man clinigol, ac rydym ychydig yn fwy hyderus ynghylch y mannau hynny.

Mae RAAC wedi'i ganfod mewn rhan fach o Ysbyty Bronglais, mewn ystafell beiriannau anghysbell, ond dim ond personél awdurdodedig sy'n cael mynd i'r rhan honno. Ac yn Llanfairfechan, daethpwyd o hyd i RAAC mewn ffreutur yn Bryn y Neuadd, ond cafodd hwnnw ei ddadgomisiynu ym mis Ionawr. Felly, rydym yn gwbl hyderus hyd yn hyn o ran y pryderon mawr mai dyna'r mannau y mae'n rhaid inni ganolbwyntio arnynt, ac rwy'n credu ein bod yn mynd i'r afael â'r mater mewn perthynas â'r GIG.

15:30

Minister, as you will appreciate, I'll be focusing my comments on Withybush hospital, and asking questions on the presence of RAAC at the site. Now, yesterday, I called for a statement on this matter, and so I'm pleased that we now have an opportunity to better understand the Welsh Government's actions on this issue. I have concerns that Hywel Dda University Health Board, and possibly the Welsh Government, have known about this since 2019, and that little action had taken place to address the problem until an expert survey in May 2023 revealed the need to take urgent safety measures. Therefore, perhaps the Minister can confirm exactly when the health board notified the Welsh Government of the problem at Withybush hospital. If the Welsh Government has known since 2019, what exactly has the Government and the health board done since then to address this problem in the last four years?

Secondly, as you've said, Minister, six wards have been closed off, and many patients and staff have, quite rightly, been moved to South Pembrokeshire Hospital in Pembroke Dock, temporarily. Now, it's vital that this is a temporary move and not an opportunity to once again centralise services away from Withybush hospital permanently. So, can you, Minister, provide a cast-iron guarantee today that any services that have been temporarily relocated will be returned to Withybush hospital once it's safe to do so?

And finally, Dirprwy Lywydd, I want to put on record my thanks to the staff at Withybush hospital who have been affected and continue to be impacted by this matter. It's crucial that there is some understanding of the timescales involved in resolving this problem, so that those staff can plan and co-ordinate service delivery. Therefore, can you, Minister, update us on the latest discussions you've had with the health board regarding the time it may take to return services to Withybush hospital? Some reports have speculated that three wards may be reopened by Christmas, and the remaining three by April. And so, I'd be grateful if you could confirm whether that is still the case, or have there been any further developments on this front?

Weinidog, fel y byddwch yn deall, byddaf yn canolbwyntio fy sylwadau ar ysbyty Llwynhelyg, ac yn gofyn cwestiynau am bresenoldeb RAAC ar y safle. Nawr, ddoe, gelwais am ddatganiad ar y mater, ac felly rwy'n falch fod gennym gyfle nawr i ddeall camau gweithredu Llywodraeth Cymru ar y mater hwn yn well. Mae gennyf bryderon fod Bwrdd Iechyd Prifysgol Hywel Dda, ac o bosibl Llywodraeth Cymru, wedi gwybod am hyn ers 2019, ac mai ychydig iawn o gamau a gymerwyd i fynd i’r afael â’r broblem tan i arolwg arbenigol ym mis Mai 2023 nodi bod angen rhoi mesurau diogelwch brys ar waith. Felly, efallai y gall y Gweinidog gadarnhau pryd yn union y dywedodd y bwrdd iechyd wrth Lywodraeth Cymru am y broblem yn ysbyty Llwynhelyg. Os yw Llywodraeth Cymru wedi gwybod ers 2019, beth yn union mae’r Llywodraeth a’r bwrdd iechyd wedi’i wneud ers hynny i fynd i’r afael â’r broblem yn y pedair blynedd ddiwethaf?

Yn ail, fel rydych wedi’i ddweud, Weinidog, mae chwe ward wedi’u cau, ac mae llawer o gleifion a staff, yn gwbl briodol, wedi’u symud dros dro i Ysbyty De Sir Benfro yn Noc Penfro. Nawr, mae'n hanfodol mai cam dros dro yw hwn ac nid cyfle i ganoli gwasanaethau mewn man gwahanol i ysbyty Llwynhelyg yn barhaol unwaith eto. Felly, Weinidog, a wnewch chi roi addewid cadarn heddiw y bydd unrhyw wasanaethau sydd wedi cael eu hadleoli dros dro yn dychwelyd i ysbyty Llwynhelyg pan fydd hi'n ddiogel i wneud hynny?

Ac yn olaf, Ddirprwy Lywydd, hoffwn gofnodi fy niolch i'r staff yr effeithiwyd arnynt yn ysbyty Llwynhelyg ac sy'n parhau i gael eu heffeithio gan y mater hwn. Mae'n hanfodol cael rhywfaint o ddealltwriaeth o'r amserlenni ar gyfer datrys y broblem hon, fel y gall y staff gynllunio a chydgysylltu'r broses o ddarparu gwasanaethau. Felly, Weinidog, a allwch chi roi’r wybodaeth ddiweddaraf i ni am y trafodaethau diweddaraf a gawsoch gyda’r bwrdd iechyd ynghylch yr amser y gallai gymryd i wasanaethau ddychwelyd i ysbyty Llwynhelyg? Mae rhai adroddiadau wedi amcangyfrif y gellid ailagor tair ward erbyn y Nadolig, a’r tair arall erbyn mis Ebrill. Ac felly, buaswn yn ddiolchgar pe gallech gadarnhau bod hynny'n dal yn wir, neu a oes unrhyw ddatblygiadau pellach wedi bod yn hyn o beth?

Diolch yn fawr iawn. And I will be issuing a written statement following this debate today. I know that the Minister yesterday suggested that I had put out a statement. That was because I thought I had, actually, because I've been responding to a lot of media reports in relation to RAAC. So, apologies if I hadn't done a formal statement, but I have been trying to keep members of the public informed in relation in particular to the situation in Withybush hospital, where I know a lot of people have big concerns, and I would also like to put on record my thanks for the huge efforts that have been made by staff in Withybush hospital to make that situation safe.

Now, I am very keen to make sure that there is an understanding of the timeline of what's been happening. This, as I say, has not come as a surprise to us. This is not something that came as a surprise to us in August. We have been on this ever since there was an alert in May 2019, which told us that there were potential risks posed by RAAC. What happened then was that the NHS organisations were tasked with undertaking investigations to try and identify the presence of RAAC across the whole of the Welsh NHS estate. In June 2022, the Welsh Government appointed a specialist structural engineer to review those reports, just to make sure they were absolutely accurate. Those were completed in November 2022. A further request was made in February this year, in terms of making sure we followed up on that engineer's report, and those reports are currently ongoing, they're being completed, they've been collected, they're being reviewed, so all of that is still happening, but we know we've identified where the biggest problems are already. Since February, as I say, we have identified where the biggest problems are and there's been huge work done to make sure that we're on it.

In terms of what happens next, as I say, I visited in August, and it was interesting to see how quickly the hospital had moved to shore up and make sure that lots and lots of poles were put in place to make sure that there was no danger of ceilings falling. So, the initial safety issues, I think—we can be confident that that's in the right place. Of course we had to decant people from those particular wards. There is a huge effort being made to make sure now that we address the issues of RAAC in those wards. It's not going to be cheap and it's not going to be fast, but, yes, as you say, we're hoping that three of those wards will be reopened, hopefully, by the end of this year. But obviously we'll have to see what they find as they go along, so I think we're confident in that. So, the intention is very much to reopen those wards, if possible, but obviously we have to make sure that we do not put people back into a hospital setting if there is the slightest chance that it is unsafe.

Diolch yn fawr iawn. A byddaf yn cyhoeddi datganiad ysgrifenedig yn dilyn y ddadl hon heddiw. Gwn fod y Gweinidog wedi awgrymu ddoe y dylwn fod wedi gwneud datganiad. Roedd hynny oherwydd fy mod yn credu fy mod eisoes wedi gwneud hynny mewn gwirionedd, gan fy mod wedi bod yn ymateb i lawer o adroddiadau ar y cyfryngau mewn perthynas â RAAC. Felly, ymddiheuriadau am beidio â bod wedi gwneud datganiad ffurfiol, ond rwyf wedi bod yn ceisio rhoi’r wybodaeth ddiweddaraf i’r cyhoedd, yn enwedig mewn perthynas â’r sefyllfa yn ysbyty Llwynhelyg, lle gwn fod gan lawer o bobl bryderon mawr, a hoffwn gofnodi fy niolch hefyd am yr ymdrechion enfawr a wnaed gan staff yn ysbyty Llwynhelyg i wneud y sefyllfa honno’n ddiogel.

Nawr, rwy'n awyddus iawn i sicrhau y ceir dealltwriaeth o amserlen yr hyn sydd wedi bod yn digwydd. Fel y dywedaf, nid yw hyn wedi bod yn syndod i ni. Nid yw hyn yn rhywbeth a oedd yn syndod i ni ym mis Awst. Rydym wedi bod yn ymwybodol o hyn ers cael rhybudd ym mis Mai 2019, a ddywedodd wrthym fod risgiau posibl yn gysylltiedig â RAAC. Yr hyn a ddigwyddodd wedyn oedd bod sefydliadau’r GIG wedi cael y dasg o gynnal ymchwiliadau i geisio canfod presenoldeb RAAC ar draws holl ystad GIG Cymru. Ym mis Mehefin 2022, penododd Llywodraeth Cymru beiriannydd strwythurol arbenigol i adolygu’r adroddiadau hynny, er mwyn sicrhau eu bod yn gwbl gywir. Cwblhawyd y rheini ym mis Tachwedd 2022. Gwnaed cais pellach ym mis Chwefror eleni i sicrhau ein bod yn gwneud gwaith dilynol ar adroddiad y peiriannydd hwnnw, ac mae’r adroddiadau hynny’n mynd rhagddynt ar hyn o bryd, maent yn cael eu cwblhau, maent wedi’u casglu, maent yn cael eu hadolygu, felly mae hynny oll yn dal i ddigwydd, ond gwyddom ein bod eisoes wedi nodi lle mae'r problemau mwyaf. Ers mis Chwefror, fel y dywedaf, rydym wedi nodi lle mae'r problemau mwyaf, ac mae cryn dipyn o waith wedi'i wneud i sicrhau ein bod yn mynd i'r afael â'r mater.

O ran yr hyn sy'n digwydd nesaf, fel y dywedaf, fe ymwelais ym mis Awst, ac roedd yn ddiddorol gweld pa mor gyflym roedd yr ysbyty wedi mynd ati i sicrhau bod llawer iawn o bolion wedi'u gosod i sicrhau nad oedd perygl y byddai'r nenfydau'n cwympo. Felly, y materion diogelwch cychwynnol—credaf y gallwn fod yn hyderus fod hynny yn y lle iawn. Wrth gwrs, roedd yn rhaid inni symud pobl o'r wardiau hynny. Mae ymdrech enfawr yn mynd rhagddi i sicrhau nawr ein bod yn mynd i'r afael â materion RAAC yn y wardiau hynny. Nid yw’n mynd i fod yn rhad ac nid yw’n mynd i fod yn gyflym, ond ydym, fel y dywedwch, rydym yn gobeithio y bydd tair o’r wardiau hynny’n cael eu hailagor, gobeithio, erbyn diwedd y flwyddyn. Ond yn amlwg, bydd yn rhaid inni weld beth y dônt o hyd iddo wrth chwilio, felly credaf ein bod yn hyderus yn hynny o beth. Felly, y bwriad yn bendant iawn yw ailagor y wardiau hynny, os yn bosibl, ond yn amlwg, mae'n rhaid inni sicrhau nad ydym yn rhoi pobl yn ôl mewn lleoliad ysbyty os oes unrhyw berygl o gwbl ei fod yn anniogel.

15:35

I thank you for your statement, and it is important to remember the £12.8 million mitigation funds that have gone into Withybush. And it is also right to recognise the work that has been done and the effort and commitment by all staff to step up and keep services running wherever that was possible. Of course, the question here that people want to know is: are those services that currently can't be provided in Withybush being provided as close to home as is possible? And they will seek answers to that. But I'd also like to thank the chief executive, who called an emergency meeting of all the politicians to let us know what was happening and who has kept us informed and updated, like you have yourself, Minister, so that we could understand and relay that understanding back out into the community. And that is my request here, that we play our part also—all of us—in keeping people informed in such a way that we don't leave them concerned about their situation. 

Diolch am eich datganiad, ac mae’n bwysig cofio’r £12.8 miliwn o arian lliniaru sydd wedi'i wario ar ysbyty Llwynhelyg. Ac mae hefyd yn briodol cydnabod y gwaith a wnaed ac ymdrech ac ymrwymiad yr holl staff i gamu i'r adwy a chadw gwasanaethau'n weithredol lle bynnag roedd hynny'n bosibl. Wrth gwrs, y cwestiwn yr hoffai pobl wybod yr ateb iddo yw: a yw’r gwasanaethau hynny na ellir eu darparu yn ysbyty Llwynhelyg ar hyn o bryd yn cael eu darparu mor agos i’w cartrefi â phosibl? A byddant yn ceisio cael atebion i hynny. Ond hoffwn ddiolch hefyd i’r prif weithredwr, a ddaeth â'r holl wleidyddion ynghyd i roi gwybod i ni beth oedd yn digwydd, ac sydd wedi rhoi’r wybodaeth ddiweddaraf i ni, fel rydych chi wedi'i wneud, Weinidog, fel y gallwn ddeall a throsglwyddo'r ddealltwriaeth honno yn ôl i'r gymuned. A dyna fy nghais yma, ein bod ninnau hefyd yn chwarae ein rhan—pob un ohonom—i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i bobl yn y fath fodd fel nad ydym yn eu gadael yn bryderus am eu sefyllfa.

Diolch yn fawr, Joyce, and you're quite right: we consider this to be something we have to respond to very quickly. Making sure our hospitals are safe is fundamental. So, we have had to raid our capital budgets to find that £12.8 million. That £12.8 million will now not be available to spend on some of the other projects that we had hoped to spend it on, but there is an absolute priority to keep people safe. So, yes, there is a need to keep the public informed as well, and that's why I have been trying to give a commentary, certainly in the press, over the summer, just to make sure that people are reassured that we are on top of this issue—we're taking it very seriously. As I say, it's not come as a surprise to us, but once we found the detail and the potential for danger, then of course we acted as soon as we were aware of it.

Diolch yn fawr, Joyce, ac rydych yn llygad eich lle: rydym yn ystyried hyn yn rhywbeth y mae'n rhaid inni ymateb iddo yn gyflym iawn. Mae sicrhau bod ein hysbytai yn ddiogel yn hanfodol. Felly, rydym wedi gorfod ysbeilio ein cyllidebau cyfalaf i ddod o hyd i’r £12.8 miliwn hwnnw. Ni fydd y £12.8 miliwn ar gael i'w wario nawr ar rai o'r prosiectau eraill roeddem wedi gobeithio ei wario arnynt, ond mae cadw pobl yn ddiogel yn flaenoriaeth hollbwysig. Felly, oes, mae angen rhoi’r wybodaeth ddiweddaraf i’r cyhoedd hefyd, a dyna pam fy mod wedi bod yn ceisio rhoi sylwebaeth, yn sicr yn y wasg, dros yr haf, er mwyn sicrhau tawelwch meddwl i bobl ein bod yn mynd i'r afael â'r mater hwn—rydym o ddifrif yn ei gylch. Fel y dywedaf, nid yw wedi bod yn syndod i ni, ond ar ôl inni weld y manylion a'r perygl posibl, yna wrth gwrs fe wnaethom weithredu cyn gynted ag y daethom yn ymwybodol ohono.

15:40

Diolch, Weinidog. Bydd y cwestiwn amserol nesaf gan Peredur Owen Griffiths. 

Thank you, Minister. The next topical question is from Peredur Owen Griffiths.

Cyllideb Llywodraeth Cymru
The Welsh Government Budget

2. A wnaiff y Gweinidog roi diweddariad ar gyllideb 2023-24 Llywodraeth Cymru, yng ngoleuni sylwebaeth barhaus gan Weinidogion yn y cyfryngau dros yr haf? TQ836

2. Will the Minister provide an update on the Welsh Government’s 2023-24 budget, in light of continued commentary by Ministers via the media over the summer? TQ836

We've been considering where spending can be delayed, deferred, reprioritised and reduced. We are working to minimise the impacts of making difficult decisions to ensure that public services continue to have the funding needed so that we do not breach our budget, which would create a more difficult situation next year.

Rydym wedi bod yn ystyried lle mae modd oedi, gohirio, ailflaenoriaethu a lleihau gwariant. Rydym yn gweithio i leihau effeithiau gwneud penderfyniadau anodd i sicrhau bod gwasanaethau cyhoeddus yn parhau i gael y cyllid sydd ei angen fel nad ydym yn torri ein cyllideb, a fyddai’n creu sefyllfa fwy anodd y flwyddyn nesaf.

Diolch am yr ateb yna.

Thank you for that response.

Over the summer, we were notified that the Cabinet were working through the summer on measures to mitigate the financial constraints that affected the current budget and which are likely to influence the design of the next budget. And we fully appreciate the extremely challenging circumstances that the Welsh Government currently faces from a financial perspective: the implosion of the UK economy by the Truss administration and the subsequent implosion of a new wave of austerity measures by the Sunak administration have pushed public finances, which were already in a precarious state, to breaking point. It’s for a good reason therefore that the current budget was described by the Government as the most difficult in the devolved era.

We’ve been informed on many occasions that the Welsh Government’s current budget is £900 million lower in real terms compared to when it was originally set during the UK Government's 2021 spending review. And I’m grateful for your explanation this morning in the Finance Committee as to how that figure was calculated and that a further statement will be coming in due course.

Given the events that have transpired since the UK Government’s spring budget, including the downward trajectory of consumer prices index inflation since June, could the Minister clarify to the Senedd how this deficit is currently being factored into the aforementioned Cabinet work on mitigating financial pressures, and to what extent you expect it to inform the design of the subsequent budget? And can you confirm the overall total quantum of the saving that you’re currently asking your Cabinet colleagues to find within their budget lines, and what figure are you working to? Are you looking for £900 million in total savings; and then, could you split that by revenue and capital? At times of financial hardship like these, where every single penny counts, enabling effective transparent scrutiny of the Welsh Government's budgetary decisions becomes even more important. Diolch yn fawr.

Dros yr haf, dywedwyd wrthym fod y Cabinet yn gweithio drwy’r haf ar fesurau i liniaru’r cyfyngiadau ariannol sy’n effeithio ar y gyllideb bresennol ac sy’n debygol o ddylanwadu ar gynllun y gyllideb nesaf. Ac rydym yn llwyr ddeall yr amgylchiadau hynod heriol y mae Llywodraeth Cymru yn eu hwynebu ar hyn o bryd o safbwynt ariannol: mae'r llanast a wnaeth gweinyddiaeth Truss o economi'r DU a'r ffaith bod gweinyddiaeth Sunak wedi rhoi ton newydd o fesurau cyni ar waith wedi hynny wedi golygu bod cyllid cyhoeddus, a oedd eisoes mewn cyflwr ansefydlog, bellach mewn sefyllfa enbyd. Am reswm da felly, disgrifiwyd y gyllideb bresennol gan y Llywodraeth fel yr un anoddaf ers datganoli.

Rydym wedi clywed droeon fod cyllideb bresennol Llywodraeth Cymru £900 miliwn yn is mewn termau real o gymharu â’r adeg y’i gosodwyd yn wreiddiol yn ystod adolygiad o wariant Llywodraeth y DU yn 2021. Ac rwy'n ddiolchgar am eich esboniad y bore yma yn y Pwyllgor Cyllid ynglŷn â sut y cyfrifwyd y ffigur hwnnw, ac y bydd datganiad pellach yn dod maes o law.

O ystyried y digwyddiadau ers cyllideb y gwanwyn Llywodraeth y DU, gan gynnwys gostyngiad chwyddiant y mynegai prisiau defnyddwyr ers mis Mehefin, a allai’r Gweinidog egluro i’r Senedd sut mae’r diffyg hwn yn cael ei gynnwys ar hyn o bryd yng ngwaith y Cabinet a grybwyllwyd eisoes ar liniaru pwysau ariannol, ac i ba raddau rydych yn disgwyl iddo lywio cynllun y gyllideb ddilynol? Ac a allwch gadarnhau cyfanswm yr arbediad rydych yn gofyn i'ch cyd-Aelodau o'r Cabinet ddod o hyd iddo o fewn eu llinellau gwariant, ac yn ôl pa ffigur rydych yn gweithio? A ydych yn chwilio am gyfanswm o £900 miliwn o arbedion; ac yna, a allech chi rannu hynny yn ôl refeniw a chyfalaf? Ar adegau o galedi ariannol fel y rhain, lle mae pob ceiniog yn cyfrif, mae galluogi craffu tryloyw ac effeithiol ar benderfyniadau cyllidebol Llywodraeth Cymru yn dod yn bwysicach fyth. Diolch yn fawr.

I'm very grateful for the question and also for the opportunity in committee earlier on today to be able to set out some of the work that the Welsh Government is doing to try and meet that gap that we now have in our finances as a result, as you've described, of the period of austerity, the mismanagement of the economy, and particularly the impact that inflation is having on our budgets.

Over the course of the summer, the Welsh Government has been meeting regularly and I've been meeting with my colleagues on an individual basis as well, to understand the pressures within those departments. And I think that the fact that we've done work relatively early on in the financial year is really important because we have a monthly monitoring process where my officials are informed by our groups right across Government of what the pressures are and what the potential overspend or underspend is on all of their budgets, so we actually have really, really good visibility on what's happening in the budgets across Government, and it became very evident early on that inflation was having a big impact. So, we thought we needed to take some remedial action and do so before decisions have become so locked in that actually our room for manoeuvre is reduced.

So, it's been a really helpful piece of work. I wish I could say more today. It is my intention to give a full update to the Senedd on the work that we've been doing, but we still have yet to agree the package across Government, and I'm really clear that it has to be a cross-Government piece of work and a cross-Government-derived solution to the challenge.

In terms of the £900 million, just to reassure colleagues that I'm not looking for £900 million to be reprioritised across Government; we're looking at what else we can do. We have to consider assumptions around, for example, NHS pay consequentials. We're really keen that we finally have some clarity from the UK Government on that particular point when we meet as a Finance: Interministerial Standing Committee next week. I spoke to the Deputy First Minister of Scotland again just today, and she was very keen that we take that opportunity to really press the UK Government for that clarity. When we have that, then we can factor that into our decisions, and it might mean that we have some different choices to make. So, there is some clarity that we need yet before we're able to bring forward the package and describe it in more detail to colleagues.

Rwy’n ddiolchgar iawn am eich cwestiwn, a hefyd am y cyfle yn y pwyllgor yn gynharach heddiw i allu nodi peth o’r gwaith mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i geisio llenwi’r bwlch sydd gennym bellach yn ein cyllid o ganlyniad, fel rydych wedi’i ddisgrifio, i'r cyfnod o gyni, camreoli'r economi, ac yn enwedig yr effaith y mae chwyddiant yn ei chael ar ein cyllidebau.

Dros yr haf, mae Llywodraeth Cymru wedi bod yn cyfarfod yn rheolaidd, ac rwyf wedi bod yn cyfarfod â fy nghyd-Aelodau'n unigol hefyd, i ddeall y pwysau o fewn yr adrannau hynny. A chredaf fod y ffaith ein bod wedi gwneud gwaith yn gymharol gynnar yn y flwyddyn ariannol yn bwysig iawn gan fod gennym broses fonitro fisol lle mae fy swyddogion yn cael gwybod gan ein grwpiau ar draws y Llywodraeth beth yw’r pwysau a beth yw’r gorwariant neu danwariant posibl ar bob un o'u cyllidebau, felly mewn gwirionedd, gallwn weld yn eithriadol o glir beth sy'n digwydd yn y cyllidebau ar draws y Llywodraeth, a daeth yn amlwg iawn yn gynnar iawn fod chwyddiant yn cael effaith fawr. Felly, roeddem o'r farn fod angen inni gymryd rhai camau unioni, a gwneud hynny cyn i benderfyniadau ddod mor derfynol fel bod gennym lai o le i symud.

Felly, mae wedi bod yn waith defnyddiol iawn. Carem pe gallwn ddweud mwy heddiw. Fy mwriad yw rhoi diweddariad llawn i’r Senedd ar y gwaith y buom yn ei wneud, ond nid ydym wedi cytuno eto ar y pecyn ar draws y Llywodraeth, ac rwy’n glir iawn fod yn rhaid iddo fod yn waith trawslywodraethol ac yn ateb trawslywodraethol i'r her.

O ran y £900 miliwn, hoffwn sicrhau fy nghyd-Aelodau nad wyf yn dymuno gweld £900 miliwn yn cael ei ailflaenoriaethu ar draws y Llywodraeth; rydym yn edrych ar beth arall y gallwn ei wneud. Mae’n rhaid inni ystyried rhagdybiaethau ynghylch, er enghraifft, cyllid canlyniadol mewn perthynas â chyflogau'r GIG. Rydym yn awyddus iawn i gael rhywfaint o eglurder o'r diwedd gan Lywodraeth y DU ar y pwynt penodol hwnnw pan fyddwn yn cyfarfod fel Pwyllgor Sefydlog Rhyngweinidogol ar Gyllid yr wythnos nesaf. Siaradais â Dirprwy Brif Weinidog yr Alban eto heddiw, ac roedd hi'n awyddus iawn inni fanteisio ar y cyfle i bwyso ar Lywodraeth y DU am yr eglurder hwnnw. Pan gawn hynny, gallwn ei gynnwys yn ein penderfyniadau, a gallai olygu bod gennym ddewisiadau gwahanol i’w gwneud. Felly, mae angen rhywfaint o eglurder arnom eto cyn y gallwn gyflwyno'r pecyn a'i ddisgrifio'n fanylach i'n cyd-Aelodau.

15:45

Until this morning, I believed the Welsh Government got the actual income from the Welsh rates of income tax in-year, rather than just the Office for Budget Responsibility estimate; I thank the Minister for earlier correcting that misunderstanding. But for every additional £10 million paid to civil servants in England paying basic tax, the Treasury receives £2 million in tax, creating a net cost to the Treasury of £8 million. In Wales, the £10 million stays the same, while Treasury still gets the £2 million in tax. The Welsh Government receives nothing until tax reconciliation occurs, which can take up to three years. Is the Minister happy with this system? If not, is any representation being made to correct this?

Tan y bore yma, roeddwn dan yr argraff fod Llywodraeth Cymru yn cael yr incwm o gyfraddau treth incwm Cymru yn ystod y flwyddyn, yn hytrach na dim ond amcangyfrif y Swyddfa Cyfrifoldeb Cyllidebol; diolch i’r Gweinidog am gywiro’r gamddealltwriaeth honno yn gynharach. Ond am bob £10 miliwn ychwanegol a delir i weision sifil yn Lloegr sy’n talu treth sylfaenol, mae’r Trysorlys yn cael £2 filiwn mewn treth, gan greu cost net o £8 miliwn i’r Trysorlys. Yng Nghymru, mae’r £10 miliwn yn aros yr un fath, tra bo'r Trysorlys yn dal i gael y £2 filiwn mewn treth. Nid yw Llywodraeth Cymru yn cael unrhyw beth tan y broses gysoni treth, a all gymryd hyd at dair blynedd. A yw’r Gweinidog yn fodlon gyda’r system hon? Os nad yw'n fodlon, a oes unrhyw sylwadau'n cael eu gwneud i unioni hyn?

I'm really grateful for those comments and also for the discussion that we had in committee this morning, recognising the importance of our devolved taxes and also Welsh rates of income tax in terms of enabling us to set our budget. I do think that the system that we have—. You know, it's very early days; we only had the first reconciliation payments for this budget, and we're looking ahead now to what that means for the next budget as well.

I think what the system as it is at the moment does is give us at least a level of certainty on which to plan. The OBR's forecasts thus far have been fairly robust. They've given us really good confidence upon which to plan, and I think that's been helpful, rather than, for example, perhaps having monthly returns from HMRC that provide us with our Welsh rates of income tax that wouldn't give us the kind of confidence we need upon which to plan. So, I think the system we have at the moment is good; we're definitely still testing it at the moment in terms of the robustness of the forecasts, but as I say say, they've been good so far.

This year, we're hoping for a positive reconciliation next year, and, of course, if we do have situations where we have negative reconciliations, as they have had, for example, in Scotland, there are some measures there that can help us manage that across financial years—for example, in terms of borrowing. Normally, we're only able to borrow for capital so that we're able to invest in infrastructure, but there is some flexibility for us to borrow specifically to manage tax volatility. So, I do think the system that we have is fit for purpose at the moment. It's still early days, so if there needs to be any adjustment to it, we can certainly identify that, and I know the Finance Committee will keep a close eye on how the system is working as well.

Rwy’n wirioneddol ddiolchgar am y sylwadau hynny ac am y drafodaeth a gawsom yn y pwyllgor y bore yma, yn cydnabod pwysigrwydd ein trethi datganoledig yn ogystal â chyfraddau treth incwm Cymru i'n galluogi i osod ein cyllideb. Rwy'n credu bod y system sydd gennym—. Wyddoch chi, mae'n ddyddiau cynnar iawn; dim ond y taliadau cysoni cyntaf a oedd gennym ar gyfer y gyllideb hon, ac rydym yn edrych i weld nawr beth mae hynny'n ei olygu ar gyfer y gyllideb nesaf hefyd.

Credaf mai'r hyn y mae'r system fel y mae ar hyn o bryd yn ei wneud yw rhoi o leiaf lefel o sicrwydd inni gynllunio arni. Mae rhagolygon y Swyddfa Cyfrifoldeb Cyllidebol wedi bod yn weddol gadarn hyd yma. Maent wedi rhoi cryn dipyn o hyder inni gynllunio arno, a chredaf fod hynny wedi bod yn ddefnyddiol, yn hytrach efallai na chael adroddiadau misol, er enghraifft, gan Gyllid a Thollau Ei Fawrhydi sy’n rhoi cyfraddau treth incwm Cymru i ni ac na fyddai’n rhoi’r math o hyder sydd ei angen arnom i gynllunio arno. Felly, credaf fod y system sydd gennym ar hyn o bryd yn dda; rydym yn bendant yn dal i’w phrofi ar hyn o bryd o ran cadernid y rhagolygon, ond fel y dywedaf, maent wedi bod yn dda hyd yn hyn.

Eleni, rydym yn gobeithio am gysoniad cadarnhaol y flwyddyn nesaf, ac wrth gwrs, os oes gennym sefyllfaoedd lle mae gennym gysoniadau negyddol, fel y maent wedi’u cael yn yr Alban, er enghraifft, ceir rhai mesurau a all ein helpu i reoli hynny ar draws blynyddoedd ariannol—er enghraifft, o ran benthyca. Fel arfer, ar gyfer cyfalaf yn unig y gallwn fenthyca fel ein bod yn gallu buddsoddi mewn seilwaith, ond mae gennym rywfaint o hyblygrwydd i fenthyca'n benodol ar gyfer rheoli anwadalrwydd treth. Felly, credaf fod y system sydd gennym yn addas i'r diben ar hyn o bryd. Mae’n ddyddiau cynnar o hyd, felly os oes angen unrhyw addasiad iddi, gallwn yn sicr nodi hynny, a gwn y bydd y Pwyllgor Cyllid yn cadw llygad barcud ar sut mae’r system yn gweithio hefyd.

Diolch i'r Gweinidog. Bydd y cwestiwn amserol olaf heddiw gan Russell George.

Thank you, Minister. The final topical question will be asked by Russell George.

Byrddau Iechyd
Health Boards

3. A wnaiff y Gweinidog roi diweddariad ar gyhoeddiad Llywodraeth Cymru heddiw fod pob un o saith bwrdd iechyd Cymru mewn statws uwchgyfeirio? TQ841

3. Will the Minister provide an update on today's Welsh Government announcement that all of Wales' seven health boards are in escalation status? TQ841

I've escalated a further three health boards for planning and finance to enhanced monitoring. This means that all seven health boards are in escalation for planning and finance, due to the extremely challenging financial situation following a period of considerable inflation and austerity.

Rwyf wedi uwchgyfeirio tri bwrdd iechyd arall at drefn monitro uwch o ran cynllunio a chyllid. Golyga hyn fod pob un o’r saith bwrdd iechyd mewn trefn uwchgyfeirio o ran cynllunio a chyllid, oherwydd y sefyllfa ariannol hynod heriol yn dilyn cyfnod o chwyddiant a chyni sylweddol.

Minister, I shouldn't have to come to this Chamber today and submit a topical question; you really should've brought forward a statement yesterday on such an important issue to Members in this Chamber. Perhaps you can explain why a statement wasn't issued yesterday.

What the public do want to know, Minister, particularly those 28,000 people who are waiting over two years for treatment, which, of course, have been wiped out in other parts of the UK, is what this actually means for them. Can you clarify and set out what does your statement mean today for the thousands of people in Wales who are waiting for treatment on the Welsh NHS? Because your statement doesn't set that out. Tell us today, Minister. Your statement says that health boards have not provided plans in accordance with your direction. Is it the case that the direction that you have set to health boards was not reasonable or achievable, or is it in your view a failing of senior health board teams in every health board in Wales? Because it's got to be one or the other. 

You said in your statement there are growing financial deficits, operational pressures, long waiting lists, as well as extremely challenging financial positions, and this is not unique to Wales. I accept health services are affected right across the UK and around the world—I accept that—but this Labour Government is the only Government in the UK to have cut the health budget not once, but twice. That's a decision that you've made here in Wales. You're asking health boards, Minister, to do more for less. You write to health boards, you set out your priorities, correctly so, but if everything is a priority, then nothing is a priority. What I would ask, Minister, is have you also told health boards what should not be their priority, because I don't think you can have it both ways on this. So, please, Minister, tell us what should not be health boards' priorities.

Can you also confirm that the Welsh Government will be protecting this health budget in this financial year? Can you confirm that no further cuts will be made to the health budget, and can you also set out today what this statement means for the next budget in 2024-25? Will you be seeking to protect the health budget in real terms next year? Ultimately, what is the Welsh Government doing to fix this situation? Because I read your statement today, every page of it, and it doesn't actually set out what you are doing as a Government, what you are doing as the Minister to fix this situation. I think the Welsh people want clarity on what this means for them. 

Weinidog, ni ddylai fod yn rhaid imi ddod i’r Siambr hon heddiw a chyflwyno cwestiwn amserol; dylech fod wedi cyflwyno datganiad ddoe ar fater mor bwysig i'r Aelodau yn y Siambr. Efallai y gallwch egluro pam na chyhoeddwyd datganiad ddoe.

Yr hyn y mae’r cyhoedd am ei wybod, Weinidog, yn enwedig y 28,000 o bobl sy’n aros dros ddwy flynedd am driniaeth, amser aros sydd, wrth gwrs, wedi’i ddileu mewn rhannau eraill o’r DU, yw beth mae hyn yn ei olygu iddynt mewn gwirionedd. A allwch chi egluro a nodi beth mae eich datganiad yn ei olygu heddiw i’r miloedd o bobl yng Nghymru sy’n aros am driniaeth GIG yng Nghymru? Oherwydd nid yw eich datganiad yn nodi hynny. Dywedwch wrthym heddiw, Weinidog. Mae eich datganiad yn dweud nad yw'r byrddau iechyd wedi darparu cynlluniau yn unol â’ch cyfarwyddyd. A yw’n wir nad oedd y cyfeiriad a osodwyd gennych ar gyfer y byrddau iechyd yn rhesymol nac yn gyraeddadwy, neu ai methiant ymhlith uwch dimau byrddau iechyd ym mhob bwrdd iechyd yng Nghymru sydd ar fai yn eich barn chi? Achos mae'n rhaid iddo fod y naill neu'r llall.

Fe ddywedoch chi yn eich datganiad fod yna ddiffygion ariannol cynyddol, pwysau gweithredol, rhestrau aros hir, yn ogystal â sefyllfaoedd ariannol hynod heriol, ac nid yw hyn yn unigryw i Gymru. Rwy’n derbyn bod gwasanaethau iechyd yn cael eu heffeithio ledled y DU a ledled y byd—rwy’n derbyn hynny—ond y Llywodraeth Lafur hon yw’r unig Lywodraeth yn y DU sydd wedi torri’r gyllideb iechyd nid unwaith, ond ddwywaith. Dyna benderfyniad rydych chi wedi’i wneud yma yng Nghymru. Rydych yn gofyn i fyrddau iechyd wneud mwy am lai, Weinidog. Rydych yn ysgrifennu at fyrddau iechyd, rydych yn nodi eich blaenoriaethau, yn gywir ddigon, ond os yw popeth yn flaenoriaeth, yna nid oes unrhyw beth yn flaenoriaeth. Yr hyn yr hoffwn ei ofyn, Weinidog, yw a ydych chi hefyd wedi dweud wrth fyrddau iechyd beth na ddylai fod yn flaenoriaeth iddynt, gan na chredaf y gallwch ei chael hi'r ddwy ffordd ar hyn. Felly, os gwelwch yn dda, Weinidog, dywedwch wrthym beth na ddylai fod yn flaenoriaethau i fyrddau iechyd.

A allwch chi hefyd gadarnhau y bydd Llywodraeth Cymru yn diogelu’r gyllideb iechyd yn y flwyddyn ariannol hon? A allwch chi gadarnhau na fydd unrhyw doriadau pellach i’r gyllideb iechyd, ac a allwch chi hefyd nodi heddiw beth mae’r datganiad hwn yn ei olygu ar gyfer y gyllideb nesaf yn 2024-25? A fyddwch chi'n ceisio diogelu'r gyllideb iechyd mewn termau real y flwyddyn nesaf? Yn y pen draw, beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i unioni’r sefyllfa hon? Oherwydd darllenais eich datganiad heddiw, pob tudalen ohono, ac nid yw'n nodi beth rydych chi'n ei wneud fel Llywodraeth, beth rydych chi'n ei wneud fel Gweinidog i ddatrys y sefyllfa. Rwy'n credu bod pobl Cymru eisiau eglurder ynglŷn â beth mae hyn yn ei olygu iddynt hwy.

15:50

Thanks very much. I understand the frustration. I understand the frustration of the public when they see that health boards are finding it difficult to balance the books. There's a reason why they're finding it difficult to balance the books. It's because the poor way in which the UK Government have managed the economy has led to significant inflation, which is impacting massively not just on all of the public in Wales who are finding it hard to find the money to pay for their energy—health boards are also finding it difficult to pay, for example, for their energy. 

On COVID costs, we started vaccinating people this week—another COVID booster—but all of a sudden we're not getting any additional money from the centre for that. But we have to find the money. They have to find the money, the health boards, from within the budget that they have. This is at a time when demand on the NHS is still going up, because we've got an ageing population, we have complex care, we have 60 per cent of the population who are overweight or obese. We have all of these things that health boards are trying to contend with. So, you're quite right—we do have to have a very serious conversation about whether we can do it all, can we continue like this. I've made it very clear on the anniversary of the NHS that that is not possible—that, actually, this situation is not sustainable and we are going to have to make some very tough decisions.

Already, yes, I have been very clear with the health boards that, actually, they have to focus on six priorities. That's the first time they've had such clarity on, 'I recognise you can't do everything under the current budget situation, so here's your six priorities for you to focus on'. So, I have been very clear on that. The next question is, 'What are you going to deprioritise?', because that's true as well. So, I've already asked them to make sure that they are not making interventions where we know that the health consequence is not where it should be, and there are explanations from the National Institute for Health and Care Excellence and clinical reasons for doing that. So, I've already, again, given an instruction that they have to stop doing those interventions. 

So, we are being clear with them, but let me make it absolutely clear that the determination of where this money gets spent within health boards rightly has to be the responsibility of the health boards, because they're closer to the public. I can't tell you what is safe to cut because I don't know if you've got a bigger cancer problem in one area or a bigger orthopaedic problem. That's the kind of local intelligence that those health boards have to determine themselves. So, you can be prescriptive to a point, but, actually, there's a reason why we appoint health boards. 

Of course we are concerned about the deficit situation. There was one time when there was a cut to the health budget and what we did years ago was to increase the care budget. Everybody who's involved in health and care understands that there is an inextricable link between health and care. Everybody understands that. Why the Tories don’t understand that, I don’t know. But everybody in the health service understands that link, so I think it’s really important for you to understand that. There hasn’t been a cut to the health budget—let me make it clear. There’s been an increase in the amount of money going to the health budget, but the problem is that, if you think of things like the fact that medicines have increased in terms of inflation by about 11 per cent, there’s no more money for that—you have to find savings from somewhere else.

So, it’s a massive challenge. It’s not just a Welsh challenge. I’ve been speaking to my Scottish counterpart this morning. We’re all in the same boat. We’re all struggling with this and it’s really important, I think, that people understand that change is coming, this is going to be difficult, and we’re going to have to have a very serious conversation about what it is we do. The public has got a responsibility to come with us on this journey to help us in supporting their own health positions as well.

Diolch yn fawr iawn. Rwy'n deall y rhwystredigaeth. Rwy’n deall rhwystredigaeth y cyhoedd pan welant fod byrddau iechyd yn ei chael hi'n anodd mantoli’r cyfrifon. Mae rheswm pam eu bod yn ei chael hi'n anodd mantoli'r cyfrifon. Y rheswm yw bod y ffordd wael y mae Llywodraeth y DU wedi rheoli’r economi wedi arwain at chwyddiant sylweddol, sy’n cael effaith aruthrol nid yn unig ar bob un aelod o’r cyhoedd yng Nghymru sy’n ei chael hi’n anodd dod o hyd i’r arian i dalu am eu hynni—mae byrddau iechyd hefyd yn ei chael hi'n anodd talu, er enghraifft, am eu hynni.

Ar gostau COVID, fe wnaethom ddechrau brechu pobl yr wythnos hon—pigiad atgyfnerthu COVID arall—ond yn sydyn iawn, nid ydym yn cael unrhyw arian ychwanegol o'r canol ar gyfer hynny. Ond mae'n rhaid inni ddod o hyd i'r arian. Mae’n rhaid iddynt hwy ddod o hyd i’r arian, y byrddau iechyd, o’r gyllideb sydd ganddynt. Hyn ar adeg pan fo'r galw ar y GIG yn dal i gynyddu, gan fod gennym boblogaeth sy'n heneiddio, mae gennym ofal cymhleth, mae gennym 60 y cant o'r boblogaeth dros bwysau neu'n ordew. Mae gennym yr holl bethau hyn y mae byrddau iechyd yn ceisio ymgodymu â nhw. Felly, rydych yn llygad eich lle—mae'n rhaid inni gael sgwrs ddifrifol iawn ynglŷn ag a allwn wneud y cyfan, a allwn barhau fel hyn. Rwyf wedi nodi'n glir iawn ar ben-blwydd y GIG nad yw hynny'n bosibl—nad yw'r sefyllfa hon yn gynaliadwy mewn gwirionedd, ac rydym yn mynd i orfod gwneud rhai penderfyniadau anodd iawn.

Do, rwyf eisoes wedi dweud yn glir iawn wrth y byrddau iechyd fod yn rhaid iddynt ganolbwyntio ar chwe blaenoriaeth. Dyna’r tro cyntaf iddynt gael cymaint o eglurder ar, 'Rwy’n cydnabod na allwch wneud popeth yn y sefyllfa gyllidebol bresennol, felly dyma eich chwe blaenoriaeth i chi ganolbwyntio arnynt’. Felly, rwyf wedi bod yn glir iawn ar hynny. Y cwestiwn nesaf yw, 'Beth ydych chi'n mynd i'w ddad-flaenoriaethu?', gan fod hynny'n wir hefyd. Felly, rwyf eisoes wedi gofyn iddynt sicrhau nad ydynt yn gwneud ymyriadau lle gwyddom nad yw’r canlyniad iechyd ar y lefel y dylai fod, a lle mae esboniadau gan y Sefydliad Cenedlaethol dros Ragoriaeth mewn Iechyd a Gofal a rhesymau clinigol dros ei wneud. Felly, rwyf eisoes, unwaith eto, wedi rhoi cyfarwyddyd fod yn rhaid iddynt roi'r gorau i wneud yr ymyriadau hynny.

Felly, rydym yn bod yn glir gyda nhw, ond gadewch imi nodi'n gwbl glir mai cyfrifoldeb y byrddau iechyd yw penderfynu ble caiff yr arian hwn ei wario o fewn y byrddau iechyd, gan eu bod yn nes at y cyhoedd. Ni allaf ddweud wrthych beth sy'n ddiogel i'w dorri gan nad wyf yn gwybod a oes gennych broblem fwy gyda chanser mewn un ardal, neu broblem fwy gydag orthopedeg. Dyna'r math o wybodaeth leol y mae'n rhaid i'r byrddau iechyd benderfynu arni eu hunain. Felly, gallwch fod yn gyfarwyddol hyd at bwynt, ond mewn gwirionedd, mae yna reswm pam ein bod yn penodi byrddau iechyd.

Wrth gwrs ein bod yn pryderu ynglŷn â sefyllfa'r diffyg. Bu yna adeg pan gafwyd toriad i’r gyllideb iechyd, a’r hyn a wnaethom flynyddoedd yn ôl oedd cynyddu’r gyllideb ofal. Mae pawb sy'n ymwneud ag iechyd a gofal yn deall bod cysylltiad annatod rhwng iechyd a gofal. Mae pawb yn deall hynny. Nid wyf yn gwybod pam nad yw'r Torïaid yn deall hynny. Ond mae pawb yn y gwasanaeth iechyd yn deall y cysylltiad hwnnw, felly credaf ei bod yn bwysig iawn eich bod chi'n deall hynny. Nid oes toriad wedi bod i'r gyllideb iechyd—gadewch imi ddweud hynny'n glir. Mae cynnydd wedi bod yn y swm o arian sy’n mynd i’r gyllideb iechyd, ond y broblem yw, os ydych chi'n meddwl am bethau fel y ffaith bod meddyginiaethau wedi cynyddu oddeutu 11 y cant o ran chwyddiant, nid oes mwy o arian ar gyfer hynny—mae'n rhaid ichi ddod o hyd i arbedion o rywle arall.

Felly, mae’n her enfawr. Nid her yng Nghymru'n unig yw hi. Bûm yn siarad â fy Ngweinidog cyfatebol yn yr Alban y bore yma. Mae pob un ohonom yn yr un cwch. Mae pob un ohonom yn ei chael hi'n anodd a chredaf ei bod yn bwysig iawn fod pobl yn deall bod newid ar y ffordd, fod hyn yn mynd i fod yn anodd, ac y bydd angen inni gael sgwrs ddifrifol iawn ynglŷn â'r hyn rydym yn ei wneud. Mae gan y cyhoedd gyfrifoldeb i ddod gyda ni ar y daith hon i'n helpu i gefnogi eu hiechyd eu hunain hefyd.

15:55

Daeth Paul Davies i’r Gadair.

Paul Davies took the Chair.

It's the start of a new Senedd year, but I’m afraid it’s the same old story when it comes to the health service in Wales. The fact that this announcement was made late this morning without a pre-arranged oral statement in the Senedd suggests that the Government would rather avoid scrutiny. I noticed that the Minister didn’t respond to Russell George’s first question, so I hope that the Minister will explain why the Government consider it sufficient for such a major announcement to be made in this manner, and with little scope for scrutiny.

People will be rightly scratching their heads at this point as to the actual effectiveness of these escalation measures and the ability of the Welsh Government to deliver them. We’ve already witnessed Betsi Cadwaladr being put back into special measures earlier this year, a little over two years after they were originally lifted against the advice of the auditor general. But the limited effectiveness of the escalation protocols is also apparent in other health boards. For example, Cardiff and Vale is remaining in enhanced monitoring for planning and finance despite having run a deficit for four of the past five three-year periods. Hywel Dda has failed to break even at any stage since 2016-17, and yet it will remain in its current escalation status of targeted intervention. On this basis, how effective is the special measures framework, and is it time for an independent investigation into whether it delivers improvements for health boards and, most importantly, the quality of care across Wales? Something somewhere is failing. Either the frameworks or the Government that is implementing them is not fit for purpose. Which is it? What will these enhanced measures mean to services on the ground? Will the Government refuse to bail out any overspend this year or next year? Are health boards expected to stop further planned care to save costs? People simply don’t understand what these enhanced measures mean and what they intend to deliver, so I hope the Minister can elaborate.

While the impact of COVID and inflation have undoubtedly contributed to this situation—and we heard the Minister blame COVID earlier—this is only part of the picture. The Audit Wales report published last week shows that expenditure on agency staff reached a record level of £325 million in 2022-23, and that permanent staff vacancies were by far the main reason for this. You may recall that, here in Plaid Cymru, we put forward a plan earlier this year to address some of the most urgent challenges facing our health service, which included prioritising staff retention and getting to grips with eye-watering sums being paid out to the private agencies. At the time, the Minister responded by saying that work was already under way to reduce the Welsh Government’s spending on agency staff. So, nine months on, how much confidence does she have that this work is actually bearing fruit? Will we see a reduction in agency spending over the current financial year? Finally, does the Minister agree with me that the failure of the Conservatives in Westminster to provide Wales with the funding we need to run public services effectively and efficiently here is threatening the health and well-being of the people of Wales?

Mae'n ddechrau blwyddyn newydd yn y Senedd, ond rwy'n ofni mai'r un hen stori yw hi ar y gwasanaeth iechyd yng Nghymru. Mae’r ffaith bod y cyhoeddiad hwn wedi’i wneud yn hwyr y bore yma heb ddatganiad llafar wedi’i drefnu ymlaen llaw yn y Senedd yn awgrymu y byddai’n well gan y Llywodraeth osgoi craffu. Sylwais nad ymatebodd y Gweinidog i gwestiwn cyntaf Russell George, felly rwy'n gobeithio y bydd y Gweinidog yn egluro pam fod y Llywodraeth yn ystyried bod gwneud cyhoeddiad mor fawr yn y modd hwn, a heb fawr o gyfle i graffu, yn ddigonol.

Yn gwbl briodol, bydd pobl yn crafu eu pennau ar y pwynt hwn ynglŷn â gwir effeithiolrwydd y mesurau uwchgyfeirio hyn a gallu Llywodraeth Cymru i’w cyflawni. Rydym eisoes wedi gweld bwrdd Betsi Cadwaladr yn dod yn destun mesurau arbennig unwaith eto yn gynharach eleni, ychydig dros ddwy flynedd ar ôl i'r mesurau gael eu diddymu'n wreiddiol yn groes i gyngor yr archwilydd cyffredinol. Ond mae effeithiolrwydd cyfyngedig y protocolau uwchgyfeirio hefyd yn amlwg mewn byrddau iechyd eraill. Er enghraifft, mae bwrdd Caerdydd a’r Fro yn parhau i fod yn destun mesurau monitro uwch ar gyfer cynllunio a chyllid er eu bod wedi bod mewn diffyg ariannol am bedwar o’r pum cyfnod tair blynedd diwethaf. Mae bwrdd Hywel Dda wedi methu mantoli’r gyllideb ar unrhyw adeg ers 2016-17, ac eto, bydd yn cadw ei statws uwchgyfeirio presennol o ymyrraeth wedi’i thargedu. Ar y sail hon, pa mor effeithiol yw fframwaith y mesurau arbennig, ac a yw’n bryd cynnal ymchwiliad annibynnol i weld a yw’n sicrhau gwelliannau i fyrddau iechyd, ac yn bwysicaf oll, i ansawdd gofal ledled Cymru? Mae rhywbeth yn rhywle yn methu. Nid yw naill ai’r fframweithiau, neu’r Llywodraeth sy’n eu rhoi ar waith, yn addas i'r diben. Pa un? Beth fydd y mesurau monitro uwch hyn yn ei olygu i wasanaethau ar lawr gwlad? A fydd y Llywodraeth yn gwrthod talu am unrhyw orwariant eleni neu’r flwyddyn nesaf? A oes disgwyl i fyrddau iechyd roi’r gorau i ragor o ofal wedi’i gynllunio er mwyn arbed costau? Yn syml, nid yw pobl yn deall beth mae’r mesurau monitro uwch hyn yn ei olygu a’r hyn y maent yn bwriadu ei gyflawni, felly rwy'n gobeithio y gall y Gweinidog ymhelaethu ar hynny.

Er bod effaith COVID a chwyddiant yn ddi-os wedi cyfrannu at y sefyllfa hon—a chlywsom y Gweinidog yn beio COVID yn gynharach—dim ond rhan o’r darlun yw hyn. Mae adroddiad Archwilio Cymru a gyhoeddwyd yr wythnos diwethaf yn dangos bod gwariant ar staff asiantaeth wedi cyrraedd y lefel uchaf erioed o £325 miliwn yn 2022-23, ac mai swyddi gwag staff parhaol oedd y prif reswm am hyn o bell ffordd. Efallai y cofiwch i ni, yma ym Mhlaid Cymru, gyflwyno cynllun yn gynharach eleni i fynd i’r afael â rhai o’r heriau brys sy’n wynebu ein gwasanaeth iechyd, a oedd yn cynnwys blaenoriaethu cadw staff a mynd i’r afael â'r symiau syfrdanol sy’n cael eu talu i’r asiantaethau preifat. Ar y pryd, ymatebodd y Gweinidog drwy ddweud bod gwaith eisoes ar y gweill i leihau gwariant Llywodraeth Cymru ar staff asiantaeth. Felly, naw mis yn ddiweddarach, faint o hyder sydd ganddi fod y gwaith hwn yn dwyn ffrwyth? A fyddwn yn gweld gostyngiad mewn gwariant ar asiantaethau dros y flwyddyn ariannol gyfredol? Yn olaf, a yw’r Gweinidog yn cytuno â mi fod methiant y Ceidwadwyr yn San Steffan i ddarparu’r cyllid sydd ei angen arnom yng Nghymru i redeg gwasanaethau cyhoeddus yn effeithiol ac yn effeithlon yma yn bygwth iechyd a lles pobl Cymru?

Diolch yn fawr iawn. I think an explanation of the escalation and intervention framework is important. What we have is four levels of escalation. This is something that happens on a frequent basis. It's not something where we automatically give a report to the Senedd. If that is something that you would like to see in future, I'm happy to entertain that as something that we consider, but I think that's why the statement was issued earlier today. 

So, let me just tell you about the escalation and intervention framework and why we've done what we've done today. Health boards have a responsibility to balance the budget over a three-year period. If they're unable to do that, then it means that the monitoring is increased and enhanced, and that's the situation that they are now all in, so that's why we've had to put them all into that escalation framework. Now, what does that mean? Well, it means that they'll all get significantly more hand-holding from the NHS Executive, there'll be a lot more monitoring and, of course, at the moment we're having very frequent discussions with them about how they're going to address the issue of the significant deficits that they are foreseeing this financial year.

It's not fair to say, 'Look, actually, they always just go up one way.' The fact is, in this statement, that Cwm Taf Morgannwg—we have seen some significant improvements in Cwm Taf Morgannwg, in particular in relation to their maternity and neonatal care. So, because of the efforts they've made, we've been able to reduce the intervention on that, so it does depend on where we're at.

Let me address some of the other issues that you asked about. Money to bail out—we don't have the money to bail out this year. You've heard that we're effectively £900 million down on where we should be, which is why, very often, they say that they're going to have a deficit, but, actually, we can find something centrally, usually, to help them out. That's not going to happen this year, so we're in a really, really difficult situation, which is different from the usual situation, and that's because of the way that the economy has been run by the Conservatives—that runaway inflation that we're seeing at the moment.

Now, just in relation to the agency staff, look, your priorities, and it was good that you commissioned that report into how we should fix the NHS—the fact is we were doing all of them already. But the agency staff situation—of course, what we want to see is permanent staff being recruited and a reduction in agency staff. I can give you a guarantee that we will see a reduction in agency staff. We've been working with Health Education and Improvement Wales and the appropriate partners to say, 'How do we do this?', without, actually, as far as possible, damaging the services that we will see provided, because the fact is, I remember going and spending the evening as a nurse in Withybush hospital, and 50 per cent of the nurses that were working that evening were agency nurses. Now, you can switch that off, but you'd have to switch off most of the hospital at the same time.

So, you've just got to do this very, very carefully and understand that there is a consequence to switching off agency staff, in terms of the numbers of beds that you can provide and what is available within the community. Obviously, in an ideal world, that's what we want to see—permanent staff, where we won't have to pay agency staff. It's about how you do that without seeing the services tip over and fall. We're on it—there's a huge amount of work being done—but I can give you an absolute assurance that we will see a reduction in the number of agency staff that we use.

Diolch yn fawr iawn. Credaf fod esboniad o'r fframwaith uwchgyfeirio ac ymyrryd yn bwysig. Yr hyn sydd gennym yw pedair lefel o uwchgyfeirio. Mae hyn yn rhywbeth sy'n digwydd yn aml. Nid yw’n rhywbeth lle rydym yn rhoi adroddiad i’r Senedd yn awtomatig. Os yw hynny'n rhywbeth yr hoffech ei weld yn y dyfodol, rwy'n fodlon cadw hynny mewn cof fel rhywbeth rydym yn ei ystyried, ond credaf mai dyna pam y cyhoeddwyd y datganiad yn gynharach heddiw.

Felly, gadewch imi sôn wrthych am y fframwaith uwchgyfeirio ac ymyrryd a pham ein bod wedi gwneud yr hyn a wnaethom heddiw. Mae gan fyrddau iechyd gyfrifoldeb i fantoli’r gyllideb dros gyfnod o dair blynedd. Os na allant wneud hynny, mae'n golygu bod lefel y monitro'n cynyddu i fonitro uwch, a dyna'r sefyllfa y mae pob un ohonynt ynddi bellach, felly dyna pam ein bod wedi gorfod rhoi pob un ohonynt yn y fframwaith uwchgyfeirio hwnnw. Nawr, beth mae hynny'n ei olygu? Wel, mae'n golygu y bydd pob un ohonynt yn cael llawer mwy o gyfarwyddyd gan Weithrediaeth y GIG, bydd llawer mwy o fonitro, ac wrth gwrs, rydym yn cael trafodaethau aml iawn gyda nhw ar hyn o bryd ynglŷn â sut maent am fynd i’r afael â mater y diffygion sylweddol y maent yn eu rhagweld yn y flwyddyn ariannol hon.

Nid yw'n deg dweud, 'Edrychwch, mewn gwirionedd, maent bob amser yn mynd i fyny un ffordd.' Y ffaith amdani yw, yn y datganiad hwn, fod bwrdd Cwm Taf Morgannwg—rydym wedi gweld rhai gwelliannau sylweddol ym mwrdd Cwm Taf Morgannwg, yn enwedig mewn perthynas â’u gofal mamolaeth a newyddenedigol. Felly, oherwydd yr ymdrechion y maent wedi'u gwneud, rydym wedi gallu lleihau lefel yr ymyrraeth ar hynny, felly mae'n dibynnu ble rydym arni.

Gadewch imi fynd i’r afael â rhai o’r materion eraill y gwnaethoch ofyn amdanynt. Arian i dalu am orwariant—nid oes gennym arian i dalu am orwariant eleni. Rydych wedi clywed ein bod i bob pwrpas yn cael £900 miliwn yn llai na'r hyn y dylem ei gael, a dyna pam, yn aml iawn, eu bod yn dweud eu bod yn mynd i gael diffyg, ond mewn gwirionedd, gallwn ddod o hyd i rywbeth yn ganolog i'w helpu fel arfer. Nid yw hynny'n mynd i ddigwydd eleni, felly rydym mewn sefyllfa wirioneddol anodd, sy'n wahanol i'r sefyllfa arferol, ac mae hynny oherwydd y ffordd y mae'r economi wedi'i rhedeg gan y Ceidwadwyr—y chwyddiant afreolus rydym yn ei weld ar hyn o bryd.

Nawr, o ran staff asiantaeth, edrychwch, eich blaenoriaethau chi, ac roedd yn dda eich bod wedi comisiynu'r adroddiad hwnnw ar sut y dylem atgyweirio'r GIG—y ffaith amdani yw ein bod yn gwneud pob un ohonynt eisoes. Ond y sefyllfa o ran staff asiantaeth—wrth gwrs, yr hyn rydym am ei weld yw staff parhaol yn cael eu recriwtio a gostyngiad yn nifer y staff asiantaeth. Gallaf roi sicrwydd i chi y byddwn yn gweld gostyngiad yn nifer y staff asiantaeth. Rydym wedi bod yn gweithio gydag Addysg a Gwella Iechyd Cymru a'r partneriaid priodol i ddweud, 'Sut rydym yn gwneud hyn?', heb niweidio'r gwasanaethau y byddwn yn eu gweld yn cael eu darparu, cyn belled ag y bo modd, oherwydd y gwir amdani yw fy mod yn cofio treulio’r noson fel nyrs yn ysbyty Llwynhelyg, ac roedd 50 y cant o’r nyrsys a oedd yn gweithio y noson honno yn nyrsys asiantaeth. Nawr, gallwch gael gwared ar hynny, ond byddai'n rhaid ichi gael gwared ar y rhan fwyaf o'r ysbyty ar yr un pryd.

Felly, mae'n rhaid ichi wneud hyn yn ofalus iawn a deall bod canlyniad i gael gwared ar staff asiantaeth, o ran nifer y gwelyau y gallwch eu darparu a'r hyn sydd ar gael yn y gymuned. Yn amlwg, mewn byd delfrydol, dyna rydym am ei weld—staff parhaol, lle na fydd yn rhaid inni dalu staff asiantaeth. Mae'n ymwneud â sut rydych chi'n gwneud hynny heb weld y gwasanaethau'n methu. Rydym yn mynd i'r afael â'r mater—mae llawer iawn o waith yn mynd rhagddo—ond gallaf roi sicrwydd pendant i chi y byddwn yn gweld gostyngiad yn nifer y staff asiantaeth a ddefnyddiwn.

16:00
5. Datganiadau 90 Eiliad
5. 90-second Statements

Fe symundwn ni ymlaen nawr at eitem 5, sef y datganiadau 90 eiliad, ac yn gyntaf heddiw, Heledd Fychan.

We'll now move on to item 5, the 90-second statements, and the first today is from Heledd Fychan.

Diolch, Ddirprwy Lywydd dros dro. Mae’n hawdd anghofio bod cenhedlaeth arwrol Gareth Miles yn heneiddio—roedd o’n 85 yn marw yr wythnos diwethaf—ond fyddwn ni ddim, a ddylem ni ddim, anghofio ei fod o’n un o arloeswyr pennaf y chwyldro ddaru drawsnewid Cymru a statws y Gymraeg, fel un o sylfaenwyr Cymdeithas yr Iaith, ac, wrth gwrs, wrth arwain at Senedd i Gymru.

Wedi ei fagu yn y Waunfawr ger Caernarfon, rhoddodd y gorau i’w swydd fel athro Saesneg a Ffrangeg, symud i Bontypridd a dod yn drefnydd Undeb Cenedlaethol Athrawon Cymru, cyn cymryd y cam dewr o fynd yn sgwennwr llawn amser.

Gyda’i ymrwymiad i Farcsiaeth a’r mudiad gwrth-apartheid, tystiai ei fywyd i’w gred angerddol fod y frwydr dros Gymru a’r Gymraeg yn rhan o’r frwydr ryngwladol dros gyfiawnder.

Wrth anelu at filiwn o siaradwyr Cymraeg, fe ddylem ni i gyd fod wedi gwrando ar Gareth Miles dros 50 mlynedd yn ôl. Yn 1970 fe gyhoeddodd ei lyfr cyntaf, Pelydr-Ll—nid 'pelydr x' ond 'pelydr ll', peiriant a fyddai'n troi pawb yn siaradwyr Cymraeg. Dim ond pwyntio'r peiriant atyn nhw oedd ei angen, ac mi fuasem ni wedi chwalu'r targed o filiwn o siaradwyr erbyn hyn.

Wrth gydymdeimlo'n ddwys â'i wraig, Gina, a'i ferched Elen, Branwen ac Eiry, cofiwn am y digrifwch yn ogystal â'r difrifoldeb a nodweddai'r Cymro mawr, Gareth Miles. Mae ein dyled yn fawr iddo.

Thank you, temporary Presiding Officer. It is easy to forget that the heroic generation of Gareth Miles is ageing—he was 85 years old upon his passing last week—but we won't, and we shouldn't, forget that he was one of the main pioneers of the revolution that transformed Wales and the status of the Welsh language, as one of the founders of the Cymdeithas yr Iaith, and that, of course, led to the Welsh Parliament.

Having been brought up in Waunfawr near Caernarfon, he quit his job as an English and French teacher, moved to Pontypridd and became an organiser of UCAC, the National Union of Teachers, Wales, before taking the brave step of becoming a full-time writer.

With his commitment to Marxism and the anti-apartheid movement, his life attested to his passionate belief that the fight for Wales and the Welsh language was part of the international fight for justice.

In aiming for a million Welsh speakers, we should all have listened to Gareth Miles over 50 years ago. In 1970 he published his first book, Pelydr-Ll—not 'pelydr x', or 'x-ray', but 'pelydr ll', a machine that would turn everyone into Welsh speakers. All that was needed was to point the machine at them, and we would've smashed the target of a million Welsh speakers by now.

In expressing our deepest condolences to his wife, Gina, and his daughters, Elen, Branwen and Eiry, we remember the humour as well as the seriousness that characterised the great Welshman, Gareth Miles. Our debt to him is great.

16:05

Throughout September, Bus Users UK hold their Catch the Bus Month campaign. Every day, people in communities across Wales catch a bus. Buses are essential services that many people rely upon and that we all benefit from. Buses are good for our economy. They help people to get to education, employment, shops and leisure activities, contributing billions to the economy.

Research from the University of Leeds found that improvements in bus connectivity is associated with decreases in social deprivation. Buses are good for our health. Aside from ensuring access for all to key public services like health and social care settings, buses promote physical activity and can also help to reduce loneliness and social isolation. Buses are good for our environment. A fully loaded double-decker bus can take 75 cars off the road, reducing congestion and emissions. In fact, if everyone across the UK switched just one car journey a month to a bus instead, there would be a billion fewer car journeys and a saving of 2 million tonnes of carbon dioxide per year—just one journey a month. At this difficult time for buses and those affected by the cuts to services we're seeing in Wales, I think we should all take this opportunity to support this important campaign, while we continue to debate funding levels for buses and the best way they can be delivered. Let's all get on board and catch the bus.

Drwy gydol mis Medi, mae Bus Users UK yn cynnal eu hymgyrch Mis Dal y Bws. Bob dydd, mae pobl mewn cymunedau ledled Cymru yn dal bws. Mae bysiau'n wasanaethau hanfodol y mae llawer o bobl yn dibynnu arnynt ac rydym i gyd yn elwa ohonynt. Mae bysiau'n dda i'n heconomi. Maent yn helpu pobl i gyrraedd sefydliadau addysg, cyflogaeth, siopau a gweithgareddau hamdden, gan gyfrannu biliynau i'r economi.

Canfu ymchwil gan Brifysgol Leeds fod gwelliannau i gysylltedd bysiau yn gysylltiedig â gostyngiadau mewn amddifadedd cymdeithasol. Mae bysiau'n dda i'n hiechyd. Ar wahân i sicrhau bod pawb yn cael mynediad at wasanaethau cyhoeddus allweddol fel lleoliadau iechyd a gofal cymdeithasol, mae bysiau'n hyrwyddo gweithgarwch corfforol a gallant hefyd helpu i leihau unigrwydd ac ynysigrwydd cymdeithasol. Mae bysiau'n dda i'n hamgylchedd. Gall bws deulawr llawn dynnu 75 o geir oddi ar y ffordd, gan leihau tagfeydd ac allyriadau. Mewn gwirionedd, pe bai pawb ar draws y DU yn newid un daith car y mis yn daith bws, byddai biliwn yn llai o deithiau car ac arbediad o 2 filiwn tunnell o garbon deuocsid y flwyddyn—dim ond un daith y mis. Ar yr adeg anodd hon i fysiau a'r rhai yr effeithir arnynt gan y toriadau i wasanaethau rydym yn eu gweld yng Nghymru, credaf y dylem i gyd fanteisio ar y cyfle hwn i gefnogi'r ymgyrch bwysig hon, wrth inni barhau i drafod lefelau cyllido bysiau a'r ffordd orau y gellir eu darparu. Gadewch i bawb ohonom gefnogi hyn a dal y bws.

6. Dadl ar ddeiseb P-06-1337 'Prynu Sycharth, Cartref Owain Glyndŵr, er mwyn cadw'r safle yn saff i genedlaethau’r dyfodol'
6. Debate on petition P-06-1337 'Sycharth, the home of Owain Glyndŵr, should be bought to safeguard the site for future generations'

Fe symudwn ni ymlaen nawr i eitem 6, sef dadl ar ddeiseb P-06-1337, 'Prynu Sycharth, Cartref Owain Glyndŵr, er mwyn cadw'r safle yn saff i genedlaethau’r dyfodol'. Dwi'n galw ar Gadeirydd y pwyllgor i wneud y cynnig—Jack Sargeant.

We'll move on now to item 6, a debate on petition P-06-1337, 'Sycharth, the home of Owain Glyndŵr, should be bought to safeguard the site for future generations'. I call on the Chair of the committee to move the motion—Jack Sargeant.

Cynnig NDM8345 Jack Sargeant

Cynnig bod y Senedd:

Yn nodi'r ddeiseb P-06-1337 'Prynu Sycharth, Cartref Owain Glyndŵr, er mwyn cadw'r safle yn saff i genedlaethau'r dyfodol', a gasglodd 10,539 o lofnodion.

Motion NDM8345 Jack Sargeant

To propose that the Senedd:

Notes the petition P-06-1337 'Sycharth, the home of Owain Glyndŵr, should be bought to safeguard the site for future generations', which received 10,539 signatures.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Diolch yn fawr, acting Presiding Officer.

Diolch yn fawr, Lywydd dros dro.

Ar ran ein Pwyllgor Deisebau, diolch am y cyfle i gyflwyno'r ddadl bwysig hon.

On behalf of the Petitions Committee, thank you for the opportunity to bring forward this important debate. 

In the week when we celebrate Owain Glyndŵr Day, this debate concerns a petition signed by 10,539 people calling for action to safeguard his birthplace, Sycharth castle. This petition is about protecting, it's about celebrating and it's about learning from our history. We do not just do that from books or online, but by celebrating key locations in Welsh history. Sycharth castle is one such location.

As the committee Chair of the Senedd Petitions Committee, I had the privilege of visiting the site earlier this year. We were joined by my committee colleague Joel James, the lead petitioner, Elfed Wyn ap Elwyn, who is here today with his beautiful children, members of the Owain Glyndŵr Society and the agent for the owners of the land. I'm also grateful, Presiding Officer, to the Deputy Minister for allowing senior officials from Cadw to join us there too. During the visit, it became clear that there were challenges. The current tenant has a lifetime lease, the site is not easily accessible, or easily found—and trust me, I struggled myself—and we don't have as much information as we would like regarding what the site looked like in Glyndŵr's day. Now, the final point, Presiding Officer, makes a rebuild more difficult. However, it does not mean that we should not act. Future generations, those like Elfed's children, must be able to mark that historical site. The pupils of a local school, Llangedwyn Church in Wales School, made this very clear to me on the day myself and Joel visited. They are proud of their famous forbear and they want their community to be a place that people from across Cymru and across the world can visit and learn about Owain Glyndŵr.

Now, Presiding Officer, there are two ways in which the Welsh Government could respond positively to this popular petition. Firstly, they could improve signage at the site. A small, discreet sign on the road just to show you you're in the right place. At the moment, as I said earlier, it’s far too easy to be looking for the site and to drive straight past it. It happened to me a few months ago. Secondly, Presiding Officer, the Welsh Government could and should give serious consideration to supporting proposals to create a visitor centre. This is a solution that not only would provide a way for local people to keep the history alive, but also create an accessible way for everybody to be able to come and engage with the story of Owain Glyndŵr through this ancestral home.

Llywydd, Cymru is an increasingly confident nation. If we are to build on that confidence, then we need to understand and celebrate our history—whether that is the Chartists, Presiding Officer, or what happened in the 1980s when the Tories decimated communities like mine in Alyn and Deeside, or, indeed, Owain Glyndŵr. We as Welsh people must be able to understand better the events that shaped us. 

As I said earlier, Presiding Officer, place is an important part of history. I thank the petitioner for bringing forward this petition and bringing it to the heart of our democracy. I thank the over 10,000 people that signed this petition and engaged with it since.

I look forward to Members' contributions this afternoon, in which I hope Members and the Deputy Minister bear in mind that on Saturday we do celebrate Owain Glyndŵr Day, a day where in Wales we come together to celebrate the life and the legacy of the 'rebel' Prince of Wales, and we use this debate today in the Senedd to support a solution remembering a Welsh hero. Presiding Officer, as the students at Llangedwyn school said, let’s do more to promote Sycharth castle. Let's do more to promote the story of Owain Glyndŵr, and as myself and Joel James will remember for a long, long time to come, as they said, and I quote, 'Long live Sycharth castle'. Diolch.

Yn yr wythnos pan fyddwn yn dathlu Diwrnod Owain Glyndŵr, mae'r ddadl hon yn ymwneud â deiseb a lofnodwyd gan 10,539 o bobl yn galw am gamau gweithredu i ddiogelu ei fan geni, castell Sycharth. Mae'r ddeiseb hon yn ymwneud â diogelu, mae'n ymwneud â dathlu ac mae'n ymwneud â dysgu o'n hanes. Nid o lyfrau neu wefannau ar-lein yn unig y gwnawn hynny, ond drwy ddathlu lleoliadau allweddol yn hanes Cymru. Mae castell Sycharth yn un lleoliad o'r fath.

Fel Cadeirydd Pwyllgor Deisebau'r Senedd, cefais y fraint o ymweld â'r safle yn gynharach eleni. Cefais gwmni fy nghyd-Aelod o'r pwyllgor, Joel James, y prif ddeisebydd Elfed Wyn ap Elwyn, sydd yma heddiw gyda'i blant hyfryd, aelodau o Gymdeithas Owain Glyndŵr a'r asiant dros berchnogion y tir. Rwyf hefyd yn ddiolchgar, Lywydd, i'r Dirprwy Weinidog am ganiatáu i uwch swyddogion o Cadw ymuno â ni yno hefyd. Yn ystod yr ymweliad, daeth yn amlwg fod yna heriau. Mae gan y tenant presennol les am oes, nid yw'r safle'n hawdd i'w gyrraedd, nac yn hawdd dod o hyd iddo—credwch fi, cefais drafferth fy hun—ac nid oes gennym gymaint o wybodaeth ag yr hoffem o ran sut olwg oedd ar y safle yn nyddiau Glyndŵr. Nawr, mae'r pwynt olaf, Lywydd, yn gwneud ailadeiladu'n anos. Fodd bynnag, nid yw'n golygu na ddylem weithredu. Rhaid i genedlaethau'r dyfodol, fel plant Elfed, allu nodi'r safle hanesyddol hwnnw. Fe wnaed hyn yn glir iawn i mi gan ddisgyblion ysgol leol, Ysgol yr Eglwys yng Nghymru Llangedwyn, ar y diwrnod yr ymwelais i a Joel â hi. Maent yn falch o'u hynafiad enwog ac maent eisiau i'w cymuned fod yn lle y gall pobl o bob rhan o Gymru ac ar draws y byd ymweld ag ef a dysgu am Owain Glyndŵr.

Nawr, Lywydd, mae dwy ffordd y gallai Llywodraeth Cymru ymateb yn gadarnhaol i'r ddeiseb boblogaidd hon. Yn gyntaf, gallent wella arwyddion ar y safle. Arwydd bach, cynnil ar y ffordd i ddangos eich bod yn y lle iawn. Ar hyn o bryd, fel y dywedais yn gynharach, mae'n llawer rhy hawdd i rywun fod yn chwilio am y safle a gyrru'n syth heibio iddo. Digwyddodd hyn i mi rai misoedd yn ôl. Yn ail, Lywydd, fe allai ac fe ddylai Llywodraeth Cymru roi ystyriaeth ddifrifol i gefnogi cynigion i greu canolfan ymwelwyr. Byddai hon nid yn unig yn ffordd i bobl leol gadw'r hanes yn fyw, byddai hefyd yn creu ffordd hygyrch i bawb allu dod i ymgysylltu â stori Owain Glyndŵr drwy'r cartref hynafol hwn.

Lywydd, mae Cymru yn genedl fwyfwy hyderus. Os ydym am adeiladu ar yr hyder hwnnw, mae angen inni ddeall a dathlu ein hanes—boed yn Siartwyr, Lywydd, neu'r hyn a ddigwyddodd yn yr 1980au pan ddistrywiodd y Torïaid gymunedau fel fy un i yn Alun a Glannau Dyfrdwy, neu Owain Glyndŵr yn wir. Rhaid i ni fel Cymry allu cael gwell dealltwriaeth o'r digwyddiadau a wnaeth ein ffurfio.

Fel y dywedais yn gynharach, Lywydd, mae lle yn rhan bwysig o hanes. Diolch i'r deisebydd am gyflwyno'r ddeiseb hon ac am ddod â hi at galon ein democratiaeth. Diolch i'r dros 10,000 o bobl a lofnododd y ddeiseb ac a fu'n ymwneud â hi ers hynny.

Rwy'n edrych ymlaen at gyfraniadau'r Aelodau y prynhawn yma, ac rwy'n gobeithio y bydd yr Aelodau a'r Dirprwy Weinidog yn cofio ein bod yn dathlu Diwrnod Owain Glyndŵr ddydd Sadwrn, diwrnod pan ddown at ein gilydd yng Nghymru i ddathlu bywyd ac etifeddiaeth Tywysog Cymru a oedd hefyd yn wrthryfelwr, a'n bod yn defnyddio'r ddadl hon heddiw yn y Senedd i gefnogi ateb sy'n cofio arwr Cymreig. Lywydd, fel y dywedodd y disgyblion yn ysgol Llangedwyn, gadewch inni wneud mwy i hyrwyddo castell Sycharth. Gadewch inni wneud mwy i hyrwyddo stori Owain Glyndŵr, ac fel y byddaf fi a Joel James yn cofio am amser hir i ddod, fel roeddent yn ei ddweud, ac rwy'n dyfynnu, 'Hir oes i gastell Sycharth'. Diolch.

16:10

I would like to start by thanking the petitioner for raising such an important topic as this and to also thank the Petitions Committee Chair, Jack Sargeant, for opening this debate. This petition, once again, highlights that we have a major issue in Wales with regard to protecting and promoting our historic and cultural heritage. The fact that we've received this petition with over 10,000 signatures shows the people right across the country clearly feel that, once again, they are not empowered enough to be able to decide for themselves how their community is shaped.

We learnt from our visit to Sycharth and Ysgol Llangedwyn that, in collaboration with the landowner, Cadw are taking steps to improve and promote greater awareness and access to this site, but considerably more needs to be done to engage other stakeholders, such as the local authority. Indeed, as already mentioned, there were no street signs at all directing me to the scheduled monument, and I believe that the underlying reason why other stakeholders haven't engaged is because they don't see this site as an asset. This brings me to what I feel this petition is really highlighting. As mentioned, Cadw have a positive relationship with the landowner and they have guardianship over Sycharth, but this wasn't always the case. There are many other examples throughout Wales where this isn't the case. More needs to be done to address this and make sure that our heritage and community assets are not allowed to rot. While Cadw do recognise, promote and conserve many significant historical buildings and sites, those that fall short of Cadw's strict criteria but nonetheless have high community value are the ones most often left without adequate protected status, and are left to either crumble or are wantonly destroyed. Cowbridge old girls' school and Cardiff velodrome are just two examples in my region that I can highlight. I believe the Welsh public shouldn't have to be signing petitions of this kind in a desperate attempt to get the Welsh Government to recognise the importance and significance of what we have to offer here in Wales in order to spur Cadw and others into greater action. There should be a much better mechanism in place to ensure that communities are properly consulted and their views are held as valid when deciding what needs to be protected. Furthermore, there is a clear need for a larger range of protected statuses that recognise that, even if a site or building does not measure up to a grade I or II listing, residents can still be assured that something they value won’t be wantonly destroyed.

Finally, acting Llywydd, I believe that we should also have much harsher penalties for land and building owners who clearly flout the rules regarding places of historical and community importance. As was mentioned in the Chamber yesterday, Guildford Crescent in Cardiff, which the community heavily campaigned to save, is now just a pile of rubble. Clearly, the developers are not worried about the consequences of destroying this heritage.

In the case of Sycharth, I believe the present landowner is very mindful of the historical significance of the site, but the truth is that subsequent owners may not be so caring, and therefore a site of such historical importance to Wales should always be able to rely on the strongest possible protections and the full weight of their enforcement.

We have a valuable resource in Wales in our heritage that we can use to help promote tourism and to learn more about our own history, and whilst there are some exemplary examples where we have protected, renovated and developed living history—St Fagans being the obvious example—we clearly do not go far enough. I believe I speak on behalf of all those who are frustrated at seeing heritage lost because this Government has failed to act, and failed to put into place a means by which a community can be empowered to protect those sites and those buildings that are important to them, and I would ask that the Welsh Government strongly considers taking positive action to address this. Thank you.

Hoffwn ddechrau drwy ddiolch i'r deisebydd am godi pwnc mor bwysig â hwn a hefyd diolch i Gadeirydd y Pwyllgor Deisebau, Jack Sargeant, am agor y ddadl hon. Unwaith eto, mae'r ddeiseb hon yn tynnu sylw at y ffaith bod gennym broblem fawr yng Nghymru o ran diogelu a hyrwyddo ein treftadaeth hanesyddol a diwylliannol. Mae'r ffaith ein bod wedi cael y ddeiseb hon gyda dros 10,000 o lofnodion arni yn dangos yn glir fod pobl ar draws y wlad yn teimlo, unwaith eto, nad ydynt wedi eu grymuso ddigon i allu penderfynu drostynt eu hunain sut mae eu cymunedau'n cael ei siapio.

Dysgasom o'n hymweliad â Sycharth ac Ysgol Llangedwyn fod Cadw, mewn cydweithrediad â'r tirfeddiannwr, yn rhoi camau ar waith i wella a hyrwyddo mwy o ymwybyddiaeth a mynediad at y safle, ond bod angen gwneud llawer mwy i ymgysylltu â rhanddeiliaid eraill, megis yr awdurdod lleol. Yn wir, fel y soniwyd eisoes, nid oedd unrhyw arwyddion stryd o gwbl i fy nghyfeirio at yr heneb gofrestredig, a chredaf mai'r rheswm sylfaenol pam nad yw rhanddeiliaid eraill wedi ymgysylltu yw oherwydd nad ydynt yn ystyried y safle hwn yn ased. Daw hyn â mi at yr hyn rwy'n teimlo y mae'r ddeiseb hon yn tynnu sylw ato mewn gwirionedd. Fel y soniwyd, mae gan Cadw berthynas gadarnhaol gyda'r tirfeddiannwr ac mae ganddynt warcheidiaeth dros Sycharth, ond nid oedd hyn bob amser yn wir. Ceir llawer o enghreifftiau eraill ledled Cymru lle nad yw hyn yn wir. Mae angen gwneud mwy i fynd i'r afael â hyn a sicrhau nad yw ein hasedau treftadaeth a chymunedol yn cael eu gadael i ddirywio. Er bod Cadw yn cydnabod, yn hyrwyddo ac yn diogelu llawer o adeiladau a safleoedd hanesyddol arwyddocaol, y rhai sy'n methu bodloni meini prawf llym Cadw ond sydd â gwerth cymunedol uchel er hynny yw'r rhai sy'n cael eu gadael gan amlaf heb statws gwarchodedig digonol, a chânt eu gadael i ddadfeilio neu cânt eu dinistrio'n ddireswm. Mae hen ysgol y merched yn y Bont-faen a felodrom Caerdydd yn ddwy enghraifft yn fy rhanbarth i y gallaf dynnu sylw atynt. Nid wyf yn credu y dylai cyhoedd Cymru orfod llofnodi deisebau o'r math hwn mewn ymgais daer i gael Llywodraeth Cymru i gydnabod pwysigrwydd ac arwyddocâd yr hyn sydd gennym i'w gynnig yma yng Nghymru er mwyn sbarduno Cadw ac eraill i weithredu mwy. Dylai fod mecanwaith llawer gwell ar waith i sicrhau bod ymgynghori priodol yn digwydd gyda chymunedau a bod eu barn yn cael ystyriaeth ddilys wrth benderfynu beth sydd angen ei ddiogelu. Ar ben hynny, ceir angen clir am ystod ehangach o lefelau statws gwarchodedig sy'n cydnabod, hyd yn oed os nad yw safle neu adeilad yn deilwng o restriad gradd I neu II, y gall trigolion ddal i fod yn sicr na fydd rhywbeth y maent yn ei ystyried yn werthfawr yn cael ei ddinistrio'n ddireswm.

Yn olaf, Lywydd dros dro, credaf y dylem hefyd gael cosbau llawer llymach i berchnogion tir ac adeiladau sy'n amlwg yn diystyru'r rheolau ynghylch lleoedd o bwysigrwydd hanesyddol a chymunedol. Fel y soniwyd yn y Siambr ddoe, mae Cilgant Guildford yng Nghaerdydd, yr ymgyrchodd y gymuned yn galed i'w achub, bellach yn bentwr o rwbel. Yn amlwg, nid yw'r datblygwyr yn poeni am ganlyniadau dinistrio'r dreftadaeth hon.

Yn achos Sycharth, credaf fod y tirfeddiannwr presennol yn ymwybodol iawn o arwyddocâd hanesyddol y safle, ond y gwir amdani yw efallai na fydd perchnogion dilynol mor ofalgar, ac felly dylai safle sydd mor bwysig yn hanesyddol i Gymru allu dibynnu bob amser ar yr amddiffyniadau cryfaf posibl a gorfodaeth lawn.

Mae gennym adnodd gwerthfawr yng Nghymru yn ein treftadaeth y gallwn ei ddefnyddio i helpu i hyrwyddo twristiaeth ac i ddysgu mwy am ein hanes ein hunain, ac er bod rhai enghreifftiau rhagorol lle rydym wedi diogelu, adnewyddu a datblygu hanes byw—Sain Ffagan yw'r enghraifft amlwg—mae'n amlwg nad ydym yn gwneud digon. Rwy'n credu fy mod yn siarad ar ran pawb sy'n teimlo'n rhwystredig wrth weld treftadaeth yn cael ei cholli oherwydd bod y Llywodraeth hon wedi methu gweithredu, ac wedi methu dod o hyd i ffordd o rymuso cymunedau i ddiogelu'r safleoedd a'r adeiladau sy'n bwysig iddynt, a hoffwn ofyn i Lywodraeth Cymru ystyried rhoi camau cadarnhaol ar waith i fynd i'r afael â hyn. Diolch.

16:15

Hoffwn ddechrau drwy ddiolch i Elfed am gyflwyno’r ddeiseb bwysig hon, ac ategu ei bod hi'n hyfryd dy weld di yma, a hefyd diolch i bawb—y 10,539 o bobl—a lofnododd y ddeiseb. Ac er fy mod yn falch o gael y cyfle i siarad a chefnogi’r ddeiseb, mae gen i deimladau cymysg bod yn rhaid inni fel Cymry barhau i wneud yr achos o ran pwysigrwydd nid yn unig gwarchod ond dathlu a hyrwyddo safleoedd fel Sycharth, safleoedd sydd wedi chwarae rhan mor bwysig o ran datblygiad ein cenedl, gan gynnwys y Senedd hon, ond sydd i bob pwrpas yn anghofiedig, gyda ychydig iawn o bobl yma’n Nghymru yn gwybod am eu bodolaeth, heb sôn am eu harwyddocâd. Ac efallai fod hynny’n cael ei adlewyrchu o ran faint sydd yma’n gwrando ar y ddadl hon heddiw, ac yn cyfrannu. Mi soniodd rhywun y bore yma wrthyf i, oedd yn ymwybodol o’r ddadl hon, ‘Meddyliwch, os buasai Sycharth yn Iwerddon, beth fyddai’n cael ei wneud ohono fo.’ Mae’n rhywbeth efallai inni feddwl ac adlewyrchu arno fo.

Mi dderbyniais gryn dipyn o ohebiaeth ar y mater ers dod yn Aelod o’r Senedd hon, ac ysgrifennais at y Dirprwy Weinidog i fynegi fy mhryder personol o ran y diffyg sylw sydd wedi ei roi i safle Sycharth, gan dderbyn ateb amddiffynnol yn nodi:

‘Nid wyf yn cytuno gyda’r honiad bod Llywodraeth Cymru wedi esgeuluso Sycharth. Yn ystod y degawdau diwethaf, mae Llywodraeth Cymru wedi buddsoddi arian sylweddol i warchod Sycharth, ynghyd â safleoedd hanesyddol eraill dan berchnogaeth breifat’, 

ac ati,

‘gan gyflwyno cyfuniad o gadwraeth, mynediad i’r cyhoedd a dehongli ar bob safle.’

Ond mi hoffwn i herio hynny heddiw, a does dim ond angen ichi ymweld â Sycharth neu ymweld â gwefan Cadw i wybod bod Sycharth wedi ei esgeuluso ac nad ydy ei arwyddocâd yn cael ei ddathlu na’i hyrwyddo. Yn wir, os ewch chi ar wefan Cadw, nid oes hyd yn oed llun o Sycharth ar fap hanes Cymru sy’n olrhain hanes Owain Glyndŵr, er bod cyfeiriad ato. Does dim modd gwybod lle mae’r safle, na sut i’w gyrraedd chwaith. Yn wir, os cliciwch ar linc ar wefan Cadw ynglŷn â safle arall o bwys yn hanes Owain Glyndŵr, sef Glyndyfrdwy, cyfeirir chi at wefan uniaith Saesneg sydd gyda’r teitl ‘Welcome! to the Ancient Historic Sites of England’.

Os chwiliwch chi am ‘Sycharth’ o fewn safle gwefan Cadw, gallwch hefyd, o dyrio, ddod ar draws dogfen uniaith Saesneg sy’n dyddio o 2010, ‘Owain Glyndŵr and his Uprising: Interpretation Plan.’

Dywed y rhagair i’r ddogfen hon:

I would like to start by thanking Elfed for submitting this important petition, and echo the fact that it’s lovely to see you here, and I’d also like to thank everyone—the 10,539 people—who signed the petition. And although I am pleased to have the opportunity to speak about and support the petition, I have mixed feelings that we, as Welsh people, must continue to make the case for the importance of not only protecting but celebrating and promoting sites like Sycharth; these are sites that have played such an important role in the development of our nation, including this Parliament, but are effectively forgotten, with very few people here in Wales knowing about their existence, never mind their significance. And perhaps that’s reflected in how many people are here listening to this debate and contributing to it. Someone mentioned to me this morning, who was aware of this debate, 'Think, if Sycharth was in Ireland, what would be made of that.’ It’s something for us to think about and reflect on, perhaps.

I have received quite a lot of correspondence on the matter since becoming a Member of this Senedd, and I wrote to the Deputy Minister to express my personal concern regarding the lack of attention that has been given to the Sycharth site, receiving a defensive reply that stated:

‘I do not agree with the claim that the Welsh Government has neglected Sycharth. In recent decades, the Welsh Government has invested significant money to protect Sycharth, along with other privately owned historical sites’,

and so forth,

‘presenting a combination of conservation, public access and interpretation on each site.’

But I would like to challenge that today, and you only need to visit Sycharth or visit Cadw's website to know that Sycharth has been neglected and that its significance is not celebrated or promoted. In fact, if you go to Cadw's website, there is not even a picture of Sycharth on the Welsh history map that traces the history of Owain Glyndŵr, although there is a reference to it. There is no way to know where the site is or how to get to it either. In fact, if you click on a link on the Cadw website regarding another important site in the history of Owain Glyndŵr, namely Glyndyfrdwy, you will be directed to an English-only website with the title ‘Welcome! to the Ancient Historic Sites of England’.

If you search for 'Sycharth' within the Cadw site, you can also find a monolingual English document dating from 2010, ‘Owain Glyndŵr and his Uprising: Interpretation Plan’.

The preface to this document states:

'This interpretation plan aims to help guide and inform Cadw’s Heritage Tourism project and expenditure',

and the

'objectives are to maximise the economic value of heritage by increasing the volume, length and value of heritage visits. This plan recommends actions and initiatives which make sites associated with Owain Glyndwr and his uprising more intellectually accessible and enjoyable for both tourists and residents.'

'Nod y cynllun dehongli hwn yw helpu i arwain a llywio prosiect Twristiaeth Treftadaeth Cadw a gwariant',

ac

'yr amcanion yw cynyddu gwerth economaidd treftadaeth drwy gynyddu nifer, hyd a gwerth ymweliadau treftadaeth. Mae'r cynllun hwn yn argymell camau gweithredu a mentrau a fydd yn gwneud safleoedd sy'n gysylltiedig ag Owain Glyndŵr a'i wrthryfel yn fwy hygyrch yn ddeallusol ac yn fwy pleserus i dwristiaid a thrigolion.'

Gwna nifer o argymhellion, a hoffwn wybod beth ddaeth o’r astudiaeth hon. Oherwydd, o ymweld â’r safleoedd a nodir yn yr adroddiad, gan gynnwys Sycharth, ac o edrych ar wefan Cadw ei hun, a hefyd gwefan Croeso Cymru, dydy o ddim yn ymddangos imi fod Cadw na Llywodraeth Cymru wedi rhoi’r cynllun hwn ar waith.

Pam mae'n bwysig ein bod ni'n unioni hyn? Os ydych wedi ymweld â Sycharth, neu wedi gweld llun, byddwch yn ymwybodol iawn mai ychydig iawn sydd i’w weld yn Sycharth heddiw o'i gymharu â chestyll mawreddog Edward I, sydd yn cael eu dathlu a’u hyrwyddo gan Cadw a Croeso Cymru. Mae rheswm da am hynny, gan iddo gael ei losgi gan fyddin Tywysog Harri ym 1403, ddaeth yn ddiweddarach yn Harri V. Serch hynny, diolch i gerdd Iolo Goch, sy’n disgrifio nid yn unig yr adeiladau yn Sycharth ond hefyd yr hwyl a’r asbri oedd yno, mae gennym syniad da iawn o ran sut oedd Sycharth ar ei anterth. Ategir hyn gan waith cloddio fu ar y safle yn 1962 a 1963, ac yn fwy diweddar, mae’r archeolegydd annibynnol Spencer Smith wedi gwneud peth gwaith pellach. Ond mae angen mwy.

A ninnau bellach wedi sicrhau drwy’r cytundeb cydweithio y bydd hanes Cymru, o'r diwedd, yn cael ei ddysgu yn ein hysgolion, mae angen hefyd ar fyrder sicrhau safleoedd fel Sycharth a gwella’r ffordd rydym yn eu dehongli, eu hyrwyddo, a’u marchnata. Ac, fel soniwyd eisoes, a hithau yn Ddiwrnod Owain Glyndŵr ar yr 16 Medi, pa ffordd well o ddathlu na ymrwymo i gefnogi’r ddeiseb hon, ond hefyd sichrau bod Cadw a Llywodraeth Cymru yn rhoi'r sylw dyledus i safle sy’n sail i’r Senedd hon?

Ac i’r rhai ohonoch sydd heb ymweld â Sycharth eto, beth am ddilyn ôl troed Iolo Goch:

'I’w lys ar ddyfrys ydd af, / o’r deucant odidocaf. / Llys barwn, lle syberwyd, / lle daw beirdd aml, lle da byd'?

It makes a number of recommendations, and I would like to know what became of this study. Because, from visiting the sites identified in the report, including Sycharth, and from looking at Cadw's own website, and also the Visit Wales website, it doesn't appear to me that Cadw or the Welsh Government have implemented this plan. 

Why is it important to address this? If you've visited Sycharth or seen a picture of it, you'll be well aware that there is very little to see in Sycharth today compared to the majestic castles of Edward I, which are celebrated and promoted by Cadw and Croeso Cymru. There is a good reason for that, as it was burned down by the army of Prince Henry in 1403, who later became Henry V. Nevertheless, thanks to Iolo Goch's poem, which describes not only the buildings in Sycharth but also the fun and excitement that was present there, we have a very good idea of what Sycharth was like in its heyday. This is supported by excavation work carried out on the site in 1962 and 1963 and, more recently, the independent archaeologist Spencer Smith has done some further work. But more is needed.

Having now ensured through the co-operation agreement that the history of Wales, at last, will be taught in our schools, we also urgently need to secure sites such as Sycharth and improve the way that we interpret, promote and market them. As was mentioned earlier, it will be Owain Glyndŵr Day on 16 September, and what better way to celebrate that than to commit to supporting this petition and also ensure that Cadw and the Welsh Government pay due attention to a site that is the basis of this Senedd? 

And for those of you who haven't visited Sycharth yet, why not follow in the footsteps of Iolo Goch:

'I will go to his court in haste, / the most splendid of the two hundred. / A baron's court, place of refinement, / where many poets come, the place of the good life'?

16:20

I'd also like to thank the petitioners. Yesterday evening, I went to visit Amelia, who had a school project on what it means to be Welsh. Her mother had asked if I had any information about the Senedd that she could use. I arrived with leaflets and books, and we talked about Wales being a Celtic nation and how Prince Llywelyn ap Gruffudd had, according to a letter, stayed in her village overnight, and the stories of Owain Glyndŵr, his statues, the castles—Welsh and English—in our border county, and that today we are having this debate on preserving Sycharth, his home. 

I've just read a historical novel on the time of Owain Glyndŵr, how he gathered support travelling up and down the border regions of Wales, the conflicts and the battles, and how the bards used to tell news and relay stories through poetry and music, also travelling through the border regions, trying to avoid danger and conflict, from south to north Wales. Owain Glyndŵr's home, Sycharth, was fulsomely but obliquely described in a poem of about 1390 and was burned in 1409. It has been described as a motte and bailey castle, consisting of a large ditched earthen motte, or castle mound, and the 1390 poem describes 'a fine wooden house atop a green hill'. Further buildings, including a great lordly hall, would have stood within the bailey. The poem mentions a mill, fish ponds, a warren and a deer park containing a lodge.

Without Owain Glyndŵr and the 15-year revolt, would Wales still be a separate country? He's such a notable character who has steered history and contributed so much to Welsh identity. We need to see Owain Glyndŵr's home given more prominence, care and maintenance. I have read with disappointment that, although managed by Cadw, it's still not well signposted, accessible or maintained, and that the interpretation, which is now how we get much of our historical information, could do with being updated.  I support this petition. We need the site safeguarded. It needs to be properly maintained and celebrated with the same prominence as the many castles and other historical gems in Wales under Cadw's care. Diolch.

Hoffwn innau hefyd ddiolch i'r deisebwyr. Neithiwr, euthum i ymweld ag Amelia, a oedd yn llunio prosiect ysgol ar yr hyn y mae'n ei olygu i fod yn Gymry. Roedd ei mam wedi gofyn a oedd gennyf unrhyw wybodaeth am y Senedd y gallai hi ei defnyddio. Cyrhaeddais gyda thaflenni a llyfrau, a buom yn sôn am Gymru fel cenedl Geltaidd a sut oedd y Tywysog Llywelyn ap Gruffudd, yn ôl llythyr, wedi aros yn ei phentref dros nos, a straeon am Owain Glyndŵr, ei gerfluniau, y cestyll—Cymreig a Seisnig—yn ein sir ni ar y ffin, a'r ffaith ein bod ni heddiw yn cael y ddadl hon ar ddiogelu Sycharth, ei gartref.

Rwyf newydd ddarllen nofel hanesyddol am gyfnod Owain Glyndŵr, sut y casglodd gefnogaeth yn teithio i fyny ac i lawr ardaloedd y ffin, y gwrthdaro a'r brwydrau, a sut roedd y beirdd yn arfer adrodd newyddion a chyfnewid straeon drwy farddoniaeth a cherddoriaeth, gan deithio ar hyd ardaloedd y ffin hefyd, a cheisio osgoi perygl a gwrthdaro, o dde Cymru i'r gogledd. Cafodd cartref Owain Glyndŵr, Sycharth, ei ddisgrifio'n wenieithus ond yn ganmoliaethus mewn cerdd a gyfansoddwyd tua 1390 ac fe'i llosgwyd ym 1409. Fe'i disgrifiwyd fel castell tomen a beili, gyda ffos fawr o bridd, neu domen castell, ac mae cerdd 1390 yn disgrifio 'tŷ pren glân mewn top bryn glas'. Byddai adeiladau pellach, gan gynnwys neuadd fawr urddasol, wedi sefyll o fewn y beili. Mae'r gerdd yn sôn am felin, pyllau pysgod, cwningar a pharc ceirw yn cynnwys porthdy.

Heb Owain Glyndŵr a'r gwrthryfel 15 mlynedd, a fyddai Cymru'n dal i fod yn wlad ar wahân? Mae'n gymeriad mor nodedig sydd wedi llywio hanes ac wedi cyfrannu cymaint at hunaniaeth Gymreig. Mae angen i ni sicrhau bod cartref Owain Glyndŵr yn cael mwy o amlygrwydd, gofal a gwaith cynnal a chadw. Er ei fod yn cael ei reoli gan Cadw, siomedig oedd darllen nad oes arwyddion clir i ddangos y ffordd ato, nad yw'n hygyrch iawn ac nac yw'n cael ei gynnal a'i gadw'n dda, ac y gellid diweddaru'r dehongliad, sef y ffordd y cawn lawer o'n gwybodaeth hanesyddol bellach. Rwy'n cefnogi'r ddeiseb hon. Mae angen diogelu'r safle. Mae angen ei gynnal a'i ddathlu'n briodol gyda'r un amlygrwydd â'r cestyll niferus a thrysorau hanesyddol eraill yng Nghymru sydd dan ofal Cadw. Diolch.

Fel plentyn, roedd fy nhad yn ein cymryd yn aml i hen gestyll y Cymry. Ac, fel dywedodd Heledd Fychan, yn wahanol i’r cestyll Normanaidd mawreddog, roedd y rhain yn aml yn ddim ond twmpath gydag ychydig o gerrig, ac yn aml iawn roedd yn rhaid inni dresmasu ar dir preifat i’w cyrraedd. Mae'n ddigon posib y bydd efeilliaid y deisebydd yn cael magwraeth debyg. Wrth ymweld â chastell Morgraig, sydd ar yr heol o Gaerdydd i Gaerffili, roedd yn rhaid inni i gyd fel teulu ddechrau rhedeg wrth inni glywed ffermwr yn tanio gwn i'n cyfeiriad.

Nid yw Sycharth wedi newid fawr ddim ers i mi ymweld â'r safle yn gyntaf bron i 30 o flynyddoedd yn ôl. Nid yw hwn chwaith yn ddadl newydd; mae cyflwr truenus Sycharth wedi bod yn bwnc trafod ers degawdau. Dyw Sycharth ddim yn cael ei drin fel cofeb leol, heb sôn am un o bwysigrwydd cenedlaethol. Fel dywedodd y deisebydd, a nifer o'r siaradwyr, prin yw'r unrhyw arwyddion i godi ymwybyddiaeth o bwysigrwydd Sycharth fel man geni un o Gymry enwocaf erioed.

Mae hygyrchedd y safle yn bryder mawr. Mae'r ffyrdd i gyrraedd y castell yn wael, a hyd yn oed ar ddiwrnodau braf o haf, mae'r llwybr yn debyg i gors. Os ymwelwch chi â Sycharth, Llywydd dros dro, ewch â sgidiau cerdded da iawn gyda chi.

Ond fe drodd y gwrthryfelwr yn wladweinydd. Roedd gyda fe weledigaeth anhygoel am arweinydd ei oes. Gwireddwyd nifer o'i freuddwydion, gan gynnwys y lle hwn, Senedd i Gymru. Honnai'r beirdd na fu Glyndŵr farw ac y byddai yn dychwelyd ryw ddydd i arwain ein cenedl i ryddid. Boed hynny yn wir ai peidio, y peth lleiaf fedrwn ni ei wneud fel Aelodau o Senedd Cymru yw sicrhau bod ei gartref yn cael ei barchu a bod cyfle i holl bobl Cymru ymweld â chartref y gŵr rhyfeddol hwn. Gaf i felly ddymuno Dydd Owain Glyndŵr hapus iawn i'r deisebydd, ei deulu ac ichi i gyd ar gyfer dydd Sadwrn? Diolch yn fawr.

As a child, my father often took us to visit Welsh castles. And, as Heledd Fychan has said, unlike the majestic Norman castles, these were often just a mound with a few scattered stones, and very often we had to trespass on private land to get to them. It's quite possible that the twins of the petitioner will have a similar upbringing. When visiting Morgraig castle, which is on the road from Cardiff to Caerphilly, we all as a family had to start running when we heard a farmer firing a gun in our direction.

Sycharth has not changed much since I first visited the site almost 30 years ago. This is also not a new debate; the sorry state of Sycharth has been a topic of discussion for decades. Sycharth is not treated as a local monument, never mind one of national importance. As the petitioner said, and a number of speakers, there are hardly any signs to raise awareness of the importance of the site as the birthplace of one of the most famous Welsh people of all.

The accessibility of the site remains a great concern. The roads to reach the castle are poor, and, even on fine days in summer, the path resembles a bog. If you visit Sycharth, acting Presiding Officer, please take some good walking shoes with you.

The rebel became a statesman. He had an incredible vision for a leader of his time. Many of his dreams came true, including this place, a Senedd for Wales. The poets claimed that Glyndŵr did not die and that he would return one day to lead Wales to being a free country. Whether that is true or not, the least we can do as Members of the Senedd is to ensure that his home is respected and that there's an opportunity for all of the people of Wales to visit the home of this incredible man. Could I therefore wish a happy Owain Glyndŵr Day to the petitioner and all of you for Saturday? Thank you.

16:25

I do feel quite passionate about protecting our heritage in Wales. I'm pleased to speak briefly in this debate today. Owain Glyndŵr was obviously a significant figure in Wales, born in mid Wales, and his links to my own constituency, of course, are well documented. As I mentioned, recognising and keeping our Welsh heritage is fairly close to my heart. I'm a trustee of the Evan Roberts Institute, established in 2013, and that's largely there to safeguard sites of religious and spiritual significance in Wales, especially those associated with shaping Welsh culture and our nation's identity. So, the charity's first major project was to purchase and secure the future of Pisgah chapel near Swansea, which had been earmarked for demolition, so it was fitting that the institute's first project was to protect a building so closely associated with the revivalist Evan Roberts.

There are of course many well-known links to Owain Glyndŵr in Montgomeryshire. I've spoken about them previously in this Chamber. Over the summer I was pleased to visit what is now called the Friends' Meeting House or Cwrt Plas-yn-dre on Milford Road in Newtown. This fifteenth-century hall, which was reconstructed on the present site in 1885 from Dolgellau, was formerly, it is claimed, one of Owain Glyndŵr's parliaments, but there will be others in this Chamber—perhaps above me as well—that will have views on that, of course. But the property was bought by Tim Chilton, who restored the property and gives tours and talks, and I thank him for his private tour that he gave me this summer.

But this Friday I'm pleased to visit, along with my colleague Tom Giffard, Sycharth, the former home of Owain Glyndŵr in my own constituency, so I look forward to discussing the culture and heritage centre. I'm very supportive of the actions of all those who support making sure that our important heritage sites are restored, and, most importantly, are accessible to the public. Thank you, acting Presiding Officer.

Rwy'n teimlo'n eithaf angerddol dros ddiogelu ein treftadaeth yng Nghymru. Rwy'n falch o siarad yn fyr yn y ddadl hon heddiw. Roedd Owain Glyndŵr yn amlwg yn ffigur arwyddocaol yng Nghymru, wedi'i eni yng nghanolbarth Cymru, ac mae ei gysylltiadau â fy etholaeth i, wrth gwrs, wedi'u cofnodi'n dda. Fel y soniais, mae cydnabod a chadw ein treftadaeth Gymreig yn agos at fy nghalon. Rwy'n ymddiriedolwr Sefydliad Evan Roberts, a sefydlwyd yn 2013, ac mae hwnnw'n bodoli i ddiogelu safleoedd o arwyddocâd crefyddol ac ysbrydol yng Nghymru, yn enwedig y rhai sy'n gysylltiedig â siapio diwylliant Cymru a hunaniaeth ein cenedl. Felly, prosiect mawr cyntaf yr elusen oedd prynu a sicrhau dyfodol capel Pisgah ger Abertawe, a oedd wedi'i glustnodi i gael ei ddymchwel, felly roedd yn briodol mai prosiect cyntaf y sefydliad oedd diogelu adeilad sydd â chysylltiad mor agos â'r diwygiwr Evan Roberts.

Wrth gwrs, ceir llawer o gysylltiadau adnabyddus ag Owain Glyndŵr yn sir Drefaldwyn. Rwyf wedi siarad amdanynt o'r blaen yn y Siambr. Dros yr haf, cefais y pleser o ymweld â Thŷ Cwrdd y Cyfeillion, neu Gwrt Plas-yn-dre, ar Ffordd Milford yn y Drenewydd. Yn flaenorol, ac yn ôl y sôn, roedd y neuadd hon o'r bymthegfed ganrif, a gafodd ei symud o Ddolgellau a'i hailadeiladu ar y safle presennol ym 1885, yn un o seneddau Owain Glyndŵr, ond bydd gan eraill yn y Siambr hon—uwch fy mhen hefyd efallai—farn ar hynny, wrth gwrs. Ond cafodd yr eiddo ei brynu gan Tim Chilton, a wnaeth adfer yr eiddo ac mae'n cynnal teithiau a sgyrsiau, a diolch iddo am roi taith breifat i mi yr haf hwn.

Ond ddydd Gwener yma, gyda fy nghyd-Aelod Tom Giffard, caf y pleser o ymweld â Sycharth, cyn-gartref Owain Glyndŵr yn fy etholaeth fy hun, felly rwy'n edrych ymlaen at drafod y ganolfan diwylliant a threftadaeth. Rwy'n gefnogol iawn i weithredoedd pawb sy'n cefnogi'r gwaith o sicrhau bod ein safleoedd treftadaeth pwysig yn cael eu hadfer, ac yn bwysicaf oll, yn hygyrch i'r cyhoedd. Diolch yn fawr, Lywydd dros dro.

Rwy'n ddiolchgar iawn am y cyfle i gyfrannu i'r ddadl hon, a hoffwn i, fel rŷn ni wedi'i glywed yn barod, annog pobl i gofio am Ddydd Owain Glyndŵr dydd Sadwrn, ac i ddathlu hefyd—16 Medi.

'Na gwall na newyn na gwarth, / Na syched fyth yn Sycharth':

cwpled anfarwol y bardd Iolo Goch o'r bedwaredd ganrif ar ddeg, sy'n disgrifio y croeso mawr oedd wastad ar gael ar aelwyd Owain Glyndŵr a'i deulu yn Sycharth. Mae'r llys hynafol hwn, yn eithafion pellaf fy rhanbarth i ac yn rhan o etholaeth Russell George, nepell o Groesoswallt ac o fewn tafliad carreg i’r ffin â Lloegr. Ac er i'r safle gael ei losgi i’r llawr yn ystod gwrthryfel Glyndŵr, mae pwysigrwydd a chwedloniaeth Sycharth wedi parhau i swyno ac ysbrydoli’r Cymry ar hyd y canrifoedd. Yn wir, mae gan yr adfeilion, yn y gornel dawel hon o fwynder Maldwyn, rôl yr un mor flaengar, os nad pwysicach efallai, yn hanes ein cenedl na muriau mawreddog cestyll Caernarfon, Conwy, Harlech a'u tebyg.

Ac fel mae Heledd Fychan eisoes wedi nodi, o ganlyniad i'r cytundeb cydweithio rhwng Plaid Cymru a'r Llywodraeth, dwi hefyd mor falch bod hanes ein cenedl a’i holl amrywiaeth yn mynd i ddod yn rhan orfodol o'r cwricwlwm newydd yng Nghymru, a hynny am y tro cyntaf erioed. Meddyliwch. Fel dywed yr hen ddihareb, 'Cenedl heb gof, cenedl heb galon'.

Fodd bynnag, os ydym o ddifrif am ddiogelu a hyrwyddo ein hanes ni ein hunain ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol, mae hi'r un mor allweddol bod henebion megis Sycharth—sydd, fel rŷn ni wedi ei glywed yn barod, wedi eu hesgeuluso am lawer rhy hir—yn cael eu parchu a’u hyrwyddo’n briodol gan ein Llywodraeth. A drwy brynu cwrt canol oesol Llys Rhosyr ym Môn, mae’r Llywodraeth a Cadw eisoes wedi gosod cynsail o ran diogelu ein treftadaeth hanesyddol.

Ac mae’r ymchwydd sylweddol o gefnogaeth mae’r ddeiseb hon wedi ei chreu ar lawr gwlad yn destament i bwysigrwydd annatod y safle hwn o fewn cof cyhoeddus ein cenedl. Rwyf i felly, fel pawb arall sydd wedi siarad, yn ymbil ar y Llywodraeth a Cadw nid yn unig i ystyried gofynion y ddeiseb hon, ond i weithio yn y cyfamser i sicrhau bod Sycharth yn datblygu i fod yn safle hygyrch, lle mae gwybodaeth am Owain Glyndŵr—a meddyliwch hefyd, fel dywedodd Rhys ab Owen—sydd wedi gosod sylfeini i'r Gymru fodern, gyda’i weledigaeth am senedd, trefn gyfreithiol, eglwysi a phrifysgolion Cymreig, yn dod yn wybodus i ymwelwyr heddiw a chenedlaethau’r dyfodol.

Ac rydw innau i gloi, Llywydd dros dro, am ddiolch i hyrwyddwr y ddeiseb hon am ddod â mater mor bwysig â hyn gerbron Senedd Cymru. Diolch yn fawr iawn.

I'm very grateful for the opportunity to contribute to this debate, and I would also like to take the opportunity, as we've heard already, to encourage people to remember Owain Glyndŵr Day on Saturday and to celebrate as well—16 September.

'No failings, famine or shame, / Nor ever thirst in Sycharth':

the immortal couplet of the poet Iolo Goch from the fourteenth century, which describes the great welcome that was always available in the household of Owain Glyndŵr and his family in Sycharth. This ancient court is in the farthest reaches of my region and part of the constituency of Russell George, near Oswestry and just a stone's throw away from the English border. And although the site was burnt to the ground during the Glyndŵr rebellion, the importance and legend of Sycharth has continued to fascinate and inspire Welsh people throughout the centuries. In fact, the ruins in this sleepy corner of mwynder Maldwyn have an equally central, if not more important role in our nation's history than the majestic walls of the castles of Caernarfon, Conwy, Harlech and so forth.

And as Heledd Fychan has already noted, as a result of the co-operation agreement between Plaid Cymru and the Government, I am also so proud that the history of our nation in all of its diversity will become a compulsory part of the new Curriculum for Wales, for the first time ever. Think about that. As the old saying says: 'A nation without memory is a nation without heart'.

However, if we're serious about protecting and promoting our own history for future generations, it is just as important that monuments such as Sycharth—which, as we have already heard, have been neglected for far too long—are respected and promoted in an appropriate fashion by our Government. And by buying the medieval court of Llys Rhosyr in Anglesey, the Government and Cadw have already set a precedent in terms of safeguarding our historical heritage.

And the significant surge of grass-roots support that this petition has garnered bears testament to the integral importance of this site within our nation's public memory. I therefore, like everybody else who has spoken, implore the Government and Cadw not only to consider the demands of this petition, but to work in the meantime to ensure that Sycharth develops to be an accessible site, where information about Owain Glyndŵr—and think about this also, as Rhys ab Owen said—who set the basis for the modern Wales, with his vision for a Welsh parliament, legal system, churches and universities, becomes known to visitors today and future generations.

And to close, acting Llywydd, I want to thank the submitter of the petition for bringing such an important matter before the Welsh Parliament. Thank you very much.

16:30

Diolch i Elfed Wyn ap Elwyn am ddechrau’r ddeiseb yma, a diolch i'r dros 10,000 o bobl ddaru lofnodi’r ddeiseb. Ac mae Elfed yn y ddeiseb yn gywir i ddweud bod hanes yn bwysig i bobl, i gymdeithas ac i genedl. Ein gorffennol sydd wedi creu ein presennol, ac sydd yn aml yn fap i'n cyfeirio ar hyd llwybrau i'r dyfodol. Ond mae i bob cenedl ei naratif ei hun. Mae gennym ni stori o sut y daethom ni i fod; mae beth sydd wedi ein creu ni a beth sydd wedi ein diffinio ni yn rhan o'r naratif hwnnw. Yn aml, mae'r rhain yn bethau goddrychol, ac yn gwahaniaethu o berson i berson, neu o ranbarth i ranbarth, ond yna mae edefyn cyffredin sydd yn rhedeg drwy bob un, a'r edafedd hynny sydd yn ein clymu at ein gilydd ac yn creu cenedl. A beth bynnag fo barn pobl yma, mae'n amhosib dadlau nad yw Owain Glyndŵr yn ganolog i un o'r edafedd cyfoethog hynny. Yn arwr i nifer, yn ddihiryn i eraill, ond yn gwbl ganolog i hanes a bodolaeth ein cenedl ni yma.

A rhag ofn nad ydy pawb yma'n bresennol yn gwerthfawrogi llawn bwysigrwydd Owain Glyndŵr, mae'n werth ein hatgoffa, yn ôl yn 1999, ar droad y ganrif hon, fod The Sunday Times wedi rhyddhau power list o bobl fwyaf nodedig y mileniwm blaenorol, gan holi gwladweinwyr, gwyddonwyr, arweinyddion celfyddydol ac eraill, ac o holl fawrion o bobl y byd dros y 1,000 o flynyddoedd blaenorol, barnwyd mai Owain Glyndŵr oedd un o'r mwyaf pwysig un, efo Glyndŵr yn seithfed ar y rhestr ryngwladol, o flaen Galileo, Isaac Newton, Abraham Lincoln, a llu o eraill. Bryd hynny, fe ddywedodd y diweddar Dr John Davies:

Thank you very much to Elfed Wyn ap Elwyn for initiating this petition, and thank you to the over 10,000 people who signed the petition. And Elfed, in his petition, is right to say that history is important to people, to society and to our nation. It's our past that created our present, and is often a map to direct us towards the future. But every nation has its own narrative. We have a story as to how we came into being; what's created us, and what has defined us is part of that narrative. Very often these are subjective things, and differ from person to person, or region to region, but there is a common thread running through all of this, and it's these threads that tie us together and make a nation. And whatever people's views here are, it's impossible to make an argument that Owain Glyndŵr wasn't central to one of those important threads. A hero to many, a villain to others, but certainly at the heart of the history and the existence of our nation here.

And in case everyone here doesn't fully appreciate the importance of Owain Glyndŵr, it's worth reminding ourselves that, back in 1999, at the turn of this century, The Sunday Times released a power list of the most notable people of the previous millennium, asking world leaders, scientists, cultural leaders and others, and from all of the greats across the world, over the previous 1,000 years, it was adjudged that Owain Glyndŵr was one of the most important, with Glyndŵr seventh on that international list, ahead of Galileo, Isaac Newton, Abraham Lincoln, and many, many others. At that time, the late Dr John Davies stated:

'Revolutionaries all over the world have always looked to Owain Glyndwr as a famous guerilla leader. His position in this poll shows that the rest of the world appreciates him a lot more than we realise.'

'Mae chwyldroadwyr ledled y byd bob amser wedi edrych ar Owain Glyndŵr fel arweinydd herwfilwrol enwog. Mae ei safle yn yr arolwg barn hwn yn dangos bod gweddill y byd yn ei werthfawrogi lawer mwy nag y sylweddolwn.'

Yn wir, mae gweddill y byd yn gwerthfawrogi Owain Glyndŵr llawer iawn yn fwy nag ydym ni ein hunain yn gwerthfawrogi Owain Glyndŵr. Ond, er gwaethaf yr elfen filwrol yma a ysbrydolodd yr Iwerddon yn 1916 a Chiwba yn 1953, ei waddol pwysicaf ydy'r un a ysbrydolodd Cymru yn 1997, ac sydd yn dal i fod yn ffynhonnell o ysbrydoliaeth i bobl yma heddiw. Mae llythyr Pennal, gyda chopi ohono yn y Pierhead, os oes unrhyw un â diddordeb i fynd i'w weld, yn dangos ei fod o, Owain Glyndŵr, am rymuso pobl Cymru, a hynny drwy addysg. Fe alwodd am ddwy brifysgol yng Nghymru. Roedd hefyd am weld Cymru, a chymunedau Cymru, yn rheoli ei hadnoddau ei hun. Yn y llythyr, fe alwodd am ddatgysylltu'r eglwys er mwyn i arian yr eglwys aros yng nghymunedau Cymru, a llawer iawn mwy.

Felly, mae hanes Glyndŵr, ac edefyn euraidd Glyndŵr sydd yn rhedeg trwy ein hanes ni fel cenedl, yn greiddiol i'n hunaniaeth a'n bod, ac oherwydd hynny dylai'r Llywodraeth gynorthwyo Cadw i fabwysiadu Sycharth yn llawn a'i ddatblygu fel canolfan treftadaeth genedlaethol. 

Fel pwynt olaf, ddydd Sadwrn yma, fel rydym ni wedi clywed, 16 Medi, ydy Diwrnod Owain Glyndŵr, ac mi fyddaf i yn bersonol yn Harlech, efo cannoedd o bobl eraill, lle, yn 1405, y galwodd Owain Glyndŵr senedd genedlaethol. A gaf i felly gymryd y cyfle yma i ddymuno Diwrnod Glyndŵr hapus i bawb, ac i'ch annog i gefnogi galwadau'r ddeiseb? Diolch.

Indeed, the rest of the world appreciates Owain Glyndŵr far more than we ourselves appreciate Owain Glyndŵr. But, despite the military element that inspired Ireland in 1916 and Cuba in 1953, his most important legacy is the one that inspired Wales in 1997, and continues to be a source of inspiration for people here today. The Pennal letter, with a copy in the Pierhead, if anyone's interested in going to read it, demonstrates that he, Owain Glyndŵr, wanted to empower the people of Wales through education. He called for two universities to be established in Wales. He also wanted to see Wales, and the communities of Wales, controlling their own assets. In the letter, he called for the disestablishment of the church so that the church's money could remain in Welsh communities, and there is much more, of course.

So, the history of Glyndŵr, and the golden thread of Glyndŵr that runs through our history as a nation, is at the core of our identity and our very being, and because of that the Government should assist Cadw in adopting Sycharth fully and developing it as a national heritage centre.

The final point, this Saturday, 16 September, as we've heard, is Owain Glyndŵr Day, and I myself will be in Harlech, with hundreds of others, where, in 1405, Owain Glyndŵr called a national parliament. May I take this opportunity to wish you a happy Glyndŵr Day, and encourage you to support the calls of this petition? Thank you.

16:35

Well, as a lover of the real history of the Britons, I'm pleased to support this petition, but also call for this site not only to spotlight the well-known aspects in Wales of Owain Glyndŵr, but his whole life, his years serving the last Norm, the last Plantagenet king, Richard II, serving under Flintshire knight Sir Gregory Sais in Berwick Castle and fighting the Scots, serving Richard II fighting the French in France; the deal he then did with the Mortimers and Percys to divide Henry IV's kingdom in three; and, after his rebellion, the belief that he spent the last years of his life, as highlighted in an S4C documentary, living with family in Abbey Dore near Ewyas Harold in Herefordshire.

Wel, fel un sy'n hoff o hanes go iawn y Prydeinwyr, rwy'n falch o gefnogi'r ddeiseb hon, ond hefyd yn galw am i'r safle nid yn unig dynnu sylw at y pethau sy'n dra chyfarwydd yng Nghymru am Owain Glyndŵr, ond ei holl fywyd, ei flynyddoedd yn gwasanaethu'r Norman olaf, brenin olaf y Plantagenetiaid, Rhisiart II, yn gwasanaethu o dan y marchog o sir y Fflint, Syr Gregory Sais, yng Nghastell Caerferwig ac yn ymladd yn erbyn yr Albanwyr, gan wasanaethu Rhisiart II wrth ymladd yn erbyn y Ffrancwyr yn Ffrainc; y cytundeb a wnaeth wedi hynny â theuluoedd Mortimer a Percy i rannu teyrnas Harri IV yn dair rhan; ac ar ôl ei wrthryfel, y gred iddo dreulio ei flynyddoedd olaf, fel y nodwyd mewn rhaglen ddogfen ar S4C, yn byw gyda theulu yn Abaty Deur ger Ewyas Harold yn swydd Henffordd.

Thank you.

Diolch.

Dwi'n galw nawr ar Ddirprwy Weinidog y Celfyddydau, Chwaraeon a Thwristiaeth, Dawn Bowden.

I now call on the Deputy Minister for Arts, Sport and Tourism, Dawn Bowden.

Diolch, Dirprwy Lywydd, a diolch am rhoi cyfle i mi gyfrannu a gwneud sylwadau ar y ddeiseb hon.

Thank you, Dirprwy Lywydd, and thank you for giving me the opportunity to contribute and comment on this petition.

It really was so good to hear Members speaking so passionately about our history and our heritage, and one of the reasons why the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015 places a duty on us to safeguard our culture, protect the physical remains of our history, and inform and educate people about it—and I don't think there's anyone here, as we've heard today, who would dispute that the story of Owain Glyndŵr and his former home at Sycharth should be amplified. The question is how best to do this.

The petition calls on Welsh Ministers to purchase Sycharth and take it into state care. The site is in private ownership, it has sitting lifetime tenants, and it is not for sale. Furthermore, it is not currently at risk, so compulsory purchase is not an option, and that, Cefin, presents the very significant difference between Sycharth and Llys Rhosyr.

However, there are other ways to provide for its protection, care and promotion so that this unique historic site can be appreciated and enjoyed, both today and by future generations. As a scheduled monument, the site is protected through legislation, and there is close partnership working between the owners of the site, the Llangedwyn estate, the tenant farmers, and Cadw, to provide for the conservation and maintenance of Sycharth's physical remains. Through this collaboration, much has already been achieved, and I'm delighted that the Welsh Government, through Cadw, has supported extensive archeological survey, conservation, interpretation and access improvements. This has included the installation of a drainage system, earthwork repairs and a visitor parking area.

Alongside calling for Sycharth to be brought in to state ownership, the petitioner asked for the site to be made more accessible, to enable people to visit and appreciate this wonderful site. And accessibility is indeed a key to connecting us with our history and our heritage, and Cadw works hard to make the sites in its care accessible and encourages the owners to do the same. Beyond Sycharth, Cadw has undertaken works at Owain Glyndŵr's other seats at Glyndyfrdwy, including conservation, accessibility improvements and interpretation, and this is just one more example of a site where Cadw has co-operated with the landowner to manage and protect significant monuments associated with the Welsh princes.

I firmly believe that we do need to encourage access to our historic sites, but in a way that is sustainable. And we have to recognise that visitor pressure can, in itself, impact on sensitive historic monuments and local communities. There is public access to Sycharth, but it is a sad truth that there are some limitations to what can be done to encourage more visitors to the site, and that huge visitor numbers in itself might in fact be detrimental. For a start, the narrow access roads provide a challenge, as Jack Sargeant and others have said, and related to the signage. Welsh Government and Cadw have no role in the installation of directional signage on nearby roads; that is the responsibility of the local authority. But the local authority highways department has previously been reluctant to improve road signage, because of the narrow access of the roads and a reluctance to encourage too much traffic to use those roads.

We also need to avoid causing erosion at the site. Sycharth only survives as an earthwork and so can be vulnerable to more infrastructure, such as paths and visitor facilities, which could damage the archaeological remains. This is not to say that developments can't happen, just that there are constraints within which we must work, and there are sensitivities that we must consider. Both Jack Sargeant and Joel James raised the issue of a visitor centre, but there are physical limitations, as I said, to what can be built at the site for a number of reasons, including its location down the narrow lanes, the tenancy, and the impact on the archaeology of the site itself.

Roedd yn braf iawn clywed yr Aelodau’n siarad mor angerddol am ein hanes a’n treftadaeth, ac un o’r rhesymau pam fod Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015 yn gosod dyletswydd arnom i ddiogelu ein diwylliant, amddiffyn olion ffisegol ein hanes, a hysbysu ac addysgu pobl yn ei gylch—ac nid wyf yn meddwl fod yma neb, fel rydym wedi'i glywed heddiw, a fyddai'n dadlau na ddylid rhoi mwy o sylw i hanes Owain Glyndŵr a'i hen gartref yn Sycharth. Y cwestiwn yw beth yw'r ffordd orau o wneud hyn.

Mae'r ddeiseb yn galw ar Weinidogion Cymru i brynu Sycharth fel bod y safle o dan ofal y wladwriaeth. Mae'r safle mewn perchnogaeth breifat, mae ganddo denantiaid gydol oes, ac nid yw ar werth. Ymhellach, nid yw mewn perygl ar hyn o bryd, felly nid yw prynu gorfodol yn opsiwn, a hynny, Cefin, yw'r gwahaniaeth mawr rhwng Sycharth a Llys Rhosyr.

Fodd bynnag, ceir ffyrdd eraill o ddarparu ar gyfer ei warchod, gofalu amdano a’i hyrwyddo fel y gall y safle hanesyddol unigryw hwn gael ei werthfawrogi a’i fwynhau, heddiw a chan genedlaethau’r dyfodol. Fel heneb gofrestredig, mae’r safle’n wedi'i warchod drwy ddeddfwriaeth, ac mae gwaith partneriaeth agos yn mynd rhagddo rhwng perchnogion y safle, ystad Llangedwyn, y ffermwyr tenant, a Cadw, i ddarparu ar gyfer cadwraeth a chynnal a chadw gweddillion ffisegol Sycharth. Drwy'r cydweithio hwn, mae llawer wedi'i gyflawni eisoes, ac rwy'n falch iawn fod Llywodraeth Cymru, drwy Cadw, wedi cefnogi gwelliannau o ran mynediad, cadwraeth, adnoddau dehongli ac arolygon archaeolegol helaeth. Mae hyn wedi cynnwys gosod system ddraenio, atgyweirio gwrthgloddiau a man parcio i ymwelwyr.

Ynghyd â galw am i'r wladwriaeth brynu Sycharth, gofynnodd y deisebydd am i’r safle fod yn fwy hygyrch, er mwyn galluogi pobl i ymweld â’r safle gwych hwn a’i werthfawrogi. Ac mae hygyrchedd, yn wir, yn allwedd i'n cysylltu â'n hanes a'n treftadaeth, ac mae Cadw yn gweithio'n galed i sicrhau bod y safleoedd yn eu gofal yn hygyrch, ac yn annog y perchnogion i wneud yr un peth. Y tu hwnt i Sycharth, mae Cadw wedi gwneud gwaith ar geyrydd eraill Owain Glyndŵr yng Nglyndyfrdwy, gan gynnwys cadwraeth, gwella hygyrchedd a dehongli, a dim ond un enghraifft arall yw hon o safle lle mae Cadw wedi cydweithio â’r tirfeddiannwr i reoli a diogelu henebion arwyddocaol sy’n gysylltiedig â thywysogion Cymru.

Credaf yn gryf fod angen inni annog mynediad at ein safleoedd hanesyddol, ond mewn ffordd sy’n gynaliadwy. Ac mae'n rhaid inni gydnabod y gall pwysau ymwelwyr ynddo'i hun effeithio ar gymunedau lleol a henebion hanesyddol sensitif. Mae mynediad cyhoeddus i'w gael i Sycharth, ond mae’n wirionedd trist fod cyfyngiadau i’r hyn y gellir ei wneud i annog mwy o bobl i ymweld â’r safle, ac y gallai niferoedd enfawr o ymwelwyr fod yn niweidiol mewn gwirionedd. I ddechrau, mae’r ffyrdd mynediad cul yn her, fel y dywedodd Jack Sargeant ac eraill, a cheir heriau'n ymwneud â’r arwyddion. Nid oes gan Lywodraeth Cymru a Cadw unrhyw ran yn y gwaith o osod arwyddion cyfeirio ar ffyrdd cyfagos; cyfrifoldeb yr awdurdod lleol yw hynny. Ond mae adran briffyrdd yr awdurdod lleol wedi bod yn gyndyn o wella arwyddion ffyrdd o’r blaen, oherwydd mynediad cul y ffyrdd ac amharodrwydd i annog gormod o draffig i ddefnyddio’r ffyrdd hynny.

Mae angen i ni hefyd osgoi achosi erydiad ar y safle. Gwrthglawdd yn unig sydd wedi goroesi o Sycharth, ac felly gallai mwy o seilwaith, megis llwybrau a chyfleusterau ymwelwyr, niweidio’r olion archaeolegol. Nid yw hyn yn golygu na ellir cael datblygiadau, ond yn hytrach, fod yna gyfyngiadau y mae'n rhaid inni weithio o'u mewn, a bod nodweddion sensitif y mae'n rhaid inni eu hystyried. Nododd Jack Sargeant a Joel James fater canolfan ymwelwyr, ond mae cyfyngiadau ffisegol, fel y dywedais, i’r hyn y gellir ei adeiladu ar y safle am nifer o resymau, yn cynnwys ei leoliad ar hyd y lonydd cul, y denantiaeth, a'r effaith ar archeoleg y safle ei hun.

16:40

Os caf fi, os ydych chi'n cymryd pwynt Cefin Campbell, os ydych chi erioed wedi bod yn Llys Rhosyr yn Ynys Môn, mae'r un peth yn wir yn y fan yna. Mae'r lonydd yn gul ofnadwy, does yna ddim lot o le, ond mae o wedi cael ei hyrwyddo'n dda. Mae yna lot o bethau medrwch chi eu gweld ar y safle a chael ymdeimlad, a dydy o ddim yn wir bod yna filoedd a filoedd o bobl yn mynd yna—efallai fod hynna'n rhywbeth arall inni drafod o ran hyrwyddo. Ond ydy o felly yn gwbl fwriadol gan Lywodraeth Cymru a Cadw i beidio â rhoi manylion am Sycharth ar wefan Cadw oherwydd y pryder sydd gennych chi ynglŷn ag ymwelwyr, neu oes yna reswm arall am hynny?

If I may, if you take Cefin Campbell's point, if you've ever been to Llys Rhosyr in Anglesey, the same thing is true there. The roads are very narrow, there's not much space, but it has been promoted well. There are lots of things that you can see on the site and get the feeling of the place, and it's not true that there are thousands and thousands of people visiting there—maybe that's something else for us to discuss in terms of promotion. But is it completely intentional for the Welsh Government and Cadw not to provide details on Cadw's website because of the concern that you have about visitors, or is there another reason for that?

Yes, and I will come on to that as I go through, but as I say, there is a significant difference between Sycharth and Llys Rhosyr, not least of all the risk at which Llys Rhosyr was under, which is not the position at Sycharth. So, for that reason, I'm supportive of a more creative approach that links Sycharth to other relevant sites with greater carrying capacity.

But perhaps here we do have an opportunity to seek an approach that's a little bit more innovative. Alongside enabling physical access for visitors, I'd like to see people working together and investigating other methods of connecting with the history and the stories of the site and Owain Glyndŵr more generally. In particular, it's been suggested that creating digital resources could be one way to enable more people to learn about and appreciate the site and its significance. And, as Jack Sargeant has said, the local school are very keen to be involved in something along those lines. There's an opportunity to look at providing information and interpretation about Sycharth at nearby more readily accessible locations, such as Llansilin church. And the Glyndŵr family, of course, had a close association with the church, making it a good potential starting point for telling the story. Hearing that both the local school and the local church are keen to be involved in promoting Sycharth is very heartening, and it engages the community and opens up avenues for them to be involved in what happens next.

But it is worth pointing out that this is not the only site where we are telling the story of Owain Glyndŵr. Cadw has produced pan-Wales interpretation plans for Owain Glyndŵr and the Welsh princes of Gwynedd and Deheubarth, which form the basis of presenting the story at Cadw's own sites and other sites, and Cadw is always looking for ways to work in partnership with local groups to conserve, manage and interpret monuments in their care, such as Dinas Brân, which is the seat of the princes of Powys.

I would like to thank the Petitions Committee for its work on this petition, and the petitioners for raising awareness of this historically important site. Whilst those signing the petition, I'm in no doubt, will be disappointed that we're not able to take the site into Welsh Government ownership, I hope that they will appreciate the different ways in which we can make this and other historical sites more accessible to people. I'm always pleased to have the opportunity to discuss how we can protect and promote them to a larger audience. Thank you so much for the constructive debate.

Just one point I didn't come back to Heledd Fychan on was the plan she referred to. I don't know the answer to that, Heledd, but I will find out and I'll write to you about that. Diolch yn fawr.

Ie, ac fe ddof at hynny wrth imi barhau, ond fel y dywedaf, mae gwahaniaeth sylweddol rhwng Sycharth a Llys Rhosyr, yn anad dim yr holl risg a oedd yn wynebu Llys Rhosyr, ac nid dyna’r sefyllfa yn Sycharth. Felly, am y rheswm hwnnw, rwy'n cefnogi dull mwy creadigol o weithredu sy'n cysylltu Sycharth â safleoedd perthnasol eraill a chanddynt fwy o gapasiti.

Ond efallai fod gennym gyfle yma i edrych am ddull ychydig yn fwy arloesol. Ochr yn ochr â galluogi mynediad ffisegol i ymwelwyr, hoffwn weld pobl yn cydweithio ac yn ymchwilio i ddulliau eraill o ymgysylltu â hanes a straeon y safle ac Owain Glyndŵr yn fwy cyffredinol. Yn fwyaf arbennig, awgrymwyd y gallai creu adnoddau digidol fod yn un ffordd o alluogi mwy o bobl i werthfawrogi a dysgu am y safle a'i arwyddocâd. Ac fel y mae Jack Sargeant wedi’i ddweud, mae’r ysgol leol yn awyddus iawn i fod yn rhan o rywbeth tebyg i hynny. Mae cyfle i edrych ar ddarparu adnoddau dehongli a gwybodaeth am Sycharth mewn lleoliadau cyfagos sy’n fwy hygyrch, megis eglwys Llansilin. Ac roedd gan deulu Glyndŵr, wrth gwrs, gysylltiad agos â’r eglwys, sy'n ei gwneud yn fan cychwyn da posibl ar gyfer adrodd y stori. Mae clywed bod yr ysgol leol a’r eglwys leol yn awyddus i fod yn rhan o'r gwaith o hyrwyddo Sycharth yn galonogol iawn, ac yn gyfle i ymgysylltu â’r gymuned ac agor llwybrau iddynt fod yn rhan o'r hyn sy’n digwydd nesaf.

Ond mae'n werth nodi nad dyma'r unig safle lle rydym yn adrodd hanes Owain Glyndŵr. Mae Cadw wedi cynhyrchu cynlluniau dehongli Cymru gyfan ar gyfer Owain Glyndŵr a thywysogion Cymreig Gwynedd a Deheubarth, sy’n sail i'r gwaith o adrodd y stori ar safleoedd Cadw ei hun a safleoedd eraill, ac mae Cadw bob amser yn chwilio am ffyrdd o weithio mewn partneriaeth â grwpiau lleol i warchod, rheoli a dehongli henebion yn eu gofal, megis castell Dinas Brân, caer tywysogion Powys.

Hoffwn ddiolch i’r Pwyllgor Deisebau am ei waith ar y ddeiseb hon, ac i’r deisebwyr am godi ymwybyddiaeth o’r safle hanesyddol bwysig hwn. Er y bydd y rheini sy’n llofnodi’r ddeiseb, yn ddi-os, yn siomedig nad ydym yn gallu dod â’r safle o dan berchnogaeth Llywodraeth Cymru, rwy'n gobeithio y byddant yn gwerthfawrogi’r gwahanol ffyrdd y gallwn wneud y safle hwn a safleoedd hanesyddol eraill yn fwy hygyrch i bobl. Rwyf bob amser yn falch o gael cyfle i drafod sut y gallwn eu hamddiffyn a'u hyrwyddo i gynulleidfa fwy. Diolch yn fawr iawn am y ddadl adeiladol.

Un pwynt nad atebais Heledd Fychan yn ei gylch oedd y cynllun y cyfeiriodd ato. Nid wyf yn gwybod yr ateb i hynny, Heledd, ond fe wnaf edrych ac fe ysgrifennaf atoch. Diolch yn fawr.

16:45

Dwi'n galw ar Jack Sargeant i ymateb i'r ddadl. 

I call on Jack Sargeant to reply to the debate. 

Diolch yn fawr, acting Presiding Officer. Can I thank all Members? I'm not going to be able to run through all of the contributions this afternoon, Presiding Officer, but can I thank the Members for their contributions and the Minister for her response today?

Just to pick a few, Russell George, we all, I think, spoke about the importance of protecting and celebrating historical sites and celebrating our Welsh history. Russell George pointed out a particular site in his own constituency and the importance to his local constituency. I saw that when I visited Llangedwyn school there.

Carolyn Thomas showed us once again that our future generations are keen to learn about their history, and they are proud of their history. I think Amelia was the young student that Carolyn has been discussing her local project on the history of Wales with. 

But as Mabon rightly reminded us, it's not just our future generations here in Wales; it's notable leaders across the world that have a huge amount of respect and time for the story of Owain Glyndŵr. I think you put him up there with the likes of Abraham Lincoln and Isaac Newton. It's an incredible story in its own right.

Rhys ab Owen talked about 30 years ago when he visited the site—it was my first time a few months ago—and the importance of accessibility and improvements to the story on the site shone through all contributions today from all Members. 

On the Minister's points, I think it was particularly pleasing to hear about the innovative methods that they are seeking to use with regard to Llangedwyn school and the church in the local community. I would ask the Minister perhaps if she could update us on the progress that will be made and assisting and facilitating those conversations going forward. I think by the sheer number of contributions, the sheer number of signatures to this petition today, it shows how incredibly important that update would be, and also perhaps to have a conversation with the local authority about whether it is the correct way to implement better signage. As I say, I got lost. I'm not afraid to say that. It took me quite a while to join Joel James. So, there definitely should be some consideration there. We don't want to cause harm, of course, but certainly we want to celebrate and promote our history. 

I'll end—I can see the eyes of the acting Presiding Officer—by saying to everyone, for Saturday, 'Happy Glyndŵr Day'.  

Diolch yn fawr, Lywydd dros dro. A gaf fi ddiolch i’r holl Aelodau? Nid wyf yn mynd i allu mynd drwy’r holl gyfraniadau y prynhawn yma, Lywydd, ond a gaf fi ddiolch i’r Aelodau am eu cyfraniadau ac i’r Gweinidog am ei hymateb heddiw?

I ddewis rhai, Russell George, credaf i bob un ohonom sôn am bwysigrwydd gwarchod a dathlu safleoedd hanesyddol a dathlu hanes Cymru. Tynnodd Russell George sylw at safle penodol yn ei etholaeth ef a’i bwysigrwydd i’w etholaeth leol. Gwelais hynny pan ymwelais ag ysgol Llangedwyn yno.

Dangosodd Carolyn Thomas i ni unwaith eto fod cenedlaethau’r dyfodol yn awyddus i ddysgu am eu hanes, a'u bod yn falch o’u hanes. Credaf mai Amelia oedd y disgybl ifanc y bu Carolyn yn trafod ei phrosiect lleol ar hanes Cymru gyda hi.

Ond fel y cawsom ein hatgoffa'n gwbl briodol gan Mabon, mae'n ymwneud â mwy na chenedlaethau’r dyfodol yma yng Nghymru yn unig; mae gan arweinwyr nodedig ledled y byd lawer iawn o barch ac amser i stori Owain Glyndŵr. Credaf i chi ei grybwyll yn yr un gwynt â phobl fel Abraham Lincoln ac Isaac Newton. Mae'n stori anhygoel yn ei hawl ei hun.

Soniodd Rhys ab Owen am 30 mlynedd yn ôl pan ymwelodd â’r safle—euthum yno am y tro cyntaf rai misoedd yn ôl—ac roedd pwysigrwydd hygyrchedd a gwelliannau i’r stori ar y safle yn amlwg yn holl gyfraniadau’r holl Aelodau heddiw.

Ar bwyntiau’r Gweinidog, credaf ei bod yn arbennig o braf clywed am y dulliau arloesol y maent yn ceisio eu defnyddio mewn perthynas ag ysgol Llangedwyn a’r eglwys yn y gymuned leol. Hoffwn ofyn i’r Gweinidog roi’r wybodaeth ddiweddaraf i ni am y cynnydd a wneir a chynorthwyo a hwyluso’r sgyrsiau hynny wrth symud ymlaen. Credaf fod y nifer enfawr o gyfraniadau, y nifer enfawr o lofnodion ar y ddeiseb hon heddiw, yn dangos pa mor anhygoel o bwysig fyddai’r diweddariad hwnnw, a chael sgwrs hefyd efallai gyda’r awdurdod lleol ynglŷn ag ai dyma'r ffordd gywir o gael arwyddion gwell. Fel rwy'n dweud, fe euthum ar goll. Nid oes arnaf ofn dweud hynny. Cymerodd dipyn o amser imi ymuno â Joel James. Felly, yn bendant, dylai fod rhywfaint o ystyriaeth yno. Nid ydym am beri niwed, wrth gwrs, ond yn sicr, rydym am ddathlu a hyrwyddo ein hanes.

Rwyf am gloi—gallaf weld llygaid y Llywydd dros dro—drwy ddweud wrth bawb, ar gyfer dydd Sadwrn, 'Diwrnod Owain Glyndŵr Hapus'.

Y cwestiwn yw: a ddylid nodi'r ddeiseb? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes, felly derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36. 

The proposal is to note the petition. Does any Member object? No. The motion is therefore agreed in accordance with Standing Order 12.36. 

Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.

7. Dadl ar Adroddiad y Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol—'Anghynaliadwy: dyled o ganlyniad i gostau byw cynyddol'
7. Debate on the Equality and Social Justice Committee Report—'Unsustainable: debt fuelled by the rising cost of living'

Fe symudwn ni ymlaen nawr i eitem 7, sef Dadl ar adroddiad y Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol—'Anghynaliadwy: dyled o ganlyniad i gostau byw cynyddol', a dwi'n galw ar Gadeirydd y pwyllgor i wneud y cynnig, Jenny Rathbone. 

We move on now to item 7, which is a debate on the Equality and Social Justice Committee report—'Unsustainable: debt fuelled by the rising cost of living', and I call on the Chair of the committee to move the motion, Jenny Rathbone. 

Cynnig NDM8346 Jenny Rathbone

Cynnig bod y Senedd:

Yn nodi adroddiad y Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol: 'Anghynaliadwy: dyled o ganlyniad i gostau byw cynyddol' a osodwyd ar 23 Mai 2023.

Motion NDM8346 Jenny Rathbone

To propose that the Senedd:

Notes the Equality and Social Justice Committee report, 'Unsustainable: debt fuelled by the rising cost of living', laid on 23 May 2023.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Diolch yn fawr. Here we are again with the UK seeing the largest fall in living standards since the second world war. Our latest report on the rising cost of living and the unsustainable debt that it is fuelling, published in May, sets out the harsh reality for Wales. It's having a deeply damaging effect on the health and wealth of our nation. I want to thank our committee clerks, the Senedd Research service, as well as the expert witnesses who gave evidence to this follow-up inquiry, as well as the citizens who shared their lived experiences, some of whom, I'm pleased to say, are in the gallery to hear the debate that they helped shape. 

Diolch yn fawr. Dyma ni unwaith eto gyda’r DU yn gweld y cwymp mwyaf mewn safonau byw ers yr ail ryfel byd. Mae ein hadroddiad diweddaraf ar gostau byw cynyddol a’r ddyled anghynaliadwy y mae hynny’n ei hachosi, a gyhoeddwyd ym mis Mai, yn nodi’r realiti llwm i Gymru. Mae'n cael effaith hynod niweidiol ar iechyd a chyfoeth ein cenedl. Hoffwn ddiolch i glercod ein pwyllgor, gwasanaeth Ymchwil y Senedd, yn ogystal â’r tystion arbenigol a roddodd dystiolaeth i’r ymchwiliad dilynol hwn, yn ogystal â’r dinasyddion a rannodd eu profiadau uniongyrchol, ac rwy’n falch o ddweud bod rhai ohonynt yn yr oriel i glywed y ddadl y gwnaethant helpu i'w llunio.

Governments across the world have played catch-up in their response to the spike in energy prices triggered by Russia's invasion of Ukraine, but no other European country has experienced the energy price hikes imposed on UK households. The most important levers of economic policy and the tools for addressing inequality remain under the control of the UK Government, and it was the UK Government's decision to give every household a £400 handout rather than protect those who most need support.

We have seen a 70 per cent increase in energy debts in three years, and the UK Government's decision to be a bystander while energy companies force families onto prepayment meters, doing nothing beyond an unenforceable informal agreement, is unlikely to deter gas and electricity suppliers from pushing thousands more people onto more expensive prepayment meters this coming winter. And that's on top of the standing charges that Wales and Merseyside are having to pay—£380 a year for people on prepayment meters before they even turn on a single light.

So, there's the rise in energy, and the cost of food has also followed, partly fuelled by energy prices, but also the disruption to food supplies caused by the climate emergency. Nineteen per cent inflation in food obviously impacts the poorest households far more than it does those who have spare disposable income. 

Sadly, the UK Government has diluted society's obligation to contribute towards the welfare of all our children by deliberately allowing child benefit to wither on the vine, and limiting child tax benefits to the first two children only. The others simply don't exist in the mind of the benefits system. Hundreds of thousands of people do not have enough money to live on, affecting somewhere between three in 10 and four in 10 households. StepChange told us that as many as 40 per cent of their clients turning to them for advice are in full-time work, and we had similar evidence from other experts who say that many people that they are helping have never had to seek help from charities or the state before, and they are really struggling to understand why their world has fallen apart. 

The support provided by the Welsh Government has been a lifeline to many, but these interventions are temporary and will taper off in the months ahead, leaving households facing permanently higher prices in the future. This winter poses a particular challenge.

In terms of the Welsh Government's response to the committee's report, I want to thank the Minister for her thorough response and for her ongoing commitment to engaging constructively with the issues raised by the Equality and Social Justice Committee, and for her efforts to get the UK Government to address the depth of the crisis through the Interministerial Standing Committee and, I'm sure, other mechanisms as well. 

The central theme of this second report is we think there needs to be a move away from sticking-plaster responses to preventative measures that tackle the root causes of poverty, wealth and income inequality. Only some of these levers are in the hands of the Welsh Government. In particular, our focus was on the potential for home insulation, green energy and food security to enable more people to be coping. 

Rising food prices have been reflected in significant increases in foodbank use. The Trussell Trust reports a 41 per cent increase in the number of food parcels distributed last year compared with the one that's just ended, and that is more than in any other UK nation. Year-on-year increases in the number of households relying on foodbanks are just not sustainable in the long term, and we know—foodbank charities tell us that they are having to turn people away in the areas of greatest need. 

Our inquiry took evidence from a social enterprise, Well-fed, in Flintshire that is tackling food deserts and empowering people to cook for themselves, rather than relying on ultra-processed ready meals laced with chemicals. I know that the Minister is also a huge fan of Cadoxton Primary School, whose Big Bocs Bwyd scheme, on a pay-as-you-feel basis, has just been shortlisted for one of the greatest schools in the world. 

We welcome the Welsh Government investment in cross-sector food partnerships, and, of course, free school meals in primary schools are also a fantastic help for those families with children, but there is a great deal more that we have to do to deliver a whole-system approach to good food. 

In terms of tackling fuel poverty, you speak about a 'fairer, greener economy responding to the climate emergency' as a priority for Government. But, given the rise in energy prices, the committee remains frustrated at the slow pace of change in terms of energy efficiency measures to retrofit and insulate people's homes. This means drawing up detailed plans to get people out of warm hubs and back into warm homes, and to do so at scale.

We appreciate that the £900 million cut in the Welsh Government's budget this year limits Welsh Government action, but doing nothing has a cost too, in terms of people admitted to hospital unnecessarily or being too ill to go to school or work. The Warm Homes programme staggers on in its existing guise, which we know has significant flaws. The Minister for Climate Change tells us that the contract award for the next Warm Homes programme will be completed by the end of November, but, realistically, it's difficult to see how this will make any difference to the number of people unable to keep their homes warm this winter.

We also make clear the importance of making every single penny of public money count, and we very much welcome the Welsh Government's work that they're doing with the Bevan Foundation and others to streamline the Welsh benefits system, and ensure that it is less difficult to navigate and easier for people to understand what they're entitled to. The Welsh Government is to be commended for the progress it has made with partners in formulating a coherent vision for this work, and we look forward to the response that the Minister is going to give us to the debate this afternoon, because I know that many of the things that she put in her response to the publication of the report are due to come online very shortly.    

Mae llywodraethau ledled y byd wedi bod yn ceisio dal i fyny yn eu hymateb i’r cynnydd mawr mewn prisiau ynni a achoswyd gan ymosodiad Rwsia ar Wcráin, ond nid oes unrhyw wlad arall yn Ewrop wedi gorfod wynebu'r codiadau ym mhrisiau ynni a osodwyd ar gartrefi’r DU. Mae ysgogiadau pwysicaf polisi economaidd a’r dulliau o fynd i’r afael ag anghydraddoldeb yn parhau i fod dan reolaeth Llywodraeth y DU, a phenderfyniad Llywodraeth y DU oedd rhoi taliad o £400 i bob cartref yn hytrach na diogelu'r rhai sydd fwyaf angen cymorth.

Rydym wedi gweld cynnydd o 70 y cant mewn dyledion ynni mewn tair blynedd, ac mae penderfyniad Llywodraeth y DU i beidio ag ymyrryd tra bo cwmnïau ynni yn gorfodi teuluoedd i ddefnyddio mesuryddion rhagdalu, heb wneud unrhyw beth heblaw cytundeb anffurfiol na ellir ei orfodi, yn debygol o atal cyflenwyr nwy a thrydan rhag gorfodi miloedd yn rhagor o bobl i ddefnyddio mesuryddion rhagdalu drytach y gaeaf hwn. A hynny ar ben y taliadau sefydlog y mae Cymru a Glannau Mersi yn gorfod eu talu—£380 y flwyddyn i bobl ar fesuryddion rhagdalu cyn iddynt gynnau unrhyw olau hyd yn oed.

Felly, ceir y cynnydd mewn prisiau ynni, ac mae cost bwyd hefyd wedi dilyn, wedi'i achosi'n rhannol gan brisiau ynni, ond mae'r argyfwng hinsawdd hefyd wedi amharu ar gyflenwadau bwyd. Mae chwyddiant o 19 y cant mewn bwyd yn amlwg yn effeithio llawer mwy ar y cartrefi tlotaf nag ar y rheini a chanddynt incwm gwario dros ben.

Yn anffodus, mae Llywodraeth y DU wedi gwanhau rhwymedigaeth cymdeithas i gyfrannu at les ein holl blant drwy ganiatáu i fudd-dal plant grebachu'n fwriadol, a chyfyngu budd-daliadau treth plant i’r ddau blentyn cyntaf yn unig. Nid yw'r lleill yn bodoli ym meddwl y system fudd-daliadau. Nid oes gan gannoedd o filoedd o bobl ddigon o arian i fyw arno, ac mae hynny'n effeithio ar rhwng tri a phedwar o bob 10 aelwyd. Dywedodd StepChange wrthym fod cymaint â 40 y cant o’u cleientiaid sy’n troi atynt am gyngor mewn swyddi amser llawn, a chawsom dystiolaeth debyg gan arbenigwyr eraill sy’n dweud bod llawer o'r bobl y maent yn eu helpu heb orfod gofyn am gymorth gan elusennau neu'r wladwriaeth erioed o'r blaen, ac maent yn ei chael hi'n wirioneddol anodd deall pam fod eu byd ar chwâl.

Mae’r cymorth a ddarparwyd gan Lywodraeth Cymru wedi bod yn achubiaeth i lawer, ond ymyriadau dros dro yw'r rhain, a byddant yn lleihau yn y misoedd i ddod, gan adael aelwydydd i wynebu prisiau uwch yn barhaol yn y dyfodol. Mae'r gaeaf hwn yn creu her arbennig.

O ran ymateb Llywodraeth Cymru i adroddiad y pwyllgor, hoffwn ddiolch i’r Gweinidog am ei hymateb trylwyr ac am ei hymrwymiad parhaus i edrych yn adeiladol ar y materion a godwyd gan y Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol, ac am ei hymdrechion i annog Llywodraeth y DU i fynd i’r afael â'r argyfwng drwy’r Pwyllgor Sefydlog Rhyngweinidogol, yn ogystal â mecanweithiau eraill hefyd, rwy'n siŵr.

Thema ganolog yr ail adroddiad hwn yw ein bod o'r farn fod angen ymbellhau oddi wrth ymatebion dros dro i fesurau ataliol sy'n mynd i’r afael ag achosion sylfaenol tlodi ac anghydraddoldeb incwm a chyfoeth. Dim ond rhai o’r ysgogiadau hyn sydd yn nwylo Llywodraeth Cymru. Yn fwyaf arbennig, rydym wedi canolbwyntio ar y potensial ar gyfer inswleiddio cartrefi, ynni gwyrdd a diogeledd bwyd i alluogi mwy o bobl i ymdopi.

Mae'r cynnydd mewn prisiau bwyd wedi'i adlewyrchu mewn cynnydd sylweddol yn y defnydd o fanciau bwyd. Mae Ymddiriedolaeth Trussell yn nodi cynnydd o 41 y cant yn nifer y parseli bwyd a ddosbarthwyd y llynedd o gymharu â'r un sydd newydd ddod i ben, ac mae hynny'n uwch nag unrhyw wlad arall yn y DU. Nid yw cynnydd flwyddyn ar ôl blwyddyn yn nifer y cartrefi sy’n dibynnu ar fanciau bwyd yn gynaliadwy yn hirdymor, ac fe wyddom—mae elusennau banc bwyd yn dweud wrthym eu bod yn gorfod gwrthod pobl yn yr ardaloedd lle mae’r angen mwyaf.

Rhoddwyd tystiolaeth i'n hymchwiliad gan fenter gymdeithasol, Well-fed, yn sir y Fflint sy’n mynd i’r afael â diffeithdiroedd bwyd ac yn grymuso pobl i goginio drostynt eu hunain, yn hytrach na dibynnu ar brydau parod wedi’u prosesu’n helaeth sy’n llawn cemegion. Gwn fod y Gweinidog hefyd yn un o gefnogwyr brwd Ysgol Gynradd Tregatwg y mae eu cynllun Big Bocs Bwyd, a gaiff ei redeg ar sail talu fel y mynnwch, newydd gyrraedd y rhestr fer ar gyfer un o ysgolion gorau'r byd.

Rydym yn croesawu buddsoddiad Llywodraeth Cymru mewn partneriaethau bwyd traws-sector, ac wrth gwrs, mae prydau ysgol am ddim mewn ysgolion cynradd hefyd yn help gwych i deuluoedd â phlant, ond mae llawer iawn mwy y mae'n rhaid inni ei wneud i gyflawni dull system gyfan o weithredu ar fwyd da.

O ran mynd i’r afael â thlodi tanwydd, rydych yn nodi bod 'economi decach, wyrddach i ymateb i’r argyfwng hinsawdd' yn flaenoriaeth i’r Llywodraeth. Ond o ystyried y cynnydd ym mhrisiau ynni, mae’r pwyllgor yn dal yn rhwystredig ynghylch arafwch y newid o ran mesurau effeithlonrwydd ynni i ôl-osod ac insiwleiddio cartrefi pobl. Mae hyn yn golygu llunio cynlluniau manwl i ddod â phobl allan o'r canolfannau clyd ac yn ôl i gartrefi cynnes, a gwneud hynny ar raddfa fawr.

Rydym yn sylweddoli bod y toriad o £900 miliwn yng nghyllideb Llywodraeth Cymru eleni yn cyfyngu ar weithredoedd Llywodraeth Cymru, ond mae gwneud dim yn costio hefyd, o ran y bobl sy’n cael eu derbyn i’r ysbyty'n ddiangen neu sy’n rhy sâl i fynd i’r ysgol neu i’r gwaith. Mae rhaglen Cartrefi Clyd yn gwegian ar ei ffurf bresennol, a gwyddom fod ganddi ddiffygion sylweddol. Dywed y Gweinidog Newid Hinsawdd wrthym y bydd dyfarniad y contract ar gyfer y rhaglen Cartrefi Clyd nesaf wedi’i gwblhau erbyn diwedd mis Tachwedd, ond yn realistig, mae’n anodd gweld sut y bydd hyn yn gwneud unrhyw wahaniaeth i nifer y bobl na allant gadw eu cartrefi'n gynnes y gaeaf hwn.

Rydym hefyd yn nodi’n glir pa mor bwysig yw gwneud i bob ceiniog o arian cyhoeddus gyfrif, ac rydym yn croesawu'r gwaith y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud gyda Sefydliad Bevan ac eraill i symleiddio system fudd-daliadau Cymru, a sicrhau ei bod yn llai cymhleth ac yn haws i bobl ddeall yr hyn y mae ganddynt hawl iddo. Dylid canmol Llywodraeth Cymru am y cynnydd y mae wedi’i wneud gyda phartneriaid ar lunio gweledigaeth gydlynol ar gyfer y gwaith hwn, ac edrychwn ymlaen at yr ymateb y mae’r Gweinidog yn mynd i’w roi i’r ddadl y prynhawn yma, gan y gwn fod llawer o’r pethau a roddodd yn ei hymateb i'r adroddiad i fod i ddod ar-lein cyn bo hir.

16:55

I would like to thank the Chair, the clerks and everyone who contributed to our inquiry. Many who contribute to this debate this afternoon would have you believe that the cost-of-living crisis was caused by the Conservative UK Government. This could not be further from the truth. The whole world is facing a cost-of-living crisis. Putin's illegal war and Organization of the Petroleum Exporting Countries greed have fuelled spiralling prices for everyday items, food and fuel, and it is the hard-working people of Wales who are paying the price.

Thankfully, inflation has fallen since we conducted our inquiry, but food and fuel prices remain stubbornly high. The UK Government has put billions of pounds into people's pockets in an effort to mitigate the worst of the crisis. Despite this, and as many of our witnesses highlighted, Welsh families are struggling to make ends meet and are being forced into unsustainable debt to provide essentials like food, fuel and shelter. Research from Citizens Advice Cymru shows that single-parent households are struggling the most. Two thirds of such households are having difficulties with council tax arrears and four in five are in debt because of energy bills.

The Runnymede Trust told us that people from ethnic minority communities are currently experiencing much higher levels of food insecurity, material deprivation and fuel poverty. Rising fuel and energy costs have hit hard, which is why the UK Government took the unprecedented step of introducing an energy price cap. The Welsh Government also made £90 million available for payments to eligible low-income households under the winter fuel support scheme. However, that scheme was only available last winter and there will be no such support this winter. It is also concerning that less than £65 million had been spent when applications closed, meaning that only two thirds of the allocated funds had been spent on this vital scheme.

Citizens Advice Cymru told us in their evidence that you can remove the scheme, but you won’t remove the need. One of the biggest impacts upon reducing energy bills is simply to use less energy. Which brings us on to the Welsh Government's Warm Homes programme. While everyone who gave evidence to our committee acknowledges that the previous scheme was flawed, they highlighted the urgent need for the next iteration of the programme. Our committee felt the same, which is why we made recommendation 8. Welsh Government may have accepted this recommendation, but they failed to address the issues in their response.

Families in fuel poverty can't afford to wait until spring. If the Welsh Government is not going to help with fuel bills, then they need to help with energy efficiency measures. If you can't bring down the cost, you bring down the demand. According to National Energy Action, fuel poverty remains wide and deep in Wales. They state that the winter ahead will be exceptionally tough for low-income and vulnerable households. From 1 October, average energy bills will cost £1,923 per year—still far too high, still unaffordable for low-income households and still close to double pre-crisis levels. 

I urge Welsh Government to rethink their ending of the winter fuel support scheme, especially as it was underspent last year, and to urgently bring forward the Warm Homes programme. Struggling families literally can't afford to wait. Diolch yn fawr.

Hoffwn ddiolch i’r Cadeirydd, y clercod a phawb a gyfrannodd at ein hymchwiliad. Byddai llawer sy’n cyfrannu at y ddadl hon y prynhawn yma am i chi gredu mai Llywodraeth Geidwadol y DU a achosodd yr argyfwng costau byw. Ni allai hyn fod ymhellach o'r gwir. Mae'r holl fyd yn wynebu argyfwng costau byw. Rhyfel anghyfreithlon Putin a thrachwant Sefydliad y Gwledydd sy'n Allforio Petroliwm (OPEC) sydd wedi achosi'r cynnydd enfawr ym mhrisiau eitemau bob dydd, bwyd a thanwydd, a phobl weithgar Cymru sy'n talu'r pris.

Diolch byth, mae chwyddiant wedi gostwng ers inni gynnal ein hymchwiliad, ond mae prisiau bwyd a thanwydd yn parhau i fod yn ystyfnig o uchel. Mae Llywodraeth y DU wedi rhoi biliynau o bunnoedd ym mhocedi pobl mewn ymdrech i liniaru effeithiau gwaethaf yr argyfwng. Er hyn, ac fel y nododd llawer o’n tystion, mae teuluoedd Cymru’n ei chael hi'n anodd cael deupen llinyn ynghyd ac yn cael eu gorfodi i ddyled anghynaliadwy er mwyn darparu hanfodion fel bwyd, tanwydd a lloches. Mae ymchwil gan Cyngor ar Bopeth Cymru yn dangos mai aelwydydd un rhiant sy’n ei chael hi anoddaf. Mae dwy ran o dair o aelwydydd o'r fath yn cael trafferthion gydag ôl-ddyledion y dreth gyngor ac mae pedwar o bob pump mewn dyled oherwydd biliau ynni.

Dywedodd Ymddiriedolaeth Runnymede wrthym fod pobl o gymunedau ethnig leiafrifol ar hyn o bryd yn wynebu lefelau llawer uwch o ddiffyg diogeledd bwyd, amddifadedd materol a thlodi tanwydd. Mae costau tanwydd ac ynni cynyddol wedi taro pobl yn galed, a dyna pam y cymerodd Llywodraeth y DU y cam digynsail o gyflwyno cap ar brisiau ynni. Darparodd Llywodraeth Cymru £90 miliwn hefyd ar gyfer taliadau i aelwydydd incwm isel cymwys o dan gynllun cymorth tanwydd y gaeaf. Fodd bynnag, dim ond ar gyfer y gaeaf diwethaf y darparwyd y cynllun hwnnw, ac ni fydd cymorth o’r fath ar gael y gaeaf hwn. Mae hefyd yn destun pryder fod llai na £65 miliwn wedi’i wario pan gaeodd y cyfnod cyflwyno ceisiadau, sy’n golygu mai dim ond dwy ran o dair o’r arian a neilltuwyd a wariwyd ar y cynllun hollbwysig hwn.

Dywedodd Cyngor ar Bopeth Cymru wrthym yn eu tystiolaeth y gallwch roi'r gorau i'r cynllun, ond ni fyddwch yn dileu’r angen. Un o'r effeithiau mwyaf ar leihau biliau ynni yw defnyddio llai o ynni. Sy'n dod â ni at raglen Cartrefi Clyd Llywodraeth Cymru. Er bod pawb a roddodd dystiolaeth i’n pwyllgor yn cydnabod bod y cynllun blaenorol yn ddiffygiol, roeddent yn tynnu sylw at yr angen dybryd am iteriad nesaf y rhaglen. Roedd ein pwyllgor yn teimlo yr un fath, a dyna pam y gwnaethom argymhelliad 8. Efallai fod Llywodraeth Cymru wedi derbyn yr argymhelliad hwn, ond ni wnaethant gydnabod y problemau yn eu hymateb.

Ni all teuluoedd mewn tlodi tanwydd fforddio aros tan y gwanwyn. Os nad yw Llywodraeth Cymru yn mynd i helpu gyda biliau tanwydd, mae angen iddynt helpu gyda mesurau effeithlonrwydd ynni. Os na allwch leihau'r gost, mae angen ichi leihau'r galw. Yn ôl National Energy Action, mae tlodi tanwydd yn parhau i fod yn gyffredin ac yn ddifrifol yng Nghymru. Maent yn datgan y bydd y gaeaf nesaf yn eithriadol o anodd i aelwydydd incwm isel a bregus. O 1 Hydref, bydd biliau ynni cyfartalog yn costio £1,923 y flwyddyn—sy'n dal yn llawer rhy uchel, yn dal yn anfforddiadwy i aelwydydd incwm isel ac yn dal yn agos at ddwywaith y lefelau cyn yr argyfwng.

Rwy’n annog Llywodraeth Cymru i ailfeddwl ynglŷn â dod â chynllun cymorth tanwydd y gaeaf i ben, yn enwedig yn sgil tanwariant y llynedd, ac i gyflwyno rhaglen Cartrefi Clyd ar fyrder. Yn llythrennol, ni all teuluoedd sy'n ei chael hi'n anodd fforddio aros. Diolch yn fawr.

17:00

Our report highlights how the most vulnerable people in our communities are facing serious hardship, truly unacceptable hardship, in one of the richest nation states in the world. It also highlights the need for targeted interventions now, as well as longer term measures that will help prevent the situation where our citizens tell us, 'What else do you want from us? At what point do you just give up? We're not living, we're just existing.' That's what we were told as a committee. Can there be a more damning indictment of the failure of government at both ends of the M4, of both colours, than that?

The evidence we heard was shocking and frustrating in equal measure. I want to focus on how this report and the response to it evidences this failure of government, and what changes must be seen—changes in priority and in delivery. The Government rightly states in the very first sentence of its response to our report that people across Wales are experiencing the biggest fall in living standards since records began. What isn't acknowledged is that the people of Wales have been particularly vulnerable to recent economic shocks because of a failure to tackle the underlying and root causes of poverty. And although of course I agree with the Government that many of the levers to respond to the cost-of-living crisis do sit, Altaf Hussain, with the UK Government, our 14 recommendations are ones that specifically ask the Welsh Government to improve, accelerate and, in some cases, change the nature of its response to tackling poverty. Considering the fact that Labour has been in power throughout the whole lifetime of devolved government in Wales—such a unique position in the modern history of democratic politics—it's so frustrating that such little progress has been made to ensure better strategic direction and informed and effective policy.

In its response to recommendation 2, for example, that the Government develop a long-term action plan on

'how it will prioritise a shift towards preventative measures aimed at tackling the root causes of poverty',

we're told that officials have been asked to consider options for how this could be developed and that the Government has a draft child poverty strategy. Where have you been?

The draft child poverty strategy was only published this June. It's eight years since the last strategy was published, and, of course, we've had the shameful situation over the summer when even as you are consulting on that same draft strategy, free school meals over the holidays were stopped with only a few weeks' notice right before the end of term. If that's not evidence of a lack of strategic approach, I don't know what is.

It also completely undermines the credibility of the claims throughout the Government's response to our report that you're listening to people who are experiencing poverty and those who are experts in the field of tackling poverty. Members will be familiar with my campaigning for a Welsh benefits system, and, indeed, the Senedd supported my call for a Bill to ensure every pound of invaluable Welsh support is delivered as easily and quickly as possible and in a consistent way throughout Wales. I was glad, therefore, to see the Government accept recommendation 5 that Government should

'mandate the implementation of a consistent, all-Wales approach to passporting households in receipt of one Welsh benefit to other benefits they are eligible for.'

In its response, however, there's still reference to the publishing of a charter for the delivery of Welsh benefits. Can the Minister therefore clarify how the mandatory aspect of the delivery of this crucial step in alleviating hardship and preventing people from falling into poverty will be achieved?

Fuel poverty remains wide and deep in Wales. Our report concurs with the view expressed by National Energy Action and Climate Cymru that the winter ahead will be exceptionally difficult once again, and probably even worse for people on low incomes and those in vulnerable households as a result of the growing levels of debt and the absence of both UK and Welsh Government support, such as the Welsh fuel support scheme. Yet we're told in the response that the overdue review of the 2021 tackling fuel poverty action plan

'will take place in due course'.

In the meantime, the efforts of the Welsh Government, the response states,

'will be focused on actions we can take now.'

So, what actions are those? Will targeted support be available for those households?

Our report also called on the Welsh Government to urgently clarify a number of issues relating to its replacement for the Warm Homes programme: why it was delayed, would it ensure the new demand-led scheme is operational as soon as possible. In a letter to our committee asking for more detail, given the rather unclear response we received to the report, we've been told the invitation to tender was published last month, the contract won't be awarded until the end of November, but that's also, according to the letter from the climate change Minister, when mobilisation will start, which is puzzling. So, the company awarded the contract will be absolutely ready to go without the certainty of the contract allowing them to recruit staff and buy equipment. It's also alarming this will, of course, be in the depth of winter.

This is a cost-of-inequality crisis. The intersectional inequalities that are a factor in the dire economic situation our report revealed are not being addressed. The Government must also recognise that Wales's inequality within the union of UK nations is one of those intersectional inequalities that is keeping our people poor, vulnerable and powerless against neoliberal Westminster politics that will never prioritise the eradication of poverty—

Mae ein hadroddiad yn tynnu sylw at sut mae'r bobl fwyaf agored i niwed yn ein cymunedau yn wynebu caledi difrifol, caledi gwirioneddol annerbyniol, yn un o'r gwledydd cyfoethocaf yn y byd. Mae hefyd yn tynnu sylw at yr angen am ymyriadau wedi'u targedu nawr, yn ogystal â mesurau mwy hirdymor a fydd yn helpu i atal sefyllfa lle mae ein dinasyddion yn dweud wrthym, 'Beth arall rydych chi ei eisiau gennym ni? Ar ba bwynt rydych chi'n rhoi'r gorau iddi? Nid ydym yn byw, dim ond bodoli.' Dyna'r hyn a ddywedwyd wrthym fel pwyllgor. A all fod arwydd mwy damniol na hynny o fethiant llywodraethau ar ddau ben yr M4, o'r ddau liw?

Roedd y dystiolaeth a glywsom yn frawychus ac yn rhwystredig. Rwyf am ganolbwyntio ar sut mae'r adroddiad hwn a'r ymateb iddo yn tystio i fethiant llywodraethau, a pha newidiadau y mae'n rhaid eu gweld—newidiadau o ran blaenoriaeth a darpariaeth. Mae'r Llywodraeth yn datgan yn briodol yn y frawddeg gyntaf un o'i hymateb i'n hadroddiad fod pobl ledled Cymru yn profi'r gostyngiad mwyaf mewn safonau byw ers dechrau cadw cofnodion. Yr hyn nad yw'n cael ei gydnabod yw bod pobl Cymru wedi bod yn arbennig o agored i ergydion economaidd diweddar oherwydd methiant i fynd i'r afael ag achosion sylfaenol tlodi. Ac er fy mod yn cytuno â'r Llywodraeth wrth gwrs fod llawer o'r dulliau i ymateb i'r argyfwng costau byw, Altaf Hussain, yn nwylo Llywodraeth y DU, mae ein 14 argymhelliad yn rhai sy'n gofyn yn benodol i Lywodraeth Cymru wella, i gyflymu, ac mewn rhai achosion, i newid natur ei hymateb i drechu tlodi. O ystyried bod Llafur wedi bod mewn grym drwy gydol oes gyfan llywodraethu datganoledig yng Nghymru—sefyllfa mor unigryw yn hanes modern gwleidyddiaeth ddemocrataidd—mae mor rhwystredig fod cyn lleied o gynnydd wedi'i wneud i sicrhau gwell cyfeiriad strategol a pholisi gwybodus ac effeithiol.

Yn ei hymateb i argymhelliad 2, er enghraifft, y dylai'r Llywodraeth ddatblygu cynllun gweithredu hirdymor ar

'sut y bydd yn blaenoriaethu newid tuag at fesurau ataliol sydd â’r nod o fynd i’r afael â’r ffactorau sylfaenol sy’n achosi tlodi',

dywedir wrthym eu bod wedi gofyn i swyddogion ystyried opsiynau ar gyfer sut y gellid datblygu hyn a bod gan y Llywodraeth strategaeth tlodi plant ddrafft. Ble rydych chi wedi bod?

Ym mis Mehefin eleni y cyhoeddwyd y strategaeth tlodi plant ddrafft. Mae'n wyth mlynedd ers cyhoeddi'r strategaeth ddiwethaf, ac wrth gwrs, rydym wedi cael y sefyllfa gywilyddus dros yr haf pan gafodd prydau ysgol am ddim dros y gwyliau eu dirwyn i ben gyda dim ond ychydig wythnosau o rybudd cyn diwedd y tymor, a hynny hyd yn oed wrth i chi ymgynghori ar yr union strategaeth ddrafft honno. Os nad yw hynny'n dystiolaeth o ddiffyg dull strategol, nid wyf yn gwybod beth sydd.

Mae hefyd yn tanseilio'n llwyr hygrededd yr honiadau yn ymateb y Llywodraeth i'n hadroddiad drwyddo draw eich bod yn gwrando ar bobl sy'n profi tlodi a'r rhai sy'n arbenigwyr ym maes trechu tlodi. Bydd yr Aelodau'n gyfarwydd â fy ymgyrchu dros system fudd-daliadau Gymreig, ac yn wir, fe gefnogodd y Senedd fy ngalwad am Fil i sicrhau bod pob punt o gymorth Cymreig amhrisiadwy yn cael ei darparu mor hawdd a chyflym â phosibl ac mewn ffordd gyson ledled Cymru. Roeddwn i'n falch felly o weld y Llywodraeth yn derbyn argymhelliad 5 y dylai'r Llywodraeth

'[f]andadu dull cyson, Cymru gyfan o basbortio aelwydydd sy’n cael un o fudd-daliadau Cymru i fudd-daliadau eraill y maent yn gymwys i’w cael.'

Yn eu hymateb, fodd bynnag, mae cyfeiriad o hyd at gyhoeddi siarter ar gyfer darparu budd-daliadau Cymreig. A all y Gweinidog egluro sut y cyflawnir yr agwedd orfodol ar gyflawni'r cam hanfodol hwn i liniaru caledi ac atal pobl rhag syrthio i dlodi?

Mae tlodi tanwydd yn parhau i fod yn eang ac yn ddwfn yng Nghymru. Mae ein hadroddiad yn cytuno â'r farn a fynegwyd gan National Energy Action a Climate Cymru y bydd y gaeaf o'n blaenau yn eithriadol o anodd unwaith eto, ac mae'n debyg y bydd hyd yn oed yn waeth i bobl ar incwm isel a'r rhai mewn aelwydydd agored i niwed o ganlyniad i'r lefelau cynyddol o ddyled ac absenoldeb cymorth Llywodraeth y DU a Llywodraeth Cymru, megis cynllun cymorth tanwydd Cymru. Ac eto, dywedir wrthym yn yr ymateb y bydd yr adolygiad hirddisgwyliedig o gynllun gweithredu trechu tlodi tanwydd 2021 yn cael ei gynnal

'maes o law'.

Yn y cyfamser, mae'r ymateb yn nodi y bydd ymdrechion Llywodraeth Cymru

'yn canolbwyntio ar gamau y gallwn eu cymryd nawr.'

Felly, beth yw'r camau hyn? A fydd cymorth wedi'i dargedu ar gael i'r aelwydydd hynny?

Galwodd ein hadroddiad ar Lywodraeth Cymru hefyd i egluro nifer o faterion ar frys yn ymwneud â'r rhaglen sy'n cymryd lle Cartrefi Clyd: pam y cafodd ei gohirio, a fyddai'n sicrhau bod y cynllun newydd sy'n cael ei arwain gan y galw yn weithredol cyn gynted â phosibl. Mewn llythyr at ein pwyllgor yn gofyn am fwy o fanylion, o ystyried yr ymateb braidd yn aneglur a gawsom i'r adroddiad, dywedwyd wrthym fod y gwahoddiad i dendro wedi'i gyhoeddi fis diwethaf, ni fydd y contract yn cael ei ddyfarnu tan ddiwedd mis Tachwedd, ond yn ôl y llythyr gan y Gweinidog newid hinsawdd, dyna pryd y bydd yn dod yn weithredol hefyd, sy'n ddryslyd. Felly, bydd y cwmni y dyfernir y contract iddo'n gwbl barod i ddechrau heb sicrwydd contract i ganiatáu iddynt recriwtio staff a phrynu offer. Mae hefyd yn destun pryder y bydd hyn, wrth gwrs, yn digwydd ynghanol y gaeaf.

Mae hwn yn argyfwng cost anghydraddoldeb. Nid yw'r anghydraddoldebau croestoriadol sy'n ffactor yn y sefyllfa economaidd enbyd a ddatgelwyd gan ein hadroddiad yn cael sylw. Rhaid i'r Llywodraeth gydnabod bod anghydraddoldeb Cymru o fewn undeb o genhedloedd y DU yn un o'r anghydraddoldebau croestoriadol hynny sy'n cadw ein pobl yn dlawd, yn fregus ac yn ddi-rym yn erbyn gwleidyddiaeth neoryddfrydol San Steffan na fydd byth yn rhoi blaenoriaeth i ddileu tlodi—

17:05

The Member must come to an end now, please.

Rhaid i'r Aelod ddirwyn i ben nawr, os gwelwch yn dda.

Our report is entitled 'Unsustainable'. The situation in which thousands of citizens find themselves is unsustainable, because, Minister, the union is unsustainable.

Mae ein hadroddiad yn dwyn y teitl 'Anghynaladwy'. Mae'r sefyllfa y mae miloedd o ddinasyddion ynddi yn anghynaladwy, Weinidog, am fod yr undeb yn anghynaladwy.

I welcome this debate on the report by the Equality and Social Justice Committee, titled 'Unsustainable: debt fuelled by the rising cost of living', today. I want to thank everyone who submitted evidence, clerks and colleagues for their contributions to the vital recommendations. It is clear from these requests that 12 months on from the UK Government's disastrous 2022 mini budget, many people are still struggling, and I am going to push back on what I consider to be more information from the opposition benches today. This is actually the second time I'm having to do this today, just myself, because there is no getting away from the fact that that mini budget made everything a lot worse. And I’m going to back this up: it was stated that rarely has a budget caused such political and economic damage; not even George Osborne’s omnishambles budget, when he was forced in 2012 to back down from the pasty tax, comes close. And somebody else said

‘Britain is engaged in by far the worst unforced economic policy error of my lifetime.’

I do understand and accept that the UK Government are trying to fix this, but you also cannot take away from the fact that that budget made everything worse, and it is relevant to this report that we have done today. [Interruption.] Of course, yes.

Rwy'n croesawu'r ddadl hon ar adroddiad y Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol, sy'n dwyn y teitl 'Anghynaladwy: dyled o ganlyniad i gostau byw cynyddol', heddiw. Hoffwn ddiolch i bawb a gyflwynodd dystiolaeth, ac i glercod a chydweithwyr am eu cyfraniadau i'r argymhellion hanfodol. Mae'n amlwg o'r gofynion hyn, 12 mis ers cyllideb fach drychinebus Llywodraeth y DU yn 2022, fod llawer o bobl yn dal i'w chael hi'n anodd, ac rwy'n mynd i daro'n ôl ar yr hyn rwy'n ei ystyried yn fwy o wybodaeth oddi ar feinciau'r gwrthbleidiau heddiw. Dyma'r ail dro i mi, dim ond fi, orfod gwneud hyn heddiw gan nad oes dianc rhag y ffaith bod y gyllideb fach honno wedi gwneud popeth yn llawer gwaeth. Ac rwy'n mynd i ychwanegu at hynny: dywedwyd mai prin y gellid dweud bod cyllideb wedi achosi'r fath niwed gwleidyddol ac economaidd; nid yw cyllideb garlibwns George Osborne, pan gafodd ei orfodi yn 2012 i gefnu ar y dreth basteiod, yn dod yn agos. A dywedodd rhywun arall:

'Mae Prydain yn gwneud y camgymeriad polisi economaidd digymell gwaethaf a welais yn fy mywyd.'

Rwy'n deall ac yn derbyn bod Llywodraeth y DU yn ceisio unioni hyn, ond ni allwch wadu'r ffaith bod y gyllideb honno wedi gwneud popeth yn waeth, ac mae'n berthnasol i'r adroddiad hwn gennym heddiw. [Torri ar draws.] Wrth gwrs, iawn.

17:10

I was just going to mention, what I think Altaf mentioned there was aspects around the Russia-Ukraine war and some of the activities of Vladimir Putin being a contributing factor to some of these economic problems. Would you accept that, and not place it solely at the UK Government’s fault and the mini budget that you just mentioned?

Roeddwn i am grybwyll, yr hyn y credaf fod Altaf wedi nodi yno oedd bod agweddau ar ryfel Rwsia-Wcráin a rhai o weithgareddau Vladimir Putin yn ffactor sy'n cyfrannu at rai o'r problemau economaidd hyn. A fyddech chi'n derbyn hynny, yn hytrach na rhoi'r bai i gyd ar Lywodraeth y DU a'r gyllideb fach y gwnaethoch chi ei chrybwyll?

Absolutely, and that’s what I said. I acknowledged that these were issues that were happening across the world, across everywhere, but you also cannot dismiss that that 2022 mini budget exacerbated everything. I mean, as you can see here, no other country had their Bank of England intervene with a promise to buy up to £65 billion of Government bonds to save funds responsible for managing money on behalf of UK pensioners from collapse. That didn’t happen in any other country, that happened as a result of the UK Government's then Prime Minister—decisions that they made that made everything worse. And this report today is about debt, and a lot of that debt at the moment, and getting back to what I want to say today—. According to the Bevan Foundation’s ‘A snapshot of poverty’ in the summer, just now, 2023 summer in Wales report, nearly half of parents of children under the age of 18 have had to borrow money between April and July, and I am sure that every single one of us in this Chamber share my view that this cannot continue.

That’s why I am pleased, Minister, to see that all recommendations of this report have been accepted, starting with recommendation 1, which states that the Welsh Government should work with counterparts in the UK Government to closely monitor the impact of rising prices, as you said, which is happening for many reasons, which doubtlessly will disproportionately impact vulnerable people. This was selected as the first recommendation of our report due to its importance, and due to the fact that currently, the Welsh Government does not have all relevant powers relating to this area. We cannot do this alone; we all must agree that our UK Government and Welsh Government have to work together, because according to Which?, 2.4 million UK households have either missed or defaulted on essential payments, including for housing loans or credit cards, from June to July this year, returning to the highest levels seen since last winter. And we have also seen mortgage payments continue to get worse and worse, with them set to be £15.8 billion higher in 2026. This is not getting any better anytime soon. And that is—again, I will come back and say this—due to the decisions of Liz Truss and her disastrous mini budget. And we know the cost-of-living crisis has affected everyone, but it will affect the worst-off the most. Again, according to the Bevan Foundation, nearly half of people on universal credit or legacy benefits have skipped or cut down on the size of meals or had to go without heating. What is the common theme here? That again is the Department of Work and Pensions in Whitehall who ignored what we said in the Senedd here not to reduce the amount of people on universal credit.

And then, what are we doing in Wales? We have set up the discretionary assistance fund. I know that this has been a tremendous help to many of my constituents, and I am pleased to see that the Welsh Government has accepted recommendation 4 and it’s become a lifeline for people in Wales, along with the Trussell Trust and Citizens Advice Cymru, which both contributed to this report and recommendation.

I know I’m running out of time, so I just wanted to end, really, by saying that I’m pleased that recommendation 5, Sioned, that you referred to, has been accepted. It does aim to make our current vision for the Welsh benefit system a reality, and mandates the implementation of a consistent all-Wales approach to allow Welsh families to receive multiple benefits, and has been accepted in its entirety. So, I hope that this will now give that extra oomph, that extra push, and it would be really good to hear today, Deputy Minister, in particular, about how recommendation 5 will be taken forward.

I just wanted to end by saying: we do all have to work together on this. I’m not trying to play politics with this as such. I do think, though, that we have to acknowledge how we’ve ended up and then we all now have to work together. So, let’s look at the whole picture, work together, and try to make things much better, because the debt that people are getting into is truly frightening. Diolch.

Yn sicr, a dyna a ddywedais. Fe wneuthum gydnabod bod y rhain yn bethau a oedd yn digwydd ledled y byd, ym mhob man, ond hefyd ni allwch ddiystyru'r ffaith bod cyllideb fach 2022 wedi gwaethygu popeth. Hynny yw, fel y gwelwch yma, ni chafodd unrhyw wlad arall eu Banc Lloegr yn ymyrryd gydag addewid i brynu hyd at £65 biliwn o fondiau'r Llywodraeth i arbed cronfeydd sy'n gyfrifol am reoli arian ar ran pensiynwyr y DU rhag cael eu colli. Ni wnaeth hynny ddigwydd mewn unrhyw wlad arall, fe ddigwyddodd hynny o ganlyniad i Brif Weinidog Llywodraeth y DU ar y pryd—penderfyniadau a wnaethant hwy a wnaeth bopeth yn waeth. Ac mae'r adroddiad hwn heddiw yn ymwneud â dyled, a llawer o'r ddyled honno ar hyn o bryd, ac i fynd yn ôl at yr hyn rwyf am ei ddweud heddiw—. Yn ôl adroddiad 'Cipolwg ar dlodi' Sefydliad Bevan yn yr haf, nawr, adroddiad haf 2023 yng Nghymru, mae bron i hanner rhieni plant o dan 18 oed wedi gorfod benthyg arian rhwng mis Ebrill a mis Gorffennaf, ac rwy'n siŵr fod pob un ohonom yn y Siambr hon yn rhannu fy marn na all hyn barhau.

Dyna pam rwy'n falch, Weinidog, o weld bod holl argymhellion yr adroddiad wedi'u derbyn, gan ddechrau gydag argymhelliad 1, sy'n nodi y dylai Llywodraeth Cymru weithio gyda chymheiriaid yn Llywodraeth y DU i fonitro effaith prisiau cynyddol yn agos, fel y dywedoch chi, sy'n digwydd am lawer o resymau, ac a fydd, heb os, yn effeithio'n anghymesur ar bobl fregus. Dewiswyd hwn fel argymhelliad cyntaf ein hadroddiad oherwydd ei bwysigrwydd, ac oherwydd y ffaith nad oes gan Lywodraeth Cymru yr holl bwerau perthnasol sy'n ymwneud â'r maes hwn ar hyn o bryd. Ni allwn wneud hyn ar ein pen ein hunain; mae'n rhaid i bob un ohonom gytuno bod yn rhaid i Lywodraeth y DU a Llywodraeth Cymru weithio gyda'i gilydd, oherwydd yn ôl Which?, mae 2.4 miliwn o aelwydydd y DU naill ai wedi methu gwneud taliad neu wedi diffygdalu ar daliadau hanfodol, gan gynnwys ar gyfer benthyciadau tai neu gardiau credyd, rhwng mis Mehefin a mis Gorffennaf eleni, gan ddychwelyd i'r lefelau uchaf a welwyd ers y gaeaf diwethaf. Ac rydym hefyd wedi gweld taliadau morgais yn parhau i waethygu a gwaethygu, ac mae disgwyl iddynt fod £15.8 biliwn yn uwch yn 2026. Nid yw hyn yn mynd i wella yn y dyfodol agos. Ac mae hynny—rwy'n dweud hyn eto—oherwydd penderfyniadau Liz Truss a'i chyllideb fach drychinebus. Ac rydym yn gwybod bod yr argyfwng costau byw wedi effeithio ar bawb, ond bydd yn effeithio'n waeth ar y bobl dlotaf. Unwaith eto, yn ôl Sefydliad Bevan, mae bron i hanner y bobl sydd ar gredyd cynhwysol neu fudd-daliadau etifeddol wedi mynd heb neu wedi torri maint prydau bwyd, neu wedi gorfod mynd heb wres. Beth yw'r thema gyffredin yma? Unwaith eto, yr Adran Gwaith a Phensiynau yn Whitehall a anwybyddodd yr hyn a ddywedwyd gennym ni yn y Senedd yma ynglŷn â pheidio â lleihau nifer y bobl sydd ar gredyd cynhwysol.

Wedyn, beth rydym ni'n ei wneud yng Nghymru? Rydym wedi sefydlu'r gronfa cymorth dewisol. Gwn fod hon wedi bod o gymorth aruthrol i lawer o fy etholwyr, ac rwy'n falch o weld bod Llywodraeth Cymru wedi derbyn argymhelliad 4 ac mae wedi dod yn rhaff achub i bobl yng Nghymru, ynghyd ag Ymddiriedolaeth Trussell a Chyngor ar Bopeth Cymru, a gyfrannodd at yr adroddiad hwn a'r argymhelliad.

Rwy'n gwybod fy mod i'n brin o amser, felly roeddwn i eisiau gorffen trwy ddweud fy mod yn falch fod argymhelliad 5, y gwnaethoch chi gyfeirio ato, Sioned, wedi'i dderbyn. Ei nod yw gwneud ein gweledigaeth bresennol ar gyfer system fudd-daliadau Cymru yn realiti, ac mae'n mandadu dull cyson o weithredu drwy Gymru gyfan i ganiatáu i deuluoedd Cymru dderbyn sawl budd-dal, ac mae wedi'i dderbyn yn ei gyfanrwydd. Felly, rwy'n gobeithio y bydd hyn nawr yn rhoi ysgogiad ychwanegol, a byddai'n dda iawn clywed heddiw, Ddirprwy Weinidog, yn benodol, sut y byddwch chi'n bwrw ymlaen gydag argymhelliad 5.

Roeddwn eisiau gorffen drwy ddweud: mae'n rhaid i bawb ohonom weithio gyda'n gilydd ar hyn. Nid wyf yn ceisio chwarae gwleidyddiaeth gyda hyn. Fodd bynnag, rwy'n credu bod yn rhaid inni gydnabod lle rydym wedi cyrraedd ac felly mae'n rhaid i bawb ohonom weithio gyda'n gilydd nawr. Felly, gadewch inni edrych ar y darlun llawn, gweithio gyda'n gilydd, a cheisio gwneud pethau'n llawer gwell, oherwydd mae'r ddyled y mae pobl yn mynd iddi yn wirioneddol frawychus. Diolch.

Dwi'n galw ar y Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol, Jane Hutt.

I call on the Minister for Social Justice, Jane Hutt.

Diolch yn fawr, acting Presiding Officer, and thank you for the opportunity to respond to this important debate on the Equality and Social Justice Committee's report, 'Unsustainable: debt fuelled by the rising cost of living', and I welcome the report and its recommendations. I thank the Chair and the members of the committee for their significant contribution, hard work and their contributions this afternoon, but I particularly welcome the way the committee has involved people with lived experience to help shape the response and provide that evidence from the front line, if you like, of people's lives and experiences here in Wales. For me, that's very powerful in terms of responding as your Minister for Social Justice.

Diolch yn fawr, Lywydd dros dro, a diolch am y cyfle i ymateb i'r ddadl bwysig hon ar adroddiad y Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol, 'Anghynaladwy: dyled o ganlyniad i gostau byw cynyddol', ac rwy'n croesawu'r adroddiad a'i argymhellion. Diolch i'r Cadeirydd ac aelodau'r pwyllgor am eu cyfraniad sylweddol, eu gwaith caled a'u cyfraniadau y prynhawn yma, ond rwy'n croesawu'n arbennig y ffordd y mae'r pwyllgor wedi cynnwys pobl â phrofiad uniongyrchol i helpu i lunio'r ymateb a darparu'r dystiolaeth honno o reng flaen, os mynnwch, bywydau a phrofiadau pobl yma yng Nghymru. I mi, mae hynny'n bwerus iawn wrth ymateb fel eich Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol.

Citizens Advice Cymru has been mentioned. Their report shows that the numbers approaching them for debt advice are now above pre-pandemic levels, with 3,000 people seeking debt advice during May this year alone. And of course, as has been said, the accumulation of debt will perpetuate the impact of the cost-of-living crisis for those households affected. We are working closely with Citizens Advice Cymru and, of course, recalling responses to earlier questions this afternoon, Citizens Advice Cymru is funded with its partners through our Welsh Government £11 million single advice fund. And they're monitoring levels of demand and advising us on measures that help reach people in need to cope through the crisis.

We're looking always at how we can help advice services better cope with the increase in demand, but, clearly, getting your entitlements is crucial to this. Income maximisation is the most powerful tool to tackle poverty. And so this is the vital support we're providing to help people find out about the financial support they're entitled to. And it is important to put on the record that, by March 2023, our single advice fund services, which were introduced back in January 2020, had helped more than 200,000 people deal with over 920,000 social welfare problems. And those helped were supported to claim additional income of £116.6 million and had debts totalling £30.7 million written off. That evidence is important, and I know it came to the committee, that we can increase that entitlement, that income maximisation, get those debts written off by access to the benefits people are entitled to. 

It is important that we target our support, and this was raised, of course, in terms of the Chair's introduction. We provide targeted support worth more than £3.3 billion to help mitigate the impact of the crisis, and we're targeting those households in the bottom half of income distribution, and evidence shows us that we are reaching them. But many of the issues that we did support last year, as has been said, with cost-of-living pressures, were only possible because of that significant funding that was able to be allocated through last year's budget. But the inflation shock since last October, the fallout from the UK Government's spring budget, the points that have been made this afternoon, on top of 13 years of austerity means that our Welsh Government settlement this financial year is up to £900 million lower in real terms than expected at the time of the 2021 spending review. So, there is less funding available to do all of the things that we want to do, especially as inflation remains so high. And indeed, in response to the recommendations, yes we do want to work with the UK Government. We work on that inter-ministerial group. It was important that we had that recommendation in, because that's what we've been calling for as well, and we are obviously calling on the UK Government to restore that funding and enable us to meet those needs that we jointly have responsibility for. 

I just want to say that prioritising our support has to be for the most disadvantaged. So, that's why I did everything I could in this budget this year to protect the discretionary assistance fund, and that does continue to provide that lifeline for people to help them pay essential bills, including food and fuel costs. And more than 350,000 awards were made to help people in financial crisis. Some more evidence will come out in October about who is claiming that discretionary assistance fund, and it is—. Geographically, socioeconomically, you can see where the greatest need is in Wales, but also the discretionary assistance fund reaches out to rural areas, particularly in terms of off-grid, and also our Fuel Bank Foundation link provides that crisis help for households on prepayment meters as well as off-grid households. And it's good to know that our investment with the Fuel Bank Foundation has resulted in 83,000 people having support for those vouchers. 

Now, it is important that, even though we don't have the powers, we meet with Ofgem and energy suppliers. I'm meeting them again shortly—I've met them on many occasions—and will be writing, as I said earlier on today, to the new Secretary of State for Energy Security and Net Zero, Claire Coutinho, to call for the social tariff to be urgently progressed, and I hope that's something that the committee will support me with.

But we are continuing our support for the social wage, those policies and programmes that help keep money in the pockets of Welsh citizens: the council tax reduction scheme, childcare offer, and our commitment to free school meals. And we are focusing on a preventative approach to tackling poverty, so I just want to mention the draft child poverty strategy. We closed consultations yesterday. We've had 150 responses. I met the external group of child poverty organisations working at the front line last week, and thanked them for the work that they've done. Over the summer, I met with many of the organisations who've contributed to this.

We do need to make those longer term structural arrangements and policies that can make a difference—so, tackling the root causes of food poverty through the cross-sector partnerships in each local authority area. There are so many good things going on, communities working together to support, not just through food banks but through a whole range of pantries, Big Bocs Bwyd, which came from Cadoxton school in my constituency, doing such pioneering work now all over Wales. We need to move away from those short-term, sticking plaster, one-off initiatives, and we do expect our new Warm Homes programme to mobilise this winter. Again, we've been talking about social justice this afternoon. It is important that that programme is going to support households by reducing emissions as well as fuel bills. The issue about the climate change connection must be made on every occasion. It has to be a stimulus to low-carbon markets and skills, but it will be the 'worst first' approach, as we've said.

I'm really keen to also advise our Members that the charter for the delivery of Welsh benefits, and that's what it is, will be published by the end of this year. It's a collective commitment to that compassionate, consistent, coherent approach to Welsh benefits that we want to seek. So, looking ahead to the UK Government's autumn budget, we do urge them to increase support for households and those hit hardest by the cost-of-living crisis. 

Mae Cyngor ar Bopeth Cymru wedi cael ei grybwyll. Mae eu hadroddiad yn dangos bod y niferoedd sy'n troi atynt am gyngor ar ddyledion bellach yn uwch na'r lefelau cyn y pandemig, gyda 3,000 o bobl yn gofyn am gyngor ar ddyledion yn ystod mis Mai eleni yn unig. Ac wrth gwrs, fel y dywedwyd, bydd mynd i ddyled yn ymestyn effaith yr argyfwng costau byw i'r aelwydydd yr effeithir arnynt. Rydym yn gweithio'n agos gyda Cyngor ar Bopeth Cymru ac wrth gwrs, gan gofio ymatebion i gwestiynau cynharach y prynhawn yma, mae Cyngor ar Bopeth Cymru yn cael ei ariannu gyda'i bartneriaid drwy gronfa gynghori sengl Llywodraeth Cymru sy'n werth £11 miliwn. Ac maent yn monitro lefelau galw ac yn ein cynghori ar fesurau sy'n helpu i gyrraedd pobl mewn angen i ymdopi trwy'r argyfwng.

Rydym bob amser yn edrych ar sut y gallwn helpu gwasanaethau cynghori i ymdopi'n well â'r cynnydd yn y galw, ond yn amlwg, mae cael yr hyn y mae gennych hawl iddo yn hanfodol i hyn. Cynyddu incwm yw'r arf mwyaf pwerus i fynd i'r afael â thlodi. Ac felly dyma'r cymorth hanfodol rydym yn ei ddarparu i helpu pobl i gael gwybod am y cymorth ariannol y mae ganddynt hawl i'w gael. Ac mae'n bwysig cofnodi, erbyn mis Mawrth 2023, fod gwasanaethau ein cronfa gynghori sengl, a gyflwynwyd gennym yn ôl ym mis Ionawr 2020, wedi helpu mwy na 200,000 o bobl i ymdrin â dros 920,000 o broblemau lles cymdeithasol. A chefnogwyd y rhai a gynorthwywyd i hawlio incwm ychwanegol o £116.6 miliwn a chafodd dyledion gwerth cyfanswm o £30.7 miliwn eu dileu. Mae'r dystiolaeth y gallwn gynyddu hawl yn bwysig, ac rwy'n gwybod ei bod wedi dod i'r pwyllgor, cynyddu incwm yn y ffordd honno, dileu dyledion drwy gael mynediad at y budd-daliadau y mae gan bobl hawl iddynt. 

Mae'n bwysig ein bod yn targedu ein cymorth, a nodwyd hyn yng nghyflwyniad y Cadeirydd wrth gwrs. Rydym yn darparu cymorth wedi'i dargedu sy'n werth mwy na £3.3 biliwn i helpu i liniaru effaith yr argyfwng, ac rydym yn targedu aelwydydd yn hanner isaf y dosbarthiad incwm, ac mae tystiolaeth yn dangos ein bod yn eu cyrraedd. Ond fel y nodwyd, yr unig reswm y gwnaethom gefnogi llawer o'r pethau y gwnaethom eu cefnogi y llynedd gyda phwysau costau byw oedd oherwydd y cyllid sylweddol y bu modd ei ddyrannu drwy gyllideb y llynedd. Ond mae ergyd chwyddiant ers mis Hydref y llynedd, canlyniadau cyllideb wanwyn Llywodraeth y DU, y pwyntiau sydd wedi'u gwneud y prynhawn yma, ar ben 13 mlynedd o gyni yn golygu bod setliad Llywodraeth Cymru y flwyddyn ariannol hon hyd at £900 miliwn yn is mewn termau real na'r disgwyl adeg adolygiad o wariant 2021. Felly, mae llai o arian ar gael i wneud yr holl bethau rydym eisiau eu gwneud, yn enwedig gan fod chwyddiant yn parhau i fod mor uchel. Ac yn wir, mewn ymateb i'r argymhellion, ydym, rydym am weithio gyda Llywodraeth y DU. Rydym yn gweithio yn y grŵp rhyngweinidogol. Roedd yn bwysig ein bod wedi cael yr argymhelliad hwnnw, oherwydd dyna rydym ni wedi bod yn galw amdano hefyd, ac yn amlwg galwn ar Lywodraeth y DU i adfer yr arian hwnnw a'n galluogi i ddiwallu'r anghenion y mae gennym gyfrifoldeb ar y cyd amdanynt. 

Hoffwn ddweud bod yn rhaid blaenoriaethu ein cymorth ar gyfer y rhai mwyaf difreintiedig. Felly, dyna pam y gwneuthum bopeth y gallwn ei wneud yn y gyllideb eleni i ddiogelu'r gronfa cymorth dewisol, ac mae honno'n parhau i ddarparu rhaff achub i bobl i'w helpu i dalu biliau hanfodol, gan gynnwys costau bwyd a thanwydd. Gwnaed dros 350,000 o daliadau i helpu pobl mewn argyfwng ariannol. Bydd mwy o dystiolaeth i'w gweld ym mis Hydref ynglŷn â phwy sy'n hawlio'r gronfa cymorth ddewisol honno, ac mae—. Yn ddaearyddol, yn economaidd-gymdeithasol, gallwch weld lle mae'r angen mwyaf yng Nghymru, ond hefyd mae'r gronfa cymorth dewisol yn estyn allan i ardaloedd gwledig, yn enwedig aelwydydd oddi ar y grid, a hefyd mae ein cyswllt Sefydliad Banc Tanwydd yn darparu cymorth mewn argyfwng i aelwydydd ar fesuryddion rhagdalu yn ogystal ag aelwydydd oddi ar y grid. Ac mae'n dda gwybod bod ein buddsoddiad gyda'r Sefydliad Banc Tanwydd wedi golygu bod 83,000 o bobl yn cael cefnogaeth gyda'r talebau hynny. 

Nawr, er nad oes gennym bwerau, mae'n bwysig ein bod yn cyfarfod ag Ofgem a chyflenwyr ynni. Rwy'n cyfarfod â nhw eto'n fuan—rwyf wedi cyfarfod â nhw ar sawl achlysur—ac fel y dywedais yn gynharach heddiw, byddaf yn ysgrifennu at yr Ysgrifennydd Gwladol newydd dros Ddiogelwch Ynni a Sero Net, Claire Coutinho, i alw am gynnydd ar frys ar y tariff cymdeithasol, a gobeithio y bydd y pwyllgor yn fy nghefnogi ar hynny.

Ond rydym yn parhau â'n cefnogaeth i'r cyflog cymdeithasol, y polisïau a'r rhaglenni sy'n helpu i gadw arian ym mhocedi dinasyddion Cymru: cynllun gostyngiadau'r dreth gyngor, y cynnig gofal plant, a'n hymrwymiad i brydau ysgol am ddim. Ac rydym yn canolbwyntio ar ddull ataliol o fynd i'r afael â thlodi, felly hoffwn sôn am y strategaeth tlodi plant ddrafft. Daeth yr ymgynghoriad i ben ddoe. Daeth 150 o ymatebion i law. Cyfarfûm â'r grŵp allanol o sefydliadau tlodi plant sy'n gweithio ar y rheng flaen yr wythnos diwethaf, a diolchais iddynt am y gwaith y maent wedi'i wneud. Dros yr haf, cyfarfûm â llawer o'r sefydliadau sydd wedi cyfrannu at y strategaeth.

Mae angen inni wneud y trefniadau a'r polisïau strwythurol mwy hirdymor a all wneud gwahaniaeth—felly, mynd i'r afael ag achosion sylfaenol tlodi bwyd drwy'r partneriaethau traws-sector ym mhob ardal awdurdod lleol. Mae cymaint o bethau da yn digwydd, cymunedau'n gweithio gyda'i gilydd i gefnogi, nid yn unig drwy fanciau bwyd ond drwy ystod eang o bantrïau, Big Bocs Bwyd, menter a ddaeth o ysgol Tregatwg yn fy etholaeth i, sy'n gwneud gwaith mor arloesol bellach ledled Cymru. Mae angen inni symud ymlaen o'r mentrau tymor byr, untro, ac rydym yn disgwyl i'n rhaglen Cartrefi Clyd newydd ddod yn weithredol y gaeaf hwn. Unwaith eto, rydym wedi bod yn siarad am gyfiawnder cymdeithasol y prynhawn yma. Mae'n bwysig fod y rhaglen honno'n mynd i gefnogi aelwydydd drwy leihau allyriadau yn ogystal â biliau tanwydd. Rhaid i'r cysylltiad newid hinsawdd gael ei wneud ar bob achlysur. Mae'n rhaid iddo fod yn ysgogiad i farchnadoedd a sgiliau carbon isel, ond dull 'gwaethaf yn gyntaf' fydd hwn, fel rydym wedi'i ddweud.

Rwy'n awyddus iawn hefyd i roi gwybod i'n Haelodau y bydd y siarter ar ddarparu budd-daliadau Cymreig, a dyna beth ydyw, yn cael ei chyhoeddi erbyn diwedd y flwyddyn. Rydym eisiau sicrhau ymrwymiad ar y cyd i'r dull tosturiol, cyson a chydgysylltiedig o ddarparu budd-daliadau Cymreig. Felly, wrth edrych tuag at gyllideb yr hydref Llywodraeth y DU, rydym yn eu hannog i gynyddu'r gefnogaeth i aelwydydd a'r rhai sy'n cael eu taro galetaf gan yr argyfwng costau byw. 

17:20

Daeth y Dirprwy Lywydd i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer took the Chair.

Diolch yn fawr am y cyfle i ymateb i argymhellion y pwyllgor.

Thank you very much for the opportunity to respond to the committee's recommendations.

And thank you so much for giving me the tools, the evidence, that I need to take the action that the people of Wales require. Diolch.

A diolch yn fawr iawn i chi am roi'r offer, y dystiolaeth, sydd ei hangen arnaf i gymryd y camau sydd eu hangen ar bobl Cymru. Diolch.

Thank you very much for all your contributions. As you can see, we have lively debates in our committee about the causes of the situation we find ourselves in, and that's a strength. But, at the end of the day, politics has to be the art of the possible in terms of how we can maximise the impact that we can have on our most vulnerable citizens with the limited resources that we currently have. That means we have to be eliminating waste, we have to be stopping doing things that aren't actually working, and I'm sure all committee members would agree on that.

I'm very pleased that Altaf Hussain mentioned the difficulties that people living in private sector housing are struggling with, because the benefits system—. If they're relying on any form of benefits at all, they're having to use the money they should be spending on food, clothing and other essential needs on subsidising the inadequate housing allowance they get from the UK Government, and that is a considerable worry. These are people who really are between a rock and a hard place. I absolutely also acknowledge that the impact has been greater amongst ethnic minority communities, and you're absolutely right to highlight that evidence. We can agree that next winter is going to be exceptionally tough. We were let off the hook last winter; we had a very mild winter. We just have to pray for another mild winter, but that won't necessarily happen.

As Sioned Williams said, there are unacceptable levels of hardship in our communities. We all receive information about this when we are talking to people we represent, but we would really like you to focus on the notes from the focus group sessions undertaken as part of this work. The sense of desperation being felt by far too many people is absolutely clear and makes for really sobering reading. They also illustrate powerfully the reasons why we must continue to fight for economic and social justice now and in the years ahead.

Sarah Murphy, once again updated us with the latest Bevan report. Half of households with children under 18 are having to borrow money to make ends meet, and mortgage payments are affecting the sorts of people the Purple Shoots, Well-Fed, and other organisations spoke about. These are people who have never had to cope with adversity, and they're like rabbits in the headlights—[Interruption.] [Laughter.] Right. The Minister has taken seriously our recommendation and acknowledges that the demand for debt advice is above pre-pandemic levels, and we are lucky that we have such dedicated volunteers who are prepared to give that advice, and the Welsh Government's 'Claim what's yours' campaign is absolutely vital for ensuring that the maximum number of people get what they are entitled to. This is not a handout; this is what they are entitled to through their contributions to taxes in better times. They must be helped in the future.

I acknowledge what you're saying about we can only do what we can do with the resources we have, and politics has to be the art of the possible, rather than what we would like to see. So, I think that one of the things the Minister said in her written response was that the least well off in the least thermally efficient homes are going to be the top target of the Warm Homes programme. And I am sure that all committee members would support the social tariff, because that is a very effective way of ensuring that those who genuinely cannot afford to heat their homes will be able to at least live the minimum lifestyle that you would expect in the sixth largest economy in the world.

So, there is much for us to do. We look forward to the child poverty strategy that is being refreshed as we speak, and also the very important charter for Welsh benefits, which will sort out a lot of the inefficiencies in the system and ensure that those who are entitled to one benefit automatically get whatever else they are already entitled to.

We face a very difficult period ahead, and we simply have to keep going. We're trying to ensure that those who most need our help are getting it in as much as we have the resources to do it.

Diolch yn fawr iawn am eich holl gyfraniadau. Fel y gallwch weld, rydym yn cael dadleuon bywiog yn ein pwyllgor ynglŷn ag achosion y sefyllfa rydym ynddi, ac mae hynny'n gryfder. Ond yn y pen draw, rhaid i wleidyddiaeth fod yn gelfyddyd yr hyn sy'n bosibl o ran sut y gallwn sicrhau'r effaith fwyaf sy'n bosibl ar ein dinasyddion mwyaf agored i niwed gyda'r adnoddau cyfyngedig sydd gennym ar hyn o bryd. Mae hynny'n golygu bod yn rhaid inni ddileu gwastraff, mae'n rhaid inni roi'r gorau i wneud pethau nad ydynt yn gweithio, ac rwy'n siŵr y byddai pob aelod o'r pwyllgor yn cytuno.

Rwy'n falch iawn fod Altaf Hussain wedi sôn am yr anawsterau y mae pobl sy'n byw mewn tai sector preifat yn eu cael, oherwydd mae'r system fudd-daliadau—. Os ydynt yn dibynnu ar unrhyw fath o fudd-daliadau o gwbl, mae'n rhaid iddynt ddefnyddio'r arian y dylent fod yn ei wario ar fwyd, dillad ac anghenion hanfodol eraill ar sybsideiddio'r lwfans tai annigonol y maent yn ei gael gan Lywodraeth y DU, ac mae hwnnw'n bryder sylweddol. Mae'r bobl hyn mewn sefyllfa amhosibl. Rwy'n cydnabod yn llwyr fod yr effaith wedi bod yn fwy ymhlith cymunedau lleiafrifol ethnig, ac rydych yn llygad eich lle yn tynnu sylw at y dystiolaeth honno. Gallwn gytuno y bydd y gaeaf nesaf yn eithriadol o anodd. Cawsom ddihangfa ffodus y gaeaf diwethaf; fe gawsom aeaf mwyn iawn. Mae'n rhaid inni weddïo am aeaf mwyn arall, ond ni fydd hynny'n digwydd o reidrwydd.

Fel y dywedodd Sioned Williams, ceir lefelau annerbyniol o galedi yn ein cymunedau. Rydym i gyd yn cael gwybodaeth am hyn pan fyddwn yn siarad â phobl a gynrychiolir gennym, ond hoffem i chi ganolbwyntio ar y nodiadau o'r sesiynau grŵp ffocws a gynhaliwyd fel rhan o'r gwaith hwn. Mae'r ymdeimlad o anobaith a deimlir gan lawer gormod o bobl yn gwbl glir ac yn sobreiddiol iawn. Maent hefyd yn dangos yn rymus y rhesymau pam mae'n rhaid inni barhau i frwydro dros gyfiawnder economaidd a chymdeithasol nawr ac yn y blynyddoedd i ddod.

Fe wnaeth Sarah Murphy roi'r wybodaeth ddiweddaraf i ni unwaith eto gydag adroddiad diweddaraf Bevan. Mae hanner y cartrefi sydd â phlant dan 18 oed yn gorfod benthyg arian i gael dau ben llinyn ynghyd, ac mae taliadau morgais yn effeithio ar y mathau o bobl y soniodd Purple Shoots, Well-Fed a sefydliadau eraill amdanynt. Dyma bobl nad ydynt erioed wedi gorfod ymdopi â chyni, ac maent ar goll yn llwyr—[Torri ar draws.] [Chwerthin.] Iawn. Mae'r Gweinidog o ddifrif ynglŷn â'n hargymhelliad ac yn cydnabod bod y galw am gyngor ar ddyledion yn uwch na'r lefelau cyn y pandemig, ac rydym yn ffodus fod gennym wirfoddolwyr ymroddedig sy'n barod i roi'r cyngor hwnnw, ac mae ymgyrch 'Hawliwch yr hyn sy'n ddyledus i chi' Llywodraeth Cymru yn gwbl hanfodol er mwyn sicrhau bod y nifer uchaf o bobl yn cael yr hyn y mae ganddynt hawl iddo. Nid cardod mohono; dyma'r hyn y mae ganddynt hawl iddo drwy eu cyfraniadau i drethi mewn amseroedd gwell. Mae'n rhaid eu helpu yn y dyfodol.

Rwy'n cydnabod yr hyn rydych chi'n ei ddweud ynglŷn â'r ffaith na allwn ni ond gwneud yr hyn y gallwn ei wneud gyda'r adnoddau sydd gennym, ac mae'n rhaid i wleidyddiaeth fod yn gelfyddyd yr hyn sy'n bosibl, yn hytrach na'r hyn yr hoffem ei weld. Felly, rwy'n credu mai un o'r pethau a ddywedodd y Gweinidog yn ei hymateb ysgrifenedig oedd mai'r lleiaf cefnog yn y cartrefi lleiaf effeithlon yn thermol fydd prif darged y rhaglen Cartrefi Clyd. Ac rwy'n siŵr y byddai holl aelodau'r pwyllgor yn cefnogi'r tariff cymdeithasol, oherwydd mae'n ffordd effeithiol iawn o sicrhau y bydd y rhai na allant fforddio gwresogi eu cartrefi yn gallu cael lefel sylfaenol o safon byw y byddech chi'n ei ddisgwyl yn y chweched economi fwyaf yn y byd.

Felly, mae llawer i'w wneud. Edrychwn ymlaen at y strategaeth tlodi plant sy'n cael ei hadnewyddu wrth inni siarad, a hefyd y siarter bwysig iawn ar gyfer budd-daliadau Cymreig, a fydd yn datrys llawer o'r aneffeithlonrwydd yn y system ac yn sicrhau bod y rhai sydd â hawl i un budd-dal yn awtomatig yn cael beth bynnag arall y mae ganddynt hawl iddo eisoes.

Rydym yn wynebu cyfnod anodd iawn o'n blaenau, ac mae'n rhaid inni ddal ati. Rydym yn ceisio sicrhau bod y rhai sydd fwyaf o angen ein cymorth yn ei gael i'r graddau y bydd gennym adnoddau i'w wneud.

17:25

Y cwestiwn yw: a ddylid nodi adroddiad y pwyllgor? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

The proposal is to note the committee's report. Does any Member object? No. The motion is therefore agreed in accordance with Standing Order 12.36.

Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.

8. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Gorchymyn Ffyrdd Cyfyngedig (Terfyn Cyflymder 20 mya) (Cymru) 2022
8. Welsh Conservatives Debate: The Restricted Roads (20 mph Speed Limit) (Wales) Order 2022

Detholwyd y gwelliant canlynol: gwelliant 1 yn enw Heledd Fychan.

The following amendment has been selected: amendment 1 in the name of Heledd Fychan.

Eitem 8 heddiw yw dadl y Ceidwadwyr Cymreig, Gorchymyn Ffyrdd Cyfyngedig (Terfyn Cyflymder 20 mya) (Cymru) 2022, a galwaf ar Natasha Asghar i wneud y cynnig.

Item 8 today is the Welsh Conservatives debate on the Restricted Roads (20 mph Speed Limit) (Wales) Order 2022, and I call on Natasha Asghar to move the motion.

Cynnig NDM8347 Darren Millar

Cynnig bod y Senedd:

Yn galw ar Lywodraeth Cymru i ddiddymu Gorchymyn Ffyrdd Cyfyngedig (Terfyn Cyflymder 20 mya) (Cymru) 2022, sydd i ddod i rym ar 17 Medi 2023.

Motion NDM8347 Darren Millar

To propose that the Senedd:

Calls on the Welsh Government to repeal The Restricted Roads (20 mph Speed Limit) (Wales) Order 2022, due to come into force on 17th September 2023.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Thank you so much, Deputy Presiding Officer. It's my pleasure to move this important motion, tabled in the name of my colleague Darren Millar. In just a few days' time, this Labour Government's ludicrous blanket roll-out of 20 mph speed limits is set to come into force here in Wales. Today is really the last-chance saloon. Consider today's Welsh Conservative debate a chance for all politicians to stand up for their constituents and send a message to the Deputy Minister for Climate Change that we do not want a blanket 20 mph speed limit here in Wales. I have absolutely no doubt the number of people up in arms will swell further once Labour's money-making exercise gets into full swing. It's clear the vast majority are against this costly blanket move, yet the Deputy Minister continues to bury his head in the sand, ignore the legitimate concerns and push forward with these plans. What will it take for this Government to admit it's made a huge mistake with this blanket roll-out and drop the scheme for good? There is still time for the Government to abandon these plans and instead focus on targeted measures, just like the Welsh Conservatives have been saying from day one. Of course, it's not just the number of people against the scheme that has grown over the last few weeks and months, the cost of this has as well. Originally, we were told some £33 million was being spent on implementing the scheme, yet the figure has skyrocketed, and then we discover more than—[Interruption.] The figure has skyrocketed, and then we discover more than £800,000 has been earmarked for marketing the blanket roll-out.

Diolch yn fawr iawn, Ddirprwy Lywydd. Mae'n bleser gennyf wneud y cynnig pwysig hwn, a gyflwynwyd yn enw fy nghyd-Aelod, Darren Millar. Mewn ychydig ddyddiau'n unig, bydd cynllun cyffredinol hurt y Llywodraeth Lafur hon i gyflwyno terfynau cyflymder 20 mya yn dod i rym yma yng Nghymru. Heddiw yw'r cyfle olaf mewn gwirionedd. Ystyriwch ddadl y Ceidwadwyr Cymreig heddiw yn gyfle i bob gwleidydd sefyll dros eu hetholwyr ac anfon neges at y Dirprwy Weinidog Newid Hinsawdd nad ydym am gael terfyn cyflymder cyffredinol o 20 mya yma yng Nghymru. Nid oes gennyf unrhyw amheuaeth o gwbl y bydd nifer y bobl sy'n gwrthwynebu yn chwyddo ymhellach pan fydd cynllun gwneud arian y blaid Lafur yn gweithredu'n llawn. Mae'n amlwg fod y mwyafrif llethol o bobl yn erbyn y cynllun cyffredinol costus hwn, ac eto mae'r Dirprwy Weinidog yn parhau i gladdu ei ben yn y tywod, anwybyddu pryderon dilys a bwrw ymlaen gyda'r cynlluniau hyn. Beth mae'n mynd i'w gymryd i'r Llywodraeth hon gyfaddef ei bod wedi gwneud camgymeriad enfawr gyda'r cynllun cyffredinol hwn a'i ddiddymu am byth? Mae amser o hyd i'r Llywodraeth gefnu ar y cynlluniau hyn a chanolbwyntio yn hytrach ar fesurau wedi'u targedu, yn union fel y mae'r Ceidwadwyr Cymreig wedi bod yn ei ddweud o'r diwrnod cyntaf. Wrth gwrs, nid nifer y bobl sy'n gwrthwynebu'r cynllun yn unig sydd wedi cynyddu dros yr wythnosau a'r misoedd diwethaf, mae ei gost wedi cynyddu hefyd. Yn wreiddiol, dywedwyd wrthym fod tua £33 miliwn yn cael ei wario ar weithredu'r cynllun, ac eto mae'r ffigur wedi codi i'r entrychion, ac rydym yn darganfod wedyn fod mwy na—[Torri ar draws.] Mae'r ffigur wedi codi i'r entrychion, ac rydym yn darganfod wedyn fod mwy na £800,000 wedi'i glustnodi ar gyfer marchnata'r broses o gyflwyno'r cynllun cyffredinol hwn.

Deputy Presiding Officer, as someone who has worked in PR before, this is perhaps the most pathetic and patronising leaflet that the Welsh Government has ever sent out to members of the Welsh public. And let's not forget that the move will deliver a £9 billion blow to our Welsh economy. These are not my figures; these are your figures. For a Government that was only weeks ago pleading poverty, these really are eye-watering sums of cash that you're splashing out on this ridiculous scheme.

Earlier in the summer, the First Minister ordered his ministerial team to go away and find cuts in their departments in a bid to save money, and shortly after that we heard Labour's health Minister threaten deeper cuts to the Welsh NHS. Here are some words of advice of mine with love to the First Minister and his frontbenchers, including you, the Deputy Minister, believe it or not: if this allegedly cash-strapped Government wants to free up some cash, scrapping the 20 mph scheme and other vanity projects would be a very good place for you all to get started.

Residents, motorists and the Welsh Conservatives aren't the only ones with legitimate concerns and opposition to this scheme. Over the summer, I spoke to a retained firefighter who's genuinely, seriously worried about the impact that this 20 mph speed limit will have on him being able to get to the fire station in time when he gets a 999 call. This will undoubtedly lead to longer response times for emergency services—and these are not my words, they're his—[Interruption.] I will not be taking any sort of interventions. These admissions prove that this hare-brained scheme is not about safety, when lives are being put at risk as a result of this policy.

Plaid Cymru councillors in Wrexham, believe it or not, have seemingly come round to the Welsh Conservative way of thinking, and have called for a rethink on the 20 mph scheme. Councillor Carrie Harper said, and I quote,

'It's another example of a top-down approach by this Welsh Government that doesn't take into account local knowledge or opinions.'

I quote again from Carrie Harper. She says:

'The blanket introduction will cause problems and I have no doubt will need to be reviewed and undone.'

The leader of Pembrokeshire council has also called for the brakes to be put on this costly scheme, alongside Senedd expansion. There's clearly a theme here. More and more people are waking up to the fact that this blanket 20 mph scheme is a bad idea, just to put it mildly. 

During the summer, we've seen motorists tie red ribbons to their cars in protest, and people defacing 20 mph road signs—similar to the scenes that we've seen in London with Sadiq Khan's ultra low emission zone expansion. Whilst I'm not condoning in any way, shape or form the defacements, this clearly shows the intense level of dissatisfaction and anger towards this policy. 

The cherry on top of the cake—or the pièce de résistance, as I like to call it—is that it appears that the Deputy Minister for Climate Change, the man responsible for this wonderful 20 mph brainwave idea of his, is confused and muddled with his own policy. I'm sure we all remember the news earlier in the summer from the Welsh Government, telling us, and I quote:

'At roadsides across Wales, fire service staff will work with partners, to stop speeding motorists in 20mph areas and offer them the opportunity to watch an educational video rather than face a fine of prosecution.'

Yet, in a response—a written response, in fact—to a question that was posed to the Deputy Minister, he said, and again I quote:

'Enforcement of speed limits is a matter for Police and GoSafe only.'

Sadly, it's not unsurprising the Deputy Minister is confused about who can and cannot enforce a policy based on his gaffe-riddled track record. [Interruption.] Deputy Minister, I'm not talking nonsense; this is pure and utter sense.

I am going to give you one final opportunity to answer the question, as you completely swerved around it yesterday when I asked you here in this Chamber: are 20 mph limits just the tip of the iceberg, and should residents expect to see this Government ramp up its anti-driver agenda going forward? I ask, because for anyone who missed this yesterday, a councillor in north Wales e-mailed a resident, saying, and I quote, 'Over the next 12 to 18 months, further Welsh Government guidance is going to be provided to enable further speed changes to be reviewed, for example, for 40 mph, 50 mph, and national speed limit roads.' I hope that an answer is forthcoming from the Deputy Minister about this today.

This Government likes to refer to Spain a lot, and make comparisons to the results that they've seen due to lower speed limits. Well, I'd really like to hear the Deputy Minister's thoughts on the news that Spain closed 2022 with substantially more road deaths than in 2021. And I just want to clear something up for those confused Members—particularly the likes of Huw Irranca-Davies and Lee Waters, who are both obsessed with referring to MSs who have left the Welsh Parliament—I'd like to know: why have you never ever referred to me in a contribution? I am the shadow—[Interruption.] Deputy Presiding Officer, with all due respect, I am the shadow Minister for transport—[Interruption.]

Ddirprwy Lywydd, fel rhywun sydd wedi gweithio ym maes cysylltiadau cyhoeddus o’r blaen, hon o bosibl yw’r daflen fwyaf truenus a nawddoglyd y mae Llywodraeth Cymru erioed wedi’i hanfon allan i aelodau’r cyhoedd yng Nghymru. A pheidiwch ag anghofio y bydd y newid yn arwain at ergyd o £9 biliwn i economi Cymru. Nid fy ffigurau i yw’r rhain; dyma'ch ffigurau chi. I Lywodraeth a oedd yn cwyno ei bod yn dlawd ychydig wythnosau’n ôl, mae'r arian rydych chi'n ei wario ar y cynllun hurt hwn yn syfrdanol.

Yn gynharach yn yr haf, gorchmynnodd y Prif Weinidog ei dîm gweinidogol i ddod o hyd i doriadau yn eu hadrannau mewn ymgais i arbed arian, ac yn fuan wedi hynny, clywsom Weinidog iechyd Llafur yn bygwth toriadau dyfnach i GIG Cymru. Dyma ambell air o gyngor gennyf, gyda chariad, i'r Prif Weinidog a’i Aelodau ar y fainc flaen, gan eich cynnwys chi, Ddirprwy Weinidog, credwch neu beidio: os yw’r Llywodraeth hon, sy'n honni ei bod yn brin o arian, am ryddhau rhywfaint o arian, byddai cael gwared ar y cynllun 20 mya a phrosiectau porthi balchder eraill yn lle da iawn i ddechrau.

Nid trigolion, modurwyr a'r Ceidwadwyr Cymreig yw'r unig rai sydd â phryderon dilys a gwrthwynebiad i'r cynllun hwn. Dros yr haf, siaradais â diffoddwr tân wrth gefn sy'n wirioneddol bryderus am yr effaith y bydd y terfyn cyflymder 20 mya yn ei chael ar ei allu i gyrraedd yr orsaf dân mewn pryd pan fydd yn cael galwad 999. Heb os, bydd hyn yn arwain at amseroedd ymateb hwy i’r gwasanaethau brys—ac nid fy ngeiriau i yw’r rhain, ei eiriau ef ydynt—[Torri ar draws.] Nid wyf am dderbyn unrhyw fath o ymyriad. Mae'r cyfaddefiadau hyn yn profi nad yw'r cynllun gwirion hwn yn ymwneud â diogelwch, pan fo bywydau'n cael eu peryglu o ganlyniad i'r polisi.

Credwch neu beidio, mae cynghorwyr Plaid Cymru yn Wrecsam wedi dod i gytuno â'r Ceidwadwyr Cymreig yn ôl pob golwg, ac wedi galw am ailfeddwl ynglŷn â'r cynllun 20 mya. Dywedodd y Cynghorydd Carrie Harper, ac rwy'n dyfynnu,

'Dyma enghraifft arall o ddull gweithredu o'r brig i lawr gan Lywodraeth Cymru nad yw'n ystyried gwybodaeth neu safbwyntiau lleol.'

Dyfynnaf eto gan Carrie Harper. Mae'n dweud:

'Bydd y terfyn cyffredinol yn achosi problemau, ac nid oes gennyf unrhyw amheuaeth y bydd angen ei adolygu a'i ddadwneud.'

Mae arweinydd cyngor sir Benfro hefyd wedi galw am atal y cynllun costus hwn, ochr yn ochr ag ehangu’r Senedd. Mae'n amlwg fod thema yma. Mae mwy a mwy o bobl yn deffro i’r ffaith bod y cynllun 20 mya cyffredinol hwn yn syniad gwael, a dweud y lleiaf.

Dros yr haf, rydym wedi gweld modurwyr yn clymu rhubanau coch ar eu ceir mewn protest, a phobl yn difwyno arwyddion ffordd 20 mya—yn debyg i’r golygfeydd a welsom yn Llundain pan ehangwyd parthau allyriadau isel iawn Sadiq Khan. Er nad wyf yn esgusodi'r difwyno mewn unrhyw ffordd, mae hyn yn dangos yn glir y lefel uchel o anfodlonrwydd a dicter tuag at y polisi hwn.

Y peth mwyaf—neu’r pièce de résistance, fel rwy'n hoff o'i alw—yw ei bod hi'n ymddangos bod y Dirprwy Weinidog Newid Hinsawdd, y dyn sy’n gyfrifol am y syniad 20 mya gwych hwn, wedi'i ddrysu gan ei bolisi ei hun. Rwy’n siŵr fod pob un ohonom yn cofio’r newyddion yn gynharach yn yr haf gan Lywodraeth Cymru, a ddywedodd wrthym:

'Ar ochr ffyrdd ledled Cymru, bydd staff y gwasanaeth tân yn gweithio gyda phartneriaid, i rwystro gyrwyr rhag goryrru mewn ardaloedd 20 mya ac yn cynnig cyfle iddynt wylio fideo addysgol yn hytrach na wynebu dirwy.'

Ac eto, mewn ymateb—ymateb ysgrifenedig, a dweud y gwir—i gwestiwn a ofynnwyd i’r Dirprwy Weinidog, dywedodd:

'Mater i'r Heddlu a GanBwyll yn unig yw gorfodi terfynau cyflymder.'

Yn anffodus, nid yw'n syndod fod y Dirprwy Weinidog wedi drysu ynghylch pwy sy'n cael a phwy nad yw'n cael gorfodi polisi sy'n seiliedig ar ei record enbyd o gamgymeriadau. [Torri ar draws.] Ddirprwy Weinidog, nid wyf yn siarad nonsens; mae hyn yn gwneud synnwyr.

Rwy’n mynd i roi un cyfle olaf i chi ateb y cwestiwn, gan i chi ei osgoi'n gyfan gwbl ddoe pan ofynnais i chi yma yn y Siambr hon: ai dim ond y brig y mynydd iâ yw'r terfynau 20 mya, ac a ddylai trigolion ddisgwyl gweld y Llywodraeth hon yn cynyddu ei hagenda gwrth-yrwyr wrth symud ymlaen? Rwy'n gofyn, oherwydd i unrhyw un a fethodd hyn ddoe, anfonodd cynghorydd yng ngogledd Cymru e-bost at breswylydd, yn dweud, 'Dros y 12 i 18 mis nesaf, bydd canllawiau pellach gan Lywodraeth Cymru yn cael eu darparu i'w gwneud hi'n bosibl adolygu newidiadau pellach i derfynau cyflymder, er enghraifft, ar gyfer 40 mya, 50 mya, a ffyrdd y terfyn cyflymder cenedlaethol.' Rwy'n gobeithio y cawn ateb gan y Dirprwy Weinidog ynglŷn â hyn heddiw.

Mae'r Llywodraeth hon yn hoffi cyfeirio at Sbaen yn aml, a gwneud cymariaethau â'r canlyniadau y maent wedi'u gweld yn sgil terfynau cyflymder is. Wel, hoffwn glywed barn y Dirprwy Weinidog ar y newyddion fod Sbaen wedi cael llawer mwy o farwolaethau ar y ffyrdd yn 2022 nag yn 2021. A hoffwn egluro rhywbeth i'r Aelodau dryslyd hynny—yn enwedig rhai fel Huw Irranca-Davies a Lee Waters, sydd ill dau'n hoff iawn o gyfeirio at Aelodau o'r Senedd sydd wedi gadael Senedd Cymru—hoffwn wybod: pam nad ydych chi erioed wedi cyfeirio ataf fi mewn cyfraniad? Fi yw Gweinidog yr wrthblaid—[Torri ar draws.] Ddirprwy Lywydd, gyda phob parch, fi yw Gweinidog yr wrthblaid dros drafnidiaeth—[Torri ar draws.]

17:35

One minute. [Inaudible.]—check on the point of order validity, okay?

Un funud. [Anghlywadwy.]—gwirio dilysrwydd y pwynt o drefn, iawn?

I will take the point of order, as you have named a Member.

Fe gymeraf y pwynt o drefn, gan eich bod wedi enwi Aelod.

Indeed. Dirprwy Lywydd, I'm struggling to see how this is a debate when the Member's refusing to take interventions. She has now named me in the debate, but still refuses to take an intervention. Could I just check—? [Interruption.] Could I just ask you to—[Interruption.] Could I—putting away the continuing barracking—could I just ask you to reflect this afternoon on where this leaves us as backbenchers, when we're named on the floor of the Senedd Chamber, but the individual naming us refuses to actually entertain the concept of a debate?

Yn wir. Ddirprwy Lywydd, rwy'n ei chael hi'n anodd gweld sut mae hon yn ddadl pan fo'r Aelod yn gwrthod derbyn ymyriadau. Mae hi bellach wedi fy enwi yn y ddadl, ond mae'n dal i wrthod derbyn ymyriad. A gaf fi wirio—? [Torri ar draws.] A gaf fi ofyn i chi—[Torri ar draws.] A gaf fi—gan anwybyddu'r gweiddi parhaus—a gaf fi ofyn i chi ystyried y prynhawn yma ble mae hyn yn ein gadael ni fel Aelodau ar y meinciau cefn, pan fyddwn yn cael ein henwi ar lawr Siambr y Senedd, ond bod yr unigolyn sy’n ein henwi yn gwrthod ystyried y cysyniad o ddadl?

I will say this: it is an individual Member's choice whether they wish to accept interventions or not. It is their decision, and that is their right. Therefore, if they decide not to take interventions, that is their decision.

Dywedaf hyn: dewis yr Aelod unigol yw derbyn ymyriadau ai peidio. Eu penderfyniad nhw ydyw, a dyna eu hawl. Felly, os ydynt yn penderfynu peidio â derbyn ymyriadau, eu penderfyniad nhw yw hynny.

As you point out, though, when Members are named, I would hope the Member may wish to speak themselves in the debate and put their name forward.

Fel y dywedwch, serch hynny, pan gaiff Aelodau eu henwi, buaswn yn gobeithio y byddai'r Aelodau hynny'n dymuno siarad yn y ddadl eu hunain ac yn cyflwyno eu henwau.

Yes. Thank you so much, Deputy Presiding Officer. I really appreciate it.

I'd like to know why on earth I have never been referred to. After all, I am the shadow Minister for transport, and you know full well that not a single Member on these Conservative benches have ever voted for a blanket 20 mph speed limit since the sixth Senedd term. FYI, when the Senedd debated this backward policy earlier in the year, the Welsh Conservatives, including myself, my leader, Andrew R.T. Davies, and Janet Finch-Saunders as well, voted unequivocally against it as well, alongside me and these benches. As politicians, it's our job to represent our constituencies and be the voice of our residents. Residents have had their say on this proposal and the verdict is resounding: they do not want this costly, ill-thought-out, disastrous blanket 20 mph speed limit project; they want to see a targeted approach, with the speed limit reduced outside schools, playgrounds, busy places instead. And I really hope that Members across the floor have had a chance to reflect on this 20 mph scheme over the summer, as you've all probably been out and about in your constituencies, talking to constituents across your regions and areas. And I really hope to see you all represent your constituents and their legitimate views by voting with the Conservative motion going forward today. The Welsh Government really needs to scrap this anti-driver mentality and instead ensure that Wales has an adequate road network for the future, not introduce your own version of ULEZ, going forward.

Iawn. Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n gwerthfawrogi hynny.

Hoffwn wybod pam ar y ddaear na chyfeiriwyd ataf erioed. Wedi’r cyfan, fi yw Gweinidog yr wrthblaid dros drafnidiaeth, ac fe wyddoch yn iawn nad oes unrhyw Aelod ar y meinciau Ceidwadol hyn erioed wedi pleidleisio dros derfyn cyflymder cyffredinol o 20 mya ers chweched tymor y Senedd. Er gwybodaeth, pan fu’r Senedd yn trafod y polisi niweidiol hwn yn gynharach yn y flwyddyn, pleidleisiodd y Ceidwadwyr Cymreig, gan gynnwys fi fy hun, fy arweinydd, Andrew R.T. Davies, a Janet Finch-Saunders hefyd, yn ddigamsyniol yn ei erbyn hefyd, gyda mi a’r meinciau hyn. Fel gwleidyddion, ein swydd ni yw cynrychioli ein hetholaethau a bod yn llais i’n trigolion. Mae trigolion wedi dweud eu barn ar y cynnig hwn, ac mae’r farn yn glir: nid ydynt eisiau'r prosiect terfyn cyflymder 20 mya cyffredinol costus, difeddwl a thrychinebus hwn; maent am weld dull wedi’i dargedu yn lle hynny, gyda’r terfyn cyflymder yn cael ei leihau y tu allan i ysgolion, meysydd chwarae, lleoedd prysur. Ac rwy'n mawr obeithio bod Aelodau ar draws y llawr wedi cael cyfle i fyfyrio ar y cynllun 20 mya hwn dros yr haf, pan oedd pob un ohonoch, yn ôl pob tebyg, allan yn eich etholaethau, yn siarad ag etholwyr ar draws eich rhanbarthau a'ch ardaloedd. Ac rwy'n mawr obeithio gweld pob un ohonoch yn cynrychioli eich etholwyr a'u safbwyntiau dilys drwy bleidleisio gyda chynnig y Ceidwadwyr wrth symud ymlaen heddiw. Mae gwir angen i Lywodraeth Cymru gael gwared ar y meddylfryd gwrth-yrwyr hwn, ac yn lle hynny, sicrhau bod gan Gymru rwydwaith ffyrdd digonol ar gyfer y dyfodol, nid cyflwyno eich fersiwn eich hun o'r parthau allyriadau isel iawn, wrth symud ymlaen.

Rwyf wedi dethol y gwelliant i'r cynnig. Galwaf ar Delyth Jewell i gynnig gwelliant 1, a gyflwynwyd yn enw Heledd Fychan.

I have selected the amendment to the motion. I call on Delyth Jewell to move amendment 1, tabled in the name of Heledd Fychan.

Gwelliant 1—Heledd Fychan

Dileu'r cyfan a rhoi yn ei le:

1) Yn nodi Gorchymyn Ffyrdd Cyfyngedig (Terfyn Cyflymder 20 mya) (Cymru) 2022.

2) Yn nodi bod gostwng terfynau cyflymder lle mae pobl a cherbydau yn rhyngweithio fwyaf yn gallu achub bywydau.

3) Yn nodi bod eithriadau yn bosibl mewn lleoliadau y bernir eu bod yn briodol gan awdurdodau lleol.

4) Yn nodi pwysigrwydd cefnogaeth gymunedol i unrhyw newidiadau i'r terfyn cyflymder er mwyn sicrhau y gellir lleddfu pryderon gwirioneddol ac yn nodi ymhellach y gellir nodi rhagor o eithriadau ar ôl cyflwyno terfynau newydd.

5) Yn galw ar Lywodraeth Cymru i barhau i adolygu effaith y terfynau newydd, grymuso awdurdodau lleol i wneud unrhyw eithriadau pellach a darparu cyllid digonol i awdurdodau lleol i hwyluso cyflwyno terfynau newydd.

Amendment 1—Heledd Fychan

Delete all and replace with:

1) Notes The Restricted Roads (20 mph Speed Limit) (Wales) Order 2022.

2) Notes that lowering speed limits where people and vehicles interact the most can save lives.

3) Notes that exemptions are possible in locations deemed appropriate by local authorities.

4) Notes the importance of community support to any speed limit changes to ensure genuine concerns can be alleviated and further notes that more exemptions may be identified following the introduction of new limits.

5) Calls on the Welsh Government to continuously review the impact of new limits, empower local authorities to make any further exemptions and provide local authorities with adequate funding to facilitate the introduction of new limits.

Cynigiwyd gwelliant 1.

Amendment 1 moved.

Diolch, Dirprwy Lywydd. I think we could all do with slowing down. I fear all nuance has been lost in this debate. I think that's a cause for real shame. I move the Plaid Cymru amendment.

Air pollution kills. That's a point that has been made by Members of all parties at various points when calling for a clean air Bill. There does seem to be a dissonance between what we've heard on those many occasions and the un-nuanced and, I fear, deliberately provocative points that are being made not only this evening, but in recent days and weeks. There are problems with how the new 20 mph limits are being rolled out. I agree with that. There are many people in Wales who are angry, yet more who don't understand the reasons for introducing those limits. Our amendment calls for continuous reviews of the implementation of the policy and to empower local authorities to be able to make further exemptions. I hope very much that it passes. But lowering speed limits in those areas where vehicles and people interact the most saves lives, not just through reducing emissions, but also because fewer people will be killed by cars. Lowering speed limits near high streets results in more people feeling able to walk or cycle to shops. And lowering those limits near where people live reduces noise, pollution, stress and depression.

The motion that the Tories have put forward to throw the proverbial baby out with the bath water ignores those nuances, those vital nuances, the things that make life worth living, the things that actually keep us alive. But we do need to look at the implementation of the policy with some urgency. I wouldn't dispute that. In areas where there's been no public consultation or not enough, this is always going to be more important, and being truthful with the public is important. This is not a blanket ban. There are exemptions to the 20 mph changes, arguably not enough. I think communities should be supported in seeking further changes where these limits don't seem right. We'll all know of examples in our communities where that's the case. There's perhaps not been enough communication between councils and Government on the roll-out of the policy—perhaps that could be strengthened—and we really would welcome seeing this policy's implementation being reviewed to ensure the public is engaging with it. Again, I very much hope our amendment will be supported.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n credu y gallai pob un ohonom wneud ag arafu. Rwy’n ofni bod unrhyw gynildeb wedi’i golli yn y ddadl hon. Rwy'n credu bod hynny'n drueni mawr. Rwy'n cynnig gwelliant Plaid Cymru.

Mae llygredd aer yn lladd. Dyna bwynt a wnaed gan Aelodau o bob plaid ar wahanol adegau wrth alw am Fil aer glân. Ymddengys bod anghysondeb rhwng yr hyn rydym wedi'i glywed ar yr achlysuron hynny a'r pwyntiau anghynnil, a bwriadol bryfoclyd, rwy'n ofni, sy'n cael eu gwneud nid yn unig heno, ond dros y dyddiau a'r wythnosau diwethaf. Mae yna broblemau gyda'r ffordd y mae'r terfynau 20 mya newydd yn cael eu cyflwyno. Rwy'n cytuno â hynny. Mae llawer o bobl yng Nghymru yn ddig, a mwy o bobl nad ydynt yn deall y rhesymau dros gyflwyno'r terfynau hynny. Mae ein gwelliant yn galw am adolygiadau parhaus o weithrediad y polisi a grymuso awdurdodau lleol i allu gwneud eithriadau pellach. Rwy’n mawr obeithio y bydd yn cael ei dderbyn. Ond mae gostwng terfynau cyflymder yn yr ardaloedd lle mae cerbydau a phobl yn rhyngweithio fwyaf yn achub bywydau, nid yn unig drwy leihau allyriadau, ond hefyd am y bydd llai o bobl yn cael eu lladd gan geir. Mae gostwng terfynau cyflymder ger y stryd fawr yn golygu bod mwy o bobl yn teimlo y gallant gerdded neu feicio i siopau. Ac mae gostwng y terfynau hynny yn agos i ble mae pobl yn byw yn lleihau sŵn, llygredd, straen ac iselder.

Mae’r cynnig y mae’r Torïaid wedi’i gyflwyno i daflu'r llo a chadw'r brych, fel y dywed y ddihareb, yn anwybyddu’r manylion hynny, y manylion hanfodol hynny, y pethau sy’n gwneud bywyd yn werth ei fyw, y pethau sy'n ein cadw’n fyw. Ond mae angen inni edrych ar weithrediad y polisi ar fyrder. Ni fuaswn yn anghytuno â hynny. Mewn meysydd lle na chafwyd unrhyw ymgynghori cyhoeddus, neu ddim digon, mae hyn bob amser yn mynd i fod yn bwysicach, ac mae bod yn onest gyda'r cyhoedd yn bwysig. Nid gwaharddiad cyffredinol mo hwn. Mae eithriadau i'r newidiadau 20 mya, a gellir dadlau nad oes digon ohonynt. Credaf y dylid cefnogi cymunedau i geisio newidiadau pellach lle nad yw'r terfynau hyn i'w gweld yn briodol. Bydd pob un ohonom yn gwybod am enghreifftiau yn ein cymunedau lle mae hynny'n wir. Efallai na fu digon o gyfathrebu rhwng cynghorau a'r Llywodraeth ynghylch cyflwyno'r polisi—efallai y gellid cryfhau hynny—a byddem yn croesawu gweld gweithrediad y polisi'n cael ei adolygu i sicrhau ymgysylltiad y cyhoedd. Unwaith eto, rwy’n mawr obeithio y caiff ein gwelliant ei gefnogi.

Ond rwy'n ffyddiog y byddai nifer helaeth o bobl o blaid y syniad o wneud ein ffyrdd yn fwy saff. Bydd pobl o blaid achub bywydau, nid yn unig trwy leihau damweiniau, ond hefyd, fel dwi wedi'i ddweud, trwy wella ansawdd yr aer rŷm ni'n ei anadlu. Gwrando ar bryderon pobl sy'n bwysig. Mae pryderon dilys, dealladwy am stâd trafnidiaeth gyhoeddus a fydd yn gwneud pethau yn anodd i bobl sy'n cymudo, a fydd efallai yn cael eu heffeithio fwyaf gan y newidiadau. Rwy'n deall y pryderon hynny. Mae angen gwrando a gwella'r sefyllfa. A dydy hi ddim yn rhy hwyr i newid rhai pethau, i addasu. Cefnogwyd y polisi hwn gan y blaid ar y dealltwriaeth na fyddai'r ffyrdd rheini a ddylai fod yn 30 mya yn newid i 20 mya, ond beth rŷm ni'n ei weld yn anffodus yw nifer o gynghorau lleol yn cyflwyno'r terfynau newydd hyn mewn llefydd anaddas. Mae'n rhaid cael y nuance yma sy'n ateb amgylchiadau lleol, a nuance sy'n caniatáu i awdurdodau lleol wrando ar bryderon lleol ac ymateb.

Fel roeddwn i'n dweud, rwy'n 'difaru i glywed tôn y ddadl—dwi ddim yn golygu dim ond y ddadl heno, ond fel mae'r ddadl yma yn mynd yn gyhoeddus—ond mae cyfle wrth law i'r Llywodraeth ddangos eu bod nhw yn clywed, eu bod nhw'n deall pryderon pobl, eu bod nhw eisiau cymryd pobl ar y ffordd, fel byddem ni'n ddweud yn Saesneg. Rhaid gwneud yn siŵr fod awdurdodau lleol ddim jest yn penderfynu gwneud y dewis hawdd, cyflym, amhoblogaidd efallai, anaddas o wneud cymaint o lefydd yn 20 mya, dim ots am amgylchiadau lleol. Mi fuaswn i'n hoffi clywed mwy am beth mae'r Llywodraeth yn ei wneud i'r perwyl hwn. 

Cyfaddawd sydd wrth wraidd cymaint o lwyddiannau gwleidyddol—gwrando a chlywed ac addasu. Mae cyfle i wneud yn siŵr fod pobl yn cael eu clywed, ond nid trwy floeddio na soundbites mae gwneud hynny, nid trwy ymgyrchu sinigaidd, ond weithiau trwy fod yn dawel a gwrando a gweithredu.

But I’m confident that the majority of people would be in favour of making our roads safer. People will be in favour of saving lives, not only by reducing accidents, but also, as I’ve said, by improving the quality of the air that we breathe. We need to listen to people’s concerns. That’s what’s important. There are valid and understandable concerns about the quality of public transport, which will make things difficult for people who commute and will be affected most by these changes. I understand those concerns. We need to listen and to improve the situation. And it’s not too late to change certain things. This party supported the policy on the understanding that those roads that should remain at 30 mph would not change to 20 mph, but what we’re seeing, unfortunately, is many local councils introducing these new speed limits in inappropriate places. We have to have this nuance that responds to local need, and a nuance that allows local authorities to listen to the concerns of local people and to respond to them.

As I said, I regret the tone of the debate—and I don’t mean just this evening’s debate, but the way this public debate has been conducted—but there is an opportunity here for the Government to show that they are hearing people’s concerns, that they understand them, that they want to take people along with them. We must ensure that local authorities don’t just decide to take the easy, quick, possibly unpopular and inappropriate option in making everywhere 20 mph, never mind local circumstances. So, I’d like to hear more about what the Government is doing to that end.

It's compromise that’s at the heart of so many political successes. It’s listening, hearing and changing. There is an opportunity to ensure that people are heard, but it's not by shouting or through soundbites, and not through cynical campaigning that we achieve that, but sometimes by being quiet and listening and acting.

17:40

I very much welcome the imminent introduction of the default 20 mph speed limit in Wales, where the interaction of vehicles and people require it, and the ability of local authorities to keep some 30 mph roads at that limit, where local circumstances support that. My constituency of Newport East has one of the pilot schemes, and Monmouthshire County Council showed that experience of implementation and community feedback can be acted on. So, in accordance with that experience during the pilot scheme, where there was a lot of opposition to a particular stretch of road being included in Caldicot, Monmouthshire County Council removed that section of road and it was returned to 30 mph, showing how the scheme can operate.

Dirprwy Lywydd, in my experience, people readily understand that a car hitting a child or an elderly person, or a person of any age, at 30 mph is much more likely to cause death or serious injury than a car doing 20 mph. And people readily understand that it takes longer to stop at 30 mph. Indeed, at the distance a car travelling at 20 mph can stop, a car doing 30 mph would still be travelling at 24 mph, and I think that's a clear illustration of the differing impacts of speed on people, and, indeed, other vehicles. 

People actually want 20 mph, but, of course, they want it on appropriate roads, and that is what Welsh Government guidance and local authorities have to ensure. I described the way that that pilot scheme in the Monmouthshire County Council area in my constituency operated, Dirprwy Lywydd, and I'm sure that the implementation of the full scheme across Wales will be monitored and will be flexible enough so that adjustments can be made in the light of experience.

But I must say, Dirprwy Lywydd, that sadly, in recent times particularly, this debate has been characterised by an awful distortion and a great deal of misleading by the Welsh Conservatives. I regret that very much, because this is a policy that will save life and limb. It’s about road safety. Also, of course, there are environmental and general quality-of-life benefits, and it will make our communities safer and better places to live, walk and cycle. We know it’s not a blanket scheme, and the Conservatives can say it is as many times as they like, but that will not make it true. It is a default scheme, and there will be exceptions where roads currently 30 mph remain at 30 mph. Nor has it been sprung on people, as the Welsh Tories, or at least some of them, are suggesting.

I must say, Dirprwy Lywydd, that I very much regret the Tory attempts to personalise this debate, seeming to try and portray the policy as the individual initiative of the Minister for transport. I mean, it’s just complete nonsense, isn’t it? A default 20 mph policy has been worked up over a number of years, and of course already introduced in other countries and local authorities, and being worked up by many more. It was, of course, in the Welsh Labour manifesto for the last Senedd election, and we are keeping our promise to the people. It is in the programme for government and, Dirprwy Lywydd, it will help make Wales a safer, greener and better place.

Rwy'n croesawu’r ffaith bod y terfyn cyflymder 20 mya diofyn yng Nghymru ar fin cael ei gyflwyno, lle mae’r rhyngweithio rhwng cerbydau a phobl yn gwneud hynny'n ofynnol, a gallu awdurdodau lleol i gadw rhai ffyrdd 30 mya ar y terfyn hwnnw, lle mae'r amgylchiadau lleol yn cefnogi hynny. Roedd un o'r cynlluniau peilot yn fy etholaeth yn Nwyrain Casnewydd, a dangosodd Cyngor Sir Fynwy y gellir gweithredu ar y profiad o'i weithredu ac adborth y gymuned. Felly, yn unol â’r profiad yn ystod y cynllun peilot, lle cafwyd llawer o wrthwynebiad i gynnwys darn penodol o ffordd yng Nghil-y-coed, cafodd Cyngor Sir Fynwy wared ar y rhan honno o’r ffordd o'r cynllun peilot, a dychwelodd i fod yn 30 mya, gan ddangos sut y gall y cynllun weithredu.

Ddirprwy Lywydd, o'm profiad i, mae pobl yn deall yn iawn fod car sy'n taro plentyn neu unigolyn oedrannus, neu unigolyn o unrhyw oedran, ar 30 mya yn llawer mwy tebygol o achosi marwolaeth neu anaf difrifol na char sy'n teithio ar 20 mya. Ac mae pobl yn deall yn iawn ei bod yn cymryd mwy o amser i stopio ar 30 mya. Yn wir, yn y pellter y byddai'n cymryd i gar sy'n teithio ar 20 mya ddod i stop, byddai car sy'n teithio ar 30 mya yn dal i deithio ar 24 mya, a chredaf fod hynny'n enghraifft glir o effeithiau gwahanol gyflymderau ar bobl, ac yn wir, ar gerbydau eraill.

Mae pobl yn awyddus i gael terfynau 20 mya mewn gwirionedd, ond wrth gwrs, maent am eu cael ar ffyrdd priodol, a dyna sy'n rhaid i ganllawiau Llywodraeth Cymru ac awdurdodau lleol ei sicrhau. Disgrifiais y ffordd y gweithredai'r cynllun peilot yn ardal Cyngor Sir Fynwy yn fy etholaeth, Ddirprwy Lywydd, ac rwy’n siŵr y bydd gweithrediad y cynllun llawn ledled Cymru yn cael ei fonitro ac y bydd yn ddigon hyblyg i allu gwneud addasiadau yng ngoleuni profiad.

Ond mae'n rhaid imi ddweud, Ddirprwy Lywydd, yn anffodus, yn enwedig yn ddiweddar, cafodd y ddadl ei hystumio'n ofnadwy a gwelwyd llawer iawn o gamarwain gan y Ceidwadwyr Cymreig. Rwy'n gresynu'n fawr at hynny, gan fod hwn yn bolisi a fydd yn achub bywydau ac yn atal anafiadau. Mae'n ymwneud â diogelwch ar y ffyrdd. Hefyd, wrth gwrs, mae iddo fanteision o ran yr amgylchedd ac ansawdd bywyd yn gyffredinol, a bydd yn gwneud ein cymunedau’n fwy diogel ac yn lleoedd gwell i fyw, cerdded a beicio ynddynt. Gwyddom nad yw’n gynllun cyffredinol, a gall y Ceidwadwyr ddweud hynny gymaint o weithiau ag y dymunant, ond ni fydd hynny’n ei wneud yn wir. Mae’n gynllun diofyn, a bydd eithriadau lle mae ffyrdd sy'n 30 mya ar hyn o bryd yn parhau i fod yn ffyrdd 30 mya. Nid yw ychwaith wedi cael ei orfodi ar bobl yn annisgwyl, fel y mae’r Torïaid Cymreig, neu o leiaf rai ohonynt, yn ei awgrymu.

Mae'n rhaid imi ddweud, Ddirprwy Lywydd, fy mod yn gresynu'n fawr at ymdrechion y Torïaid i wneud y ddadl hon yn bersonol, ac i geisio portreadu'r polisi, yn ôl pob golwg, fel menter unigol gan y Gweinidog trafnidiaeth. Hynny yw, mae hynny'n nonsens llwyr, onid yw? Mae polisi 20 mya diofyn wedi’i lunio dros nifer o flynyddoedd, ac wrth gwrs, mae wedi’i gyflwyno eisoes mewn gwledydd ac awdurdodau lleol eraill, ac yn y broses o gael ei lunio gan lawer mwy. Roedd yn rhan o faniffesto Llafur Cymru ar gyfer etholiadau diwethaf y Senedd, ac rydym yn cadw ein haddewid i’r bobl. Mae yn y rhaglen lywodraethu, a Ddirprwy Lywydd, fe fydd yn helpu i wneud Cymru yn lle mwy diogel, mwy gwyrdd a gwell.

17:45

This week we saw an ITV Wales poll that showed that 66 per cent of people in Wales—two thirds—opposed Labour’s barmy blanket 20 mph scheme. But with his usual flippant attitude, the Deputy Minister dismissed the poll as an outlier, just as he always does. He dismisses those that don’t agree with him. But I think deep down even he knows that the Welsh Labour Government have lost the battle of public opinion on this issue. And you can see it in the sheer panic of the comms strategy. When the Deputy Minister mentioned the launch of the scheme there was little mention about the mailout for every home in Wales, using taxpayers’ money to explain the changes. He didn’t mention that every time you’d log in to social media you’d be met with a Welsh Government paid-for advert promoting the scheme. And he didn’t mention the £800,000 earmarked to explain the changes, either. Because they’re all the product of a mad panic, knowing how unpopular this change is without being brave enough to admit that they’ve got it wrong.

We all heard Ken Skates this week saying that there hasn’t been enough citizen involvement in the change. I commend Ken for saying that, and he’s right. Because it’s the product of a Government and a Deputy Minister that only seems to want to listen to people that agree with him. That’s how we ended up here today: an extreme policy from a Minister that only wants to listen to the extreme views of those that agree with him. And speaking of people who like to agree with the Labour Party, what have Plaid Cymru got to say on this issue? Well, as usual, not an awful lot. Plaid’s new political direction is clear: they haven’t yet found a fence that they don’t want to sit on. Taking a leaf out of the Lib Dems’ book, they’re keeping their heads down hoping no-one will ask them about it. They’re fully aware of how unpopular this issue has become, but as usual, Labour’s reliable little shadows will line up alongside them today to support a policy the people of Wales overwhelmingly oppose. The so-called Party of Wales value their one foot under the big boys' table of government over standing up for the people of Wales.

We on these benches can be proud that it was a UK Conservative Government that revolutionised the Welsh economy and our personal freedoms by scrapping the Severn bridge tolls. Meanwhile we have a Welsh Labour Government considering in the future charging people to use roads altogether. In fact, whether it’s cancelling the M4 relief road project, a ban on new roads being built, charges to use existing roads, extensions to the restrictions in speed, as we heard from Natasha, or today’s blanket 20 mph scheme, there’s no doubt that the Welsh Labour Government is waging war on motorists. And people experiencing Labour’s war on motorists—[Interruption.] Dim diolch.

Yr wythnos hon, gwelsom arolwg barn gan ITV Wales a ddangosodd fod 66 y cant o bobl Cymru—dwy ran o dair—yn gwrthwynebu cynllun 20 mya cyffredinol gwirion Llafur. Ond gyda'i agwedd ddi-hid arferol, wfftiodd y Dirprwy Weinidog yr arolwg fel eithriad, yn union fel y mae bob amser yn ei wneud. Mae'n anwybyddu'r rhai nad ydynt yn cytuno ag ef. Ond credaf ei fod ef hyd yn oed yn gwybod mewn gwirionedd fod Llywodraeth Lafur Cymru wedi colli brwydr barn y cyhoedd ar y mater hwn. A gallwch weld hynny ym mhanig llwyr y strategaeth gyfathrebu. Pan soniodd y Dirprwy Weinidog am lansiad y cynllun, nid oedd fawr o sôn am bostio unrhyw beth i bob cartref yng Nghymru, gan ddefnyddio arian trethdalwyr i egluro’r newidiadau. Ni ddywedodd y byddech chi, bob tro y byddech yn mewngofnodi ar y cyfryngau cymdeithasol, yn gweld hysbyseb y talwyd amdani gan Lywodraeth Cymru yn hyrwyddo'r cynllun. Ac ni soniodd am yr £800,000 a glustnodwyd i egluro'r newidiadau ychwaith. Oherwydd mae pob un o'r camau hynny'n deillio o banig gwallgof, gan wybod pa mor amhoblogaidd yw'r newid hwn, ond heb fod yn ddigon dewr i gyfaddef eu bod wedi gwneud camgymeriad.

Clywodd pob un ohonom Ken Skates yn dweud yr wythnos hon na fu digon o ran gan ddinasyddion yn y newid. Rwy'n canmol Ken am ddweud hynny, ac mae’n llygad ei le. Oherwydd mae'n gynnyrch Llywodraeth a Dirprwy Weinidog sydd ond am wrando ar bobl sy'n cytuno ag ef, yn ôl pob golwg. Dyna sut rydym wedi cyrraedd y sefyllfa hon heddiw: polisi eithafol gan Weinidog sydd ond am wrando ar farn eithafol y rheini sy’n cytuno ag ef. A chan ein bod yn sôn am bobl sy'n hoffi cytuno â'r Blaid Lafur, beth sydd gan Blaid Cymru i'w ddweud ar y mater hwn? Wel, dim llawer, fel arfer. Mae cyfeiriad gwleidyddol newydd Plaid Cymru yn glir: nid ydynt wedi dod o hyd i ffens nad ydynt am eistedd arni eto. Gan gymryd dalen o lyfr y Democratiaid Rhyddfrydol, maent yn gostwng eu pennau, gan obeithio na fydd unrhyw un yn eu holi am y peth. Maent yn gwbl ymwybodol o ba mor amhoblogaidd yw'r mater, ond fel arfer, bydd cysgodion bach dibynadwy Llafur yn ymuno â nhw heddiw i gefnogi polisi y mae pobl Cymru yn ei wrthwynebu'n llwyr. Mae Plaid Cymru yn ystyried bod cael un droed o dan fwrdd bechgyn mawr y llywodraeth yn bwysicach na sefyll dros bobl Cymru.

Gallwn ni ar y meinciau hyn fod yn falch mai Llywodraeth Geidwadol y DU a drawsnewidiodd economi Cymru a’n rhyddid personol drwy gael gwared ar dollau pont Hafren. Yn y cyfamser, mae gennym Lywodraeth Lafur Cymru sy'n ystyried codi tâl ar bobl i ddefnyddio ffyrdd yn y dyfodol. Mewn gwirionedd, boed yn gael gwared ar brosiect ffordd liniaru’r M4, gwaharddiad ar adeiladu ffyrdd newydd, taliadau i ddefnyddio ffyrdd presennol, estyniadau i’r cyfyngiadau ar gyflymder, fel y clywsom gan Natasha, neu'r cynllun 20 mya cyffredinol heddiw, nid oes amheuaeth fod Llywodraeth Lafur Cymru yn mynd i ryfel yn erbyn modurwyr. A bydd y bobl sy'n dioddef yn sgil rhyfel Llafur yn erbyn modurwyr—[Torri ar draws.] Dim diolch.

17:50

Can we have Members seated and no cross-Chamber conversations happening, please? It has happened more than once already this afternoon.

A wnaiff yr Aelodau eistedd, a dim sgyrsiau traws-Siambr, os gwelwch yn dda? Mae wedi digwydd fwy nag unwaith yn barod y prynhawn yma.

People experiencing Labour's war on motorists every day will be wondering exactly what Labour's problem with drivers is. Well, the problem is clear: it's socialism. It's because socialism just doesn't get the feeling of personal freedom you get from owning your own car. Socialism doesn't understand the personal sense of achievement you get after working hard for months and months to pass your test and get those keys in your hand for the first time. Socialism doesn't have a place for those who want to work hard, get on in life—

Bydd y bobl sy'n dioddef yn sgil rhyfel Llafur yn erbyn modurwyr yn pendroni bob dydd beth yn union yw problem Llafur gyda gyrwyr. Wel, mae'r broblem yn glir: sosialaeth. Oherwydd nid yw sosialaeth yn deall y teimlad o ryddid personol a gewch o fod yn berchen ar eich car eich hun. Nid yw sosialaeth yn deall yr ymdeimlad personol o gyflawniad a gewch ar ôl gweithio'n galed am fisoedd a misoedd i basio'ch prawf gyrru a chael yr allweddi yn eich llaw am y tro cyntaf. Nid oes gan sosialaeth le i'r rheini sydd am weithio'n galed, camu ymlaen mewn bywyd—

Would the Member take an intervention?

A wnaiff yr Aelod dderbyn ymyriad?

The policy you're decrying as socialist is a policy being taken forward by Conservative-run Cornwall Council. You're talking nonsense. 

Mae'r polisi rydych yn ei ddirmygu fel un sosialaidd yn bolisi sy'n cael ei ddatblygu gan Gyngor Cernyw dan arweiniad y Ceidwadwyr. Rydych chi'n siarad dwli.

Well, I look forward to the Deputy Minister's response, if he thinks I'm talking nonsense. Socialism doesn't have a place for those who want to work hard and get on in life, spending what little money they have to buy a new car to reward themselves for all their hard work. And socialism just doesn't compute with the idea of the so-called white van man, who works for years to learn a trade, starts their own business to put food on the table for their family or earn a bit more in the good times to see them through the bad times. 

Because these aren't experiences for everyone, they end up wanting them to be experiences for no-one. They'd rather we all use public transport, which is shoddy in Wales under this Government, and this 20 mph scheme is only set to cut back further. But, they're incredibly relaxed about that, because they'd rather have a shoddy experience for everyone because that's what socialism is, or perhaps they'd rather we didn't travel at all, because at least that's the same for everyone.

That's what's wrong with today's scheme and that's what's wrong with socialism: it kills off aspiration—the very idea that you can work hard to make a better life for you and your family. It tells you that you're greedy for wanting to put food on the table or petrol in your car. Socialism puts up barriers for you to want to get on in life. That's why I'm opposing Labour's war on motorists, because it's about something far more profound. It's in opposition to the idea that the Government always knows best and that people just can't be trusted to get on with their lives—the idea of aspiration. It's a war on those who work hard every day to provide for themselves, their families and communities, and that's why I'm backing this motion today, and if you feel the same way, I hope you do as well.

Wel, edrychaf ymlaen at ymateb y Dirprwy Weinidog, os yw’n credu fy mod yn siarad dwli. Nid oes gan sosialaeth le i'r rheini sydd am weithio'n galed a chamu ymlaen mewn bywyd, a gwario'r ychydig arian sydd ganddynt i brynu car newydd i wobrwyo'u hunain am eu holl waith caled. Ac nid yw sosialaeth yn deall y syniad o'r dyn yn y fan wen, sy'n gweithio am flynyddoedd i ddysgu crefft, yn cychwyn ei fusnes ei hun i roi bwyd ar y bwrdd i'w deulu neu i ennill ychydig mwy yn y cyfnodau da i'w cynnal drwy'r cyfnodau gwael.

Gan nad yw'r rhain yn brofiadau i bawb, maent am iddynt fod yn brofiadau i neb. Byddai'n well ganddynt pe bai pob un ohonom yn defnyddio trafnidiaeth gyhoeddus, sy'n druenus yng Nghymru o dan y Llywodraeth hon, ac mae'r cynllun 20 mya hwn ar fin torri'n ôl ymhellach. Ond nid ydynt yn hidio am hynny, gan y byddai'n well ganddynt gael profiad gwael i bawb, gan mai dyna yw sosialaeth, neu efallai y byddai'n well ganddynt inni beidio â theithio o gwbl, gan fod hynny o leiaf yr un peth i bawb.

Dyna sydd o'i le ar y cynllun hwn heddiw, a dyna sydd o'i le ar sosialaeth: mae'n lladd dyhead—y syniad y gallwch weithio'n galed i wneud bywyd gwell i chi a'ch teulu. Mae'n dweud wrthych eich bod yn farus am fod eisiau rhoi bwyd ar y bwrdd neu betrol yn eich car. Mae sosialaeth yn gosod rhwystrau i chi rhag camu ymlaen mewn bywyd. Dyna pam fy mod yn gwrthwynebu rhyfel Llafur ar fodurwyr, am ei fod yn ymwneud â rhywbeth llawer mwy dwys. Rwy'n gwrthwynebu'r syniad mai'r Llywodraeth sy'n gwybod orau bob amser ac na ellir ymddiried mewn pobl i fwrw ymlaen â'u bywydau—y syniad o ddyhead. Rhyfel yw hon ar y rheini sy'n gweithio'n galed bob dydd i ddarparu ar gyfer eu hunain, eu teuluoedd a'u cymunedau, a dyna pam fy mod yn cefnogi'r cynnig hwn heddiw, ac os ydych chi'n teimlo'r un fath, rwy'n gobeithio y byddwch chithau'n gwneud hynny hefyd.

Rwyf innau'n eiddgar iawn i gyfrannu at y drafodaeth yma. Fel man cychwyn, mi wnaf i ddweud fy mod i'n gredwr mawr mewn pragmatiaeth. Rydw i'n gredwr mawr mewn trio gwneud yr hyn sydd yn iawn, ond i drio gwneud hynny mewn ffordd sydd yn ymarferol ac sydd yn rhesymol. Mae anaeddfedrwydd y Ceidwadwyr wrth ymwneud â'r ddadl yma yn rhyfeddol—ddim yn fy synnu i, ond yn rhyfeddol. Wrth gwrs, bod yn gwbl afresymol y mae'r Ceidwadwyr wedi dewis ei wneud. Nid oes ganddyn nhw ddim amcan ond chwarae gwleidyddiaeth efo hyn.

Fel fi, mae nifer o'u Haelodau nhw yma yn y Senedd wedi lleisio cefnogaeth i ostwng cyflymder. Rydyn ni'n gwybod am y llun o arweinydd y Blaid Geidwadol yn cefnogi ymgyrch 20's Plenty for Us achos ei fod yn meddwl bod hynny'n siwtio ar y pryd; roedd yn falch iawn o gael tynnu'r llun hwnnw. Rŵan, galw am ddileu'r newid yma yn llwyr y mae o, oherwydd ei fod o wedi penderfynu bod hynny yn siwtio gwleidyddiaeth heddiw, er ei fod yn gwybod bod Llywodraeth Cymru ddim am ddileu'r newid yma. Llawer mwy o effeithiol, siawns—

I'm very eager to contribute to this debate. As a starting point, I will say that I am a strong believer in pragmatism. I am a strong believer in trying to do what's right, but to do that in a way that is practical and reasonable. The immaturity of the Conservatives in engaging in this debate is shocking—it doesn't surprise me, but it is shocking. Of course, the Conservatives have chosen to be entirely unreasonable. They have no objective but to play politics with this.

Like me, many of their Members here in the Senedd have voiced their support for reducing speed limits. We know of the picture of the leader of the Conservative Party supporting the 20's Plenty for Us campaign because he thought that that suited at that particular time; he was more than happy to see that photograph taken. Now they're calling for the scrapping of this change because he's decided that that is politically expedient today, although he knows that the Welsh Government won't scrap this change. It would be far more—

Would the Member take an intervention?

A wnaiff yr Aelod dderbyn ymyriad?

I understand that you have accused me of hypocrisy—forgive me for not having the translation system on.

Deallaf eich bod wedi fy nghyhuddo o ragrith—maddeuwch i mi am beidio â chael y system gyfieithu ymlaen.

I wouldn't have dared accuse you of hypocrisy, but if I look at the record, I think it stands for itself that there is hypocrisy there. There is nothing wrong with the position of standing up for your own communities that have been overdeveloped to say that 20 mph is plenty in those particular communities, as I fought for in 2018. But, to have the blanket ban in proposals being put on the table at the moment is not the situation that will take Wales forward and will not reduce casualties as the Government wishes, as my lead spokesperson on transport highlighted that the Spanish figures are identifying with. 

Ni fuaswn wedi meiddio eich cyhuddo chi o ragrith, ond os edrychaf ar y cofnod, credaf ei bod yn gwbl amlwg fod rhagrith yno. Nid oes unrhyw beth o'i le ar sefyll dros eich cymunedau eich hun sydd wedi'u gorddatblygu a dweud bod 20 mya yn ddigon yn y cymunedau penodol hynny, fel y bûm yn brwydro drosto yn 2018. Ond nid cael y gwaharddiad cyffredinol yn y cynigion sy'n cael eu cynnig ar hyn o bryd yw’r ateb a fydd yn symud Cymru yn ei blaen ac yn lleihau anafiadau fel y mae’r Llywodraeth yn dymuno, fel y nododd fy llefarydd arweiniol ar drafnidiaeth gyda'r ffigurau o Sbaen.

Thank you for the intervention—I was only too pleased to accept it. I will explain why I think there is a far more reasonable way forward. Your use again there of the term 'blanket'—it clearly isn't a blanket change—shows that you're coming at this from an ideological and politically motivated position. Surely, far more effective would be to support the position that we as a party take and have outlined in the amendment to the Conservative motion today. There are many genuine concerns, as Delyth Jewell said, not about the principle that lowering speeds in the right places can save life and limb—I think most people agree with that—but about the extent of the changes and whether, in all instances, the changes are being brought in in the right places—indeed, in reasonable places. The Conservatives' reference, time and time again, to the 'blanket' change to the 30 mph limit—that's the phrase they think has the most political impact: 'blanket this, blanket that'. It's like their 'small boats', isn't it, it's just repeat, repeat, ad nauseam. But this isn't a blanket—[Interruption.] Yes, absolutely, Gareth Davies.

Diolch am yr ymyriad—roeddwn ond yn rhy falch o'i dderbyn. Byddaf yn egluro pam y credaf fod ffordd lawer mwy rhesymol ymlaen. Mae eich defnydd yno eto o'r term 'cyffredinol'—mae'n amlwg nad yw'n newid cyffredinol—yn dangos bod eich ymagwedd at hyn yn seiliedig ar safbwynt ideolegol a gwleidyddol. Byddai'n llawer mwy effeithiol i chi gefnogi ein safbwynt ni fel plaid ac a amlinellwyd yn y gwelliant i gynnig y Ceidwadwyr heddiw. Mae llawer o bryderon gwirioneddol, fel y dywedodd Delyth Jewell, nid ynghylch yr egwyddor y gall gostwng cyflymderau yn y mannau cywir achub bywydau ac atal anafiadau—credaf fod y rhan fwyaf o bobl yn cytuno â hynny—ond ynghylch graddau'r newidiadau, ac a yw'r newidiadau'n cael eu cyflwyno yn y mannau cywir ym mhob achos—yn wir, mewn mannau rhesymol. Mae cyfeiriad y Ceidwadwyr, dro ar ôl tro, at y newid 'cyffredinol' i'r terfyn 30 mya—dyna'r ymadrodd y credant ei fod yn cael yr effaith wleidyddol fwyaf: 'cyffredinol hyn a'r llall'. Mae fel eu 'cychod bach', onid yw, dim ond ailadrodd, ailadrodd, ad nauseam. Ond nid gwaharddiad cyffredinol mo hwn—[Torri ar draws.] Ie, yn sicr, Gareth Davies.

17:55

Just on the 'blanket' aspect that you're mentioning, would you accept that that would be the case in certain areas, in certain local authorities? For example, in the Vale of Clwyd, the list of exemptions is woeful, because the local councils have to seek Welsh Government approval in order to expand that list of exemptions. So, in some cases, yes, it is a blanket change.

O ran yr agwedd 'gyffredinol' rydych yn sôn amdani, a fyddech yn derbyn mai dyna fyddai'r sefyllfa mewn rhai ardaloedd, mewn rhai awdurdodau lleol? Er enghraifft, yn Nyffryn Clwyd, mae’r rhestr o eithriadau'n druenus o fach, gan fod yn rhaid i’r cynghorau lleol ofyn am gymeradwyaeth Llywodraeth Cymru er mwyn ehangu’r rhestr honno o eithriadau. Felly, mewn rhai achosion, ydy, mae'n newid cyffredinol.

I assume from that that you will be supporting our amendment that calls for supporting communities to seek further exemptions. I'll look forward to that and I'm grateful to you for expressing that support. 

The law makes it very, very clear that there can be exemptions where the lower limit is deemed to be unreasonable. It's in the application of that, as Delyth Jewell said, that I think the problems arise. I've been driving in France recently, in towns and cities there, and the limit is actually lower than 20 mph, I think it's 18.5 mph or 30 kph. The difference is that that is in more limited and more targeted areas. It's clear to me that the process of identifying exemptions has identified fewer exemptions than I had expected, but more importantly than that, fewer than most reasonable people perhaps would have expected the length and breadth of Wales. And that's why our amendment calls for communities and local authorities to be supported and empowered to seek further exemptions if that's what they feel is necessary after practical experience.

I'll be clear: just as in my experience in France proved, I have no doubt that, in urban areas, in village centres and all those places where there's most interaction between motorised vehicles, pedestrians, children and active travel cyclists, et cetera—towns and city centres, village centres, residential streets—lowering the limit is the right thing to do, but we need to win support for that and it has to be Government's duty to understand and reflect on people's concerns about the appropriateness of 20 mph in places where there are fewer people, fewer houses—village edges, link roads and so on.

Rwy'n cymryd o hynny y byddwch yn cefnogi ein gwelliant sy’n galw am gefnogi cymunedau i geisio rhagor o eithriadau. Edrychaf ymlaen at hynny ac rwy’n ddiolchgar i chi am fynegi’r gefnogaeth honno.

Mae'r gyfraith yn ei gwneud yn glir iawn y gall fod eithriadau lle bernir bod y terfyn is yn afresymol. Credaf mai wrth roi hynny ar waith, fel y dywedodd Delyth Jewell, y bydd y problemau'n codi. Bûm yn gyrru yn Ffrainc yn ddiweddar, mewn trefi a dinasoedd yno, ac mae'r terfyn mewn gwirionedd yn is nag 20 mya, credaf ei fod yn 18.5 mya, neu 30 cya. Y gwahaniaeth yw bod hynny mewn ardaloedd mwy cyfyngedig ac wedi'u targedu. Mae'n amlwg i mi fod y broses o nodi eithriadau wedi nodi llai o eithriadau nag y byddwn i wedi'i ddisgwyl, ond yn bwysicach na hynny, yn llai efallai nag y byddai'r rhan fwyaf o bobl resymol wedi'i ddisgwyl ledled Cymru. A dyna pam fod ein gwelliant yn galw ar i gymunedau ac awdurdodau lleol gael eu cefnogi a'u grymuso i geisio eithriadau pellach os mai dyna maent yn ei deimlo sy'n angenrheidiol ar ôl profiad ymarferol.

Fe fyddaf yn glir: yn union fel y gwelais o'm profiad yn Ffrainc, nid oes gennyf amheuaeth, mewn ardaloedd trefol, yng nghanol pentrefi a’r holl fannau lle mae’r rhyngweithio mwyaf rhwng cerbydau modur, cerddwyr, plant a beicwyr teithio llesol, ac ati—canol trefi a dinasoedd, canol pentrefi, strydoedd preswyl—mai lleihau'r terfyn yw’r peth iawn i’w wneud, ond mae angen inni ennyn cefnogaeth i hynny, ac mae’n ddyletswydd ar y Llywodraeth i ddeall ac  ystyried pryderon pobl ynghylch priodoldeb 20 mya mewn mannau lle mae llai o bobl, llai o dai—ar ymylon pentrefi, ffyrdd cyswllt ac ati.

Dwi'n credu y byddai wedi bod yn well gwneud hyn mewn ffordd wahanol—creu ardaloedd 20 mya yn hytrach na newid 30 mya i 20 mya ac wedyn gwahodd exemptions. Ond nid dyna wnaeth y Llywodraeth Lafur benderfynu ei wneud, felly gadewch inni rŵan sicrhau bod proses yn digwydd i gyrraedd lle lle mae diogelwch wirioneddol yn cael ei osod fel blaenoriaeth, ond lle mae synnwyr cyffredin yn cael sylw priodol iawn hefyd.

I believe that it would have been better to do this differently—to create 20 mph zones rather than changing 30 mph to 20 mph and then inviting exemptions. But that is not what the Labour Government decided to do, so let us now ensure that there is a process in place so that we get to a place where safety truly is the priority and where common sense is given appropriate attention too.

I welcome this debate today. The public want us to discuss this. It cannot be overstated just how much concern that this—and I will use the word, I'm sorry—blanket 20 mph speed limit has created across Wales. This will escalate to new levels, believe me, next week, when people start to realise that this isn't just a bad dream.

People in Monmouthshire—and I live in Monmouthshire—have been living with this for a while, and compliance, I have to say, has been poor. I also want to stress that the impact that this policy is having on everyday life—and I'm living it—is far greater than the Government would have us believe. Yes, as John said, Monmouthshire County Council took a short stretch of about 1 km out and reverted it back to 30 mph, but it took months and months and it's costed—[Interruption.]

Rwy'n croesawu'r ddadl hon heddiw. Mae’r cyhoedd am inni drafod hyn. Ni ellir gorbwysleisio faint o bryder y mae'r terfyn cyflymder 20 mya—ac rwyf am ddefnyddio'r gair, mae'n ddrwg gennyf—cyffredinol hwn wedi'i greu ledled Cymru. Bydd hyn yn codi i lefelau newydd, credwch fi, yr wythnos nesaf, pan fydd pobl yn dechrau sylweddoli nad breuddwyd ddrwg yn unig oedd hyn.

Mae pobl yn sir Fynwy—ac rwy’n byw yn sir Fynwy—wedi bod yn byw gyda hyn ers tro, ac mae cydymffurfiaeth, mae'n rhaid imi ddweud, wedi bod yn wael. Rwyf hefyd am bwysleisio bod yr effaith y mae'r polisi hwn yn ei chael ar fywyd bob dydd—ac rwy'n ei fyw—yn llawer mwy nag y byddai'r Llywodraeth am i ni ei gredu. Do, fel y dywedodd John, cymerodd Cyngor Sir Fynwy ddarn byr o oddeutu 1 cilometr allan a’i newid yn ôl i 30 mya, ond cymerodd hynny fisoedd lawer, ac mae wedi costio—[Torri ar draws.]

Could I say, for the last time, hopefully, this afternoon, that Members have a right to speak and there should be no across-the-Chamber conversations going on whilst those Members are speaking? I'm sure that the leader of the opposition and the Deputy Minister want to respect that.

A gaf fi ddweud, am y tro olaf y prynhawn yma, gobeithio, fod gan yr Aelodau hawl i siarad ac na ddylem gael unrhyw sgyrsiau ar draws y Siambr tra bo'r Aelodau hynny'n siarad? Rwy’n siŵr fod arweinydd yr wrthblaid a’r Dirprwy Weinidog yn awyddus i barchu hynny.

18:00

Thank you. That section took months to take out, it cost thousands and thousands of pounds and caused a huge amount of issues. The reality is it will be the cost that will prohibit councils from pursuing any further changes that they would want to make to bring back sense into their communities. Minister, you'll argue that this has been worked on for years. Well, if so, clearly then, this policy was going to happen despite what the views of businesses and the majority of people in Wales were going to be. Once again, it seems that their views don't seem to mean anything. The Government knows best. Their 'you do what we say' attitude sums up the way the Labour Government treats the people it claims to represent.

This policy has not been thought out. It's unsophisticated and it's blunt. No-one disagrees with 20 mph around all of those obvious areas of high footfall, residential areas, shopping centres. But the truth is the Government hasn't really looked properly at all aspects of day-to-day life. Their own reports identify the fact that their proposals would have a negative impact on the Welsh economy to the tune of £4.5 billion, perhaps as much as £9 billion over coming years. What will this do to our already lagging economic competitiveness in Wales? I know of businesses already who are having to put more vehicles on the road to compensate. They're putting more drivers in, and the cost of this will ultimately fall to the consumer.

We don't believe the Government has assessed the impact on public transport well enough. As explained by Professor Stuart Cole, the go-to man for long-term Welsh Government transport policy issues, his Nation Cymru report looked at public transport in detail and showed the issues buses and bus operators will face. There is no doubt the public will face lengthened journeys to work, to school, to hospital appointments. It is clear that many people will be disadvantaged.

The effect on our emergency services hasn't really been assessed properly, or, if it has, where is the analysis? Not only that, but Welsh Government Ministers have admitted there are no plans to assess the wider impact the policy will have. Enforcement will be difficult and compliance will be poor. I have already seen it and lived it. Unfortunately, we will see increased danger as drivers get frustrated and risks are taken. Yes, councils can look for further exemptions, but we know they will have to lower almost every road to 20 mph first and then, eventually, once money is found and traffic—[Interruption.] Once money is found and traffic orders are consulted on, they could change some stretches back to 30 mph. This will take months, creating huge extra cost and confusion.

We know this is going to cost around £33 million or more to implement at a time when public services are stretched. Councils have been implementing 20 mph zones for years in those areas where we really need them. Why couldn't the Welsh Government just have worked closely with councils, encouraging them to introduce more 20 mph zones where it felt appropriate, give them some of that resource to help them to support that, but allow local government and local people to make local decisions? Labour's command-and-control attitude has to stop. Virtually every single constituent I have spoken to over recent months thinks this is a stupid policy. They want their tax to be spent on matters that are a priority to them, like providing quality local services or dealing with our desperately struggling Welsh NHS.

To conclude, Dirprwy Lywydd, this policy, one that is at its core a community issue, has been met with a top-down and dismissive approach that is incongruent with the geographical and demographic differences of Wales. I urge you, the Welsh Government, to reconsider this heavy-handed decision and to please start listening to the people of Wales.

Diolch. Cymerodd fisoedd i dynnu'r darn hwnnw o ffordd allan, fe gostiodd filoedd ar filoedd o bunnoedd ac fe achosodd lawer iawn o broblemau. Y gwir amdani yw y bydd y gost yn atal cynghorau rhag cyflawni unrhyw newidiadau pellach y byddent am eu gwneud i ddod â synnwyr cyffredin yn ôl i'w cymunedau. Weinidog, fe fyddwch yn dadlau bod gwaith wedi'i wneud ar hyn ers blynyddoedd. Wel, os felly, yn amlwg, roedd y polisi hwn yn mynd i ddigwydd beth bynnag fyddai barn busnesau a'r mwyafrif o bobl yng Nghymru. Unwaith eto, mae'n ymddangos nad yw eu barn yn golygu dim. Y Llywodraeth sy'n gwybod orau. Mae eu hagwedd 'gwnewch yr hyn rydym ni'n ei ddweud' yn crynhoi'r ffordd mae'r Llywodraeth Lafur yn trin y bobl y mae'n honni ei bod yn eu cynrychioli.

Nid yw'r polisi hwn wedi cael ei ystyried yn drwyadl. Mae'n ansoffistigedig ac mae'n swrth. Nid oes unrhyw un yn anghytuno ag 20 mya o amgylch yr holl fannau amlwg hynny lle ceir llawer o bobl, ardaloedd preswyl, canolfannau siopa. Ond y gwir amdani yw nad yw'r Llywodraeth wedi edrych yn iawn ar bob agwedd ar fywyd o ddydd i ddydd. Mae eu hadroddiadau eu hunain yn nodi y byddai eu cynigion yn cael effaith negyddol o hyd at £4.5 biliwn ar economi Cymru, a chymaint â £9 biliwn dros y blynyddoedd nesaf o bosibl. Beth fydd hyn yn ei wneud i'n cystadleurwydd economaidd sydd eisoes yn llusgo ar ei hôl hi yng Nghymru? Rwy'n gwybod am fusnesau sydd eisoes yn gorfod rhoi mwy o gerbydau ar y ffordd i wneud iawn am hyn. Maent yn rhoi mwy o yrwyr i mewn, a'r defnyddiwr fydd yn talu'r gost am hynny yn y pen draw.

Nid ydym yn credu bod y Llywodraeth wedi asesu'r effaith ar drafnidiaeth gyhoeddus yn ddigon da. Fel yr eglurodd yr Athro Stuart Cole, yr arbenigwr ar faterion polisi trafnidiaeth hirdymor Llywodraeth Cymru, edrychodd ei adroddiad Nation Cymru ar drafnidiaeth gyhoeddus yn fanwl a dangosodd y problemau y bydd bysiau a gweithredwyr bysiau yn eu hwynebu. Nid oes amheuaeth y bydd y cyhoedd yn wynebu teithiau hwy i'r gwaith, i'r ysgol, i apwyntiadau ysbyty. Mae'n amlwg y bydd llawer o bobl dan anfantais yn sgil hyn.

Nid yw'r effaith ar ein gwasanaethau brys wedi cael ei asesu'n iawn mewn gwirionedd, neu os ydyw, ble mae'r dadansoddiad? Nid yn unig hynny, ond mae Gweinidogion Llywodraeth Cymru wedi cyfaddef nad oes cynlluniau i asesu effaith ehangach y polisi. Bydd y gwaith o'i orfodi'n anodd a bydd lefelau cydymffurfiaeth yn wael. Rwyf eisoes wedi gweld hynny ac wedi cael profiad ohono. Yn anffodus, byddwn yn gweld mwy o berygl wrth i yrwyr fynd yn rhwystredig a chymryd risg. Gall cynghorau edrych am eithriadau pellach, ond fe wyddom y bydd yn rhaid iddynt ostwng bron bob ffordd i 20 mya yn gyntaf ac yna, yn y pen draw, pan geir hyd i arian a bydd gorchmynion traffig—[Torri ar draws.] Pan geir hyd i arian ac ar ôl ymgynghori ar orchmynion traffig, byddant yn gallu newid rhai darnau o ffyrdd yn ôl i 30 mya. Bydd hyn yn cymryd misoedd, gan greu cost a dryswch ychwanegol enfawr.

Rydym yn gwybod y bydd hyn yn costio tua £33 miliwn neu fwy i'w weithredu ar adeg pan fo gwasanaethau cyhoeddus dan bwysau. Mae cynghorau wedi bod yn gweithredu parthau 20 mya ers blynyddoedd yn yr ardaloedd lle mae eu hangen arnom mewn gwirionedd. Pam na allai Llywodraeth Cymru fod wedi gweithio'n agos gyda chynghorau, gan eu hannog i gyflwyno mwy o barthau 20 mya lle teimlai fod hynny'n briodol, rhoi rhywfaint o adnoddau iddynt i'w helpu i gefnogi hynny, ond caniatáu i lywodraeth leol a phobl leol wneud penderfyniadau lleol? Mae'n rhaid i ymagwedd gorchymyn a rheoli Llafur ddod i ben. Mae bron bob etholwr y siaradais â nhw dros y misoedd diwethaf yn credu bod hwn yn bolisi twp. Maent eisiau i'w treth gael ei gwario ar faterion sy'n flaenoriaeth iddynt, fel darparu gwasanaethau lleol o safon neu ymdrin â'n GIG Cymru sydd mewn trafferthion dybryd.

I gloi, Ddirprwy Lywydd, mae'r polisi hwn, un sy'n fater cymunedol yn y bôn, wedi ei lunio gydag ymagwedd ddiystyriol o'r brig i lawr sy'n anghyson â gwahaniaethau daearyddol a demograffig Cymru. Rwy'n eich annog chi, Lywodraeth Cymru, i ailystyried y penderfyniad llawdrwm hwn ac i ddechrau gwrando ar bobl Cymru.

Sorry, did you call me then? I couldn't hear you.

Mae'n ddrwg gennyf, a wnaethoch chi fy ngalw? Ni allwn eich clywed.

Diolch. This is, again, populist hypocrisy from the Tories to grab headline attention and deceiving the public with untruthful information, a tactic being used time and time again. Speeding and highway safety is one of the biggest issues raised with all levels of politicians, especially, I recall, county and community councillors. The policy is not a blanket ban. Councils are able to make roads back up to 30 mph based on exceptions criteria. Rolling out 20 mph as a default speed limit was voted on by the previous Senedd four years ago, by the majority of Members of all parties, including Conservatives. It was in the programme for government, and to appeal it now, as is proposed today, at such a late stage of implementation, would be very difficult for councils, the delivery body, and counter-productive.

Twenty miles per hour will make streets safer for playing, walking, and cycling, encouraging more people to walk, wheel or cycle. North Wales, the region I represent, is different to city areas such as Cardiff and Swansea. I understand, the councils in those areas have included many exceptions—one just over 70 exceptions—and I ask that Welsh Government continues to work with local authorities in north Wales to help them overcome concerns regarding liability, work with exceptions criteria—

Diolch. Unwaith eto, dyma ragrith poblyddol gan y Torïaid i fachu sylw'r penawdau a thwyllo'r cyhoedd â gwybodaeth anwir, tacteg sy'n cael ei defnyddio dro ar ôl tro. Goryrru a diogelwch priffyrdd yw un o'r materion mwyaf a godir gyda gwleidyddion ar bob lefel, yn enwedig cynghorwyr sir a chymuned, fel y cofiaf. Nid yw'r polisi yn waharddiad cyffredinol. Gall cynghorau godi ffyrdd yn ôl i 30 mya yn unol â meini prawf ar gyfer eithrio. Bedair blynedd yn ôl, yn y Senedd flaenorol, pleidleisiodd mwyafrif yr Aelodau o bob plaid, yn cynnwys y Ceidwadwyr, ar gyflwyno 20 mya fel terfyn cyflymder diofyn. Roedd yn y rhaglen lywodraethu, a byddai ei ddiddymu nawr, fel sy'n cael ei gynnig heddiw, ar gam mor hwyr o'i weithrediad, yn anodd iawn i gynghorau, y corff cyflawni, ac yn wrth-gynhyrchiol.

Bydd 20 mya yn gwneud strydoedd yn fwy diogel ar gyfer chwarae, cerdded a beicio, gan annog mwy o bobl i gerdded, olwyno neu feicio. Mae gogledd Cymru, y rhanbarth rwy'n ei gynrychioli, yn wahanol i ardaloedd dinesig fel Caerdydd ac Abertawe. Rwy'n deall bod y cynghorau yn yr ardaloedd hynny wedi cynnwys llawer o eithriadau—ychydig dros 70 eithriad yn achos un ohonynt—a gofynnaf i Lywodraeth Cymru barhau i weithio gydag awdurdodau lleol yng ngogledd Cymru i'w helpu i oresgyn pryderon yn ymwneud ag atebolrwydd, gweithio gyda meini prawf eithrio—

18:05

Carolyn, will you take an intervention from Janet Finch-Saunders?

Carolyn, a wnewch chi dderbyn ymyriad gan Janet Finch-Saunders?

Thank you, Carolyn. Clearly, you're a Member for North Wales, so you represent my constituents also in Aberconwy. So, what is your response to those, the majority of the residents in Aberconwy, who do not agree with this? What do you say to them?

Diolch yn fawr, Carolyn. Yn amlwg, rydych chi'n Aelod dros Ogledd Cymru, felly rydych chi'n cynrychioli fy etholwyr i yn Aberconwy hefyd. Felly, beth yw eich ymateb i'r rheini, y mwyafrif o drigolion Aberconwy, nad ydynt yn cytuno â hyn? Beth rydych chi'n ei ddweud wrthynt hwy?

Well, I think that the campaign that the Conservatives have had with members of the public has been untruthful and misleading, and, when it's actually worked through, people will get on board and it will be fine; they'll get used to it. It's not a blanket ban as it's being perceived. I think if the campaign or if the information that gets across to people was correct, more people would be fine, and it wouldn't be so controversial.

Just going back, I know from previous experience as a council cabinet member for highways that concluding a speed limit review had to happen periodically. Councils do get continuous lobbying by the public and councillors regarding implementing new speed limits. It happens all the time, and it can take a lot of resources, consultation time, and there are often some minor changes following implementation, which I expect will happen following 17 September. I would therefore support the Plaid Cymru amendment that the Welsh Government should continuously review the impact of these new limits, working with local authorities and empowering them to make any further exemptions, and to provide local authorities with the adequate funding. Local authorities are actually the highway authority, so they do have the power; it's just working it all through with this policy. Thank you.

Wel, rwy'n credu bod yr ymgyrch y mae'r Ceidwadwyr wedi'i chynnal gydag aelodau o'r cyhoedd wedi bod yn anonest ac yn gamarweiniol, a phan fyddwch yn gweithio drwy hyn mewn gwirionedd, bydd pobl yn ei gefnogi ac fe fydd yn iawn; byddant yn dod i arfer ag ef. Nid yw'n waharddiad cyffredinol yn ôl y canfyddiad ohono. Pe bai'r ymgyrch neu pe bai'r wybodaeth sy'n cael ei chyfleu i bobl yn gywir, byddai mwy o bobl yn iawn yn ei gylch, ac ni fyddai mor ddadleuol.

I fynd yn ôl, rwy'n gwybod o brofiad blaenorol fel aelod cabinet cyngor dros briffyrdd fod yn rhaid cwblhau adolygiad terfyn cyflymder o bryd i'w gilydd. Mae cynghorau'n cael eu lobïo'n barhaus gan y cyhoedd a chynghorwyr ynglŷn â gosod terfynau cyflymder newydd. Mae'n digwydd drwy'r amser, a gall lyncu llawer o adnoddau, amser ymgynghori, ac yn aml ceir rhai mân newidiadau ar ôl ei roi ar waith, ac rwy'n disgwyl y bydd hyn yn digwydd ar ôl 17 Medi. Felly, rwy'n cefnogi gwelliant Plaid Cymru y dylai Llywodraeth Cymru adolygu effaith y terfynau newydd hyn yn barhaus, gan weithio gydag awdurdodau lleol a'u grymuso i wneud unrhyw eithriadau pellach, a rhoi cyllid digonol i awdurdodau lleol. Awdurdodau lleol yw'r awdurdod priffyrdd mewn gwirionedd, felly ganddynt hwy y mae'r pŵer; gweithio'r cyfan drwodd y mae'r polisi hwn. Diolch.

Well, the day's nearly upon us, isn't it, 17 September 2023, and, as I mentioned yesterday, it's my birthday on Sunday as well. So, as I mentioned yesterday, the best day of the year has now become that day that 30 mph zones end in Wales, the day when the serving Government of the day acts against the people's interests, the day when the Labour Party's war on the motorist extends its arm to Wales, where it already has in London, and the good people of this country are being told to suck it up and get on with it. And the Deputy Minister even has the guile to turn up to this Senedd Chamber every week and plough on regardless, in an arrogant attempt to save face and continue pandering to his bosses and lobby groups that keep him in check.

Well, the reality is, I'm afraid, that most normal people outside of the Cardiff Bay bubble reject this authoritarian policy from the Cardiff Labour Government and would like to see the restoration of 30 mph and a commonsense approach that most people can accept and understand. And nobody you would speak to would ever argue against having lower speeds outside schools, nurseries, care homes, hospitals et cetera, but that's the very concept of a commonsense approach in action, where people can sympathise and think, 'Yes, maybe they've got a point there.' But, sometimes, those commonsense approaches—[Interruption.]—no, I won't, sorry—can't always be legislated for, and discussed around a table of so-called experts, who try to legislate for every human eventuality that can occur in somebody's life. That's why, in previous discussions on the matter, the Welsh Conservatives have tabled amendments suggesting that local authorities should have the discretion to decide where these areas should be and to make local decisions by local people who know how their areas tick. But, oh no, as ever, the Welsh Government know best on placing a blanket, one-size-fits-all approach and thinks it knows best and every individual’s needs and wishes across the nation.

Well, I’m afraid life isn’t like that—

Wel, mae'r diwrnod bron â chyrraedd, onid yw, 17 Medi 2023, ac fel y soniais ddoe, mae'n ben-blwydd arnaf ddydd Sul hefyd. Felly, fel y soniais ddoe, mae diwrnod gorau'r flwyddyn bellach wedi troi'n ddiwrnod dod â pharthau 30 mya i ben yng Nghymru, y diwrnod pan fydd Llywodraeth y dydd yn gweithredu yn erbyn buddiannau'r bobl, y diwrnod pan fydd rhyfel y Blaid Lafur yn erbyn y modurwr yn ymestyn i Gymru, lle mae eisoes wedi gwneud hynny yn Llundain, a dywedir wrth bobl dda y wlad hon i fyw gyda'r peth. Ac mae gan y Dirprwy Weinidog wyneb i ddod i Siambr y Senedd hon bob wythnos a bwrw ymlaen doed a ddelo, mewn ymgais drahaus i achub wyneb a pharhau i blygu i'w benaethiaid a grwpiau lobïo sy'n ei reoli.

Wel, mae arnaf ofn mai'r gwir amdani yw bod y rhan fwyaf o bobl normal y tu allan i swigen Bae Caerdydd yn gwrthod y polisi awdurdodaidd hwn gan Lywodraeth Lafur Caerdydd ac fe hoffent weld 30 mya yn cael ei adfer, ynghyd ag ymagwedd synnwyr cyffredin y gall y rhan fwyaf o bobl ei derbyn a'i deall. Ac ni fyddai neb y byddech chi'n siarad â nhw byth yn dadlau yn erbyn cael cyflymder is y tu allan i ysgolion, meithrinfeydd, cartrefi gofal, ysbytai ac ati, a dyna'r cysyniad o ddull synnwyr cyffredin ar waith, lle gall pobl gydymdeimlo a meddwl, 'Ie, efallai fod ganddynt bwynt yno.' Ond weithiau, ni ellir deddfu ar gyfer yr ymagwedd synnwyr cyffredin hwnnw bob tro—[Torri ar draws.]—na wnaf, mae'n ddrwg gennyf—a'i drafod o gwmpas bwrdd o arbenigwyr fel y'u gelwir, sy'n ceisio deddfu am bob posibilrwydd dynol a all ddigwydd ym mywyd rhywun. Dyna pam fod y Ceidwadwyr Cymreig, mewn trafodaethau blaenorol ar y mater, wedi cyflwyno gwelliannau sy'n awgrymu y dylai awdurdodau lleol gael disgresiwn i benderfynu ble y dylai'r ardaloedd hyn fod ac i wneud penderfyniadau lleol gan bobl leol sy'n gwybod sut mae eu hardaloedd yn gweithio. Ond o na, fel bob amser, Llywodraeth Cymru sy'n gwybod orau ynghylch gosod dull cyffredinol ar gyfer pawb, ac sy'n credu ei bod yn gwybod orau a beth yw anghenion a dymuniadau pob unigolyn ar draws y wlad.

Wel, mae arnaf ofn nad felly mae bywyd—

18:10

—ample opportunity to discuss this in a rounded way.

Well, I'm afraid life isn't like that and what people need to see is due diligence being practised by Government in a way that factors in local variation and differences in demographics and cultures. I know that the Minister is keen to distance himself from the blanket approach and to wash it down with notions of review periods, negotiations with local authorities and, yesterday, even spoke of commonsense approaches and stressed that this is a default mechanism that may change in the future. Now, that sounds to me like the beginning of a back-pedalling exercise, a realisation that your policy isn’t going well with the public, so we’re sugar-coating the policy to appease those opposing it. The public don’t have confidence in it and, increasingly, I don’t believe the Deputy Minister and the Government have confidence in it and are trying to jump start an engineless car.

Now, locally, in my constituency, there are many main arterial A roads at 30 mph that connect major towns, as we don’t enjoy the luxury of modern motorways, lots of dual carriageways and high-speed road links. So, the blanket 20 mph approach will be implemented on many straight, clear roads that do not have schools, hospitals or care homes, thus slowing down traffic for many people who use the road for work purposes and tourism. And with us being a tourist destination, with Rhyl and Prestatyn having a broad appeal to people from the north-west of England and midlands, we expect to see driver confusion and apathy towards the policy, as they will be asked to practise a way of driving that isn’t required at home, which, in turn, leads to a threat of consequential, adverse effects to local businesses, footfall and tourism numbers in my constituency. Towns such as Rhyl have had a tough few years and have to battle the constant negative press from national media rags, and many people in my constituency feel that this 20 mph policy will compound this is issue and make life more difficult for those wishing to get from A to B in a reasonable fashion.

I’ll just conclude my remarks this afternoon to encourage the Government to think again on this matter, listen to the 66 per cent of Welsh people opposing this policy and vote with us this afternoon in scrapping this proposal.

—digon o gyfle i drafod hyn yn ei gyfanrwydd.

Wel, rwy'n ofni nad felly mae bywyd a'r hyn y mae angen i bobl ei weld yw diwydrwydd dyladwy ar waith gan y Llywodraeth mewn ffordd sy'n cynnwys amrywiadau a gwahaniaethau lleol o ran demograffeg a diwylliannau. Gwn fod y Gweinidog yn awyddus i ymbellhau oddi wrth y dull cyffredinol a'i wneud yn haws ei lyncu drwy sôn am gyfnodau adolygu, trafodaethau gydag awdurdodau lleol a ddoe, roedd yn siarad hyd yn oed am ddulliau synnwyr cyffredin a phwysleisiodd mai mecanwaith diofyn yw hwn a allai newid yn y dyfodol. Nawr, mae hynny'n swnio i mi fel dechrau camu nôl, sylweddoliad nad yw eich polisi yn plesio'r cyhoedd, felly rydym yn gwneud i'r polisi swnio'n well er mwyn tawelu'r rhai sy'n ei wrthwynebu. Nid oes gan y cyhoedd hyder ynddo ac yn gynyddol, nid wyf yn credu bod gan y Dirprwy Weinidog a'r Llywodraeth hyder ynddo ac maent yn ceisio gwthio car di-injan mewn ymdrech i'w gael i symud.

Nawr, yn lleol, yn fy etholaeth i, mae yna lawer o briffyrdd A sy'n cysylltu trefi mawr, gan nad oes gennym foethusrwydd traffyrdd modern, a llawer o fyrdd deuol a chysylltiadau ffordd cyflym. Felly, bydd y dull 20 mya cyffredinol yn cael ei weithredu ar lawer o ffyrdd syth a chlir heb ysgolion, ysbytai na chartrefi gofal, gan arafu traffig i lawer o bobl sy'n defnyddio'r ffordd at ddibenion gwaith a thwristiaeth. A chan ein bod yn gyrchfan i dwristiaid, gyda'r Rhyl a Phrestatyn yn apelio'n eang at bobl o ogledd-orllewin Lloegr a chanolbarth Lloegr, rydym yn disgwyl gweld dryswch ac agwedd ddi-hid gan yrwyr tuag at y polisi, gan fod gofyn iddynt arfer ffordd o yrru nad yw'n ofynnol gartref, gan arwain yn ei dro at fygythiad o effeithiau andwyol i fusnesau lleol, nifer yr ymwelwyr a thwristiaeth leol yn fy etholaeth. Mae trefi fel y Rhyl wedi cael blynyddoedd anodd ac yn gorfod brwydro yn erbyn y sylw negyddol cyson ar y cyfryngau cenedlaethol, ac mae llawer o bobl yn fy etholaeth yn teimlo y bydd y polisi 20 mya yn gwaethygu hyn ac yn gwneud bywyd yn anos i'r rhai sy'n dymuno mynd o A i B mewn modd rhesymol.

Fe orffennaf fy sylwadau y prynhawn yma drwy annog y Llywodraeth i ailfeddwl am y mater hwn, i wrando ar y 66 y cant o Gymry sy'n gwrthwynebu'r polisi a phleidleisio gyda ni y prynhawn yma i ddileu'r cynnig.

Dirprwy Lywydd, I hadn't intended to speak in this debate, but having been named in it, and having had an intervention refused, I'll have a go; I'll do my best. Let's face facts: the Conservatives have shamelessly u-turned on their previous support for a 20 mph default speed limit in urban and residential areas. We all remember the smiling photographs, as one after the other— 

Ddirprwy Lywydd, nid oeddwn wedi bwriadu siarad yn y ddadl hon, ond ar ôl cael fy enwi ynddi, ac ar ôl i fy ymyriad gael ei wrthod, fe roddaf gynnig arni; fe wnaf fy ngorau. Gadewch inni wynebu ffeithiau: mae'r Ceidwadwyr wedi gwneud tro pedol digywilydd ers eu cefnogaeth flaenorol i derfyn cyflymder diofyn o 20 mya mewn ardaloedd trefol a phreswyl. Rydym i gyd yn cofio'r ffotograffau gwenog, wrth i un ar ôl y llall— 

I will in a moment, but let me get under way first of all, because I'm going to mention you in a moment.

We all remember the smiling photographs, as, one after the other, the Conservative Members of the Senedd queued up for that photo opportunity upstairs and the '20's Plenty for Us' placards. The current leader smiling for the cameras, pledging his support. But when the going got tough, they got going in the other direction. They turned tail and ran. [Interruption.] Please, speak.

Fe wnaf mewn eiliad, ond gadewch imi ddechrau arni yn gyntaf oll, oherwydd rwy'n mynd i sôn amdanoch chi mewn eiliad.

Rydym i gyd yn cofio'r lluniau gwenog, wrth i Aelodau Ceidwadol y Senedd aros eu tro i gael tynnu eu lluniau un ar ôl y llall i fyny'r grisiau a'r posteri '20's Plenty for Us'. Yr arweinydd presennol yn gwenu ar gyfer y camerâu, gan addo ei gefnogaeth. Ond pan aeth pethau'n anos, fe wnaethant droi i'r cyfeiriad arall. Fe wnaethant droi eu cefnau a rhedeg. [Torri ar draws.] Ewch amdani.

I'm grateful that you've offered me the chance to clarify. That picture was taken in my office on a specific local campaign in Sully—

Rwy'n ddiolchgar eich bod wedi rhoi cyfle i mi egluro. Tynnwyd y llun hwnnw yn fy swyddfa mewn perthynas ag ymgyrch leol benodol yn Sili—

—which I fully support. [Interruption.] I stand full square behind it, in an area—

—ac rwy'n ei chefnogi'n llwyr. [Torri ar draws.] Rwy'n sefyll yn gadarn o'i phlaid, mewn ardal—

—that's getting 1,500 new houses, '20's Plenty for Us', with no improvement to the transport infrastructure is a sensible proposition. This blanket policy is not a sensible proposition and will cause havoc for the Welsh economy.

—sy'n cael 1,500 o dai newydd, mae 20 mya, heb unrhyw welliant i'r seilwaith trafnidiaeth, yn gynnig synhwyrol. Nid yw'r polisi cyffredinol hwn yn gynnig synhwyrol a bydd yn achosi hafoc i economi Cymru.

Dirprwy Lywydd, that was a minute-long intervention. When the going got tough, the tough got going in the other direction—they ran.

In different times, under different leadership, they may have followed the evidence and taken the right decisions to save lives and prevent injuries and save the NHS money, create more liveable, residential areas for people, not just for traffic. And let's call out sharp practice for what it is. All through the summer, and this week in questions to the Ministers and in this debate and in the Welsh Conservatives' social media ad nauseam—and I use 'ad nauseam' wisely—loyal Welsh Conservatives have trotted out the line 'blanket 20 mph speed limits'. It's a load of old tosh, it's a load of cobblers. A leading Western Mail journalist who is certainly not an uncritical friend to this Welsh Government noted the Conservatives had gone into hyperbolic overdrive on this issue and posed the question,

'is it actually true that the Welsh Government is bringing in a "blanket 20mph limit"?' 

It's a very interesting read. He looks at the standard definition of what a blanket limit would mean, a universal limit. He finds, if we use any of the dictionary definitions,

'it is fair to say that if a person says there is "a blanket 20mph limit" that they are suggesting that there will be a 20mph limit on all roads in Wales—this clearly is not true.'

Not true. What's another word for 'not true', I wonder? Despite this, the journalist goes on to say that some politicians will try to impose their own interpretation of these definitions to get a little wriggle room. His conclusion is telling. [Interruption.] Let me read his conclusion in full, Russell. Some politicians will argue

'that the 20 change technically does apply to all 30mph roads but many will be exempted by the local authority.'

We've heard that this afternoon. 'This is highly disingenuous', he says, but it's

'a technicality they can hide behind.'

He goes on to say that this similar tactic was used recently over Conservative claims

'that the Welsh Government were offering any illegal immigrant £1,600 a month when in reality it applied to...a handful of children.'

Russell.

Ddirprwy Lywydd, roedd hwnnw'n ymyriad munud o hyd. Pan aeth pethau'n anodd, fe wnaethant droi eu cefnau a rhedeg i'r cyfeiriad arall.

Ar adeg wahanol, o dan arweinyddiaeth wahanol, efallai y byddent wedi dilyn y dystiolaeth ac wedi gwneud y penderfyniadau cywir er mwyn achub bywydau ac atal anafiadau ac arbed arian i'r GIG, creu ardaloedd preswyl haws byw ynddynt i bobl, nid ar gyfer traffig yn unig. A gadewch inni dynnu sylw at ymddygiad amheus am yr hyn ydyw. Drwy gydol yr haf, a'r wythnos hon mewn cwestiynau i'r Gweinidogion ac yn y ddadl hon ac ar gyfryngau cymdeithasol y Ceidwadwyr Cymreig ad nauseam—ac rwy'n defnyddio 'ad nauseam' yn fwriadol—mae'r Ceidwadwyr Cymreig ffyddlon wedi pedlera'r llinell 'terfynau cyflymder 20 mya cyffredinol'. Rwtsh yw hynny, sothach llwyr. Nododd newyddiadurwr blaenllaw yn y Western Mail, nad yw'n ffrind anfeirniadol i'r Llywodraeth hon yn bendant, fod y Ceidwadwyr wedi mynd dros ben llestri ar y mater hwn a gofynnodd y cwestiwn,

'a yw'n wir mewn gwirionedd fod Llywodraeth Cymru yn cyflwyno "terfyn 20 mya cyffredinol"'?  

Mae'n erthygl ddiddorol iawn. Mae'n edrych ar y diffiniad safonol o'r hyn y byddai terfyn cyffredinol yn ei olygu. Mae'n canfod, os defnyddiwn unrhyw un o ddiffiniadau'r geiriadur,

'ei bod hi'n deg dweud, os yw rhywun yn dweud bod yna "derfyn 20 mya cyffredinol" eu bod yn awgrymu y bydd terfyn o 20 mya ar bob ffordd yng Nghymru—ac mae'n amlwg nad yw hynny'n wir.'

Ddim yn wir. Beth yw'r gair am 'ddim yn wir', tybed? Er gwaethaf hyn, mae'r newyddiadurwr yn mynd rhagddo i ddweud y bydd rhai gwleidyddion yn ceisio gosod eu dehongliad eu hunain o'r diffiniadau hyn er mwyn cael ychydig o le i symud. Mae ei gasgliad yn dweud cyfrolau. [Torri ar draws.] Gadewch imi ddarllen ei gasgliad yn llawn, Russell. Bydd rhai gwleidyddion yn dadlau

'fod y newid i 20 yn dechnegol yn berthnasol i bob ffordd 30 mya ond bydd llawer yn cael eu heithrio gan yr awdurdod lleol.'

Rydym wedi clywed hynny y prynhawn yma. 'Mae hyn yn hynod anonest', meddai, ond

'mae'n bwynt technegol y gallant guddio tu ôl iddo.'

Mae'n mynd rhagddo i ddweud bod tacteg debyg wedi cael ei defnyddio'n ddiweddar gyda'r honiadau Ceidwadol

'fod Llywodraeth Cymru yn cynnig £1,600 y mis i unrhyw fewnfudwr anghyfreithlon pan nad oedd ond yn berthnasol mewn gwirionedd yn achos...llond llaw o blant.'

Russell.

18:15

Thank you, Huw, for taking the intervention. So, there is a criterion where local authorities can opt out, there is an exemption in place—

Diolch yn fawr am dderbyn yr ymyriad, Huw. Felly, mae yna faen prawf lle gall awdurdodau lleol optio allan, mae yna eithriad yn ei le—

—I accept that. But what I would want to know, Huw, from you is this: can a local authority have exemptions for all those 30 mph speed limits in a local authority area? Because the answer is 'no', then it is a blanket policy across Wales.

—rwy'n derbyn hynny. Ond yr hyn yr hoffwn ei wybod gennych chi, Huw, yw hyn: a all awdurdod lleol gael eithriad ar gyfer yr holl derfynau cyflymder 30 mya mewn ardal awdurdod lleol? Gan mai 'na' yw'r ateb, mae'n bolisi cyffredinol ar draws Cymru.

So, Rhondda Cynon Taf and Bridgend have both produced their maps with a number of exemptions on those 30 mph roads. [Interruption.] Dirprwy Lywydd, I've given way twice now.

Let me go underneath all of this. There is a policy that is designed to save life and limb and millions of pounds to the taxpayer by reducing the burdens on the NHS and the economy through lost days at work. The 20 mph default with exceptions, which the Conservatives now opportunistically oppose, will save up to 100 lives in the first decade and help avoid 20,000 casualties. I ask them to think about every one of those lives saved and every one of those potentially life-changing injuries prevented. The policy they now opportunistically oppose will save an estimated £92 million in the first year alone, and it puts into perspective the mendaciously circulated lower implementation costs, which they've been trying to pass off as annual recurrent costs on this. The policy they opportunistically oppose could result in one in three Welsh adults walking more often, cycling more often because of all the safer, calmer residential and urban streets and the wider health policies. And the policy that they oppose, Dirprwy Lywydd, is supported by the majority of excellent third sector organisations, including RNIB Cymru and Guide Dogs as well. 

Can I just finish this, because I took a minute and a half of interventions, Dirprwy Lywydd—

Felly, mae Rhondda Cynon Taf a Phen-y-bont ar Ogwr wedi cynhyrchu eu mapiau gyda nifer o eithriadau ar y ffyrdd 30 mya hynny. [Torri ar draws.] Ddirprwy Lywydd, rwyf wedi ildio ddwywaith nawr.

Gadewch imi fynd at wraidd hyn i gyd. Mae yna bolisi wedi'i gynllunio i achub bywydau, i atal anafiadau ac i arbed miliynau o bunnoedd i'r trethdalwr drwy leihau'r beichiau ar y GIG a'r economi trwy ddiwrnodau coll yn y gwaith. Bydd y terfyn diofyn o 20 mya gydag eithriadau, y mae'r Ceidwadwyr bellach yn ei wrthwynebu'n oportiwnistaidd, yn achub hyd at 100 o fywydau yn y degawd cyntaf ac yn helpu i osgoi 20,000 o anafusion. Gofynnaf iddynt feddwl am bob un o'r bywydau hynny a achubir a phob anaf newid bywyd a gaiff ei atal. Bydd y polisi y maent bellach yn ei wrthwynebu'n oportiwnistaidd yn arbed £92 miliwn amcangyfrifedig yn y flwyddyn gyntaf yn unig, ac mae'n rhoi'r costau gweithredu is a ledaenir yn anwireddus mewn persbectif, y costau y maent wedi bod yn ceisio dweud eu bod yn gostau rheolaidd blynyddol ar gyfer hyn. Gallai'r polisi y maent yn ei wrthwynebu'n oportiwnistaidd arwain at un o bob tri oedolyn yng Nghymru yn cerdded yn amlach, yn seiclo'n amlach oherwydd yr holl strydoedd preswyl a threfol mwy diogel a thawel a'r polisïau iechyd ehangach. Ac mae'r polisi y maent yn ei wrthwynebu, Ddirprwy Lywydd, yn cael ei gefnogi gan y mwyafrif o sefydliadau rhagorol y trydydd sector, gan gynnwys RNIB Cymru a Guide Dogs hefyd. 

A gaf fi orffen hyn, oherwydd cymerais funud a hanner o ymyriadau, Ddirprwy Lywydd—

I check the time, don't worry. I don't need to be reminded. [Laughter.]

Rwy'n cadw llygad ar yr amser, peidiwch â phoeni. Nid oes angen fy atgoffa. [Chwerthin.]

Thank you very much. Diolch yn fawr iawn. By commending those Conservatives who in the past decided to lead on this and join the cross-party and cross-society coalition of support for this evidence-based policy to improve people's lives, save lives and improve our local communities, Conservatives like those who, back in 2018, signed a statement of opinion that led to them adding their names to a debate urging a default 20 mph limit in residential areas and actually went on to say, 'We'd like to emulate up to 50 councils in England', Conservatives who in a debate in 2020 all bar one backed this proposal for a default 20 mph limit—one exception. The other ones who backed it, by the way, were the kippers, the Reform Party and Uncle Tom Cobley and all. And to Janet Finch-Saunders, I commend her for waxing lyrical about the evidence, showing the huge benefits of a default 20 mph limit, concluding in that debate, Janet:

'I've done quite a lot of homework on this, because it's a huge problem and I thank the Government for bringing this forward.'

And the then leader of the Conservative Party, a certain Mr Andrew R.T. Davies, who posed for that picture with the founder and director of the campaign '20's Plenty for Us'—oh for such figures to be leading the Conservative Party now, speaking from the front bench. Where are they? What a loss we have suffered. In their places, we have impostors, like Janet Finch-Saunders and Andrew R.T. Davies—

Diolch yn fawr iawn. Drwy gymeradwyo'r Ceidwadwyr a benderfynodd arwain ar hyn yn y gorffennol ac ymuno â'r gynghrair drawsbleidiol a thrawsgymdeithas o gefnogaeth i'r polisi hwn sy'n seiliedig ar dystiolaeth i wella bywydau pobl, achub bywydau a gwella ein cymunedau lleol, Ceidwadwyr fel y rhai a lofnododd ddatganiad barn yn ôl yn 2018 a arweiniodd at eu gweld yn ychwanegu eu henwau at ddadl yn annog terfyn 20 mya diofyn mewn ardaloedd preswyl ac a aeth ymlaen i ddweud, 'Hoffem efelychu hyd at 50 o gynghorau yn Lloegr', Ceidwadwyr y cefnogodd pob un ond un y cynnig hwn ar derfyn 20 mya diofyn mewn dadl yn 2020—un eithriad. Y rhai eraill a'i cefnogodd, gyda llaw, oedd UKIP, y Blaid Ddiwygio a'r byd a'i wraig. Ac rwyf am ddweud wrth Janet Finch-Saunders fy mod yn ei chanmol am siarad mor huawdl am y dystiolaeth, gan ddangos manteision enfawr terfyn diofyn o 20 mya, gan ddod i'r casgliad yn y ddadl honno, Janet:

'rwyf i wedi gwneud cryn dipyn o waith cartref ar hyn, oherwydd ei fod yn broblem enfawr a hoffwn i ddiolch i'r Llywodraeth am gyflwyno hyn.'

Ac arweinydd y Blaid Geidwadol ar y pryd, un Mr Andrew R.T. Davies, a gafodd dynnu ei lun gyda sylfaenydd a chyfarwyddwr yr ymgyrch '20's Plenty for Us'—o, na byddai ffigyrau o'r fath yn arwain y Blaid Geidwadol nawr, yn siarad o'r fainc flaen. Ble maent? Am golled a gawsom. Yn eu lle, mae gennym ymhonwyr fel Janet Finch-Saunders ac Andrew R.T. Davies—

18:20

Clearly, not the same people, but just by coincidence the same names.

Yn amlwg, nid yr un bobl, ond yr un enwau drwy ryw gyd-ddigwyddiad.

Huw, you have exceeded the excess time you were given—

Huw, mae'r amser ychwanegol a roddwyd i chi wedi dod i ben—

They are now dying in a populist ditch to halt a policy designed to stop people dying or being injured on our roads.

Maent bellach yn marw mewn ffos boblyddol i atal polisi a luniwyd i atal pobl rhag marw neu gael eu hanafu ar ein ffyrdd.

And I'll take the point of order from Janet Finch-Saunders if she wishes to make it. Do you wish to make a point of order?

Ac fe gymeraf y pwynt o drefn gan Janet Finch-Saunders os yw'n dymuno ei wneud. A ydych chi eisiau gwneud pwynt o drefn?

Yes, I do think that we should have correct terminology in here, and I would ask you—[Interruption.] I have huge respect for you, even though we don't agree on things, but please refrain and withdraw the comment that I am an 'impostor'.

Ydw, rwy'n credu y dylem gael y derminoleg gywir yma, a hoffwn ofyn i chi—[Torri ar draws.] Mae gennyf barch enfawr tuag atoch, er nad ydym yn cytuno ar bethau, ond rwyf am i chi ymatal a thynnu'r sylw fy mod yn 'impostor' yn ôl.

Indeed, could I suggest, Dirprwy Lywydd, that the Member actually reads my very carefully phrased use of the term 'impostor'?

Yn wir, a gaf fi awgrymu, Ddirprwy Lywydd, fod yr Aelod yn darllen fy nefnydd gofalus iawn o'r term 'impostor'?

What I'll suggest is that we will both read the very carefully worded statement. Mike Hedges.

Yr hyn rwy'n mynd i awgrymu yw ein bod ni'n dau'n darllen y datganiad sydd wedi'i eirio'n ofalus iawn. Mike Hedges

Thank you, Deputy Presiding Officer. As promised, I'll be under a minute. There are 157 exceptions in Swansea. It's on the council website. It includes every A road in Swansea. So, I'm not sure why this 'blanket' word has come in. Can I ask people to check the time your sat nav tells you you'll cover a journey with a 30 mph limit? You'll be amazed how often the average speed is under 15 mph. 'Buses are going to be held up'—as everybody in this room knows, buses stop every 400m or less. Getting up from 0 mph to 30 mph and down to 0 mph again in 400m would be a phenomenal piece of driving. Can I ask the Conservatives—I've got 10 seconds left—name me any road in Swansea that has not defaulted to 30 mph that you want to move back?

Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Fel yr addawyd, fe fyddaf o dan un funud. Mae 157 eithriad yn Abertawe. Mae ar wefan y cyngor. Mae'n cynnwys pob ffordd A yn Abertawe. Felly, nid wyf yn siŵr pam y daeth y gair 'cyffredinol' i mewn. A gaf fi ofyn i bobl wirio'r amser y bydd eich teclyn llywio â lloeren yn dweud wrthych eich bod wedi gwneud taith gyda therfyn cyflymder o 30 mya? Fe synnech pa mor aml mae'r cyflymder cyfartalog o dan 15 mya. 'Mae bysus yn mynd i gael eu dal yn ôl'—fel y mae pawb yn yr ystafell hon yn gwybod, mae bysiau'n stopio bob 400m neu lai. Byddai codi o 0 mya i 30 mya a lawr i 0 mya eto mewn 400m yn yrru anhygoel. A gaf fi ofyn i'r Ceidwadwyr—mae gennyf 10 eiliad ar ôl—enwch unrhyw ffordd yn Abertawe sydd heb newid i derfyn diofyn o 30 mya y byddech chi eisiau ei newid nôl?

Galwaf ar y Dirprwy Weinidog Newid Hinsawdd, Lee Waters.

I call on the Deputy Minister for Climate Change, Lee Waters.

Dirprwy Lywydd, the Conservatives have been against every progressive reform in this country. They were opposed to the creation of the NHS, they opposed the creation of the minimum wage, they were against the ban on smoking in public places. They were even against votes for women. They're always on the wrong side of history, and they never learn. We will look back in years to come at the claims that have been made, just as we saw with the claims the Conservatives made about the impact of the charge for carrier bags, the introduction of free bus passes for older people, the changes to the laws on smacking children—remember those claims? And we will find that their fears are overblown and their claims of calamity just don't stack up. Speed will come down. Fewer people will be killed. Fewer people will have life-changing injuries. The burden on the police and the fire service of attending deadly collisions will ease. More people will feel safe in their communities and feel confident to walk and cycle around them. The second biggest public health harm, noise pollution, will lessen, and parents will start to feel more confident letting their children play outside. There is evidence to back every one of those expectations. And the saddest thing is that most of the Conservatives know it.

When we first debated the recommendations of the expert group I set up in the Senedd three years ago, two thirds of all elected Members supported the move to a default area-wide speed limit. That's what the motion said. That fundamental change we approved, which they're now calling a blanket ban, was supported by the then leader of the Welsh Conservatives, Paul Davies. It was supported by Janet Finch-Saunders. It was supported by Russell George. It was supported by Laura Anne Jones. The record is there: they supported a default speed limit. If they think it's a blanket now, why did they support it then? They signed up for the policy they are now disingenuously claiming is harmful. And they supported it because they knew it would improve the quality of life of people in Wales. And to their shame, they're all now lining up behind the shrill populism of the current leader, Andrew R.T. Davies, and his chief culture warrior, Darren Millar—

Ddirprwy Lywydd, mae'r Ceidwadwyr wedi gwrthwynebu pob diwygiad blaengar yn y wlad hon. Roeddent yn gwrthwynebu creu'r GIG, roeddent yn gwrthwynebu creu'r isafswm cyflog, roeddent yn erbyn y gwaharddiad ar ysmygu mewn mannau cyhoeddus. Roeddent yn erbyn rhoi'r bleidlais i fenywod hyd yn oed. Maent bob amser ar yr ochr anghywir i hanes, ac nid ydynt byth yn dysgu. Byddwn yn edrych yn ôl mewn blynyddoedd i ddod ar yr honiadau sydd wedi'u gwneud, yn union fel y gwelsom gyda'r honiadau a wnaeth y Ceidwadwyr am effaith codi tâl am fagiau siopa, cyflwyno pasys bws am ddim i bobl hŷn, y newidiadau i'r deddfau ar daro plant—a ydych chi'n cofio'r honiadau hynny? Ac fe welwn fod eu hofnau'n ormodol ac nad yw eu honiadau o drychineb yn dal dŵr. Bydd cyflymder yn dod i lawr. Bydd llai o bobl yn cael eu lladd. Bydd llai o bobl yn cael anafiadau sy'n newid eu bywydau. Bydd y baich ar yr heddlu a'r gwasanaeth tân o fynychu damweiniau angheuol yn llacio. Bydd mwy o bobl yn teimlo'n ddiogel yn eu cymunedau ac yn teimlo'n hyderus i gerdded a beicio o'u cwmpas. Bydd yr ail niwed iechyd cyhoeddus mwyaf, llygredd sŵn, yn lleihau, a bydd rhieni'n dechrau teimlo'n fwy hyderus i adael i'w plant chwarae y tu allan. Mae tystiolaeth i gefnogi pob un o'r disgwyliadau hynny. A'r peth tristaf yw bod y rhan fwyaf o'r Ceidwadwyr yn gwybod hyn.

Pan wnaethom drafod argymhellion y grŵp arbenigol a sefydlais yn y Senedd dair blynedd yn ôl, roedd dwy ran o dair o'r holl Aelodau etholedig o blaid newid i derfyn cyflymder diofyn ardal gyfan. Dyna beth oedd y cynnig yn ei ddweud. Cafodd y newid sylfaenol hwnnw a gymeradwywyd gennym, newid y maent bellach yn ei alw'n waharddiad cyffredinol, ei gefnogi gan arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig ar y pryd, Paul Davies. Fe'i cefnogwyd gan Janet Finch-Saunders. Fe'i cefnogwyd gan Russell George. Fe'i cefnogwyd gan Laura Anne Jones. Mae wedi'i gofnodi: roeddent yn cefnogi terfyn cyflymder diofyn. Os ydynt yn meddwl ei fod yn derfyn cyffredinol nawr, pam y gwnaethant ei gefnogi bryd hynny? Fe wnaethant gefnogi'r polisi y maent bellach yn honni'n anonest ei fod yn niweidiol. Ac roeddent yn ei gefnogi oherwydd eu bod yn gwybod y byddai'n gwella ansawdd bywyd pobl yng Nghymru. Ac er cywilydd iddynt, maent i gyd bellach yn cefnogi poblyddiaeth wichlyd yr arweinydd presennol, Andrew R.T. Davies, a'i brif ymladdwr yn y rhyfel diwylliant, Darren Millar—

I will not. The leader of the opposition acknowledged—[Interruption.] I will not. The leader of the opposition—

Na wnaf. Roedd arweinydd yr wrthblaid yn cydnabod—[Torri ar draws.] Na wnaf. Fe wnaeth arweinydd yr wrthblaid—

—acknowledged on BBC Radio Wales this morning that local authorities can make exceptions to the default speed limit. And, in fact, they are. His weak defence of his blatantly misleading campaign against this policy is that the Welsh Government are hellbent on imposing a blanket speed limit. The facts just don't support it. People's experiences don't support it, and, in their hearts, their troops know it's a cynical lie. Shame on him, shame on them. Cywilydd arnoch chi gyd. 

—gydnabod ar BBC Radio Wales y bore yma y gall awdurdodau lleol wneud eithriadau i'r terfyn cyflymder diofyn. Maent yn gwneud hynny mewn gwirionedd. Ei amddiffyniad gwan o'i ymgyrch amlwg gamarweiniol yn erbyn y polisi hwn yw bod Llywodraeth Cymru yn gwbl benderfynol o osod terfyn cyflymder cyffredinol. Nid yw'r ffeithiau'n cefnogi hynny. Nid yw profiadau pobl yn ei gefnogi, ac yn eu calonnau, mae eu pobl eu hunain yn gwybod mai celwydd sinigaidd ydyw. Cywilydd arno, cywilydd arnynt. Cywilydd arnoch i gyd.

18:25

[Inaudible.] In the Deputy Minister's response to the debate, you mentioned the word 'shrill', which is a very old, derogatory term towards women. So, could you change that remark for the Senedd record, please?

[Anghlywadwy.] Yn ymateb y Dirprwy Weinidog i'r ddadl, fe sonioch chi am y gair 'shrill', sy'n hen derm dirmygus iawn tuag at fenywod. Felly, a allech chi newid y sylw hwnnw ar gyfer cofnod y Senedd, os gwelwch yn dda?

I will check the transcript later on. If it's applied to a collective, then we will leave it. If it's applied to an individual, I will contact the Minister. [Interruption.] Well, we will look at it. Sam.

Fe edrychaf ar y trawsgrifiad yn nes ymlaen. Os yw'n cyfeirio at grŵp, fe wnawn ei adael. Os yw'n cyfeirio at unigolyn, fe gysylltaf â'r Gweinidog. [Torri ar draws.] Wel, fe edrychwn arno. Sam.

Well, thank you, Deputy Presiding Officer, and thank you to everybody who's spoken in this debate this evening. Of course, my role here is to do my best to try and wrap up and conclude somehow—a summary conclusion—what has been a passionately debated proposal here this evening, an issue that the Deputy Minister rightly described yesterday as the biggest step change for a generation. 

Let's remind ourselves—today's debate was opened by Natasha Asghar, who spoke passionately again about what she sees as the negative effects of this policy, which will be felt in every corner of Wales. She made a number of very important points, including questioning whether the default 20 mph speed limit is just the tip of the iceberg. I note the Deputy Minister didn't answer this point when it was raised yesterday, and the question still remains—'Is Welsh Government looking at further speed reductions, such as 40 mph and 50 mph roads in Wales?' And it would be helpful, at some point in time, to have a straight answer on this. 

The next contribution was from Delyth Jewell, who highlighted the Plaid Cymru amendment and certainly acknowledged a number of the issues and concerns around the scheme, but was keen to bring Members' attention to the detail and the nuance of the scheme, as Delyth Jewell described it in particular, perhaps an opportunity to improve, as she sees it, some of the air quality. Also, the need for councils to listen and include those exceptions where they're clearly needed. 

John Griffiths welcomed the Welsh Government's proposal, as you'd expect, but like Delyth Jewell, sought flexibility with the exceptions for the councils, and for those exceptions to be implemented as easily as possible. 

It was good to hear from Tom Giffard on the Conservative benches, who pointed to the expectation versus reality of the Welsh Government action, and the sheer unwillingness of a Cardiff-based Labour Government to listen to people up and down Wales, instead putting the blinkers on and powering ahead—I sound a bit like Jeremy Clarkson now—powering ahead in face of what our constituents actually say they want. 

Rhun ap Iorwerth, who, as a politician, expressed concern at the politics of this issue, and then proceeded, perhaps, to make the most political of contributions in the Chamber here this evening, pointing to the amendment from Plaid Cymru. 

Peter Fox was keen to outline the experience of the pilot scheme in Monmouthshire, where there have been, as he described it, low levels of compliance, and was keen to point out the impact on everyday life, which has been significant for his constituents there, which I think certainly brings into question, perhaps, the ability of Welsh Government to achieve the outcomes that they expect to see as a result of this policy. Peter Fox also outlined his concern with the costs and the time associated with reverting roads back to 30 mph from the default 20 mph. We know it's not a straightforward mechanism, and, of course, it's an area that Welsh Government are keen not to talk about too much at all. 

Caroline Thomas made a contribution that pointed to the resource demands on local authorities. I think there's a theme here that Members across the Chamber are very concerned about, where exceptions are being sought. 

We heard from Gareth Davies who pointed to concerns, certainly in his constituency of the Vale of Clwyd, and spoke about perhaps a breakdown of trust between the people he represents and Welsh Government in terms of delivering this policy.

Members also pointed out the cost to our economy. In Welsh Government's own report, we know it's going to cost the economy at a central point, around £4.5 billion over the reporting period. We heard there also from both Huw Irranca-Davies and Mike Hedges, whose contributions, whilst certainly loud, seemed to be mostly concerned about the word 'blanket' than anything else in there. So, that concern was gratefully heard.

The Deputy Minister in response was certainly keen to labour the road safety aspect of this change. Of course, it's a very laudable desire. It is, of course, worth looking at the issue of safety over the last 20 years on our roads, because we will know that statistics from the Department for Transport show that accidents leading to serious injury and deaths have halved in the last 20 years. British roads have never been safer, and that's managed to happen without a default 20 mph speed limit. Certainly.

Wel, diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd, a diolch i bawb sydd wedi siarad yn y ddadl hon heno. Wrth gwrs, fy rôl i yma yw gwneud fy ngorau i geisio cloi a dod i gasgliad rywsut—casgliad cryno—ar gynnig sydd wedi cael ei drafod yn angerddol yma heno, mater a ddisgrifiwyd gan y Dirprwy Weinidog yn briodol ddoe fel y newid mwyaf mewn cenhedlaeth. 

Gadewch inni atgoffa ein hunain—agorwyd y ddadl heddiw gan Natasha Asghar, a siaradodd yn angerddol eto am yr hyn y mae'n eu gweld fel effeithiau negyddol y polisi hwn, effeithiau a fydd i'w teimlo ym mhob cwr o Gymru. Gwnaeth nifer o bwyntiau pwysig iawn, gan ofyn ai brig y mynydd iâ yn unig yw'r terfyn cyflymder diofyn o 20 mya. Rwy'n nodi na wnaeth y Dirprwy Weinidog ateb y pwynt pan gafodd ei godi ddoe, ac mae'r cwestiwn yn dal i sefyll—'A yw Llywodraeth Cymru yn edrych ar ostwng terfynau cyflymder pellach, fel ffyrdd 40 mya a 50 mya yng Nghymru?' A byddai'n ddefnyddiol cael ateb pendant i hyn ar ryw adeg. 

Daeth y cyfraniad nesaf gan Delyth Jewell, a dynnodd sylw at welliant Plaid Cymru ac yn sicr roedd yn cydnabod nifer o'r problemau a'r pryderon mewn perthynas â'r cynllun, ond roedd yn awyddus i dynnu sylw'r Aelodau at fanylion y cynllun, fel y cawsant eu disgrifio gan Delyth Jewell, yn enwedig y cyfle efallai i wella peth o'r ansawdd aer, fel y mae hi'n ei weld. Hefyd, yr angen i gynghorau wrando a chynnwys yr eithriadau lle mae'n amlwg fod eu hangen. 

Croesawodd John Griffiths gynnig Llywodraeth Cymru, fel y byddech yn disgwyl, ond fel Delyth Jewell, gofynnodd am hyblygrwydd gyda'r eithriadau i'r cynghorau, ac i'r eithriadau hynny gael eu gweithredu mor rhwydd â phosibl. 

Roedd yn dda clywed gan Tom Giffard ar feinciau'r Ceidwadwyr, a nododd y disgwyliad yn erbyn realiti gweithredoedd Llywodraeth Cymru, ac amharodrwydd llwyr Llywodraeth Lafur yng Nghaerdydd i wrando ar bobl ledled Cymru, gan yrru yn eu blaenau'n ddall yn groes i'r hyn y mae ein hetholwyr yn dweud eu bod eisiau mewn gwirionedd. 

Rhun ap Iorwerth, a oedd, fel gwleidydd, yn mynegi pryder am natur wleidyddol y ddadl, ac a aeth yn ei flaen, efallai, i wneud y cyfraniad mwyaf gwleidyddol yn y Siambr yma heno, gan dynnu sylw at y gwelliant gan Blaid Cymru. 

Roedd Peter Fox yn awyddus i amlinellu profiad y cynllun peilot yn sir Fynwy, lle cafwyd lefelau isel o gydymffurfiaeth, fel y disgrifiodd, ac roedd yn awyddus i dynnu sylw at yr effaith ar fywyd bob dydd, sydd wedi bod yn sylweddol i'w etholwyr yno, rhywbeth sydd, yn fy marn i yn sicr, yn codi amheuaeth ynglŷn â gallu Llywodraeth Cymru i gyflawni'r canlyniadau y maent yn disgwyl eu gweld o ganlyniad i'r polisi hwn. Amlinellodd Peter Fox ei bryder hefyd ynghylch y costau a'r amser sy'n gysylltiedig â newid ffyrdd yn ôl i 30 mya o'r 20 mya diofyn. Gwyddom nad yw'n fecanwaith syml, ac wrth gwrs, mae'n faes y mae Llywodraeth Cymru yn awyddus i beidio â siarad gormod amdano o gwbl. 

Gwnaeth Caroline Thomas gyfraniad a oedd yn tynnu sylw at y galw am adnoddau awdurdodau lleol. Rwy'n credu bod thema yma y mae Aelodau ar draws y Siambr yn bryderus iawn yn ei chylch, lle gwneir ceisiadau am eithriadau. 

Clywsom gan Gareth Davies a gyfeiriodd at bryderon, yn ei etholaeth ef yn Nyffryn Clwyd yn sicr, a siaradodd am ddiffyg ymddiriedaeth rhwng y bobl y mae'n eu cynrychioli a Llywodraeth Cymru o ran cyflawni'r polisi hwn.

Tynnodd Aelodau sylw hefyd at y gost i'n heconomi. Yn adroddiad Llywodraeth Cymru ei hun, rydym yn gwybod y bydd yn costio i'r economi ar bwynt canolog, tua £4.5 biliwn dros y cyfnod adrodd. Clywsom hefyd gan Huw Irranca-Davies a Mike Hedges, yr ymddangosai fel pe bai eu cyfraniadau, er yn sicr yn uchel, yn ymwneud â'r gair 'cyffredinol' yn fwy nag unrhyw beth arall. Felly, cafodd y pryder hwnnw ei glywed.

Roedd y Dirprwy Weinidog wrth ymateb yn sicr yn awyddus i bwysleisio agwedd diogelwch ffyrdd y newid hwn. Wrth gwrs, mae'n awydd canmoladwy iawn. Mae'n werth edrych ar fater diogelwch dros yr 20 mlynedd diwethaf ar ein ffyrdd, oherwydd fe fyddwn yn gwybod bod ystadegau gan yr Adran Drafnidiaeth yn dangos bod damweiniau sy'n arwain at anafiadau difrifol a marwolaethau wedi haneru yn ystod yr 20 mlynedd diwethaf. Nid yw ffyrdd Prydain erioed wedi bod yn fwy diogel, a llwyddwyd i sicrhau bod hynny'n digwydd heb derfyn cyflymder diofyn o 20 mya. Yn bendant.

18:30

Do you realise that it's the Conservatives that run Cornwall County Council and several other county councils? Introducing a 20 mph scheme in Cornwall was a key Conservative manifesto pledge, and they introduced the 20 mph scheme in Cornwall in March, and it's being rolled out now. So, do you argue against your own party colleagues in Cornwall and elsewhere in the United Kingdom when they roll out the 20 mph schemes in those local authorities?

A ydych chi'n sylweddoli mai'r Ceidwadwyr sy'n rhedeg Cyngor Sir Cernyw a sawl cyngor sir arall? Roedd cyflwyno cynllun 20 mya yng Nghernyw yn addewid maniffesto allweddol gan y Ceidwadwyr, ac fe wnaethant roi'r cynllun 20 mya ar waith yng Nghernyw ym mis Mawrth, ac mae'n cael ei gyflwyno fesul cam nawr. Felly, a ydych chi'n dadlau yn erbyn eich cyd-bleidwyr eich hunain yng Nghernyw ac mewn mannau eraill yn y Deyrnas Unedig pan fyddant yn cyflwyno'r cynlluniau 20 mya yn yr awdurdodau lleol hynny?

I'm here to represent Wales, and I'm sure you would passionately agree about that as well, Mabon, and, of course, unfortunately, you weren't here for the whole debate to hear the full context of what was discussed this evening, which is a shame.

Everything we do, of course, is a balance of risks, and describing options around speed limits without properly considering the many consequences seems to be the frustration that many of my constituents have. Perhaps the theme of the debate here this evening as well is the frustration at the knock-on consequences of this not being properly considered.

On our Conservative benches, and on this small portion of Labour bench over here as well, we continue to believe that any reduction in speed limits should be specific, they should be targeted measures outside of those places that Members have already highlighted here this evening. That to me seems like a sensible approach to dealing with speed reductions. We also heard this evening that the reduction of the default speed limit is not what the people of Wales want. We've heard a number of times people pointing to ITV Wales's poll showing that two thirds of people in Wales are against the introduction of this default speed limit down to 20 mph, and we even heard more loudly from people where this has been trialled out in recent years how against this policy they are. The Deputy Minister himself admitted to getting those trials wrong.

In essence, what I think I'm concluding here, Deputy Presiding Officer, is that what people think doesn't seem to matter to the Labour Party here in Wales. They have their say, they have their views on this matter, and they're completely being ignored. That's why we've called for this proposal here this evening, and I call on everyone in this Chamber to join the Welsh Conservatives, show some common sense, and vote against the default 20 mph.

Rwyf fi yma i gynrychioli Cymru, ac rwy'n siŵr y byddech chi'n cytuno'n angerddol â hynny, Mabon, ac wrth gwrs, yn anffodus, nid oeddech yma i'r ddadl gyfan i glywed cyd-destun llawn yr hyn a drafodwyd heno, sy'n drueni.

Mae popeth a wnawn, wrth gwrs, yn ymwneud â chydbwyso risgiau, ac mae'n ymddangos mai disgrifio opsiynau ynghylch terfynau cyflymder heb ystyried yn iawn y canlyniadau niferus yw'r rhwystredigaeth sydd gan lawer o fy etholwyr. Efallai mai thema'r ddadl yma heno hefyd yw'r rhwystredigaeth nad yw canlyniadau dilynol hyn wedi cael eu hystyried yn iawn.

Ar ein meinciau Ceidwadol, ac ar y rhan fach hon o fainc Llafur draw yma hefyd, rydym yn parhau i gredu y dylai unrhyw ostyngiad i derfynau cyflymder fod yn benodol, dylent fod yn fesurau a dargedir y tu allan i'r lleoedd hynny y mae'r Aelodau eisoes wedi tynnu sylw atynt yma heno. Mae'n ymddangos i mi mai dyna'r dull synhwyrol o ymdrin â therfynau cyflymder. Clywsom hefyd heno nad gostwng y terfyn cyflymder diofyn yw'r hyn y mae pobl Cymru ei eisiau. Nifer o weithiau fe glywsom bobl yn cyfeirio at arolwg barn ITV Wales sy'n dangos bod dwy ran o dair o bobl Cymru yn erbyn cyflwyno'r terfyn cyflymder diofyn i lawr i 20 mya, a chlywsom hyd yn oed yn fwy eglur cymaint yw gwrthwynebiad y bobl lle mae hyn wedi'i dreialu yn ystod y blynyddoedd diwethaf i'r polisi hwn. Cyfaddefodd y Dirprwy Weinidog ei hun fod camgymeriadau wedi bod gyda'r treialon hynny.

Yn y bôn, yr hyn rwy'n credu y gallaf ei gasglu yma, Ddirprwy Lywydd, yw nad yw'n ymddangos bod yr hyn y mae pobl yn ei feddwl yn bwysig i'r Blaid Lafur yma yng Nghymru. Mae ganddynt eu barn, mae ganddynt eu safbwyntiau ar y mater hwn, ac maent yn cael eu hanwybyddu'n llwyr. Dyna pam ein bod wedi galw am y cynnig yma heno, ac rwy'n galw ar bawb yn y Siambr i ymuno â'r Ceidwadwyr Cymreig, i ddangos rhywfaint o synnwyr cyffredin, a phleidleisio yn erbyn yr 20 mya diofyn.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig heb ei ddiwygio? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu?[Gwrthwynebiad.] Oes. Felly gohirir y bleidlais ar y cynnig tan y cyfnod pleidleisio.

The proposal is to agree the motion without amendment. Does any Member object? [Objection.] There are objections. I will therefore defer voting until voting time.

Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.

Voting deferred until voting time.

9. Cyfnod Pleidleisio
9. Voting Time

A dyma ni'n cyrraedd y cyfnod pleidleisio nawr, ac oni bai bod tri Aelod yn dymuno imi ganu'r gloch, symudaf yn syth i'r cyfnod pleidleisio. 

Felly, mae'r bleidlais gyntaf heddiw ar eitem 8, dadl y Ceidwadwyr Cymreig. Galwaf ar bleidlais ar y cynnig heb ei ddiwygio, a gyflwynir yn enw Darren Millar. Os gwrthodir y cynnig, byddwn yn pleidleisio ar y gwelliant a gyflwynwyd i'r cynnig. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 15, neb yn ymatal, 38 yn erbyn. Felly, mae'r cynnig wedi ei wrthod. 

And that brings us to voting time, and, unless three Members wish for the bell to be rung, I will proceed directly to voting time. 

So, the first vote this evening is on item 8, the Welsh Conservatives debate. I call for a vote on the motion without amendment tabled in the name of Darren Millar. If the proposal is not agreed, we will vote on the amendment tabled to the motion. Open the vote. Close the vote. In favour 15, no abstentions, 38 against. Therefore, the motion is not agreed.

18:35

Eitem 8. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig - Gorchymyn Ffyrdd Cyfyngedig (Terfyn Cyflymder 20 mya) (Cymru) 2022. Cynnig heb ei ddiwygio: O blaid: 15, Yn erbyn: 38, Ymatal: 0

Gwrthodwyd y cynnig

Item 8. Welsh Conservatives Debate - The Restricted Roads (20 mph Speed Limit) (Wales) Order 2022. Motion without amendment: For: 15, Against: 38, Abstain: 0

Motion has been rejected

Galwaf am bleidlais nawr ar welliant 1, a gyflwynwyd yn enw Heledd Fychan. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 38, neb yn ymatal, 15 yn erbyn, felly mae'r gwelliant wedi ei dderbyn.

I now call for a vote on amendment 1, tabled in the name of Heledd Fychan. Open the vote. Close the vote. In favour 38, no abstentions, 15 against, therefore the amendment is agreed.

Eitem 8. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig - Gorchymyn Ffyrdd Cyfyngedig (Terfyn Cyflymder 20 mya) (Cymru) 2022. Gwelliant 1, a gyflwynwyd yn enw Heledd Fychan: O blaid: 38, Yn erbyn: 15, Ymatal: 0

Derbyniwyd y gwelliant

Item 8. Welsh Conservatives Debate - The Restricted Roads (20 mph Speed Limit) (Wales) Order 2022. Amendment 1, tabled in the name of Heledd Fychan: For: 38, Against: 15, Abstain: 0

Amendment has been agreed

Galwaf nawr am bleidlais ar y cynnig wedi'i ddiwygio.

I now call for a vote on the motion as amended.

Cynnig NDM8347 fel y'i diwygiwyd:

Cynnig bod y Senedd:

1) Yn nodi Gorchymyn Ffyrdd Cyfyngedig (Terfyn Cyflymder 20 mya) (Cymru) 2022.

2) Yn nodi bod gostwng terfynau cyflymder lle mae pobl a cherbydau yn rhyngweithio fwyaf yn gallu achub bywydau.

3) Yn nodi bod eithriadau yn bosibl mewn lleoliadau y bernir eu bod yn briodol gan awdurdodau lleol.

4) Yn nodi pwysigrwydd cefnogaeth gymunedol i unrhyw newidiadau i'r terfyn cyflymder er mwyn sicrhau y gellir lleddfu pryderon gwirioneddol ac yn nodi ymhellach y gellir nodi rhagor o eithriadau ar ôl cyflwyno terfynau newydd.

5) Yn galw ar Lywodraeth Cymru i barhau i adolygu effaith y terfynau newydd, grymuso awdurdodau lleol i wneud unrhyw eithriadau pellach a darparu cyllid digonol i awdurdodau lleol i hwyluso cyflwyno terfynau newydd.

Motion NDM8347 as amended:

To propose that the Senedd:

1) Notes The Restricted Roads (20 mph Speed Limit) (Wales) Order 2022.

2) Notes that lowering speed limits where people and vehicles interact the most can save lives.

3) Notes that exemptions are possible in locations deemed appropriate by local authorities.

4) Notes the importance of community support to any speed limit changes to ensure genuine concerns can be alleviated and further notes that more exemptions may be identified following the introduction of new limits.

5) Calls on the Welsh Government to continuously review the impact of new limits, empower local authorities to make any further exemptions and provide local authorities with adequate funding to facilitate the introduction of new limits.

Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 38, neb yn ymatal, 15 yn erbyn. Felly, mae'r cynnig wedi'i ddiwygio wedi ei dderbyn.

Open the vote. Close the vote. In favour 38, no abstentions, and 15 against. Therefore, the motion as amended is agreed.

Eitem 8. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig - Gorchymyn Ffyrdd Cyfyngedig (Terfyn Cyflymder 20 mya) (Cymru) 2022. Cynnig wedi'i ddiwygio: O blaid: 38, Yn erbyn: 15, Ymatal: 0

Derbyniwyd y cynnig fel y'i diwygiwyd

Item 8. Welsh Conservatives Debate - The Restricted Roads (20 mph Speed Limit) (Wales) Order 2022. Motion as amended: For: 38, Against: 15, Abstain: 0

Motion as amended has been agreed

10. Dadl Fer: Dod â'r Byd i Gymru—Sut rydym yn rhyddhau potensial Cymru fel cyrchfan dwristaidd fyd-eang o bwys?
10. Short Debate: Bringing the World to Wales—How do we unleash the potential of Wales as a major global tourist destination?

Symudwn yn awr i'r ddadl fer.

We'll move now to the short debate.

Members who are leaving, please do so quietly.

A wnaiff yr Aelodau sy'n gadael wneud hynny'n dawel os gwelwch yn dda.

Galwaf ar Janet Finch-Saunders i siarad am y pwnc a ddewiswyd ganddi. Janet.

I call on Janet Finch-Saunders to speak to the topic that she has chosen. Janet.

Diolch, Dirprwy Lywydd. So, the debate tonight is: bringing the world to Wales—how do we unleash the potential of Wales as a major global tourist destination? I'm pleased to give a minute of my time to Tom Giffard MS.

Now, here in Wales, we have the most amazing people running a high-quality tourism sector. Twelve per cent of the Welsh workforce are in tourism. This past summer, I have been lucky enough to witness, once again, their hard work first-hand. With our stunning Conwy valley and our beautiful coastal towns, I am honoured to be surrounded by many wonderful hotels, attractions and the tourists who visit Wales every year. However, despite what the First Minister attempted to claim yesterday, our tourism industry is facing an enormity of pressures, not least of which some have been handed down by this Welsh Labour Government and, sadly, supported by Plaid Cymru.

We know our businesses are going through COVID recovery and they're already facing inflationary food prices, higher energy costs and a shortage of trained staff. And yet, despite the First Minister's claims yesterday, where he was sort of bigging it up that tourism is sort of rising and things, international tourism is down in Wales by 33 per cent. The proposed tourism tax, the self-catering accommodation regulation threshold of 182 days, the stigma towards second home owners, all of which do nothing but deter tourists and put careers and livelihoods of Welsh business owners in financial jeopardy: it is the targeting of these businesses by the Welsh Government that is now preventing them from fully recovering from the lingering effects of the pandemic and the substantial current pressures.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Felly, y ddadl heno yw: dod â'r byd i Gymru—sut rydym yn rhyddhau potensial Cymru fel cyrchfan dwristaidd fyd-eang o bwys? Rwy'n falch o roi munud o fy amser i Tom Giffard AS.

Nawr, yma yng Nghymru, mae gennym y bobl fwyaf anhygoel yn rhedeg sector twristiaeth o ansawdd uchel. Mae 12 y cant o weithlu Cymru yn gweithio ym maes twristiaeth. Yr haf hwn, bûm yn ddigon ffodus i weld eu gwaith caled drosof fy hun unwaith eto. Gyda'n dyffryn Conwy godidog a'n trefi arfordirol hardd, mae'n anrhydedd cael fy amgylchynu gan lawer o westai ac atyniadau gwych a'r twristiaid sy'n ymweld â Chymru bob blwyddyn. Fodd bynnag, er gwaethaf yr hyn y ceisiodd y Prif Weinidog ei honni ddoe, mae ein diwydiant twristiaeth yn wynebu pwysau anferth, yn enwedig y pwysau a osodwyd arno gan y Llywodraeth Lafur hon yng Nghymru ac a gefnogir, yn anffodus, gan Blaid Cymru.

Rydym yn gwybod bod ein busnesau yn mynd drwy adferiad COVID ac maent eisoes yn wynebu prisiau bwyd cynyddol, costau ynni uwch a phrinder staff hyfforddedig. Ac eto, er gwaethaf honiadau Prif Weinidog Cymru ddoe, lle roedd yn rhyw fath o ymffrostio bod twristiaeth ar gynnydd a phethau, mae twristiaeth ryngwladol i lawr 33 y cant yng Nghymru. Nid yw'r dreth dwristiaeth arfaethedig, trothwy rheoleiddio llety hunanddarpar o 182 diwrnod, y stigma tuag at berchnogion ail gartrefi, yn gwneud dim heblaw atal twristiaid a rhoi gyrfaoedd a bywoliaeth perchnogion busnes Cymru mewn perygl ariannol: targedu'r busnesau hyn gan Lywodraeth Cymru sydd bellach yn eu hatal rhag adfer yn llawn o effeithiau parhaus y pandemig a'r pwysau sylweddol presennol.

18:40

Daeth Paul Davies i’r Gadair.

Paul Davies took the Chair.

In July, the Welsh Affairs Committee published the 'Wales as a global tourist destination' report. I don't think the key findings of this report are going to be too unsurprising. They found there is a lack of a coherent Welsh brand, with a poor overseas profile. Wales is not usually included in tour operator holiday packages. The failing transport infrastructure in Wales, combined with years of underfunding by the Welsh Government, continues today to have a negative impact on Welsh tourism. These findings are fact, they're true, and they're inexcusable. Isn't it a real sign of failure on the part of devolution and this Welsh Government that, despite this Parliament being in its sixth Senedd term, and its third decade, our nation does not have a clear Welsh brand?

Of course, Welsh Government are largely to blame, as we have had years of wasted marketing costs through those ineffective themed years, such as the Year of the Sea in 2018. Whilst we all love the sea—and I do in particular—Wales has so much more to offer. In north Wales, we're very lucky to have Go North Wales. Now, therein, you have a proactive, enthusiastic and hard-working organisation who work hard every day in their attempts to try to sell Wales to the world—in particular, north Wales. It would be lovely if we could actually have that across the whole of Wales. I would be pleased to learn what action you will take to work with the private sector to agree on the best way to sell Wales to the world. These people are entrepreneurs—they're good business people, and Government could learn a lot from them. In Aberconwy, we see a lack of direct public transport services from Manchester airport and Holyhead port, to Betws y Coed and Blaenau Ffestiniog; cancellation of the direct service from Liverpool to Llandudno before it even came into force; a complete lack of evening transportation, either by bus or train. I'm sure many other Members of the Senedd could recount similar stories about their own constituencies. It is simply not good enough. Wales has so much to offer.

Now, transport links should be a key priority in establishing Wales as a global tourist destination. There is a major wish amongst the private sector themselves to unleash this potential of Wales. For example, in Aberconwy, we're very lucky to have food and drink tourism and farm immersion experiences. Leading the charge on these, of course, is the most famous farmer in Wales, and that's Gareth Wyn Jones; I'm sure you all know him, or have certainly heard of him. The nation's favourite farmer offers a unique site in agri-tourism, something that Wales and the Welsh Government could be leading on. He and his family offer farm immersion tours, sheepdog demonstrations, culinary experiences using Welsh produce, and they give talks about farming, heritage, culture and the language of Wales. Their impressive immersive tours and bespoke trips to local attractions are increasingly popular with tourists from around the world, especially the USA. They are linked to many travel companies, and are looking, hopefully, to expand to cruise ship bookings from Holyhead in 2024. Gareth has proven—and his wife, Rhian—that there is an interest in agri-tourism. So, again, why are you not looking at these good models and then taking them out and sharing them across Wales?

Too often, we see larger companies receiving grants, but how is the Welsh Government supporting these smaller entrepreneurs in the tourism industry? A little goes a long way in a small business. When trying to source funding applications for new starters in the tourism sector, it is nigh on impossible to obtain small grants. So, it would be great to see the Welsh Government grasping some of this enthusiasm, this passion, and the commitment that exists in the private sector to driving forward local economic benefit in Wales. Why can't the Welsh Government work with the private sector to produce a gastro tour for each part of Wales—of course, including the north? We've called for this previously, for the development of food and drink trails and experiences for every constituency, yet this has fallen on deaf ears. We know that Welsh lamb is the finest lamb in the world, and, even more so, that visitors enjoy it. However, currently, they're going into towns with restaurants in Wales but are struggling now to find Welsh lamb on the menu. What is the Welsh Government doing to ensure that Welsh lamb, and other Welsh produce, is available?

Another untapped area is vineyard tours. There are plenty throughout Wales, but I'm going to mention Gwinllan Pant Du and White Castle, to name a few. France sees up to 10 million tourists visit their vineyards every year, so why are we not tapping into the market of our Welsh vineyards? How are you helping these businesses? This summer, Tom Giffard MS, the shadow Minister for tourism, visited my constituency of Aberconwy, and we launched an ambitious tourism strategy. This would include scrapping the tourism tax, cutting the self-catering accommodation regulation threshold to 105 days, promoting heritage and speciality tourism offers, and making Visit Wales independent of the Welsh Government.

More attention does need to be given to the workings of Visit Wales. Whilst I've been out and about over the summer, I have received endless complaints that Visit Wales does not engage with positive social media posts that they are tagged in, promoting tourism. I have to be honest: any business in my constituency that pops up on my social feed, I think nothing of sharing it. We should all be doing this. Now, I've met with you, Deputy Minister, previously to express my wish that Visit Wales should be adapted so that it offers a similar service to websites such as Hotels.com, Booking.com, LateRooms.com. So, why aren't Visit Wales actually earning their keep by running a similar website?

It is fascinating to learn that the organisation, Visit Wales, is supposed to sell Wales to the world, yet it is only available in one foreign language—German. What about Japanese? Conwy castle has been twinned with Himeji castle in Japan. Why not the Japanese language? Llandudno Town Council has been twinned with Wormhout in France for many years, and is now twinned with Champéry, Swizerland. Other constituencies across Wales will be twinned with other parts of the world, so why are more languages not available on the website for Visit Wales? Simples. Cantonese or Mandarin. In 2019, more than 880,000 Chinese tourists visited the UK. If information was readily available in their native language, more tourists could be tempted to visit us here in Wales.

It is disgraceful, too, that widely used European languages are not available on the website, such as Italian, French and Spanish. Four hundred and twenty four thousand residents of Europe came over in 2022, so imagine the boost you could achieve by marketing in languages other than German. If we want to bring the world to Wales, we must ensure that information about our nation is accessible in all languages. We should not be scared of co-operating with neighbouring countries, especially Ireland. Whilst around 7 million visited Ireland in 2022, Wales only had 686,000. Why not work with the private sector and the Government of Ireland to offer Celtic trips that see tourists visit both nations by using our excellent ferry links?

During my contribution, I've highlighted several ideas for the Welsh Government to address, including developing a brand for Wales abroad, improving transport links and availability, building on agri-tourism, expanding on what Visit Wales offers and its linguistic barriers, and co-operating with neighbouring nations. It is clear that more needs to be done to bring visitors to Wales. 

And finally, I was very honoured to visit the Tynwald parliamentary celebrations in the Isle of Man. We used to have regular visits, weekly visits, from the pier in Llandudno to the Isle of Man, and of course those have stopped now. I would like to include in my debate the Isle of Man. We're so close that we should actually be liaising more with the Isle of Man. I spoke with parliamentarians there. They want it, so why are we not actually making that happen? Thank you. Diolch yn fawr. 

Ym mis Gorffennaf, cyhoeddodd y Pwyllgor Materion Cymreig adroddiad 'Cymru fel cyrchfan fyd-eang i dwristiaid'. Nid wyf yn credu y bydd canfyddiadau allweddol yr adroddiad hwn yn rhy annisgwyl. Fe wnaethant ganfod nad oes brand Cymreig cydlynol yn bodoli, a bod proffil Cymru dramor yn wael. Nid yw Cymru fel arfer yn cael ei chynnwys ym mhecynnau gwyliau gweithredwyr teithiau. Mae'r seilwaith trafnidiaeth sy'n methu yng Nghymru, ynghyd â blynyddoedd o danariannu gan Lywodraeth Cymru, yn parhau i gael effaith negyddol ar dwristiaeth Cymru heddiw. Mae'r canfyddiadau hyn yn ffaith, maent yn wir, ac maent yn anfaddeuol. Onid yw'n arwydd gwirioneddol o fethiant datganoli a'r Llywodraeth hon yng Nghymru nad oes gan ein gwlad frand Cymreig clir er bod y Senedd hon yn ei chweched tymor, a'i thrydedd degawd?

Wrth gwrs, Llywodraeth Cymru sydd ar fai i raddau helaeth, gan ein bod wedi cael blynyddoedd o gostau marchnata gwastraffus drwy'r blynyddoedd thema aneffeithiol, fel Blwyddyn y Môr yn 2018. Er ein bod i gyd yn dwli ar y môr—rwy'n arbennig o hoff ohono—mae gan Gymru gymaint mwy i'w gynnig. Yng ngogledd Cymru, rydym yn lwcus iawn i gael Go North Wales. Nawr, dyna sefydliad rhagweithiol, brwdfrydig a gweithgar sy'n gweithio'n galed bob dydd yn eu hymdrechion i geisio gwerthu Cymru i'r byd—a gogledd Cymru yn enwedig. Byddai'n hyfryd pe gallem gael hynny ar draws Cymru gyfan. Hoffwn glywed pa gamau y byddwch yn eu cymryd i weithio gyda'r sector preifat i gytuno ar y ffordd orau o werthu Cymru i'r byd. Mae'r bobl yma yn entrepreneuriaid—maent yn bobl fusnes da, a gallai'r Llywodraeth ddysgu llawer ganddynt. Yn Aberconwy, gwelwn ddiffyg gwasanaethau trafnidiaeth gyhoeddus uniongyrchol o faes awyr Manceinion a phorthladd Caergybi, i Fetws y Coed a Blaenau Ffestiniog; canslo'r gwasanaeth uniongyrchol o Lerpwl i Landudno cyn iddo ddod yn weithredol hyd yn oed; diffyg trafnidiaeth gyda'r nos, naill ai ar fws neu ar y trên. Rwy'n siŵr y gallai llawer o Aelodau eraill y Senedd adrodd straeon tebyg am eu hetholaethau eu hunain. Yn syml, nid yw'n ddigon da. Mae gan Gymru gymaint i'w gynnig.

Nawr, dylai cysylltiadau trafnidiaeth fod yn flaenoriaeth allweddol wrth sefydlu Cymru fel cyrchfan fyd-eang i dwristiaid. Mae yna ddymuniad mawr ymhlith y sector preifat eu hunain i ryddhau'r potensial sydd gan Gymru. Er enghraifft, yn Aberconwy, rydym yn ffodus iawn i gael twristiaeth bwyd a diod a theithiau profi bywyd fferm. Ar flaen y gad gyda'r rhain, wrth gwrs, y mae'r ffermwr enwocaf yng Nghymru, sef Gareth Wyn Jones; rwy'n siŵr eich bod i gyd yn ei adnabod, neu wedi clywed amdano yn sicr. Mae hoff ffermwr y genedl yn cynnig safle unigryw mewn amaeth-dwristiaeth, rhywbeth y gallai Cymru a Llywodraeth Cymru fod yn arwain arno. Mae ef a'i deulu yn cynnig teithiau profi bywyd fferm, arddangosiadau cŵn defaid, profiadau coginio gan ddefnyddio cynnyrch Cymreig, ac maent yn rhoi sgyrsiau am ffermio, treftadaeth, diwylliant a'r Gymraeg. Mae eu teithiau profi trawiadol a'u teithiau pwrpasol i atyniadau lleol yn gynyddol boblogaidd gyda thwristiaid o bob cwr o'r byd, yn enwedig UDA. Maent yn gysylltiedig â llawer o gwmnïau teithio, ac maent yn gobeithio ehangu i gynnwys archebion llongau mordeithio o Gaergybi yn 2024. Mae Gareth—a'i wraig, Rhian—wedi profi bod diddordeb mewn amaeth-dwristiaeth. Felly, unwaith eto, pam nad ydych chi'n edrych ar y modelau da hyn ac yna'n mynd â nhw allan a'u rhannu ledled Cymru?

Yn rhy aml, rydym yn gweld cwmnïau mwy yn cael grantiau, ond sut mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi'r entrepreneuriaid llai hyn yn y diwydiant twristiaeth? Mae ychydig bach yn mynd yn bell mewn busnes bach. Wrth geisio dod o hyd i gyllid i ddechreuwyr newydd yn y sector twristiaeth, mae cael grantiau bach bron yn amhosibl. Felly, byddai'n wych gweld Llywodraeth Cymru yn manteisio ar rywfaint o'r brwdfrydedd, yr angerdd a'r ymrwymiad sy'n bodoli yn y sector preifat i ysgogi budd economaidd lleol yng Nghymru. Pam na all Llywodraeth Cymru weithio gyda'r sector preifat i gynhyrchu taith fwyd ar gyfer pob rhan o Gymru—gan gynnwys y gogledd wrth gwrs? Rydym wedi galw am hyn o'r blaen, am ddatblygu llwybrau a phrofiadau bwyd a diod ar gyfer pob etholaeth, ond fe ddisgynnodd ar glustiau byddar. Rydym yn gwybod mai cig oen Cymru yw'r cig oen gorau yn y byd, ac yn bwysicach, fod ymwelwyr yn ei fwynhau. Fodd bynnag, ar hyn o bryd, maent yn mynd i drefi gyda bwytai yng Nghymru ond maent yn ei chael hi'n anodd dod o hyd i gig oen Cymru ar y fwydlen. Beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i sicrhau bod cig oen Cymru, a chynnyrch Cymreig arall, ar gael?

Maes arall heb ei gyffwrdd yw teithiau gwinllan. Mae yna ddigon o winllannoedd ar draws Cymru, ond rwy'n mynd i sôn am Winllan Pant Du a'r Castell Gwyn, i enwi ond dwy. Mae Ffrainc yn gweld hyd at 10 miliwn o dwristiaid yn ymweld â'u gwinllannoedd bob blwyddyn, felly pam nad ydym ni'n manteisio ar farchnad ein gwinllannoedd Cymreig? Sut rydych chi'n helpu'r busnesau hyn? Yr haf hwn, ymwelodd Tom Giffard AS, Gweinidog Twristiaeth yr wrthblaid, â fy etholaeth i yn Aberconwy, ac fe wnaethom lansio strategaeth dwristiaeth uchelgeisiol. Byddai'n cynnwys cael gwared ar y dreth dwristiaeth, gostwng y trothwy rheoleiddio llety hunanddarpar i 105 diwrnod, hyrwyddo cynigion treftadaeth a thwristiaeth arbenigol, a gwneud Croeso Cymru'n annibynnol ar Lywodraeth Cymru.

Mae angen rhoi mwy o sylw i waith Croeso Cymru. Tra bûm yn teithio o gwmpas dros yr haf, clywais gwynion diddiwedd nad yw Croeso Cymru yn ymgysylltu â negeseuon cyfryngau cymdeithasol cadarnhaol y maent wedi'u tagio ynddynt, i hyrwyddo twristiaeth. Mae'n rhaid imi fod yn onest: nid wyf yn meddwl ddwywaith am rannu unrhyw fusnes yn fy etholaeth sy'n ymddangos ar fy ffrwd cyfryngau cymdeithasol. Dylai pawb ohonom wneud hyn. Nawr, rwyf wedi cyfarfod â chi o'r blaen, Ddirprwy Weinidog, i fynegi fy awydd i weld Croeso Cymru yn cael ei addasu fel ei fod yn cynnig gwasanaeth tebyg i wefannau fel Hotels.com, Booking.com, LateRooms.com. Felly, pam nad yw Croeso Cymru yn gwneud eu gwaith a rhedeg gwefan debyg?

Mae'n ddiddorol dysgu bod y sefydliad, Croeso Cymru, i fod i werthu Cymru i'r byd, ond eto nid yw ond ar gael mewn un iaith dramor—Almaeneg. Beth am Japaneeg? Mae castell Conwy wedi gefeillio â chastell Himeji yn Japan. Pam ddim Japaneeg? Mae Cyngor Tref Llandudno wedi gefeillio â Wormhout yn Ffrainc ers blynyddoedd lawer, ac mae bellach wedi gefeillio â Champéry, y Swistir. Bydd etholaethau eraill ar draws Cymru wedi gefeillio â rhannau eraill o'r byd, felly pam nad oes mwy o ieithoedd ar gael ar wefan Croeso Cymru? Syml. Cantoneeg neu Fandarin. Yn 2019, ymwelodd dros 880,000 o dwristiaid o Tsieina â'r DU. Pe bai gwybodaeth ar gael yn rhwydd yn eu hiaith frodorol, gellid denu mwy o dwristiaid i ymweld â ni yma yng Nghymru.

Mae'n warthus, hefyd, nad oes ieithoedd Ewropeaidd a ddefnyddir yn eang ar gael ar y wefan, fel Eidaleg, Ffrangeg a Sbaeneg. Daeth 424,000 o drigolion Ewrop drosodd yn 2022, felly dychmygwch yr hwb y gallech ei gyflawni trwy farchnata mewn ieithoedd heblaw Almaeneg. Os ydym am ddod â'r byd i Gymru, mae'n rhaid inni sicrhau bod gwybodaeth am ein gwlad yn hygyrch ym mhob iaith. Ni ddylem ofni cydweithredu â gwledydd cyfagos, yn enwedig Iwerddon. Er bod tua 7 miliwn wedi ymweld ag Iwerddon yn 2022, dim ond 686,000 a ymwelodd â Chymru. Beth am weithio gyda'r sector preifat a Llywodraeth Iwerddon i gynnig teithiau Celtaidd i alluogi twristiaid i ymweld â'r ddwy wlad trwy ddefnyddio ein cysylltiadau fferi ardderchog?

Yn ystod fy nghyfraniad, rwyf wedi tynnu sylw at sawl syniad i Lywodraeth Cymru fynd i'r afael â nhw, gan gynnwys datblygu brand ar gyfer Cymru dramor, gwella cysylltiadau ac argaeledd trafnidiaeth, datblygu amaeth-dwristiaeth, ymestyn yr hyn y mae Croeso Cymru yn ei gynnig a'i rwystrau ieithyddol, a chydweithio â gwledydd cyfagos. Mae'n amlwg fod angen gwneud mwy i ddod ag ymwelwyr i Gymru. 

Ac yn olaf, cefais y pleser o ymweld â dathliadau seneddol y Tynwald yn Ynys Manaw. Arferai fod gennym ymweliadau rheolaidd, ymweliadau wythnosol, ag Ynys Manaw o'r pier yn Llandudno, ac wrth gwrs mae'r rheini wedi dod i ben bellach. Hoffwn gynnwys Ynys Manaw yn fy nadl. Rydym mor agos fel y dylem fod yn cysylltu mwy ag Ynys Manaw mewn gwirionedd. Siaradais â seneddwyr yno. Maent hwy eisiau hynny, felly pam nad ydym yn gwneud i hynny ddigwydd? Diolch yn fawr. 

18:45

I think it's really important, Janet, that you've tabled this debate today, and as Welsh Conservatives we can never talk enough, I think, about tourism here in Wales because of how important it is, not only to our economy, but to the communities that we represent. And I've been lucky enough in my role as the shadow Minister for tourism to visit some of those communities this summer—Pembrokeshire with Samuel Kurtz; Llandudno, of course, with Janet Finch-Saunders; Prestatyn with Gareth Davies; as well as place like Mumbles, Gower and Porthcawl in my own region. And what those businesses say to me almost unilaterally is that they offer a fantastic tourism offer here in Wales, but that it does not feel supported by the Welsh Government. We heard from Janet Finch-Saunders that the number of visitors coming to Wales had come down by a third in the past year—that is an incredibly worrying statistic for anybody interested in Welsh tourism. Wales has all the potential in the world to be a tourism powerhouse; we just need the Welsh Government to realise it too.

Rwy'n credu ei bod hi'n bwysig iawn, Janet, eich bod chi wedi cyflwyno'r ddadl hon heddiw, ac fel Ceidwadwyr Cymreig nid wyf yn credu y gallwn siarad digon am dwristiaeth yma yng Nghymru am ei bod mor bwysig, nid yn unig i'n heconomi, ond i'r cymunedau a gynrychiolir gennym. Ac rwyf wedi bod yn ddigon ffodus yn fy rôl fel Gweinidog Twristiaeth yr wrthblaid i ymweld â rhai o'r cymunedau hynny yr haf hwn—sir Benfro gyda Samuel Kurtz; Llandudno, wrth gwrs, gyda Janet Finch-Saunders; Prestatyn gyda Gareth Davies; yn ogystal â llefydd fel y Mwmbwls, Gŵyr a Phorthcawl yn fy rhanbarth fy hun. A'r hyn y mae'r busnesau hynny'n ei ddweud wrthyf bron yn ddieithriad yw bod ganddynt gynnig twristiaeth gwych yma yng Nghymru, ond nad yw'n teimlo fel pe bai'n cael ei gefnogi gan Lywodraeth Cymru. Clywsom gan Janet Finch-Saunders fod nifer yr ymwelwyr sy'n dod i Gymru wedi gostwng draean yn ystod y flwyddyn ddiwethaf—mae hwnnw'n ystadegyn hynod ofidus i unrhyw un sydd â diddordeb mewn twristiaeth yng Nghymru. Mae gan Gymru yr holl botensial yn y byd i fod yn bwerdy twristiaeth; y cyfan sydd ei angen yw i Lywodraeth Cymru sylweddoli hynny hefyd.

18:50

Dwi'n galw nawr ar y Dirprwy Weinidog Celfyddydau, Chwaraeon a Thwristiaeth i ymateb i'r ddadl, Dawn Bowden.

I now call on the Deputy Minister for Arts, Sport and Tourism to respond to the debate, Dawn Bowden. 

Diolch yn fawr. Sorry, I wasn't expecting that to be quite as quick. I do apologise. I may not be quite as quick as that in terms of my response. 

But I am grateful, Llywydd, to the Senedd Member for Aberconwy for scheduling this debate as it provides an opportunity for me to highlight yet again the work being done to make Wales’s tourism sector sustainable and successful. However, Llywydd, what we’ve heard, as we’ve heard time and time again—it’s a bit like groundhog day, isn’t it, in this Chamber—we heard it again today, we heard it yesterday from the opposition benches, the prophets of doom, running down our tourism industry. And while I encourage scrutiny of policy decisions, and there’s been plenty of that in the debate today, we mustn’t lose sight of the positive stories that the industry has to tell, or the bright future that I firmly believe it has.

We need to ensure that the tourism industry can sit alongside and align with our ambition to ensure sustainable, balanced and thriving communities, and we have to acknowledge that tourism does not and cannot exist in isolation. It’s all intertwined and linked with wider policy areas such as transport, the environment, heritage and housing, and we want to develop tourism that does good—that is, tourism that supports our communities and cares for and protects our land, and is mutually beneficial to visitors and citizens, providing year-round sustainable jobs in all parts of our country. That is essentially our vision and ambition for the tourism industry in Wales. The value of the visitor economy is recognised as a priority by Welsh Government, and we have made that recognition and support clear in our Visit Wales tourism strategy.

In our strategy we focus on four pillars: economic growth, environmental sustainability, social and cultural enrichment, and maximising well-being and health benefits. The focus in our strategy is on the three Ss—that is, seasonality, spend and spread—and that is about encouraging the growth of off-peak tourism, encouraging visitors to stay longer and spend more, and to actively promote the quieter tourist spots. And so, from that, we get the fourth S, which is sustainability.

Wales, as we all know, is a place of adventure, of outstanding natural landscapes, of a thriving cultural scene. It has Welsh heritage and world heritage. It has varied and unusual accommodation that is also an experience in itself, mouthwatering food and drink and a calendar packed with enriching local and global events. These are the reasons residents and visitors alike love this country, and are fantastic selling points for how we support and promote tourism.

How Visit Wales supports tourism is very important, and working together and engaging with the industry and with local authorities and our communities is key. It is a truly collaborative approach. How we engage with the sector is very important. We already do this in a number of different ways, including through the visitor economy forum that I chair and through the four regional partnerships, and I’m thrilled to say that we’re going to be bringing back the regional industry roadshows next month in the south-east, in the south-west, in the mid and the north of Wales, and we’re looking forward to inviting our partners and stakeholders to those sessions. We have also announced that our national summit and awards will be returning next year.

We support the industry through our marketing and promotional activities, through our grading activities, through developing skills across the industry, and through our capital investments programme. We’re investing in the tourism products and services that are the backbone of the industry. We have a £55 million Wales tourism investment fund that enables us to finance capital investment in projects that grow the sector. We’ve helped projects such as the £1.7 million expansion and upgrade of the oldest golf club in Wales at Tenby, and Innoflate, the new family visitor attraction in Newport. We have a Brilliant Basics capital fund, and only last month I announced funding of £5 million to 29 small projects, Janet, that will help deliver small-scale infrastructure improvements in tourism locations right the way across Wales, and these include projects such as replacing shelters on Llandudno's north shore promenade; putting up new signage to destinations across Conwy; and funding improvements across Wales in facilities like car parking, toilets and electric vehicle charging points.

Diolch yn fawr. Mae'n ddrwg gennyf, nid oeddwn yn disgwyl i hynny fod mor gyflym. Rwy'n ymddiheuro. Efallai na fydd fy ymateb mor gyflym â hynny. 

Ond Lywydd, rwy'n ddiolchgar i'r Aelod o'r Senedd dros Aberconwy am drefnu'r ddadl hon gan ei bod yn rhoi cyfle imi dynnu sylw unwaith eto at y gwaith sy'n cael ei wneud i sicrhau bod sector twristiaeth Cymru yn gynaliadwy ac yn llwyddiannus. Fodd bynnag, Lywydd, yr hyn a glywsom, fel rydym wedi'i glywed dro ar ôl tro—mae ychydig fel cylch diddiwedd yn y Siambr hon, onid yw—clywsom eto heddiw, clywsom ddoe oddi ar feinciau'r wrthblaid, y proffwydi gwae, yn difrïo ein diwydiant twristiaeth. Ac er fy mod yn annog craffu ar benderfyniadau polisi, a bod digon o hynny wedi bod yn y ddadl heddiw, rhaid inni beidio â cholli golwg ar y straeon cadarnhaol sydd gan y diwydiant i'w hadrodd, na'r dyfodol disglair sydd ganddo yn fy marn bendant i.

Mae angen inni sicrhau y gall y diwydiant twristiaeth gyd-fynd â'n huchelgais i sicrhau cymunedau cynaliadwy, cytbwys a ffyniannus, ac mae'n rhaid inni gydnabod nad yw twristiaeth yn bodoli, ac na all fodoli, ar ei ben ei hun. Mae'r cyfan wedi'i gydblethu a'i gysylltu â meysydd polisi ehangach fel trafnidiaeth, yr amgylchedd, treftadaeth a thai, ac rydym am ddatblygu twristiaeth sy'n gwneud daioni—hynny yw, twristiaeth sy'n cefnogi ein cymunedau ac yn gwarchod a gofalu am ein tir, ac sy'n fuddiol i ymwelwyr a dinasyddion fel ei gilydd, gan ddarparu swyddi cynaliadwy drwy gydol y flwyddyn ym mhob rhan o'n gwlad. Dyna yw hanfod ein gweledigaeth a'n huchelgais ar gyfer y diwydiant twristiaeth yng Nghymru. Mae gwerth yr economi ymwelwyr yn cael ei gydnabod fel blaenoriaeth gan Lywodraeth Cymru, ac rydym wedi gwneud y gydnabyddiaeth a'r gefnogaeth honno'n glir yn ein strategaeth dwristiaeth Croeso Cymru.

Yn ein strategaeth rydym yn canolbwyntio ar bedair colofn: twf economaidd, cynaliadwyedd amgylcheddol, cyfoethogi cymdeithasol a diwylliannol, a sicrhau cymaint â phosibl o fanteision lles ac iechyd. Mae'r ffocws yn ein strategaeth ar dair elfen—sef ei natur dymhorol, gwariant a gwasgariad—ac mae hynny'n ymwneud ag annog twf twristiaeth ar adegau tawel, annog ymwelwyr i aros yn hirach a gwario mwy, a hyrwyddo mannau twristaidd tawelach. Ac felly, o hynny, cawn y bedwaredd elfen, sef cynaliadwyedd.

Mae Cymru, fel y gwyddom i gyd, yn lle llawn antur, tirweddau naturiol eithriadol, a bywyd diwylliannol ffyniannus. Mae ganddi dreftadaeth Gymreig a threftadaeth byd. Mae ganddi ddarpariaethau llety amrywiol ac anarferol sydd hefyd yn brofiad ynddo'i hun, bwyd a diod blasus a chalendr sy'n llawn o ddigwyddiadau lleol a byd-eang cyfoethog. Dyma'r rhesymau pam mae trigolion ac ymwelwyr fel ei gilydd yn caru'r wlad hon, ac maent yn bwyntiau gwerthu gwych ar gyfer sut rydym yn cefnogi ac yn hyrwyddo twristiaeth.

Mae sut mae Croeso Cymru yn cefnogi twristiaeth yn bwysig iawn, ac mae cydweithio ac ymgysylltu â'r diwydiant a chydag awdurdodau lleol a'n cymunedau yn allweddol. Mae'n ymagwedd wirioneddol gydweithredol. Mae'r ffordd rydym yn ymgysylltu â'r sector yn bwysig iawn. Rydym eisoes yn gwneud hyn mewn sawl ffordd wahanol, gan gynnwys trwy'r fforwm economi ymwelwyr rwy'n ei gadeirio a thrwy'r pedair partneriaeth ranbarthol, ac mae'n bleser gennyf ddweud y byddwn yn dod â sioeau teithiol rhanbarthol y diwydiant twristiaeth yn eu holau y mis nesaf yn y de-ddwyrain, yn y de-orllewin, yng nghanolbarth a gogledd Cymru, ac rydym yn edrych ymlaen at wahodd ein partneriaid a'n rhanddeiliaid i'r sesiynau hynny. Rydym hefyd wedi cyhoeddi y bydd ein huwchgynhadledd genedlaethol a'n gwobrau yn dychwelyd y flwyddyn nesaf.

Rydym yn cefnogi'r diwydiant trwy ein gweithgareddau marchnata a hyrwyddo, trwy ein gweithgareddau graddio, trwy ddatblygu sgiliau ar draws y diwydiant, a thrwy ein rhaglen buddsoddiadau cyfalaf. Rydym yn buddsoddi yn y cynhyrchion a'r gwasanaethau twristiaeth sy'n asgwrn cefn i'r diwydiant. Mae gennym gronfa fuddsoddi mewn twristiaeth Cymru gwerth £55 miliwn sy'n ein galluogi i ariannu buddsoddiadau cyfalaf mewn prosiectau sy'n tyfu'r sector. Rydym wedi helpu prosiectau fel gwaith ehangu ac uwchraddio'r clwb golff hynaf yng Nghymru yn Ninbych-y-pysgod, y rhoddwyd £1.7 miliwn tuag ato, ac Innoflate, yr atyniad ymwelwyr newydd i deuluoedd yng Nghasnewydd. Mae gennym gronfa gyfalaf y Pethau Pwysig, a'r mis diwethaf cyhoeddais gyllid o £5 miliwn i 29 o brosiectau bach, Janet, a fydd yn helpu i gyflawni gwelliannau seilwaith ar raddfa fach mewn lleoliadau twristiaeth ar hyd a lled Cymru, ac mae'r rhain yn cynnwys prosiectau megis gosod cysgodfannau newydd ar bromenâd glan môr y gogledd yn Llandudno; gosod arwyddion newydd i gyrchfannau ar draws Conwy; ac ariannu gwelliannau ledled Cymru mewn cyfleusterau fel meysydd parcio, toiledau a phwyntiau gwefru cerbydau trydan.

Turning to the international perspective, Llywydd, and how we promote tourism, it's also a core plank of our international strategy, which highlights how we want Wales to be known as a world leader in sustainable adventure tourism. Investment in mountain bike centres, hiking paths and ziplines has reinvigorated our international reputation to new, younger visitors. Visitors are increasingly seeking out authentic, sustainable and unique experiences, and Wales's approach to environmental and cultural sustainability gives us a competitive advantage.

International tourists are an important part of the tourism sector and I'm not going to shy away from addressing the current statistics. The number of international tourists coming to the UK is still recovering from the pandemic, but in 2022, there were 686,000 international visitors to Wales, with a spend of around £391 million. However, it is crucial to understand that domestic visitors have always been the most important source of visitors to Wales, representing over 90 per cent of all visitors to Wales, and only yesterday, we saw the latest domestic statistics for overnight trips for Wales published, which showed an increase of 13 per cent in the volume of trips taken in Wales between 2021 and 2022. Now, updated figures show that, in 2022, there was £4.6 billion of associated expenditure on tourism trips within Wales. The volume of trips taken in Wales is clearly increasing and that is great news. Now, I know that there is the potential to increase the numbers still further. Our post-pandemic activity has been focused on supporting the sector to restore and grow international markets, and that includes working with partners on travel trade activity that enables them to showcase their products at key overseas markets.

Wales has a world-class offer beyond the honeypot areas and beyond the summer season, and we are committed to investing in marketing Wales to the world. Over the last 12 months, that has included campaigns that take advantage of the increased awareness of Wales, particularly in the US, around the Wrexham story and our award-winning FIFA World Cup activity last year. Only last week, this Cymru Wales brand, which Janet Finch-Saunders dismissed as being non-existent, was named by the World Media Group as the global travel campaign winner and grand prix winner at the World Media Group awards for the best of the best across all sectors, beating the likes of Volkswagen and Adidas. The World Media Group is a strategic alliance of leading international media organisations that connects brands with highly engaged influential audiences in the context of trusted and renowned journalism. It includes The Atlantic, BBC News, The Economist, Forbes, Fortune, Insider—shall I go on—National Geographic, Politico Europe. All these people have said that the Wales brand is the best of the best. So, don't take it out on the Welsh Government; have a look at what the rest of the world is actually saying.

We are also very proud that Wales was chosen to host the return of WWE, World Wrestling Entertainment at the Principality Stadium. That's the first time that an event of that size has made a return visit to the UK and we've done that in Wales. The event delivered some direct economic impact to Cardiff and to Wales, and allowed us to spotlight once again what Wales has to offer. We also remain very much committed to our bid for the men's football, the Euros, in 2028. I look forward to the continued collaborative working as we hopefully win that bid and move to the next phase of planning for the tournament.

And staying on the sporting theme, I've just returned from the Rugby World Cup in France where, through our Wales in France programme, we've been forging sporting, cultural, tourism, food and drink, and wider economic links with one of our nearest neighbours. And yes, while I was there, I did visit a vineyard in Bordeaux and I presented them with some Welsh wine from the White Castle Vineyard in Monmouth. So, we absolutely do promote what we do abroad.

And when I was in the Isle of Man, Janet, I was actually sought out by the Isle of Man's tourism representative, who complimented Wales on its brilliant presence at world trade fairs in promoting our food and drink offer. We also have ensured that Wales features prominently in VisitBritain campaigns, and we've formed partnerships with bodies such as Marketing Manchester, using that gateway to bring visitors into north Wales. These are live examples of how we're bringing the world to Wales and how we are continually exploring ways to unleash the potential of Wales as a global tourist destination.

The Welsh Government is taking brave decisions to support the industry in the future. We know that everyone is not on the same page as us on some of these policies, but there will always be resistance to groundbreaking change, as we heard from the last debate. But we need that change to deliver our ambition as I've outlined earlier. We need a balanced, sustainable, thriving community.

We've an ambitious co-operation agreement, working with Plaid Cymru on the visitor levy and tackling the issues caused in local communities by second home ownership. The proposed visitor levy is a mechanism that will provide investment into local tourism facilities and that will improve local communities at the same time. Yes, there are tensions, and, yes, we need to be debating and exploring these issues further. We are doing that, both with the sector and with potential visitors to Wales, as well as communities that are impacted by tourism.

Essentially, what we want is to develop ways to support and extend the tourism product, but the constant criticism and counter-productive drowning out of the positives, portraying Wales as a less desirable destination, is really not the way to do that. The constant putting down of Wales by the opposition, heard again in this Chamber today, and the negative media coverage generated by that noise, is contributing to putting tourists off from coming to Wales at all. That's not what I want. What I want is a more positive dialogue. We're striving to protect both local communities and our tourism industry.

In relation to answering directly some of the points that you raised, Janet, in relation to supporting business, the current level of business rates has continued. That's continued beyond COVID, worth at least £140 million a year to local businesses in the tourism industry. You've talked about the transport infrastructure. The UK Government has—[Interruption.] The UK Government has denied Wales £5 billion consequentials from HS2. Just think—[Interruption.] Just think for a moment what Wales could have done with transport infrastructure with £5 billion. So, instead of having a go at the Welsh Government, speak to your friends in the UK Westminster Government and ask them to do the honourable thing and let us have the consequentials from HS2.

Responding to the Welsh Affairs Committee report, there was an awful lot in that that was actually talking about the positives of what's happening in Wales. That report also mentioned the fact that the UK Government has not given Wales its HS2 £5 billion consequential, but I notice that you didn't mention that. It also was highly critical of VisitBritain, which they accepted is not engaging effectively with Visit Wales. But it recognised that we had an award-winning brand.

I've responded before on the question of Visit Wales as an independent organisation, Janet. You raised that with me as a question and we talked about it when you met with me. We do promote visitor accommodation on the Visit Wales site, and I set out very clearly why we feel that Visit Wales should remain as a Government department.

Wales has so much to offer visitors from around the world, and I continue to ensure that we work to realise that potential in a way that achieves that elusive sustainable balance between our communities, our landscapes and our visitors. I'm confident that the package of actions that we are taking will do that, and I thank you for the opportunity to, once again, highlight the actions that we are taking forward as a Welsh Government. Diolch yn fawr.

Os caf droi at y persbectif rhyngwladol, Lywydd, a sut rydym yn hyrwyddo twristiaeth, mae hefyd yn rhan greiddiol o'n strategaeth ryngwladol, sy'n tynnu sylw at sut rydym am i Gymru gael ei hadnabod fel arweinydd byd mewn twristiaeth antur gynaliadwy. Mae buddsoddi mewn canolfannau beicio mynydd, llwybrau cerdded a gwifrau sip wedi adfywio ein henw da rhyngwladol i ymwelwyr newydd, iau. Mae ymwelwyr yn chwilio fwyfwy am brofiadau dilys, cynaliadwy ac unigryw, ac mae agwedd Cymru tuag at gynaliadwyedd amgylcheddol a diwylliannol yn rhoi mantais gystadleuol i ni.

Mae twristiaid rhyngwladol yn rhan bwysig o'r sector twristiaeth ac nid wyf am gilio rhag mynd i'r afael â'r ystadegau cyfredol. Mae nifer y twristiaid rhyngwladol sy'n dod i'r DU yn dal i wella ar ôl y pandemig, ond yn 2022, cafwyd 686,000 o ymwelwyr rhyngwladol â Chymru, gyda gwariant o tua £391 miliwn. Fodd bynnag, mae'n hanfodol deall mai ymwelwyr domestig yw'r ffynhonnell bwysicaf o ymwelwyr â Chymru erioed, a dyna yw dros 90 y cant o'r holl ymwelwyr â Chymru, a ddoe ddiwethaf, gwelsom yr ystadegau domestig diweddaraf ar gyfer teithiau dros nos i Gymru yn cael eu cyhoeddi, gan ddangos cynnydd o 13 y cant yn nifer y teithiau a wnaed yng Nghymru rhwng 2021 a 2022. Nawr, mae ffigurau wedi'u diweddaru yn dangos, yn 2022, fod £4.6 biliwn o wariant cysylltiedig ar deithiau twristiaeth yng Nghymru. Mae'n amlwg fod nifer y teithiau a wneir yng Nghymru yn cynyddu ac mae hynny'n newyddion gwych. Nawr, gwn fod potensial i gynyddu'r niferoedd ymhellach. Mae ein gweithgaredd ôl-bandemig wedi canolbwyntio ar gefnogi'r sector i adfer a thyfu marchnadoedd rhyngwladol, ac mae hynny'n cynnwys gweithio gyda phartneriaid ar weithgaredd y fasnach deithio sy'n eu galluogi i arddangos eu cynnyrch mewn marchnadoedd tramor allweddol.

Mae gan Gymru gynnig o'r radd flaenaf y tu hwnt i'r ardaloedd mwyaf poblogaidd a thu hwnt i dymor yr haf, ac rydym wedi ymrwymo i fuddsoddi yn y gwaith o farchnata Cymru i'r byd. Dros y 12 mis diwethaf, mae hynny wedi cynnwys ymgyrchoedd sy'n manteisio ar fwy o ymwybyddiaeth o Gymru, yn enwedig yn yr Unol Daleithiau, o amgylch stori Wrecsam a'n gweithgaredd Cwpan y Byd FIFA llwyddiannus y llynedd. Yr wythnos diwethaf, enwyd y brand Cymru Wales hwn, y gwnaeth Janet Finch-Saunders honni nad oedd yn bodoli, gan World Media Group fel enillydd yr ymgyrch deithio fyd-eang ac enillydd grand prix yng ngwobrau World Media Group am y gorau o'r goreuon ym mhob sector, gan guro pobl fel Volkswagen ac Adidas. Cynghrair strategol o sefydliadau cyfryngol rhyngwladol blaenllaw yw World Media Group sy'n cysylltu brandiau â chynulleidfaoedd dylanwadol iawn yng nghyd-destun newyddiaduraeth ddibynadwy a blaenllaw. Mae'n cynnwys The Atlantic, BBC News, The Economist, Forbes, Fortune, Insider—a oes angen imi barhau—National Geographic, Politico Europe. Mae'r bobl yma i gyd wedi dweud mai brand Cymru yw'r gorau o'r goreuon. Felly, peidiwch â lladd ar Lywodraeth Cymru; edrychwch ar yr hyn y mae gweddill y byd yn ei ddweud.

Rydym hefyd yn falch iawn fod Cymru wedi cael ei dewis i groesawu dychweliad WWE, World Wrestling Entertainment, yn Stadiwm Principality. Dyna'r tro cyntaf i ddigwyddiad o'r maint hwnnw ddychwelyd i'r DU ac rydym wedi gwneud hynny yng Nghymru. Sicrhaodd y digwyddiad effaith economaidd uniongyrchol i Gaerdydd ac i Gymru, ac fe wnaeth ein galluogi i dynnu sylw unwaith eto at yr hyn sydd gan Gymru i'w gynnig. Rydym hefyd yn parhau i fod yn ymrwymedig iawn i'n cais am bêl-droed y dynion, yr Ewros, yn 2028.  Rwy'n edrych ymlaen at barhau i gydweithio wrth inni obeithio ennill y cais hwnnw a symud ymlaen i gam nesaf y cynllunio ar gyfer y bencampwriaeth.

Ac os caf aros gyda thema chwaraeon, rwyf newydd ddychwelyd o Gwpan Rygbi'r Byd yn Ffrainc lle rydym wed bod yn meithrin cysylltiadau, drwy ein rhaglen Cymru yn Ffrainc, ym maes chwaraeon, diwylliant, twristiaeth, bwyd a diod, a chysylltiadau economaidd ehangach ag un o'n cymdogion agosaf. A do, tra oeddwn yno, fe ymwelais â gwinllan yn Bordeaux a chyflwynais win Cymreig iddynt o winllan y Castell Gwyn ym Mynwy. Felly, rydym yn sicr yn hyrwyddo'r hyn a wnawn dramor.

A phan oeddwn yn Ynys Manaw, Janet, daeth cynrychiolydd twristiaeth Ynys Manaw ataf i ganmol Cymru ar ei phresenoldeb gwych yn ffeiriau masnach y byd wrth inni hyrwyddo ein cynnig bwyd a diod. Rydym hefyd wedi sicrhau bod Cymru'n amlwg yn ymgyrchoedd VisitBritain, ac rydym wedi ffurfio partneriaethau â chyrff fel Marketing Manchester, gan ddefnyddio'r porth hwnnw i ddod ag ymwelwyr i ogledd Cymru. Dyma enghreifftiau byw o sut rydym yn dod â'r byd i Gymru a sut rydym yn mynd ati'n barhaol i archwilio ffyrdd o ryddhau potensial Cymru fel cyrchfan dwristiaeth fyd-eang.

Mae Llywodraeth Cymru yn gwneud penderfyniadau dewr i gefnogi'r diwydiant yn y dyfodol. Fe wyddom nad yw pawb yn cytuno â ni ynglŷn â rhai o'r polisïau hyn, ond bydd yna bob amser wrthwynebiad i newid arloesol, fel y clywsom yn y ddadl ddiwethaf. Ond mae angen y newid hwnnw arnom i gyflawni ein huchelgais fel yr amlinellais yn gynharach. Mae angen cymuned gytbwys, gynaliadwy a ffyniannus arnom.

Mae gennym gytundeb cydweithio uchelgeisiol, gan weithio gyda Phlaid Cymru ar yr ardoll ymwelwyr a mynd i'r afael â'r problemau a achosir mewn cymunedau lleol gan berchnogaeth ail gartrefi. Mae'r ardoll arfaethedig i ymwelwyr yn fecanwaith a fydd yn darparu buddsoddiad i gyfleusterau twristiaeth lleol ac yn gwella cymunedau lleol ar yr un pryd. Oes, mae yna densiynau, ac oes, mae angen inni drafod ac archwilio'r materion hyn ymhellach. Rydym yn gwneud hynny, gyda'r sector a darpar ymwelwyr â Chymru, yn ogystal â chymunedau y mae twristiaeth yn effeithio arnynt.

Yn y bôn, yr hyn rydym ei eisiau yw datblygu ffyrdd o gefnogi ac ehangu'r cynnyrch twristiaeth, ond nid drwy feirniadu parhaus a dileu'r pethau cadarnhaol yn wrthgynhyrchiol, gan bortreadu Cymru fel cyrchfan lai dymunol, y mae gwneud hynny mewn gwirionedd. Mae'r modd y mae'r wrthblaid yn lladd ar Gymru'n gyson, fel y clywsom eto yn y Siambr hon heddiw, a'r sylw negyddol yn y cyfryngau a gynhyrchir gan y sŵn hwnnw, yn cyfrannu at atal twristiaid rhag dod i Gymru o gwbl. Nid dyna rwy'n awyddus i'w weld. Yr hyn rwyf fi ei eisiau yw deialog fwy cadarnhaol. Rydym yn ymdrechu i amddiffyn cymunedau lleol a'n diwydiant twristiaeth fel ei gilydd.

I ateb rhai o'r pwyntiau a godwyd gennych yn uniongyrchol, Janet, mewn perthynas â chefnogi busnes, mae'r lefel bresennol o ardrethi busnes wedi parhau. Mae wedi parhau y tu hwnt i COVID, ac yn werth o leiaf £140 miliwn y flwyddyn i fusnesau lleol yn y diwydiant twristiaeth. Fe wnaethoch chi siarad am y seilwaith trafnidiaeth. Mae Llywodraeth y DU wedi—[Torri ar draws.] Mae Llywodraeth y DU wedi amddifadu Cymru o £5 biliwn o gyllid canlyniadol yn sgil HS2. Meddyliwch—[Torri ar draws.] Meddyliwch am eiliad beth y gallai Cymru fod wedi'i wneud gyda'r seilwaith trafnidiaeth gyda £5 biliwn. Felly, yn lle lladd ar Lywodraeth Cymru, siaradwch â'ch ffrindiau yn Llywodraeth San Steffan y DU a gofynnwch iddynt wneud y peth anrhydeddus a gadael inni gael y symiau canlyniadol o HS2.

Wrth ymateb i adroddiad y Pwyllgor Materion Cymreig, roedd llawer iawn ynddo'n sôn am y pethau cadarnhaol sy'n digwydd yng Nghymru. Roedd yr adroddiad hwnnw hefyd yn nodi nad yw Llywodraeth y DU wedi rhoi ei £5 biliwn o arian canlyniadol HS2 i Gymru, ond rwy'n sylwi na wnaethoch chi sôn am hynny. Roedd hefyd yn feirniadol iawn o VisitBritain, ac yn derbyn nad yw'n ymgysylltu'n effeithiol â Croeso Cymru. Ond roedd yn cydnabod bod gennym frand sy'n ennill gwobrau.

Rwyf wedi ymateb o'r blaen ar gwestiwn Croeso Cymru fel sefydliad annibynnol, Janet. Fe wnaethoch chi godi hynny gyda mi fel cwestiwn ac fe wnaethom siarad amdano pan gawsoch gyfarfod â mi. Rydym yn hyrwyddo darpariaeth llety i ymwelwyr ar safle Croeso Cymru, a nodais yn glir iawn pam ein bod yn teimlo y dylai Croeso Cymru barhau fel adran o'r Llywodraeth.

Mae gan Gymru gymaint i'w gynnig i ymwelwyr o bob cwr o'r byd, ac rwy'n parhau i wneud yn siŵr ein bod yn gweithio i wireddu'r potensial hwnnw mewn ffordd sy'n sicrhau'r cydbwysedd cynaliadwy anodd rhwng ein cymunedau, ein tirweddau a'n hymwelwyr. Rwy'n hyderus y bydd y pecyn o gamau gweithredu rydym yn eu cymryd yn gwneud hynny, a diolch i chi am y cyfle i dynnu sylw unwaith eto at y camau rydym yn eu cymryd fel Llywodraeth Cymru. Diolch yn fawr.

19:00

Diolch i'r Dirprwy Weinidog, a daw hynny â thrafodion heddiw i ben.

I thank the Deputy Minister, and that brings today's proceedings to a close.

Daeth y cyfarfod i ben am 19:04.

The meeting ended at 19:04.