Y Cyfarfod Llawn

Plenary

19/10/2022

Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.

In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches.

Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. 

The Senedd met in the Chamber and by video-conference at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

1. Cwestiynau i’r Gweinidog Newid Hinsawdd
1. Questions to the Minister for Climate Change

Prynhawn da a chroeso i'r Cyfarfod Llawn y prynhawn yma. Yr eitem gyntaf y prynhawn yma yw'r cwestiynau i'r Gweinidog Newid Hinsawdd, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan James Evans.

Good afternoon and welcome to this afternoon's Plenary meeting. The first item this afternoon is questions to the Minister for Climate Change, and the first question is from James Evans.

Parciau Cenedlaethol
National Parks

1. Pa gynlluniau sydd gan y Gweinidog i wneud parciau cenedlaethol yn fwy atebol i bobl leol? OQ58580

1. What plans does the Minister have to make national parks more accountable to local people? OQ58580

Local accountability is intrinsic to governance of our national parks. Two thirds of members are selected by local authorities, guaranteeing accountability back to local people and communities. We are improving accountability and governance, including a support package for Brecon Beacons National Park and a new strategic, pan-Wales post focused on diversity and governance.

Mae atebolrwydd lleol yn hanfodol i lywodraethiant ein parciau cenedlaethol. Mae dwy ran o dair o’r aelodau’n cael eu dewis gan awdurdodau lleol, gan warantu atebolrwydd i bobl a chymunedau lleol. Rydym yn gwella atebolrwydd a llywodraethiant, gan gynnwys pecyn cymorth ar gyfer Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog a swydd strategol newydd ar gyfer Cymru gyfan sy’n canolbwyntio ar amrywiaeth a llywodraethiant.

Diolch, Minister. In our national parks, it is vital that local people feel that they are part of the decision-making process, and that the national parks actually stand up for them and that they have representation from that area. The Welsh Government appoints a number of people to national parks, but, unfortunately, some of those people aren't even from Wales. So, what I would like to see is a system where local people can feed into that appointments process to make sure that we have local people representing our national parks to make sure that our businesses and our communities feel that they are respected and listened to by our national parks in Wales. Diolch, Llywydd.

Diolch, Weinidog. Yn ein parciau cenedlaethol, mae’n hanfodol fod pobl leol yn teimlo eu bod yn rhan o’r broses o wneud penderfyniadau, a bod y parciau cenedlaethol yn sefyll o'u plaid a bod ganddynt gynrychiolaeth o’r ardal honno. Mae Llywodraeth Cymru yn penodi nifer o bobl i barciau cenedlaethol, ond yn anffodus, nid yw rhai o'r bobl hynny'n dod o Gymru hyd yn oed. Felly, yr hyn yr hoffwn ei weld yw system lle gall pobl leol gyfrannu at y broses benodi honno i sicrhau bod gennym bobl leol yn cynrychioli ein parciau cenedlaethol er mwyn gwneud yn siŵr fod ein busnesau a’n cymunedau'n teimlo bod ein parciau cenedlaethol yng Nghymru yn gwrando arnynt ac yn eu parchu. Diolch, Lywydd.

Yes, so, national parks absolutely do need to respond to local people and their concerns and they must, of course, be representative of the communities they serve, but national parks also serve all of the people of Wales—they are, obviously, our 'national' parks, and it's very important that the national park authorities respond to both local and national needs. And so, we must make sure that their governance and their accountability reflect the need to reflect that engaged community inside the national park and on the edges of the national park, but also that they're there for the future of all of the people of Wales.

So, we work very closely with the national parks to engage widely when we develop the management plans and the other priorities. We need to have specific expertise on the national parks, as well as the local councillors who contribute so much. So, I'm very keen to make sure that we have a range of expert voices as well from the Welsh Government appointments. So, I'm not entirely certain that I agree with you that they should be people who live in Wales, although, obviously, where we have the expertise in Wales, we would certainly seek to do that. What we're much more keen on is making sure that the national park has a range of expertise available to it, both on its board, if you like—because that's what the council itself actually is—and then in the range of experts that we engage with in order to get the best possible outcome for both the people in the community itself, but very importantly for all of the people of Wales and, actually, the UK and globally, because the national parks are, of course, part of our protected landscape.

Iawn, felly, yn sicr, mae angen i barciau cenedlaethol ymateb i bobl leol a’u pryderon, ac wrth gwrs, mae’n rhaid iddynt fod yn gynrychioliadol o’r cymunedau y maent yn eu gwasanaethu, ond mae parciau cenedlaethol hefyd yn gwasanaethu holl bobl Cymru—hwy, yn amlwg, yw ein parciau 'cenedlaethol', ac mae'n bwysig iawn fod awdurdodau'r parciau cenedlaethol yn ymateb i anghenion lleol a chenedlaethol. Ac felly, mae'n rhaid inni sicrhau bod eu llywodraethiant a'u hatebolrwydd yn adlewyrchu'r angen i adlewyrchu'r gymuned ymgysylltiedig honno o fewn y parc cenedlaethol ac ar gyrion y parc cenedlaethol, ond hefyd eu bod yno ar gyfer dyfodol holl bobl Cymru.

Felly, rydym yn gweithio’n agos iawn gyda’r parciau cenedlaethol i ymgysylltu’n eang pan fyddwn yn datblygu’r cynlluniau rheoli a’r blaenoriaethau eraill. Mae angen inni gael arbenigedd penodol ar y parciau cenedlaethol, yn ogystal â’r cynghorwyr lleol sy’n cyfrannu cymaint. Felly, rwy'n awyddus iawn i sicrhau bod gennym amrywiaeth o leisiau arbenigol hefyd ymhlith penodiadau Llywodraeth Cymru. Felly, nid wyf yn gwbl sicr fy mod yn cytuno â chi y dylent fod yn bobl sy'n byw yng Nghymru, er, yn amlwg, lle mae gennym yr arbenigedd yng Nghymru, byddem yn sicr yn ceisio gwneud hynny. Rydym yn llawer mwy awyddus i sicrhau bod gan y parc cenedlaethol ystod o arbenigedd ar gael iddo, ar ei fwrdd, os mynnwch—gan mai dyna yw’r cyngor ei hun, mewn gwirionedd—ac yna drwy'r ystod o arbenigwyr y byddwn yn ymgysylltu â hwy er mwyn cael y canlyniad gorau posibl i’r bobl yn y gymuned ei hun, ond yn bwysig iawn, i holl bobl Cymru, ac mewn gwirionedd, holl bobl y DU a holl bobl y byd, gan fod y parciau cenedlaethol, wrth gwrs, yn rhan o'n tirwedd warchodedig.

I also believe that the views of local people are important. I more importantly believe that it is important to protect our national parks, areas of outstanding natural beauty and green belt—we all benefit from them. Does the Minister agree with me that it is important to protect these areas for future generations, as opposed to the Conservative leader in the Senedd, who said that development is okay, as long as the infrastructure is put in place, such as doctors' surgeries, schools and transport infrastructure?

Credaf hefyd fod barn pobl leol yn bwysig. Yn bwysicach fyth, credaf ei bod yn bwysig diogelu ein parciau cenedlaethol, ardaloedd o harddwch naturiol eithriadol a'r llain las—mae pob un ohonom yn elwa ohonynt. A yw’r Gweinidog yn cytuno â mi ei bod yn hollbwysig gwarchod yr ardaloedd hyn ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol, yn wahanol i arweinydd y Ceidwadwyr yn y Senedd, a ddywedodd fod datblygu yn iawn cyhyd â bod y seilwaith yn cael ei roi ar waith, megis meddygfeydd, ysgolion a seilwaith trafnidiaeth?

Well, I wholeheartedly agree with you, Mike. I really would like to stress that we have no intention of following the UK Government in considering opening up development near national parks in our areas of outstanding natural beauty or our sites of special scientific interest. 'Future Wales' and 'Planning Policy Wales' provide a comprehensive framework of protection for our national parks and AONBs for inappropriate development, and I, for one, am very determined that it stays that way.

Wel, rwy'n cytuno'n llwyr â chi, Mike. Hoffwn bwysleisio nad oes gennym unrhyw fwriad i ddilyn Llywodraeth y DU o ran ystyried caniatáu mwy o ddatblygu ger ein parciau cenedlaethol yn ein hardaloedd o harddwch naturiol eithriadol neu ein safleoedd o ddiddordeb gwyddonol arbennig. Mae 'Cymru’r Dyfodol' a 'Polisi Cynllunio Cymru' yn darparu fframwaith cynhwysfawr o amddiffyniadau i'n parciau cenedlaethol a’n hardaloedd o harddwch naturiol eithriadol ar gyfer datblygiadau amhriodol ac rwyf fi, yn un, yn benderfynol iawn iddo aros felly.

Trafnidiaeth Gyhoeddus yn Nwyrain De Cymru
Public Transport in South Wales East

2. Beth mae'r Llywodraeth yn ei wneud i wella trafnidiaeth gyhoeddus yn Nwyrain De Cymru? OQ58587

2. What is the Government doing to improve public transport in South Wales East? OQ58587

Thank you. 'Llwybr Newydd', the Wales transport strategy, sets out our plans for an accessible, sustainable and efficient transport system not just in South Wales East, but across the nation.

Diolch. Mae 'Llwybr Newydd', strategaeth drafnidiaeth Cymru, yn nodi ein cynlluniau ar gyfer system drafnidiaeth hygyrch, gynaliadwy ac effeithlon, nid yn unig yn Nwyrain De Cymru, ond ledled y wlad.

Diolch am yr ateb.

Thank you for that response.

A frequent complaint during street surgeries is the state of the bus network. This service is a lifeline for so many people and is particularly the case in Blaenau Gwent, where car ownership is low and there is a higher proportion of older people than in many other constituencies. Unfortunately, if you wanted to travel by bus between Aberbeeg and Cwm—a 10-minute journey by car—it would take one hour and 44 minutes, as it goes the long way around. Can you give an indication of the roll-out of a new bus timetable and the budget it will have? Can you also consult with bus travellers in the communities where routes are operating so that the service is designed with them in mind?

Cwyn gyffredin yn ystod cymorthfeydd stryd yw cyflwr y rhwydwaith bysiau. Mae’r gwasanaeth hwn yn achubiaeth i gynifer o bobl ac mae hynny’n arbennig o wir ym Mlaenau Gwent, lle mae perchnogaeth ceir yn isel a lle ceir cyfran uwch o bobl hŷn nag mewn llawer o etholaethau eraill. Yn anffodus, pe baech am deithio ar fws rhwng Aber-bîg a Chwm—taith 10 munud mewn car—byddai’n cymryd awr a 44 munud, gan ei fod yn mynd y ffordd hir o gwmpas. A wnewch chi roi syniad o’r broses o gyflwyno amserlen fysiau newydd ynghyd â'r gyllideb ar gyfer hynny? A wnewch chi hefyd ymgynghori â defnyddwyr bysiau yn y cymunedau lle mae llwybrau’n gweithredu fel bod y gwasanaeth yn cael ei gynllunio gyda hwy mewn cof?

Well, I'm passionate about the role the bus plays in the sustainable transport system. It's been a neglected part of the debate for far too long. We are dealing with the legacy of privatisation, which makes taking a strategic approach very difficult, because private companies can essentially run the services they wish, and we know, after the years of austerity, councils don't have the funds to provide services for social need. So, it needs a wholesale reform. We're consulting on our bus White Paper. We've had a lot of positive responses and we'll be publishing a summary of them shortly, and then we're planning to bring legislation to the Senedd next year, to set out a franchising system. And the purpose of that is to allow us to set out, with TfW and local authorities, what a network of routes looks like, to enable bus to be a viable option for most people. We know that about half of people never get on the bus, and, if we're going to hit our climate change targets, that has to change. So, we need them to be reliable, we need them to be frequent, we need them to be affordable. To do that requires a lot of plumbing to the system, and we are setting out on that journey. Unfortunately, it is not a quick journey, but we are, I think, heading in the right direction.

Wel, rwy’n angerddol am y rôl y mae’r bws yn ei chwarae yn y system drafnidiaeth gynaliadwy. Mae wedi bod yn rhan o’r ddadl sydd wedi’i hesgeuluso ers yn rhy hir o lawer. Rydym yn ymdrin â gwaddol preifateiddio, sy’n ei gwneud yn anodd iawn mabwysiadu ymagwedd strategol, oherwydd yn y bôn, gall cwmnïau preifat gynnal y gwasanaethau y maent yn dymuno eu cynnal, a gwyddom, ar ôl blynyddoedd o gyni, nad oes gan gynghorau arian i ddarparu gwasanaethau ar gyfer angen cymdeithasol. Felly, mae angen diwygio'r peth yn gyfan gwbl. Rydym yn ymgynghori ar ein Papur Gwyn ar fysiau. Rydym wedi cael llawer o ymatebion cadarnhaol, a byddwn yn cyhoeddi crynodeb ohonynt cyn bo hir, ac yna rydym yn bwriadu cyflwyno deddfwriaeth gerbron y Senedd y flwyddyn nesaf, i bennu system fasnachfreinio. A phwrpas hynny yw caniatáu inni nodi, gyda Trafnidiaeth Cymru ac awdurdodau lleol, sut olwg sydd ar rwydwaith o lwybrau, i alluogi bysiau i fod yn opsiwn ymarferol i’r rhan fwyaf o bobl. Gwyddom nad yw oddeutu hanner ein pobl byth yn mynd ar y bws, ac os ydym am gyflawni ein targedau newid hinsawdd, mae’n rhaid i hynny newid. Felly, mae angen iddynt fod yn ddibynadwy, mae angen iddynt fod yn fynych, mae angen iddynt fod yn fforddiadwy. Er mwyn gwneud hynny, mae angen llawer o waith plymio ar y system, ac rydym yn cychwyn ar y daith honno. Yn anffodus, nid yw’n daith gyflym, ond credaf ein bod yn mynd i’r cyfeiriad cywir.

13:35

Deputy Minister, in June last year I asked the First Minister about the possibility of him introducing an all-Wales travel card, to allow people from all socioeconomic backgrounds and age groups to access public transport. The introduction of such a card would ensure more seamless travel for residents, commuters and students, as well as encouraging tourism, thereby driving improvements in public transport, by increasing passenger numbers and demand. In response, the First Minister said there was a great deal worth exploring in the idea, and he gave a commitment to exploring the possibility of a card, to improve transport connectivity all across Wales. However, Deputy Minister, when I tabled a written question asking for an update on plans, you replied on 11 October 2022, referring to various existing concessionary fare schemes and said you were exploring options for integrated ticketing with Transport for Wales. It sounds to me, Deputy Minister, that you are pouring cold water on the idea of an all-Wales travel card. So, please could you confirm what is your position on this, and do you in fact agree with the First Minister that this is a proposal worth exploring?

Ddirprwy Weinidog, ym mis Mehefin y llynedd, gofynnais i’r Prif Weinidog am y posibilrwydd y byddai'n cyflwyno cerdyn teithio Cymru gyfan, i ganiatáu i bobl o bob cefndir economaidd-gymdeithasol a phob grŵp oedran gael mynediad at drafnidiaeth gyhoeddus. Byddai cyflwyno cerdyn o’r fath yn sicrhau teithio mwy di-dor i drigolion, cymudwyr, a myfyrwyr, yn ogystal ag annog twristiaeth, a thrwy hynny, yn ysgogi gwelliannau mewn trafnidiaeth gyhoeddus, drwy gynyddu nifer y teithwyr a’r galw. Mewn ymateb, dywedodd y Prif Weinidog fod llawer iawn yn werth ei archwilio yn y syniad, a rhoddodd ymrwymiad i archwilio’r posibilrwydd o gerdyn, i wella cysylltedd trafnidiaeth ledled Cymru. Fodd bynnag, Ddirprwy Weinidog, pan gyflwynais gwestiwn ysgrifenedig yn gofyn am y wybodaeth ddiweddaraf ar y cynlluniau, fe wnaethoch ateb ar 11 Hydref 2022, gan gyfeirio at amrywiol gynlluniau tocynnau teithio consesiynol sy'n bodoli eisoes a dweud eich bod yn archwilio opsiynau ar gyfer tocynnau integredig gyda Trafnidiaeth Cymru. Mae’n swnio'n debyg i mi, Ddirprwy Weinidog, fel pe baech yn arllwys dŵr oer ar y syniad o gerdyn teithio Cymru gyfan. Felly, a fyddech cystal â chadarnhau beth yw eich safbwynt ar hyn, ac a ydych chi wir yn cytuno â'r Prif Weinidog fod hwn yn gynnig sy'n werth ei archwilio?

Well, it's very much part of our thinking, but, as I've just explained, because we have a fragmented and privatised system, it is not as simple as it sounds, because different operators have different systems, we have no ability to compel them, because they are commercial companies. And the whole point of going to a franchise system across Wales, with standards for workers and for passengers, is to allow a greater commonality of services. And that includes an interchangeable bus, train and active travel ticket, which Transport for Wales are working on. But until we get that plumbing right, we're not able to do it. And I'm afraid this is a legacy of privatisation that we are living with today, and one we are working hard to overcome.

Wel, rydym yn sicr yn meddwl amdano, ond fel rwyf newydd ei egluro, gan fod gennym system dameidiog sydd wedi'i phreifateiddio, nid yw mor syml ag y mae'n swnio, gan fod gan weithredwyr gwahanol systemau gwahanol, nid oes gennym allu i'w gorfodi, gan mai cwmnïau masnachol ydynt. A holl bwynt newid i system fasnachfraint ledled Cymru, gyda safonau ar gyfer gweithwyr a theithwyr, yw caniatáu mwy o gyffredinedd rhwng gwasanaethau. Ac mae hynny’n cynnwys tocyn bws, trên a theithio llesol cyfnewidiadwy, y mae Trafnidiaeth Cymru yn gweithio arno. Ond hyd nes y cawn y gwaith plymio hwnnw'n iawn, ni allwn wneud hynny. Ac mae arnaf ofn mai gwaddol preifateiddio yw'r sefyllfa yr ydym yn byw gyda hi heddiw, ac mae'n un yr ydym yn gweithio'n galed i'w goresgyn.

I know we want to look forward not back, but it's worth noting that the reason we've got still a bus service at all is because of the bus emergency scheme, and its successor scheme, that was initiated during the coronavirus crisis. And that was Welsh Government stepping in to help a private service. Now, I think that this private service owes us something back, and I don't think we're getting that. What are we seeing in the Aber valley, for example? I've had many constituents complain to me about cancellation of services. And what we really need to see is some kind of public control over this. Now, I've noticed that the White Paper on bus governance reform that was out for consultation actually goes further than the bus Bill proposals, so it would be interesting to hear the responses to the consultation. Can you give us an indication when you will publish those? I know you've said that you're doing it imminently, but can you give us a clear idea of when you will publish those bus consultation responses, and when will we hear more about the progress of the White Paper?

Gwn ein bod yn awyddus i edrych ymlaen yn hytrach nag yn ôl, ond mae’n werth nodi mai’r rheswm pam fod gennym wasanaeth bysiau o gwbl bellach yw oherwydd y cynllun brys ar gyfer y sector bysiau, a’i gynllun olynol, a gychwynnwyd yn ystod argyfwng y coronafeirws. Ac roedd honno'n enghraifft o Lywodraeth Cymru yn camu i'r adwy i gynorthwyo gwasanaeth preifat. Nawr, credaf fod gan y gwasanaeth preifat le i dalu'n ôl i ni, ac ni chredaf fod hynny'n digwydd. Beth a welwn yng nghwm Aber, er enghraifft? Mae llawer o etholwyr wedi cwyno wrthyf am wasanaethau'n cael eu canslo. A'r hyn y mae gwir angen inni ei weld yw rhyw fath o reolaeth gyhoeddus dros hyn. Nawr, rwyf wedi sylwi bod y Papur Gwyn ar ddiwygio llywodraethiant bysiau a fu'n destun ymgynghoriad yn mynd ymhellach na chynigion y Bil bysiau, felly byddai'n ddiddorol clywed yr ymatebion i'r ymgynghoriad. A wnewch chi roi syniad i ni pryd y byddwch yn eu cyhoeddi? Gwn eich bod wedi dweud y byddwch yn gwneud hynny cyn bo hir, ond a wnewch chi roi syniad clir i ni pryd y byddwch yn cyhoeddi'r ymatebion i'r ymgynghoriad bysiau, a phryd y byddwn yn clywed mwy am gynnydd y Papur Gwyn?

Thank you. The intention is do that this month. There's an awful lot going on around the bus reform agenda. We're looking at the issue of fares, we're looking at the issue of programming—as I say, not just putting in place the legislative framework for allowing franchising, but working with TfW and local authorities on where those routes should go. So, TfW have done some detailed work in north Wales as a first step for that mapping of where an idealised bus route should exist, which then allows us to build that into the franchise, when we pass it and when we let it.

You're right that we have put a significant amount of money into the bus industry—it's something like £150 million of emergency funding. As you say, without that, there would be no bus industry in most of Wales. This June, we announced a further £48 million package of support, and it does come with conditions—it is a something-for-something deal. And it's been actually a very productive working relationship we've had with the industry, which I think prepares us for franchising. Because, for the first time, I think we've had the barriers come down, where the conversation used to be, sometimes, adversarial, with them asserting their rights as commercial operators. It's now far more of a partnership, and we have access to the real-time data of the routes they're running and the fare box that they're generating, and that allows us then to design a new system far better.

To be fair to the bus industry, they are facing significant pressures, from a workforce that has been shrinking, with older bus drivers not returning after the pandemic, the difficulty of recruiting, as well as rising costs because of inflation. So, there are a number of pressures on the industry. That's why we think putting them on a firmer footing, under an organised and transparent franchising system, is the way to make modal shift a reality.

Diolch. Y bwriad yw gwneud hynny y mis hwn. Mae llawer iawn yn digwydd mewn perthynas â'r agenda diwygio bysiau. Rydym yn edrych ar fater tocynnau teithio, rydym yn edrych ar fater rhaglennu—fel y dywedaf, nid yn unig rhoi’r fframwaith deddfwriaethol ar waith ar gyfer caniatáu masnachfreinio, ond gweithio gyda Trafnidiaeth Cymru ac awdurdodau lleol ar ble y dylai’r llwybrau hynny fynd. Felly, mae Trafnidiaeth Cymru wedi gwneud gwaith manwl yng ngogledd Cymru fel cam cyntaf ar gyfer y gwaith o fapio ble y dylid cael llwybr bws delfrydol, sydd wedyn yn caniatáu inni gynnwys hynny yn y fasnachfraint, pan fyddwn yn ei chyflwyno a phan fyddwn yn ei gosod.

Rydych yn llygad eich lle ein bod wedi rhoi swm sylweddol o arian i'r diwydiant bysiau—oddeutu £150 miliwn o gyllid brys. Fel y dywedwch, heb hynny, ni fyddai diwydiant bysiau i'w gael yn y rhan fwyaf o Gymru. Fis Mehefin eleni, fe wnaethom gyhoeddi pecyn cymorth pellach o £48 miliwn, ac mae amodau ynghlwm wrtho—mae’n fargen rhywbeth-am-rywbeth. Ac mewn gwirionedd, mae'r berthynas waith a gawsom gyda'r diwydiant wedi bod yn gynhyrchiol iawn, sydd yn fy marn i yn ein paratoi ar gyfer masnachfreinio. Oherwydd am y tro cyntaf, credaf fod y rhwystrau wedi'u dymchwel, lle roedd y sgwrs yn arfer bod, weithiau, yn gynhennus, wrth iddynt hwy fynnu eu hawliau fel gweithredwyr masnachol. Mae bellach yn llawer mwy o bartneriaeth, ac mae gennym fynediad at ddata amser real ar y llwybrau y maent yn eu darparu a'r arian y maent yn ei gynhyrchu, ac mae hynny wedyn yn caniatáu inni lunio system newydd yn llawer gwell.

A bod yn deg â’r diwydiant bysiau, maent yn wynebu pwysau sylweddol, gyda gweithlu sydd wedi bod yn crebachu, gyda gyrwyr bysiau hŷn ddim yn dychwelyd ar ôl y pandemig, anawsterau recriwtio, yn ogystal â chostau cynyddol oherwydd chwyddiant. Felly, mae llawer o bwysau ar y diwydiant. Dyna pam ein bod yn credu mai eu rhoi ar sylfaen fwy cadarn, o dan system fasnachfreinio drefnus a thryloyw, yw’r ffordd i newid dulliau teithio.

13:40
Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr yn gyntaf, Janet Finch-Saunders.

Questions now from party spokespeople. First, the Conservative spokesperson, Janet Finch-Saunders.

Thank you. Diolch, Llywydd. Minister, last Friday I joined an urgent meeting with a group of registered social landlords to discuss the future of social housing in Wales. Amongst their fears and their worries and concerns, there was this feeling that Welsh Government, in their opinion, has failed to create a strong foundation to drive social housing new builds. Only around 9,000 housing association and local authority homes were built between 2010 and 2019, an average of 1,000 annually. This is way below even your estimate that between 3,000 and 6,000 new homes are required over the next five years. In fact, your own manifesto commitment that says you'd build

'20,000 new low carbon social homes for rent'

is hanging by a thread. RSLs have warned me that if they are unable to increase rents in line with inflation this year, serious cuts will have to be made to the services they provide. They provide debt advice. There are a lot of things that registered social landlords bring in providing quality accommodation. I would certainly like to put on record my thanks for the role they play in providing homes for people in Wales. But also, serious cuts would have an impact on their ability to continue with building projects. What steps will you take to ensure that the RSLs themselves do not have to in any way stall the building of new social housing?

Diolch, Lywydd. Weinidog, ddydd Gwener diwethaf, ymunais â chyfarfod brys gyda grŵp o landlordiaid cymdeithasol cofrestredig i drafod dyfodol tai cymdeithasol yng Nghymru. Ymysg eu hofnau a’u gofidiau a’u pryderon oedd y teimlad fod Llywodraeth Cymru, yn eu barn hwy, wedi methu creu sylfaen gadarn i ysgogi adeiladu tai cymdeithasol newydd. Dim ond oddeutu 9,000 o gartrefi cymdeithasau tai ac awdurdodau lleol a adeiladwyd rhwng 2010 a 2019, cyfartaledd o 1,000 y flwyddyn. Mae hyn yn llawer llai na'ch amcangyfrif chi, hyd yn oed, fod angen rhwng 3,000 a 6,000 o gartrefi newydd dros y pum mlynedd nesaf. Mewn gwirionedd, mae eich ymrwymiad maniffesto eich hun, sy'n dweud y byddech yn adeiladu

'20,000 o gartrefi cymdeithasol carbon isel newydd i'w rhentu'

yn y fantol. Mae landlordiaid cymdeithasol cofrestredig wedi fy rhybuddio, os na allant gynyddu rhenti'n unol â chwyddiant eleni, y bydd yn rhaid gwneud toriadau difrifol i’r gwasanaethau a ddarparant. Maent yn darparu cyngor ar ddyledion. Mae llawer o bethau y mae landlordiaid cymdeithasol cofrestredig yn eu cynnig wrth ddarparu llety o safon. Yn sicr, hoffwn gofnodi fy niolch am y rhan y maent yn ei chwarae yn darparu cartrefi i bobl yng Nghymru. Ond hefyd, byddai toriadau difrifol yn cael effaith ar eu gallu i barhau gyda phrosiectau adeiladu. Pa gamau y byddwch yn eu cymryd i sicrhau nad oes rhaid i’r landlordiaid cymdeithasol cofrestredig eu hunain ohirio'r gwaith o adeiladu tai cymdeithasol newydd mewn unrhyw fodd?

Once again, Janet, asking me these questions in the complete absence of any understanding of the overall financial arrangements in the UK at the moment is just extraordinary. We are facing a cost-of-living crisis across the UK, entirely as a result of the idiotic decisions of the Conservative Government.

We have a very difficult decision to make on setting the rent caps for Wales for social housing—a very difficult decision indeed. You are absolutely right that that is a finely balanced decision based on making sure that we have the rental stream income to ensure that we have both repair and maintenance budgets and new-build budgets capable of meeting the increasing demand—the increasing demand caused by the number of people unable to keep a roof over their head because of the cost-of-living crisis. So, we have a lovely circular vicious circle going on here. That is a very difficult decision to make indeed.

We have around 20 per cent to 30 per cent of our tenants who are self-paying—it depends on which RSL and council you're talking to. It's obviously variant, but it's around 20 per cent to 30 per cent of tenants who are self-paying, who are amongst the lowest paid workers in our public services and in our gig economy who need to be able to keep a roof over their heads in social housing. Then, as we have rehearsed many times, the Conservative Government has seen fit to freeze the local housing allowance, an act of extreme stupidity given the volatility in the housing market. So, there are a number of macro-economic decisions here that are making the situation here considerably worse.

We also have, as you know, global supply chain problems. We have huge problems with getting construction firms to be able to have both the workers and the construction materials they need, because we can no longer recruit the workers from abroad that we used to have. We have a perfect storm of misery. So, of course we want to accelerate that. We work very hard with our RSLs and our social housing providers. I meet with them very regularly, both individually and with the overarching groups. The idea that there is some silver bullet to fix this that isn't related to the mess the economy is currently in is, I'm sorry, just complete pie in the sky.

So, it is hanging by a thread, our ability to build 20,000 low carbon homes. We are almost certainly facing the worst cuts that we have ever seen right across public services. Although, if your Government saw fit to actually announce it at the same time as they announced the mess that they had, we would know already. How you can ask me that question, divorced from the macro-economic situation, I just cannot imagine.

Unwaith eto, Janet, mae gofyn y cwestiynau hyn i mi yn absenoldeb llwyr unrhyw ddealltwriaeth o’r trefniadau ariannol cyffredinol yn y DU ar hyn o bryd yn rhyfeddol. Rydym yn wynebu argyfwng costau byw ar draws y DU, yn gyfan gwbl o ganlyniad i benderfyniadau hurt y Llywodraeth Geidwadol.

Mae gennym benderfyniad anodd iawn i’w wneud ar osod y capiau rhent yng Nghymru ar gyfer tai cymdeithasol—penderfyniad anodd iawn yn wir. Rydych yn llygad eich lle fod hwnnw’n benderfyniad lle mae angen cydbwysedd rhwng sicrhau bod gennym lif o incwm rhent i wneud yn siŵr bod gennym gyllidebau ar gyfer gwaith atgyweirio a chynnal a chadw, a chyllidebau ar gyfer adeiladu tai newydd sy’n gallu bodloni’r galw cynyddol—y galw cynyddol a achosir gan y nifer o bobl sy'n methu â chadw to uwch eu pennau oherwydd yr argyfwng costau byw. Felly, mae gennym gylch dieflig hyfryd yma. Mae hwnnw’n benderfyniad anodd iawn yn wir.

Mae gennym oddeutu 20 y cant i 30 y cant o'n tenantiaid yn talu eu hunain—mae'n dibynnu pa landlord cymdeithasol cofrestredig a chyngor yr ydych yn siarad â hwy. Mae'n amlwg yn amrywio, ond mae oddeutu 20 y cant i 30 y cant o'r tenantiaid yn talu eu hunain, ac maent ymhlith y gweithwyr ar y cyflogau isaf yn ein gwasanaethau cyhoeddus ac yn ein heconomi gìg, ac maent angen gallu cadw to uwch eu pennau mewn tai cymdeithasol. Yna, fel rydym wedi'i drafod droeon, mae’r Llywodraeth Geidwadol wedi penderfynu rhewi’r lwfans tai lleol, gweithred eithriadol o wirion o ystyried ansefydlogrwydd y farchnad dai. Felly, mae nifer o benderfyniadau macro-economaidd yma sy’n gwneud y sefyllfa'n waeth o lawer.

Mae gennym hefyd broblemau gyda'r gadwyn gyflenwi fyd-eang fel y gwyddoch. Mae gennym broblemau enfawr gyda sicrhau bod cwmnïau adeiladu'n gallu cael y gweithwyr a'r deunyddiau adeiladu sydd eu hangen arnynt, gan na allwn bellach recriwtio'r gweithwyr o dramor fel yr arferem ei wneud. Mae gennym storm berffaith o drallod. Felly, wrth gwrs, rydym yn awyddus i gyflymu hynny. Rydym yn gweithio'n galed iawn gyda'n landlordiaid cymdeithasol cofrestredig a'n darparwyr tai cymdeithasol. Rwy’n cyfarfod â hwy'n rheolaidd iawn, yn unigol a chyda'r grwpiau trosfwaol. Mae'n ddrwg gennyf, ond mae'r syniad fod yna fwled arian i ddatrys y llanast y mae'r economi ynddo ar hyn o bryd yn gwbl hurt.

Felly, mae ein gallu i adeiladu 20,000 o gartrefi carbon isel yn y fantol. Rydym bron yn sicr yn wynebu’r toriadau gwaethaf erioed i'r holl wasanaethau cyhoeddus. Er, pe bai eich Llywodraeth wedi cyhoeddi hynny ar yr un pryd ag y gwnaethant gyhoeddi’r llanast a oedd ganddynt, byddem yn gwybod hynny'n barod. Ni allaf ddychmygu sut y gallwch ofyn y cwestiwn hwnnw i mi, heb ystyried y sefyllfa facro-economaidd.

Minister, I am not here to scrutinise your performance over the last few weeks, but I am here to scrutinise and challenge the performance of a Welsh Labour Government over 23 years that has failed consistently, year on year, to build the right number of houses. You must now—. Stop looking to the UK Government to blame them. This is your mess. Devolution under a Welsh Labour Government over the last 23 years has denied many in my community a home and a roof above their head. You must use the levers at your disposal now to ensure that sufficient house building goes ahead. We do not want a repeat of the situation that saw the First Minister take a year and a half, from January 2021 to July 2022, to hold a summit to discuss the serious house building crisis, which has been called by Natural Resources Wales—and they are very close to you—. And their guidance on phosphorous—. In fact, I have been warned that the likely release of marine nutrient data by NRW could now potentially extend the areas impacted across Wales and result in coastal authorities now being unable to grant planning permission for houses. You stated last week— 

Weinidog, nid wyf yma i graffu ar eich perfformiad dros yr ychydig wythnosau diwethaf, ond rwyf yma i herio a chraffu ar berfformiad Llywodraeth Lafur Cymru dros 23 mlynedd sy'n gyson wedi methu adeiladu'r nifer cywir o dai, flwyddyn ar ôl blwyddyn. Mae'n rhaid i chi—. Rhowch y gorau i geisio beio Llywodraeth y DU. Eich llanast chi yw hwn. Mae datganoli o dan Lywodraeth Lafur Cymru dros y 23 mlynedd diwethaf wedi amddifadu llawer o bobl yn fy nghymuned o gartref a tho uwch eu pennau. Rhaid ichi ddefnyddio'r dulliau sydd gennych at eich defnydd yn awr i sicrhau bod digon o dai'n cael eu hadeiladu. Nid ydym eisiau gweld sefyllfa, am yr eildro, lle cymerodd flwyddyn a hanner i'r Prif Weinidog, o fis Ionawr 2021 i fis Gorffennaf 2022, gynnal uwchgynhadledd i drafod yr argyfwng adeiladu tai, sy'n rhywbeth y mae Cyfoeth Naturiol Cymru wedi galw amdano— ac maent yn agos iawn atoch chi—. Ac mae eu canllawiau ar ffosfforws—. Yn wir, rwyf wedi cael rhybudd y gallai'r data ar faetholion morol sy'n debygol o gael ei ryddhau gan CNC ymestyn yr ardaloedd yr effeithir arnynt ledled Cymru ac arwain at awdurdodau arfordirol bellach yn methu rhoi caniatâd cynllunio ar gyfer tai. Fe ddywedoch chi, yr wythnos diwethaf—

13:45

You're going to need to come to your question.

Mae angen ichi ddod at eich cwestiwn.

I am. You said that this level of discussion about the release of marine nutrients is held at official level. You need to take a leadership role in this. And will you clarify, Minister, whether you are developing a strategy in case the release of marine nutrient data leads to yet more nutrient management issues that exacerbate the house building crisis?

Rwy'n dod ato. Fe ddywedoch chi fod y lefel hon o drafodaeth ynghylch rhyddhau maetholion morol yn cael ei chadw ar lefel swyddogol. Mae angen ichi gael rôl arweiniol yn hyn o beth. Ac a wnewch chi egluro a ydych chi'n datblygu strategaeth, rhag ofn y bydd rhyddhau data ar faetholion morol yn arwain at fwy fyth o broblemau rheoli maetholion sy’n gwaethygu’r argyfwng adeiladu tai?

Yet again, Janet, this is like trying to discuss the 1930s without reference to the depression. The idea that you can tell me that my target for phosphates is holding up house building, when you yourself go on about apparently believing in a climate and nature emergency, is just breathtaking, frankly. Our rivers are in a right mess. We need to do something about all of the people who are contributing to that, and that is across a large number of sectors. That is absolutely the water companies; it is absolutely the house builders; it is absolutely the agricultural sector. It is every single sector that is contributing to that. We had a summit over the summer, in which every sector agreed with the First Minister that they would step up to their own responsibility in doing that. NRW, of course, monitor that, and they are, of course, the enforcer, but it is far, far more complicated than that. And for you to tell me that you think the answer to that is for us to take off all limits on what can be built along our rivers and coasts and allow willy-nilly house building, because my phosphate levels are somehow preventing that, whilst simultaneously telling me constantly that you believe in a climate and nature emergency, is, frankly, hypocrisy such as I have seldom seen. 

Unwaith eto, Janet, mae hyn fel ceisio trafod y 1930au heb gyfeirio at y dirwasgiad. Mae’r syniad y gallwch chi ddweud wrthyf fod fy nharged ar gyfer ffosffadau yn atal adeiladu tai, pan fyddwch yn honni drwy'r amser eich bod yn credu mewn argyfwng hinsawdd a natur, yn syfrdanol a dweud y gwir. Mae ein hafonydd mewn sefyllfa enbyd. Mae angen inni wneud rhywbeth am yr holl bobl sy’n cyfrannu at hynny, ar draws nifer fawr o sectorau. Felly, y cwmnïau dŵr, yn sicr; adeiladwyr tai, yn sicr; y sector amaethyddol, yn sicr. Pob un sector sy'n cyfrannu at hynny. Cawsom uwchgynhadledd dros yr haf, lle cytunodd pob sector â’r Prif Weinidog y byddent yn cadw at eu cyfrifoldeb eu hunain i wneud hynny. Mae CNC, wrth gwrs, yn monitro hynny, a hwy yw’r corff gorfodi wrth gwrs, ond mae’n llawer iawn mwy cymhleth na hynny. Ac a bod yn onest mae dweud wrthyf eich bod yn credu mai'r ateb i hynny yw cael gwared ar bob terfyn ar yr hyn y gellir ei adeiladu ger ein hafonydd a'n harfordiroedd a chaniatáu adeiladu tai yn ddigyfyngiad am fod fy lefelau ffosffad, rywsut, yn atal hynny, a dweud wrthyf yn gyson ar yr un pryd eich bod yn credu mewn argyfwng hinsawdd a natur yn rhagrith o fath nad wyf prin wedi'i weld o'r blaen.

Thank you, Minister. I can honestly assure you that no-one has ever needed to put words in my mouth. We don't need to go back to the 1930s; 23 years is long enough for the people of Wales to have been failed by your lack of house building. Central to the house building process in Wales are planning and regulatory officers, but so overwhelmed are they with work that I know my own local authority is not able to check adherence to planning conditions, and are now only pursuing enforcement upon complaint. [Interruption.] Sh!

Minister, the Welsh Local Government Association, the Chartered Institution of Wastes Management Wales, Newport City Council, Flintshire County Council and Caerphilly have expressed concerns about a lack of resources and capacity within local authorities for enforcement. So, will you co-operate with us, with your officers across our planning authorities, to ensure that they do have the necessary resources to deal with planning more quickly—more planning applications allowed to go through—so that it helps towards your targets? And, also, we need to have an efficient enforcement process in Wales. Thank you. 

Diolch, Weinidog. Gallaf roi sicrwydd gonest i chi nad oes unrhyw un erioed wedi gorfod rhoi geiriau yn fy ngheg. Nid oes angen inni fynd yn ôl i’r 1930au; mae 23 mlynedd yn hen ddigon hir i'ch diffyg adeiladu tai wneud cam â phobl Cymru. Mae swyddogion cynllunio a rheoleiddio yn ganolog i'r broses adeiladu tai yng Nghymru, ond maent wedi'u gorlethu â gwaith i'r fath raddau fel y gwn na all fy awdurdod lleol fy hun wirio cydymffurfiaeth ag amodau cynllunio, a dim ond yn awr y maent yn mynd ar drywydd gorfodi ar ôl cwynion. [Torri ar draws.] Hisht!

Weinidog, mae Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, Sefydliad Siartredig Rheoli Gwastraff Cymru, Cyngor Dinas Casnewydd, Cyngor Sir y Fflint a Chaerffili wedi mynegi pryderon ynghylch diffyg adnoddau a chapasiti ar gyfer gorfodi o fewn awdurdodau lleol. Felly, a wnewch chi gydweithio â ni, gyda'ch swyddogion ar draws ein hawdurdodau cynllunio, i sicrhau bod ganddynt adnoddau angenrheidiol i ymdrin â cheisiadau chynllunio yn gyflymach—i ganiatáu mwy o geisiadau cynllunio—fel bod hynny'n helpu tuag at eich targedau? A hefyd, mae angen inni gael proses orfodi effeithlon yng Nghymru. Diolch.

Again, Janet, how do you think those people are paid for? 

Unwaith eto, Janet, sut y credwch chi y caiff y bobl hynny eu talu?

I am answering the question. Those people are paid for from the rates support grant. Right? That has been cut successively by Conservative Governments over the last 10 years. Planners are the back-room staff so beloved of Conservative Governments for pillorying for being wasteful. This is the direct result of your austerity policies, with apparently yet more to come. If you think that there is a magic money tree here in the Welsh Government, you are much mistaken. I have not yet found it; it does not exist. Your Government in Westminster is entirely, entirely responsible for the lack of investment in public services, which leads directly to the lack of growth. The anti-growth coalition, Janet, I'm afraid, is absolutely on your benches and in your Government. 

Rwy'n ateb y cwestiwn. Y grant cynnal ardrethi sy'n talu am y bobl hynny. Ynte? Mae hwnnw wedi’i dorri gan Lywodraethau Ceidwadol olynol dros y 10 mlynedd diwethaf. Cynllunwyr yw'r staff ystafell gefn hynny y mae Llywodraethau Ceidwadol mor hoff o'u gwawdio am fod yn wastraffus. Dyma ganlyniad uniongyrchol eich polisïau cyni, gyda mwy i ddod yn ôl pob tebyg. Os credwch fod yna goeden arian hud yma yn Llywodraeth Cymru, rydych yn gwneud camgymeriad mawr. Nid wyf wedi dod o hyd iddi eto; nid yw'n bodoli. Mae eich Llywodraeth yn San Steffan yn gwbl gyfrifol am y diffyg buddsoddiad mewn gwasanaethau cyhoeddus, sy’n arwain yn uniongyrchol at y diffyg twf. Mae arnaf ofn fod y glymblaid gwrth-dwf, Janet, ar eich meinciau chi ac yn eich Llywodraeth chi.

Llefarydd Plaid Cymru, Mabon ap Gwynfor. 

Plaid Cymru spokesperson, Mabon ap Gwynfor. 

Diolch yn fawr iawn, Llywydd. Dwi am gychwyn drwy sôn am rywbeth sydd yn gyffredin drwy Gymru, ond gan ddefnyddio enghraifft o fy etholaeth i. Mae un o fy etholwyr i yn rhiant sengl, sydd wedi gorfod symud i mewn gyda'i chwaer, oherwydd bod ei chyn-bartner wedi ei throi hi allan o'i thŷ. Mae hi rŵan yn byw mewn tŷ tair ystafell wely, ond mae yna naw ohonyn nhw'n byw yn yr eiddo. Mae hi ar restr y cyngor, ond does yna ddim tai cymdeithasol ar gael, felly mae hi'n chwilio am dŷ rhent preifat. Yn anffodus, mae hi wedi cael ei phrisio allan o'r farchnad rhentu preifat. Y rhataf mae hi'n medru ei ffeinidio yn yr ardal ydy £700 y mis. Ond mae'n rhaid iddi brofi bod ganddi incwm o dair gwaith y rhent er mwyn i'r asiant a'r landlord ei osod o iddi. Mae hynna'n £25,000 y flwyddyn, sy'n fwy na chyflog cyfartalog fy etholaeth i. Does ganddi ddim gobaith o ddangos bod ganddi incwm o £2,100 y mis, ac mae'n debyg fod yr arfer yma o ofyn am gyflog tair gwaith y rhent yn arfer cyffredin iawn yn y sector. Mae sôn ei bod hi'n medru cael guarantor, ond eto mae angen teulu efo pocedi dyfnion iawn i wneud hynny. Ydych chi'n cytuno y dylid dirwyn yr arfer yma o roi rhwystrau yn ffordd pobl ar incwm isel rhag cael mynediad i'r sector rhent i ben, a pha gamau sy'n cael eu cymryd gennych chi er mwyn cael gwared ar y rhwystrau yma i rentwyr incwm isel? Diolch.

Thank you very much, Llywydd. I want to start by mentioning something that's common across Wales, but by using an example from my own constituency. A constituent of mine is a single parent, who's had to move in with her sister, because her former partner evicted her from her home. She is now living in a three-bedroomed home, but there are nine people living in that property. She is on the council waiting list, but there's no social housing available, so she's looking for private rental accommodation. Unfortunately, she's been priced out of the private rental market. The cheapest she can find in the area is £700 per month, but she has to prove that she has an income of three times the rent for the agent and the landlord to let it to her. That's £25,000 per year, which is more than the average wage in my constituency. She has no hope of showing that she has an income of £2,100 a month, and apparently this practice of going for a salary three times the rent is very common in the sector. There is talk that she could find a guarantor, but, again, you need family with deep pockets to do that. Do you agree with me that this practice of putting barriers in the way of people on low incomes from accessing the rental sector should come to an end, and what steps are you taking in order to remove these barriers to low-income renters? Thank you.

13:50

Absolutely, Mabon, we have some practices growing up in the rental sector that are clearly putting barriers in place for people who want to get there. Obviously, what we'd really like to do is build social homes at pace and scale. I've just had a conversation with the benches opposite about the macroeconomic factors that are preventing us going as fast as we'd like, but I would like to just say that we have put absolutely record levels of investment into that, both through the social housing grant and with our councils. So, we are still building them, but the intervention rate that we are now having to put in is significantly increased for each individual house. The money that we've put aside, despite being at record levels, is, of course, eroded by inflation, which has gone into double figures, I understand, today. It's quite clear, isn't it, that that macroeconomic picture erodes the buying power that we have here in Wales with a fixed income, effectively.

But we are working with the local councils to make sure that they can put up guarantees and bonds for tenants who find themselves in that position in the private rented sector. We are working with our private sector landlords, who we can contact through Rent Smart Wales, to make sure that they know about that and they are willing and able to accept guarantees and bonds from the local authority. That's not open to absolutely everybody, but it sounds as if your constituent would be on the social housing list anyway and would be eligible.

Obviously, I'm constantly saying to the benches opposite that increasing the local housing allowance in line with inflation, as they ought to have done, would significantly help in the situation you find yourself in. We are working with private sector landlords as well to make sure that we get as many of them across into Leasing Scheme Wales as possible, and that's growing apace.

I know that we're having a conversation about rent levels and rent capping, and so on, but, genuinely, we are watching what's happening in Scotland and Ireland with great interest. You'll know that both Governments are currently threatened with legal action over what's happened. I would be really interested to have a conversation with private sector landlords in various areas of Wales to understand what their appetite for staying in the market is, especially if the rent was capped. So, if that landlord can't get that level of rent, what will they do with the house? The difficulty is that, in a volatile housing market and with this kind of interest rate, the likelihood is that that landlord may well sell that house, because they can get similar levels of income from investing the money in the markets, because high inflation obviously helps savers, it only disenfranchises borrowers.

So, genuinely, we are trying to hit again the sweet spot between helping people get into these houses so that they can have a roof over their head, with all the factors that we have about growing social homes as fast as we can, but I also want to incentivise the private sector to stay in the market, so working with them to know what would help. For example, Members very shortly will be hearing from us about things like how we can incentivise the PRS to bring their homes up to the Welsh housing quality standard so that tenants are paying much lower bills when they get into their homes. It's not only the high rent, it's the level of energy expenditure and so on that's really important.

My heart goes out to people all over Wales who find themselves in that situation. We really must go at scale and pace in building those new homes, but we really do need to work with our private rented sector as well to get stability into the market and a decent level of return, whilst providing those homes for people. I'm very happy to look at the specific example, though, if you want to write to me.

Yn hollol, Mabon, mae gennym arferion yn datblygu yn y sector rhentu sy’n amlwg yn gosod rhwystrau i bobl sydd am rentu. Yn amlwg, yr hyn yr hoffem ei wneud yw adeiladu llawer o gartrefi cymdeithasol yn gyflym. Rwyf newydd gael sgwrs gyda’r meinciau gyferbyn am y ffactorau macro-economaidd sy’n ein hatal rhag adeiladu mor gyflym ag yr hoffem, ond hoffwn ddweud ein bod wedi rhoi’r lefelau uchaf erioed o fuddsoddiad tuag at hynny, drwy’r grant tai cymdeithasol a chyda’n cynghorau. Felly rydym yn dal i’w hadeiladu, ond mae’r gyfradd ymyrraeth sy'n rhaid inni ei wneud bellach yn cynyddu’n sylweddol ar gyfer pob tŷ unigol. Mae’r arian yr ydym wedi’i neilltuo, er ei fod yn fwy nag erioed, wedi’i erydu gan chwyddiant wrth gwrs, sydd wedi cyrraedd ffigurau dwbl heddiw, yn ôl yr hyn a ddeallaf. Mae’n gwbl amlwg, onid yw, fod y darlun macro-economaidd yn erydu’r pŵer prynu sydd gennym yma yng Nghymru gydag incwm sefydlog, i bob pwrpas.

Ond rydym yn gweithio gyda'r cynghorau lleol i sicrhau eu bod yn gallu rhoi gwarantau a bondiau ar gyfer tenantiaid sydd yn y sefyllfa honno yn y sector rhentu preifat. Rydym yn gweithio gyda landlordiaid ein sector preifat, y gallwn gysylltu â hwy drwy Rhentu Doeth Cymru, i sicrhau eu bod yn ymwybodol o hynny a’u bod yn fodlon ac yn gallu derbyn gwarantau a bondiau gan yr awdurdod lleol. Nid yw hynny ar gael i bawb, ond mae'n swnio fel pe bai eich etholwr ar y rhestr tai cymdeithasol beth bynnag, ac y byddent yn gymwys.

Yn amlwg, rwy’n dweud yn gyson wrth y meinciau gyferbyn y byddai cynyddu’r lwfans tai lleol yn unol â chwyddiant, fel y dylent fod wedi’i wneud, yn helpu’r sefyllfa yr ydych ynddi yn sylweddol. Rydym yn gweithio gyda landlordiaid sector preifat hefyd i sicrhau bod cymaint ohonynt â phosibl yn cymryd rhan yng Nghynllun Lesio Cymru, ac mae hynny’n tyfu'n gyflym.

Gwn ein bod yn cael sgwrs am lefelau rhent a chapio rhenti, ac yn y blaen, ond o ddifrif, rydym yn gwylio'r hyn sy'n digwydd yn yr Alban ac Iwerddon gyda chryn ddiddordeb. Fe wyddoch fod y ddwy Lywodraeth wedi cael eu bygwth â chamau cyfreithiol dros yr hyn sydd wedi digwydd. Byddai gennyf gryn ddiddordeb mewn cael sgwrs â landlordiaid sector preifat mewn gwahanol ardaloedd o Gymru i ddeall beth yw eu hawydd i aros yn y farchnad, yn enwedig pe bai rhenti'n cael eu capio. Felly, os na all landlord gael y lefel honno o rent, beth fyddant yn ei wneud â’r tŷ? Y broblem yw, mewn marchnad dai anwadal a chyda chyfradd llog o'r fath, y tebygrwydd yw y bydd landlord yn gwerthu’r tŷ, gan y gallant gael lefelau tebyg o incwm drwy fuddsoddi’r arian yn y marchnadoedd, gan fod chwyddiant uchel yn amlwg yn helpu pobl sy'n cynilo, ac ond yn difreinio benthycwyr.

Felly, rydym o ddifrif yn ceisio sicrhau cydbwysedd rhwng helpu pobl i symud i mewn i'r tai hyn fel y gallant gael to uwch eu pennau, gyda'r holl ffactorau sydd gennym o ran cynyddu nifer y tai cymdeithasol mor gyflym ag y gallwn, ond rwyf hefyd yn awyddus i gymell y sector preifat i aros yn y farchnad, felly gweithio gyda hwy i wybod beth fyddai’n helpu. Er enghraifft, bydd yr Aelodau’n clywed gennym cyn bo hir am bethau fel sut y gallwn gymell y sector rhentu preifat i sicrhau bod eu cartrefi yn bodloni safonau ansawdd tai Cymru fel bod tenantiaid yn talu biliau llawer is pan fyddant yn symud i mewn i'w cartref. Mae a wnelo â mwy na'r rhenti uchel yn unig, mae lefel y gwariant ar ynni ac ati'n bwysig iawn.

Rwy'n cydymdeimlo â phobl ledled Cymru sydd yn y sefyllfa honno. Mae'n rhaid inni fynd ati'n gyflym i adeiladu llawer o'r cartrefi newydd hynny, ond mae gwir angen inni weithio gyda'n sector rhentu preifat hefyd i sicrhau sefydlogrwydd yn y farchnad a lefel weddus o elw wrth ddarparu cartrefi i bobl. Byddwn yn fwy na pharod i edrych ar yr enghraifft benodol, serch hynny, os hoffech ysgrifennu ataf.

Diolch i'r Gweinidog am yr ateb yna.

I thank the Minister for that response.

The next question, if I may, is on recent research that was commissioned by Back the Bill partners, including Tai Pawb, Shelter Cymru and the Chartered Institute of Housing Cymru. They found that introducing a right to adequate housing would generate significant savings for the public purse. The benefits are significant. The research identified benefits to the public purse worth £11.5 billion over a 30-year period, with an initial 10-year cost of £5 billion. It goes without saying that investing in the improved quality and suitability of homes would lead to fewer hospital admissions. Equally, with a gradual increase in the number of suitable homes available, there'd be less reliance on council and other homelessness support services and so on. So, we welcome the upcoming White Paper, and the Green Paper announced last week in this area, and I very much look forward to co-operating with you to ensure the housing sector can provide for everyone's needs in Wales. However, after decades of chronic underfunding in social housing, does the Minister agree that now is the time to implement an invest-to-save model, as advocated for by Tai Pawb, Shelter Cymru and CIH Cymru, and to embed the right to adequate housing into legislation, as embedded in the United Nations convention on human rights? 

Mae’r cwestiwn nesaf, os caf, yn ymwneud ag ymchwil ddiweddar a gomisiynwyd gan bartneriaid Cefnogi’r Mesur, sy'n cynnwys Tai Pawb, Shelter Cymru a Sefydliad Tai Siartredig Cymru. Daethant i'r casgliad y byddai cyflwyno hawl i gartref digonol yn arwain at arbedion sylweddol i bwrs y wlad. Mae'r manteision yn sylweddol. Nododd yr ymchwil fanteision gwerth £11.5 biliwn i bwrs y wlad dros gyfnod o 30 mlynedd, gyda chost gychwynnol 10 mlynedd o £5 biliwn. Afraid dweud y byddai buddsoddi mewn cartrefi addas o ansawdd gwell yn arwain at lai o dderbyniadau i'r ysbyty. Yn yr un modd, gyda chynnydd graddol yn nifer y cartrefi addas sydd ar gael, byddai llai o ddibyniaeth ar wasanaethau cymorth digartrefedd ac yn y blaen gan gynghorau ac eraill. Felly, rydym yn croesawu’r Papur Gwyn sydd ar y ffordd, a’r Papur Gwyrdd a gyhoeddwyd yr wythnos diwethaf yn y maes hwn, ac edrychaf ymlaen yn fawr at gydweithio â chi i sicrhau y gall y sector tai ddarparu ar gyfer anghenion pawb yng Nghymru. Fodd bynnag, ar ôl degawdau o danariannu parhaus ym maes tai cymdeithasol, a yw’r Gweinidog yn cytuno mai nawr yw’r amser i roi model buddsoddi i arbed ar waith, fel yr argymhellwyd gan Tai Pawb, Shelter Cymru a Sefydliad Tai Siartredig Cymru, ac i ymgorffori’r hawl i gartref digonol mewn deddfwriaeth, fel y'i hymgorfforir yng nghonfensiwn y Cenhedloedd Unedig ar hawliau dynol?

13:55

I'm very interested indeed in trialling a right to adequate housing in this Senedd term, for sure. But one of the things we have to make sure is that we get the dominoes in a row first. Members will have heard me speak—my time sense is terrible—very recently in the Chamber about the homelessness legislation that we're about to bring forward. We see that as the first step in securing a continuum towards the right to adequate housing, because, frankly, if you don't have the right not to be homeless, then you're a long way off adequate housing. So, for us, it's about making sure that we line up the legislation so that it seamlessly fits into the ability of the local homelessness services to supply you with the adequate housing that you ought to be able to have.

The truth is that, after all the austerity that we faced—. And bear in mind that the right-to-buy scheme forbade local authorities to replace the social housing that was being sold off, absolutely forbade it, and that it was in my lifetime as a politician that the housing revenue accounts were finally uncapped by the Conservative Government, so that the councils could build again. This is always conveniently forgotten by people on the other benches. We need to wrap that up, we need to get the skills back into those organisations, and then we need to enshrine the right to adequate housing. I would like the right to adequate housing to be more than just an idea, but to be an enforceable individual right, and that's a big step from just enshrining it as a general principle in law. So, we are very pleased to work with Plaid Cymru on the co-operation agreement towards making sure that we do get there, because get there I'm sure we can.

Mae gennyf gryn ddiddordeb mewn treialu hawl i gartref digonol yn ystod tymor y Senedd hon, yn sicr. Ond un o'r pethau y mae'n rhaid inni eu sicrhau yw ein bod yn gosod y dominos mewn rhes yn gyntaf. Bydd yr Aelodau wedi fy nghlywed yn siarad—mae fy synnwyr o amser yn ofnadwy—yn ddiweddar iawn yn y Siambr am y ddeddfwriaeth ddigartrefedd yr ydym ar fin ei chyflwyno. Rydym yn ystyried honno'n gam cyntaf i sicrhau continwwm tuag at yr hawl i gartref digonol, oherwydd a dweud y gwir, os nad oes gennych hawl i beidio â bod yn ddigartref, rydych ymhell i ffwrdd oddi wrth gartref digonol. Felly, i ni, mae'n ymwneud â sicrhau ein bod yn llunio'r ddeddfwriaeth fel ei bod yn cyd-fynd yn ddi-dor â gallu'r gwasanaethau digartrefedd lleol i ddarparu'r cartref digonol y dylech allu ei gael.

Y gwir yw, ar ôl yr holl gyni a wynebwyd gennym—. A chofiwch fod y cynllun hawl i brynu wedi gwahardd awdurdodau lleol rhag darparu tai yn lle’r tai cymdeithasol a oedd yn cael eu gwerthu, wedi eu gwahardd yn llwyr, ac mai yn ystod fy oes i fel gwleidydd y tynnwyd y capiau oddi ar y cyfrifon refeniw tai o’r diwedd gan y Llywodraeth Geidwadol, fel y gallai’r cynghorau adeiladu eto. Mae'n gyfleus iawn fod y bobl ar y meinciau eraill bob amser yn anghofio hyn. Mae angen inni fynd i'r afael â hynny, mae angen inni gael sgiliau yn ôl i mewn i'r sefydliadau hynny, ac yna mae angen inni ymgorffori'r hawl i gartref digonol. Hoffwn pe bai’r hawl i gartref digonol yn fwy na syniad yn unig, ac yn hawl y gellir ei gorfodi i unigolyn, ac mae hwnnw’n gam llawer mwy na'i ymgorffori fel egwyddor gyffredinol yn y gyfraith. Felly, rydym yn falch iawn o weithio gyda Phlaid Cymru ar y cytundeb cydweithio tuag at sicrhau ein bod yn gwneud hynny, gan fy mod yn siŵr y gallwn wneud hynny.

Newid i Drafnidiaeth Gynaliadwy
Switching to Sustainable Transport

3. Pa mor llwyddiannus y mae Llywodraeth Cymru wedi bod o ran cael pobl allan o'u ceir ac ar drafnidiaeth gyhoeddus? OQ58553

3. How successful has the Welsh Government been at getting people out of their cars and onto public transport? OQ58553

Passenger numbers using public transport have not returned to pre-COVID levels, but we continue to work with partners to seek ways to get people out of their cars and using more sustainable modes.

Nid yw nifer y teithwyr sy’n defnyddio trafnidiaeth gyhoeddus wedi dychwelyd i'w lefelau cyn COVID, ond rydym yn parhau i weithio gyda phartneriaid i chwilio am ffyrdd o ddod â phobl allan o’u ceir ac i ddefnyddio dulliau mwy cynaliadwy.

Thank you, Minister. Minister, I have been campaigning for the restoration of bus services in parts of Bridgend and Pen-y-fai following the decision of the Easyway bus company to cease trading. People living in Pen-y-fai and the other affected areas who are without cars have no means of going shopping, visiting the hospital or accessing many other services unless they pay for a taxi, and there is also a complete lack of active travel routes. I'm also concerned about the loss of a service running past Glanrhyd Hospital. The affected routes were commercially viable, and Bridgend council shows little interest in addressing the problem. How can people be confident that public transport is an attractive offer when we are losing much-needed bus routes, and will the Minister intervene?

Diolch. Weinidog, rwyf wedi bod yn ymgyrchu dros adfer gwasanaethau bysiau mewn rhannau o Ben-y-bont ar Ogwr a Phen-y-fai yn dilyn penderfyniad cwmni bysiau Easyway i roi’r gorau i fasnachu. Nid oes gan bobl heb geir sy’n byw ym Mhen-y-fai a’r ardaloedd eraill yr effeithir arnynt unrhyw ffordd o fynd i siopa, ymweld â’r ysbyty neu gael mynediad at lawer o wasanaethau eraill oni bai eu bod yn talu am dacsi, ac mae diffyg llwybrau teithio llesol hefyd. Rwyf hefyd yn pryderu am golli gwasanaeth sy'n mynd heibio i Ysbyty Glanrhyd. Roedd y llwybrau yr effeithiwyd arnynt yn fasnachol hyfyw, ac nid yw cyngor Pen-y-bont ar Ogwr yn dangos llawer o ddiddordeb mewn mynd i'r afael â'r broblem. Sut y gall pobl fod yn hyderus fod trafnidiaeth gyhoeddus yn gynnig deniadol pan ydym yn colli llwybrau bysiau mawr eu hangen, ac a wnaiff y Gweinidog ymyrryd?

As we discussed earlier, we are introducing legislation to put into place a better, more coherent bus system. The challenges are multiple. As he pointed out, many people are reliant on the bus service. We know a quarter of all households don't own a car. Transport for Wales's research of its own passengers suggests that something like 80 per cent of people who travel on the bus don't have a car. So, we have a real sense of transport injustice here, social injustice, as reflected in the way people use modes of transport. There's a particular need to make sure there are good-quality bus services for young people and for people on lower incomes especially, but we want the bus to be something for everyone, not just for those who don't have a choice. We want it to be good enough that it's better to go by bus than it is by car. To do that needs a series of systemic reforms, and we've started that process.

I should point out to the Member that local authorities like Bridgend used to subsidise routes, but 10 years of austerity have meant that the discretionary funding that they had is no longer there. Now, I know that the Conservative benches don't like to be reminded of the financial facts, but when there are right-wing experiments being carried out in Westminster, they have consequences on real people's lives. And when there isn't money available in the budget, discretionary services—non-statutory services like bus routes—get cut. So, there is a consequence between the policies that you put forward, and then you complain when those consequences are played out in real life. I'm afraid that that is simply hypocrisy.

We are trying to address the systemic problems, but without the funding, we can't do it. We know, as the First Minister said yesterday, that the biggest cut that we have had to the Welsh Government's budget in over 20 years of devolution was by Chancellor George Osborne, when he cut our budget by 3 per cent, after a decade of growing budgets under Labour. Since then, we have had a decade of cutting budgets from austerity. And according to the Institute for Fiscal Studies, because the Prime Minister and the Chancellor—whom many of the Members here voted for—have blown up our economy, we now face spending cuts of not 3 per cent, but 15 per cent. Under those sort of cuts, our ability to provide bus services for those who need them will simply not be there. So, you have to look at your own conscience, rather than standing here, telling me that I should intervene. You should intervene to reverse these idiotic policies in Westminster.

Fel y buom yn ei drafod yn gynharach, rydym yn cyflwyno deddfwriaeth i roi system fysiau well, fwy cydlynol ar waith. Ceir nifer o heriau. Fel y nododd, mae llawer o bobl yn dibynnu ar y gwasanaeth bws. Gwyddom nad yw chwarter yr holl aelwydydd yn berchen ar gar. Mae ymchwil gan Trafnidiaeth Cymru o’u teithwyr eu hunain yn awgrymu nad oes car gan 80 y cant o bobl sy’n teithio ar y bws. Felly, mae gennym ymdeimlad go iawn o anghyfiawnder trafnidiaeth yma, anghyfiawnder cymdeithasol, fel y'i hadlewyrchir yn y ffordd y mae pobl yn defnyddio dulliau trafnidiaeth. Ceir angen arbennig i sicrhau bod gwasanaethau bws o ansawdd da ar gael i bobl ifanc ac i bobl ar incwm is yn enwedig, ond rydym am i'r bws fod yn rhywbeth i bawb, nid i'r rhai nad oes ganddynt ddewis yn unig. Rydym am iddo fod yn ddigon da fel ei bod yn well mynd ar fws nag mewn car. Mae angen cyfres o ddiwygiadau systemig i wneud hynny, ac rydym wedi dechrau'r broses honno.

Dylwn ddweud wrth yr Aelod fod awdurdodau lleol fel Pen-y-bont ar Ogwr yn arfer darparu cymhorthdal i gefnogi llwybrau, ond mae 10 mlynedd o gyni wedi golygu nad yw’r cyllid dewisol a fu ganddynt ar gael mwyach. Nawr, gwn nad yw meinciau’r Ceidwadwyr yn hoffi cael eu hatgoffa o’r ffeithiau ariannol, ond pan fydd arbrofion asgell dde yn cael eu cyflawni yn San Steffan, mae iddynt ganlyniadau i fywydau pobl go iawn. A phan nad oes arian ar gael yn y gyllideb, mae gwasanaethau dewisol—gwasanaethau anstatudol fel llwybrau bysiau—yn cael eu torri. Felly, mae canlyniad i'r polisïau a gyflwynir gennych, ac yna rydych yn cwyno pan fydd y canlyniadau hynny'n cael eu gwireddu mewn bywyd go iawn. Mae arnaf ofn mai rhagrith yw hynny.

Rydym yn ceisio mynd i’r afael â’r problemau systemig, ond heb y cyllid, ni allwn wneud hynny. Fel y dywedodd y Prif Weinidog ddoe, gwyddom mai’r toriad mwyaf a gawsom i gyllideb Llywodraeth Cymru mewn dros 20 mlynedd o ddatganoli oedd yr un gan y Canghellor George Osborne, pan dorrodd ein cyllideb 3 y cant, ar ôl degawd o gyllidebau cynyddol o dan Lafur. Ers hynny, rydym wedi cael degawd o dorri cyllidebau o ganlyniad i gyni. Ac yn ôl y Sefydliad Astudiaethau Cyllid, gan fod Prif Weinidog y DU a’r Canghellor—y pleidleisiodd llawer o’r Aelodau yma drostynt—wedi dinistrio ein heconomi, rydym bellach yn wynebu toriadau gwariant o nid 3 y cant, ond 15 y cant. O dan y mathau hynny o doriadau, yn syml iawn ni fydd gennym y gallu i ddarparu gwasanaethau bws i’r rhai sydd eu hangen. Felly, mae’n rhaid ichi edrych ar eich cydwybod eich hun, yn hytrach na sefyll yma'n dweud wrthyf y dylwn ymyrryd. Chi a ddylai ymyrryd i wrthdroi'r polisïau hurt hyn yn San Steffan.

14:00

One of the most effective ways of getting people out of their cars is to persuade people to walk or cycle short journeys, as I know, Minister, you agree. Obviously, the quickest wins are going to be eliminating car use for travelling to work and travelling to school. This isn't just about creating a better cycling infrastructure on our roads. We also need loan schemes for families who can't afford to buy a bike for their child, and who are struggling to pay £3 a day on school transport.

One of the secondary schools serving my constituency is offering to incorporate safe cycling routes into their transition arrangements for 11-year-olds, but unfortunately, the local authority, at the moment, isn't able to provide us with a map of the safe cycling routes, for the areas from which their putative pupils are going to be coming. So, I just wondered what work you are doing with local authorities to ensure that we are not just seeing this as a roads problem, but that it's also a cultural problem—and working with both our schools and our employers on this.

Un o'r ffyrdd mwyaf effeithiol o gael pobl o'u ceir yw perswadio pobl i gerdded neu feicio teithiau byr, a gwn eich bod yn cytuno, Weinidog. Yn amlwg, y buddugoliaethau cyflymaf fydd dileu'r defnydd o geir ar gyfer teithio i'r gwaith a theithio i'r ysgol. Mae'n ymwneud â mwy na chreu gwell seilwaith beicio ar ein ffyrdd. Mae angen cynlluniau benthyg hefyd i deuluoedd sydd methu fforddio prynu beic i'w plentyn, ac sy'n cael trafferth talu £3 y dydd am gludiant i'r ysgol.

Mae un o'r ysgolion uwchradd yn fy etholaeth yn cynnig ymgorffori llwybrau beicio diogel yn eu trefniadau pontio ar gyfer plant 11 oed, ond yn anffodus, nid yw'r awdurdod lleol, ar hyn o bryd, yn gallu darparu map o'r llwybrau beicio diogel i ni ar gyfer yr ardaloedd y bydd eu darpar ddisgyblion yn dod ohonynt. Felly, roeddwn yn meddwl tybed pa waith a wnewch gydag awdurdodau lleol i sicrhau ein bod yn meddwl am y broblem hon fel problem ddiwylliannol yn hytrach na dim ond problem ffyrdd—a gweithio gyda'n hysgolion a'n cyflogwyr ar hyn.

Well, I couldn't agree more. We are living with the legacy of a culture where cars were put before people, and we had a whole highway network designed around making cars go faster, rather than thinking about how we encourage people to walk or cycle. As Jenny Rathbone knows, some 10 per cent of all journeys are under one mile. Now, these are journeys that could be walked or cycled in many cases but are, by habit, driven in most cases. So, we do have a cultural challenge, and then we have an infrastructure challenge, because people are reluctant when they don't feel safe or it's a novel experience for them to get out of their cars.

Cardiff Council has been doing some excellent work—probably one of the most progressive councils in Wales—on its active travel development. It has, as you know, a legal obligation under the Active Travel (Wales) Act 2013 to produce a map every three years, based on consultation with communities, of where future infrastructure should go. Cardiff Council has submitted its latest map to us, and it shows that a thorough approach has been taken to ensure that all schools are connected to the planned active travel network. Now, that network is going to take time to be put in place. In the meantime, Cardiff Council, partly through its own resources, is working with individual schools, with officer intervention, to try and do softer schemes, beyond the hard infrastructure, to encourage behaviour change. So, I think that there is really good work going on in Cardiff.

There is some work that they have also been doing around Safer Streets, and we've been piloting this with Sustrans in Newport. There is funding available now, as part of the Safe Routes in Communities project, to close streets outside of schools at pick-up and drop-off times. Where that's been tried, it has been hugely successful. That is there for all local authorities in Wales to take part in. Unfortunately, very few have come forward with bids, but it's open for them annually to do that. I am meeting council transport members in the next couple of weeks to constantly push this agenda. It's partly an issue of officer resource and capability, partly an issue of culture and willingness. But as part of our modal shift agenda, this is critical. 

Wel, rwy'n cytuno'n llwyr. Rydym yn byw gyda gwaddol diwylliant lle roedd mwy o flaenoriaeth i geir nag i bobl, a lluniwyd rhwydwaith priffyrdd cyfan o gwmpas gwneud i geir fynd yn gyflymach, yn hytrach na meddwl sut i annog pobl i gerdded neu feicio. Fel y gŵyr Jenny Rathbone, mae tua 10 y cant o'r holl deithiau o dan un filltir. Nawr, mae'r rhain yn deithiau y gellid eu cerdded neu eu beicio mewn llawer o achosion ond oherwydd arfer, cânt eu gyrru yn y rhan fwyaf o achosion. Felly, mae gennym her ddiwylliannol, ac yna mae gennym her seilwaith, oherwydd mae pobl yn amharod pan nad ydynt yn teimlo'n ddiogel neu os yw dod allan o'u ceir yn brofiad newydd iddynt.

Mae Cyngor Caerdydd wedi bod yn gwneud gwaith rhagorol—un o'r cynghorau mwyaf blaengar yng Nghymru mae'n debyg—ar ddatblygu teithio llesol. Mae ganddo, fel y gwyddoch, rwymedigaeth gyfreithiol o dan Ddeddf Teithio Llesol (Cymru) 2013 i gynhyrchu map bob tair blynedd, yn seiliedig ar ymgynghori â chymunedau, sy'n dangos lle dylai seilwaith y dyfodol fynd. Mae Cyngor Caerdydd wedi cyflwyno ei fap diweddaraf i ni, ac mae'n dangos bod dull trylwyr wedi ei fabwysiadu i sicrhau bod pob ysgol yn gysylltiedig â'r rhwydwaith teithio llesol arfaethedig. Nawr, bydd rhoi'r rhwydwaith hwnnw ar waith yn cymryd amser. Yn y cyfamser, mae Cyngor Caerdydd, yn rhannol drwy ei adnoddau ei hun, yn gweithio gydag ysgolion unigol, drwy ymyrraeth swyddogion, i geisio gwneud cynlluniau mwy meddal, y tu hwnt i'r seilwaith caled, i annog newid ymddygiad. Felly, rwy'n credu bod gwaith da iawn yn digwydd yng Nghaerdydd.

Maent wedi bod yn gwneud gwaith ar Strydoedd Saffach hefyd, ac rydym wedi bod yn treialu hyn gyda Sustrans yng Nghasnewydd. Mae arian ar gael yn awr, fel rhan o'r prosiect Llwybrau Diogel mewn Cymunedau, i gau strydoedd y tu allan i ysgolion yn ystod amseroedd codi a gollwng. Lle cafodd hynny ei dreialu, mae wedi bod yn hynod lwyddiannus. Mae hwnnw ar gael i bob awdurdod lleol yng Nghymru gymryd rhan ynddo. Yn anffodus, ychydig iawn sydd wedi cynnig ceisiadau, ond mae'n agored iddynt wneud hynny'n flynyddol. Rwy'n cyfarfod ag aelodau trafnidiaeth cynghorau yn ystod yr wythnosau nesaf i wthio'r agenda hon yn gyson. Mae'n ymwneud yn rhannol ag adnoddau a gallu swyddogion, ac yn rhannol â diwylliant a pharodrwydd. Ond mae hyn yn hollbwysig fel rhan o'n hagenda i newid dulliau teithio. 

Hawliau Datblygu a Ganiateir
Permitted Development Rights

4. Pa asesiad y mae'r Gweinidog wedi ei wneud o ddigonolrwydd hawliau datblygu a ganiateir yng Nghymru? OQ58564

4. What assessment has the Minister made of the adequacy of permitted development rights in Wales? OQ58564

Permitted development rights are kept under review in consultation with local planning authorities, businesses and other organisations with an interest in development and the planning system. The latest changes help deliver flexibility to local authorities to manage second homes and short-term lets.

Mae hawliau datblygu a ganiateir yn cael eu hadolygu'n gyson drwy ymgynghori ag awdurdodau cynllunio lleol, busnesau a sefydliadau eraill sydd â diddordeb mewn datblygu a'r system gynllunio. Mae'r newidiadau diweddaraf yn helpu i sicrhau hyblygrwydd i awdurdodau lleol reoli ail gartrefi a llety gosod tymor byr.

As you'll know, Minister, the roll-out of ultrafast broadband is going rather well in my Clwyd West constituency as a result of the work of the UK Government, including in the town of Abergele. But one of the concerns that has been expressed to me by local residents is that much of the current underground infrastructure that Openreach have available in the town is not being used, and much of it is going to be replaced with overhead cables on top of poles. That is a concern for local residents, who feel that there ought to have been an obligation on Openreach to maintain the existing infrastructure underground and to replace like with like.

Obviously, the current permitted development arrangements in Wales allow Openreach to do this without any planning consent whatsoever. What consideration will the Welsh Government give to changing the arrangements for utility companies such as Openreach to require them to replace like with like when they're going to upgrade infrastructure in the future? 

Fel y gwyddoch, Weinidog, mae'r gwaith o gyflwyno band eang gwibgyswllt yn mynd yn eithaf da yn fy etholaeth yng Ngorllewin Clwyd o ganlyniad i waith Llywodraeth y Deyrnas Unedig, gan gynnwys yn nhref Abergele. Ond un o'r pryderon a fynegwyd wrthyf gan drigolion lleol yw nad yw llawer o'r seilwaith tanddaearol presennol sydd gan Openreach yn y dref yn cael ei ddefnyddio, a bydd ceblau uwchben ar bolion yn cael eu defnyddio yn lle llawer ohono. Mae hynny'n peri pryder i drigolion lleol, sy'n teimlo y dylai fod rhwymedigaeth ar Openreach i gynnal y seilwaith tanddaearol presennol ac ailosod seilwaith tebyg.

Yn amlwg, mae'r trefniadau datblygu a ganiateir ar hyn o bryd yng Nghymru yn caniatáu i Openreach wneud hyn heb unrhyw ganiatâd cynllunio o gwbl. Pa ystyriaeth fydd Llywodraeth Cymru yn ei rhoi i newid y trefniadau ar gyfer cwmnïau cyfleustodau fel Openreach i'w gwneud yn ofynnol iddynt ailosod seilwaith tebyg pan fyddant yn uwchraddio'r seilwaith yn y dyfodol? 

14:05

Well, just to start off with, it's not a utility. It should be treated as one, but it isn't treated as one, and actually that brings a whole series of consequences. So one of the first things I'd suggest is that you actually ask the UK Government to make it a utility, which would solve quite a lot of why premises that are behind—[Interruption.

Wel, i ddechrau, nid cyfleustod mohono. Dylai gael ei drin fel un, ond nid yw'n cael ei drin fel un, ac mewn gwirionedd mae hynny'n arwain at gyfres gyfan o ganlyniadau. Felly un o'r pethau cyntaf yr hoffwn ei awgrymu yw eich bod yn gofyn i Lywodraeth y DU ei wneud yn gyfleustod, gan y byddai hynny'n datrys cryn dipyn o ran pam fod lleoliadau ar ei hôl hi'n—[Torri ar draws.]  

Yes, but I'm just saying to you that you said it was a utility and it isn't.

Ie, ond rwy'n dweud wrthych eich bod chi wedi dweud mai cyfleustod ydyw ac nid yw hynny'n wir.

It's an important utility. I was using the definition in a wider sense. 

Mae'n gyfleustod pwysig. Roeddwn yn defnyddio'r diffiniad mewn ystyr ehangach. 

It makes quite a big difference to how the planning system works, Darren. I'm just telling you, it makes a difference, and it's not a utility.

I also don't know what the UK Government's contract with Openreach to do this piece of work looks like, but why on earth doesn't it involve them in having to utilise existing infrastructure? Ours did. Their's ought to have done. So again, I'm not in charge of that. It's about time they stepped up to their responsibilities. We've had to put economic development money into expanding broadband in Wales for a long time, because the UK Government have been absolutely dead asleep on the job.

However, I wasn't aware of the particular problem. If you want to write to me, I will certainly look into it, but I would imagine that it's to do with the contract provision, so I will probably want to ask you to write and ask the UK Government Minister whether they're prepared to discuss with me what the contract arrangements for Openreach are for that particular contract. But just bear in mind that, if it was a utility, the planning rules would be very different.

Mae'n gwneud gwahaniaeth eithaf mawr i sut mae'r system gynllunio yn gweithio, Darren. Rwy'n dweud wrthych chi, mae'n gwneud gwahaniaeth, ac nid yw'n gyfleustod.

Nid wyf yn gwybod beth yw manylion cytundeb Llywodraeth y DU gydag Openreach i wneud y gwaith, ond pam ar wyneb y ddaear nad yw'n golygu bod rhaid iddynt ddefnyddio'r seilwaith presennol? Roedd ein cytundeb ni'n cynnwys hynny. Dylai eu cytundeb hwy fod wedi cynnwys hynny. Felly, unwaith eto, nid wyf yn gyfrifol am hynny. Mae'n hen bryd iddynt ysgwyddo'u cyfrifoldebau. Ers amser hir, rydym wedi gorfod rhoi arian datblygu economaidd tuag at y gwaith o ehangu band eang yng Nghymru am fod Llywodraeth y DU wedi bod yn cysgu ar ei thraed.

Er hynny, nid oeddwn yn ymwybodol o'r broblem benodol honno. Os ydych eisiau ysgrifennu ataf, rwy'n fodlon edrych ar y mater, ond byddwn yn dychmygu ei fod yn ymwneud â darpariaeth y cytundeb, felly mae'n debyg y byddaf eisiau gofyn i chi ysgrifennu at Weinidog Llywodraeth y DU i ofyn a ydynt yn barod i gael trafodaeth gyda mi ynglŷn â beth yw trefniadau'r cytundeb penodol hwnnw gydag Openreach. Ond cofiwch, pe bai'n gyfleustod, byddai'r rheolau cynllunio'n wahanol iawn.

Diogelwch Adeiladau
Building Safety

5. A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am ddiogelwch adeiladau ymhellach i'w datganiad ysgrifenedig ar 7 Hydref? OQ58566

5. Will the Minister provide an update on building safety further to her written statement on 7 October? OQ58566

Certainly. On 7 October, I announced that 11 developers have signed up to the Welsh Government’s developers pact. Work is now under way to create the formal legal documentation that will underpin the pact, and I anticipate that a draft of the documentation will be shared with developers by the end of this month.

Yn sicr. Ar 7 Hydref, cyhoeddais fod 11 o ddatblygwyr wedi ymrwymo i gytundeb datblygwyr Llywodraeth Cymru. Mae gwaith bellach ar y gweill i greu'r ddogfennaeth gyfreithiol ffurfiol a fydd yn sail i'r cytundeb, ac rwy'n rhagweld y bydd drafft o'r ddogfennaeth yn cael ei rannu gyda datblygwyr erbyn diwedd y mis hwn.

Many thanks for that, Minister. I'm glad to hear about the legal pact. I'm sure that you'll agree with me that it's not satisfactory that leaseholders are taking developers to court at the moment. That shouldn't happen, and one example is Celestia nearby. You mentioned in your statement timescales with developers; could you give us an update on those timescales?

Diolch yn fawr am hynny, Weinidog. Rwy'n falch o glywed am y cytundeb cyfreithiol. Rwy'n siŵr y byddwch yn cytuno â mi nad yw'n foddhaol fod lesddeiliaid yn mynd â datblygwyr i'r llys ar hyn o bryd. Ni ddylai hynny fod yn digwydd, ac un enghraifft yw Celestia gerllaw. Yn eich datganiad, fe wnaethoch chi sôn am amserlenni gyda datblygwyr; a wnewch chi roi diweddariad i ni ar yr amserlenni hynny?

It's very difficult to give you an update on each developer's timescale, for obvious reasons, Rhys, but we are working with them to understand what the schedule is for their buildings. Some buildings are in remediation now, I'm very pleased to say, and I'm hoping to visit a number of them over the next few weeks. We're delighted that buildings have gone into the remediation phase as the survey work is complete. I've recently written out to all the management companies and various building owners' structures, because trying to figure out who's responsible for what, as you know, under the system is complicated. But we've just written out to all of them making sure that they are aware that they need to give us permission to go in and do the intrusive survey work. We're in touch with a number of residents to try and facilitate that to go a bit faster.

We are looking to make sure that we have a proper pipeline of work for the remediation phase so that we are not competing with one another for skills, supplies and so on, so that we don't inadvertently drive the price up, obviously. And one of the reasons that the Welsh Government has intervened in the way that it has in the surveys is to make sure that that doesn't happen, as in England there's actually been a spiralling cost to the surveys as people complete. So, we always work with our construction firms. Lee Waters and I have a regular meeting with the construction forum and the house builders forum, so we like to work with them to ensure that we have a pipeline, and our SMEs get the work where that's appropriate, and that we have the right skill mix and so on. So, we're working with the developers very closely to make sure that they step up to the responsibility on pay. Here in Wales, leaseholders will not have to pay large legal costs, like they do under the building safety fund, to be able to take that, because we will step in for them. But there's no pretending that we can remediate the number of buildings that we have in a month or so; this is a long-term project. We're also looking to make sure that we do the worst first and we make sure that people are able to live in, and that's why we've got the rescue scheme, and so on, to go with it. As we are aware of the buildings that are into the remediation, I will be sharing as much as I can, for commercial confidentiality reasons for the contract process, with Members, where that is. Llywydd, I'll probably do that by written statement as that becomes available. 

Mae'n anodd iawn rhoi diweddariad i chi ar amserlen pob datblygwr am resymau amlwg, Rhys, ond rydym yn gweithio gyda hwy i ddeall beth yw'r amserlen ar gyfer eu hadeiladau. Rwy'n falch iawn o ddweud bod rhai adeiladau yn cael eu hadfer yn awr ac rwy'n gobeithio ymweld â nifer ohonynt dros yr wythnosau nesaf. Rydym wrth ein bodd fod adeiladau wedi mynd i'r cyfnod adfer gan fod y gwaith arolygu wedi ei gwblhau. Yn ddiweddar ysgrifennais at yr holl gwmnïau rheoli a strwythurau gwahanol berchnogion adeiladau oherwydd mae ceisio darganfod pwy sy'n gyfrifol am beth yn y system yn gymhleth, fel y gwyddoch. Ond rydym newydd ysgrifennu at bob un ohonynt i sicrhau eu bod yn ymwybodol fod angen iddynt roi caniatâd inni fynd i mewn i wneud y gwaith arolygu ymwthiol. Rydym mewn cysylltiad â nifer o drigolion i geisio hwyluso a chyflymu'r gwaith hwnnw.

Rydym yn ceisio gwneud yn siŵr fod gennym lif priodol o waith ar gyfer y cyfnod adfer fel nad ydym yn cystadlu â'n gilydd am sgiliau, cyflenwadau ac yn y blaen, ac fel nad ydym yn gwthio'r pris i fyny yn anfwriadol, yn amlwg. Ac un o'r rhesymau pam fod Llywodraeth Cymru wedi ymyrryd yn yr arolygon yn y ffordd a wnaeth yw er mwyn gwneud yn siŵr nad yw hynny'n digwydd, oherwydd mae cost arolygon wedi codi yn Lloegr wrth i bobl gwblhau. Felly, rydym bob amser yn gweithio gyda'n cwmnïau adeiladu. Mae Lee Waters a minnau'n cael cyfarfodydd rheolaidd gyda'r fforwm adeiladu a'r fforwm adeiladwyr tai, felly rydym yn hoffi gweithio gyda hwy i sicrhau bod gennym waith ar y gweill, a bod ein busnesau bach a chanolig yn cael y gwaith lle bo hynny'n briodol, a bod gennym y cymysgedd cywir o sgiliau ac yn y blaen. Felly, rydym yn gweithio'n agos iawn gyda'r datblygwyr i wneud yn siŵr eu bod yn ysgwyddo'r cyfrifoldeb mewn perthynas â thaliadau. Yma yng Nghymru, ni fydd yn rhaid i lesddeiliaid dalu costau cyfreithiol mawr, fel a wnânt o dan y gronfa diogelwch adeiladau, i allu gwneud hynny, oherwydd byddwn yn camu i'r adwy. Ond ni allwn esgus ei bod yn bosibl adfer nifer yr adeiladau sydd gennym mewn mis neu ddau; mae hwn yn brosiect tymor hir. Rydym hefyd yn ceisio sicrhau ein bod yn gwneud y gwaethaf yn gyntaf a sicrhau bod pobl yn gallu byw i mewn, a dyna pam fod gennym y cynllun achub, ac yn y blaen, i gyd-fynd ag ef. Wrth inni ddod yn ymwybodol o'r adeiladau sy'n cael eu hadfer, byddaf yn rhannu cymaint ag y gallaf gyda'r Aelodau, am resymau cyfrinachedd masnachol ym mhroses y cytundeb, ynglŷn â ble mae hynny'n digwydd. Lywydd, mae'n debyg y byddaf yn gwneud hynny drwy ddatganiad ysgrifenedig wrth i'r wybodaeth honno ddod ar gael. 

14:10
Targedau Ailgylchu
Recycling Targets

6. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am rôl cynghorau lleol o ran helpu Llywodraeth Cymru i gyrraedd ei thargedau ailgylchu? OQ58561

6. Will the Minister make a statement on the role of local councils in helping the Welsh Government meet its recycling targets? OQ58561

With the greatest of pleasure. Our municipal recycling rate was a record 65.4 per cent in 2020-21, exceeding the 64 per cent target. This achievement, despite all the challenges that the pandemic brought, is testament to the hard work of our local authorities and particularly their front-line staff, who ensured that the people of Wales could continue to recycle, as they have become very accustomed to doing. 

Gyda phleser. Roedd ein cyfradd ailgylchu trefol yn 65.4 y cant yn 2020-21, ein canran uchaf erioed, sy'n fwy na'r targed o 64 y cant. Mae'r llwyddiant hwn, er gwaethaf yr holl heriau a ddaeth yn sgil y pandemig, yn dyst i waith caled ein hawdurdodau lleol ac yn enwedig eu staff rheng flaen, a sicrhaodd y gallai pobl Cymru barhau i ailgylchu fel y maent wedi hen arfer ei wneud. 

Thank you, Minister. The pleasure is all mine. While we're all urged to do our bit to recycle at home, I want to draw your attention, Minister, to the policy of Swansea council of preventing the recycling of wood at Clyne in Gorseinion recycling centre. That policy results in thousands of people from right across Swansea—from the tip of Gower and places like Mumbles, and areas like Gorseinon in Loughor—having to travel up to 20 miles to Llansamlet, which is the only site that allows people to deposit recyclable wood. Given that people are obviously physically unable to carry heavy loads of wood on public transport, this now causes far higher levels of congestion and emissions on our roads because, obviously, a car is the only means that people have to get to these locations.

When the council, however, were asked about it, they replied that that policy was as a result of the Welsh Government changing the rules when it comes to recycling wood. So, a number of people, it's being reported to me, are now burning wood and sometimes dumping it around Swansea as well. So, Minister, will you work with Swansea council to help them to revise that plan to allow residents to recycle wood at alternative locations across the city, which hopefully will improve recycling rates and reduce pressures on our roads, at a time when Welsh Government and Swansea council have declared a climate emergency? 

Diolch, Weinidog. Fy mhleser i. Tra bod pob un ohonom yn cael ein hannog i wneud ein rhan i ailgylchu gartref, hoffwn dynnu eich sylw, Weinidog, at bolisi cyngor Abertawe o atal ailgylchu pren yng Nghlun yng nghanolfan ailgylchu Gorseinion. Mae'r polisi hwnnw'n golygu bod rhaid i filoedd o bobl ar draws Abertawe—o Benrhyn Gŵyr a llefydd fel y Mwmbwls, ac ardaloedd fel Gorseinon yng Nghasllwchwr—deithio hyd at 20 milltir i Lansamlet, sef yr unig safle sy'n caniatáu i bobl ailgylchu pren. O ystyried nad yw pobl yn gallu cario llwythi trwm o bren ar drafnidiaeth gyhoeddus, wrth gwrs, mae hyn bellach yn achosi lefelau llawer uwch o dagfeydd ac allyriadau ar ein ffyrdd oherwydd, yn amlwg, car yw'r unig ffordd sydd gan bobl o gyrraedd y lleoliadau hyn.

Fodd bynnag, pan gafodd y cyngor eu holi am hyn, dywedasant fod y polisi hwnnw wedi deillio o'r ffaith bod Llywodraeth Cymru wedi newid y rheolau mewn perthynas ag ailgylchu pren. Felly, dywedwyd wrthyf fod nifer o bobl bellach yn llosgi pren, neu weithiau hefyd yn ei ddympio o gwmpas Abertawe. Felly, Weinidog, a wnewch chi weithio gyda chyngor Abertawe i'w helpu i ddiwygio'r cynllun hwnnw i ganiatáu i drigolion ailgylchu pren mewn lleoliadau eraill ar draws y ddinas, a fydd, gobeithio, yn gwella cyfraddau ailgylchu ac yn lleihau'r pwysau ar ein ffyrdd, ar adeg pan fo Llywodraeth Cymru a chyngor Abertawe wedi datgan argyfwng hinsawdd? 

Yes, certainly, Tom. One of the issues there is, actually, the interaction of the planning system with the recycling system, as it happens. So, we are looking to see what we can do to ensure that that doesn't happen. We're also, as you know, about to go to a target of 70 per cent across Wales, and just in the Swansea area, we have three very high-performing councils, but Bridgend County Borough Council, I have to say, is singled out for a mention as they're at 69 per cent. So, I'm very pleased indeed that they've been able to do that. We are always looking for source-segregated recycling as well, because we're able to attract reprocessors to Wales in increasing numbers, and they bring with them the green jobs that we so badly need. And also, of course, they reduce the need for virgin materials to be used in the manufacturing of various commonly used items. So, one of the things that we are looking to do in getting to that 70 per cent is having more source-segregated recycling picked up by the local authority as part of the rounding. We will be announcing some stuff with that. 

There have been some specific issues that I am aware of, of course, in Swansea; you're aware that my constituency is a third of what you just mentioned there. We will be working with Swansea to make sure that we can redress that situation. There is a small issue around what is classed as waste wood, which I won't bother the Llywydd with as she will be looking at me patting her watch. But, I'm more than happy to have a separate discussion with you about it.  

Yn sicr, Tom. Un o'r problemau gyda hynny, mewn gwirionedd, yw'r ffordd y mae'r system gynllunio'n rhyngweithio â'r system ailgylchu, fel mae'n digwydd. Felly, rydym yn edrych i weld beth y gallwn ei wneud i sicrhau nad yw hynny'n digwydd. Rydym hefyd, fel y gwyddoch chi, ar fin symud i darged o 70 y cant ledled Cymru, ac yn ardal Abertawe yn unig, mae gennym dri chyngor sy'n perfformio'n dda iawn, ond rhaid imi gyfeirio'n benodol at Gyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr gan eu bod ar 69 y cant. Felly, rwy'n falch iawn yn wir eu bod wedi gallu gwneud hynny. Rydym bob amser yn anelu i ailgylchu gwahanol ddeunyddiau ar wahân hefyd, oherwydd rydym yn gallu denu ailbroseswyr i Gymru mewn niferoedd cynyddol, ac maent yn dod â'r swyddi gwyrdd yr ydym eu hangen mor daer gyda hwy.  A hefyd, wrth gwrs, maent yn lleihau'r angen i ddefnyddio deunyddiau newydd wrth weithgynhyrchu gwahanol eitemau a ddefnyddir yn gyffredin. Felly, un o'r pethau yr ydym yn bwriadu ei wneud i gyrraedd y 70 y cant yw sicrhau bod gwahanol ddeunyddiau ailgylchadwy yn cael eu casglu gan yr awdurdod lleol fel rhan o'r casgliad. Byddwn yn cyhoeddi rhywfaint o bethau mewn perthynas â hynny. 

Rwyf wedi bod yn ymwybodol o rai problemau penodol yn Abertawe wrth gwrs; rydych yn ymwybodol fod lefel fy etholaeth yn draean o'r hyn y gwnaethoch ei grybwyll yno. Byddwn yn gweithio gydag Abertawe i sicrhau y gallwn unioni'r sefyllfa honno. Mae yna broblem fach ynghylch yr hyn sy'n cael ei ystyried yn bren gwastraff, ac nid wyf am fynd ar drywydd hynny gyda'r Llywydd gan y bydd yn dweud bod amser yn brin. Ond rwy'n fwy na pharod i gael trafodaeth ar wahân gyda chi am hynny.  

Cyflenwad Cynaliadwy o Dai
A Sustainable Supply of Housing

7. Sut mae Llywodraeth Cymru yn sicrhau cyflenwad cynaliadwy o dai? OQ58556

7. How does the Welsh Government ensure a sustainable supply of housing? OQ58556

We are supporting the housing sector to continue to supply new homes in the context of current challenges. Our new local housing market assessment approach assists local authorities to plan a sustainable housing supply that will meet local need.

Rydym yn cefnogi'r sector tai i barhau i gyflenwi cartrefi newydd yng nghyd-destun yr heriau presennol. Mae ein dull newydd o asesu'r farchnad dai leol yn cynorthwyo awdurdodau lleol i gynllunio cyflenwad tai cynaliadwy a fydd yn ateb yr angen lleol.

Thanks for your response. Up-to-date Stats Wales figures show that 7,492 new social homes were delivered in Wales during the first 12 years of devolved Labour Government, 11 of which coincided with a UK Labour Government—a 73.45 per cent fall on the 28,215 new social homes delivered in Wales during the 12 years of a UK Conservative Government up to 1997. The 2012 UK housing review stated that it was the Welsh Government itself that gave housing lower priority in its overall budgets, so that by 2009-10, it had by far the lowest proportional level of housing expenditure of any of the four countries. In 2019, the highest year for UK new home registration since 2007, the numbers in Wales fell by over 12 per cent. Even the latest published figures for quarter 2 of this year show that Wales was the only nation or region of 12 in the UK to see new home completions reduce. If you dispute any of these official figures, I can send them to you. 

So, if you don't dispute these, when will you stop telling and start asking the whole housing sector, including cross-sector housing providers, how to tackle Labour's long-standing affordable housing supply crisis in Wales, which I and the whole sector—and Plaid Cymru at the time—began warning Labour Welsh Government about 18 years ago?

Diolch am eich ymateb. Yn ôl ffigurau diweddaraf Stats Cymru, cafodd 7,492 o gartrefi cymdeithasol newydd eu darparu yng Nghymru yn ystod 12 mlynedd gyntaf y Llywodraeth Lafur ddatganoledig, gydag 11 ohonynt yn cyd-fynd â Llywodraeth Lafur y DU—cwymp o 73.45 y cant ar y 28,215 o gartrefi cymdeithasol newydd a gafodd eu darparu yng Nghymru yn ystod 12 mlynedd o Lywodraeth Geidwadol y DU hyd at 1997. Nododd adolygiad tai y DU yn 2012 mai Llywodraeth Cymru ei hun a roddodd flaenoriaeth is i dai yn ei chyllidebau cyffredinol, ac felly erbyn 2009-10, ganddi hi yr oedd y lefel gyfrannol isaf o bell ffordd o wariant ar dai ymhlith y pedair gwlad. Yn 2019, y flwyddyn uchaf ar gyfer cofrestru cartrefi newydd yn y DU ers 2007, gostyngodd y niferoedd yng Nghymru dros 12 y cant. Mae hyd yn oed y ffigurau diweddaraf a gyhoeddwyd ar gyfer chwarter 2 eleni yn dangos mai Cymru oedd yr unig genedl neu'r unig ranbarth o 12 yn y DU i weld nifer y tai newydd a gwblhawyd wedi lleihau. Os ydych yn anghytuno ag unrhyw un o'r ffigurau swyddogol hyn, gallaf eu hanfon atoch. 

Felly, os nad ydych yn anghytuno â'r rhain, pryd y gwnewch chi roi'r gorau i ddweud a dechrau gofyn i'r sector tai cyfan, gan gynnwys darparwyr tai traws-sector, sut i fynd i'r afael ag argyfwng cyflenwad tai fforddiadwy hirsefydlog Llafur yng Nghymru, rhywbeth y dechreuais i a'r sector cyfan—a Phlaid Cymru ar y pryd—rybuddio Llywodraeth Lafur Cymru yn ei gylch tua 18 mlynedd yn ôl?

14:15

Well, you know, Mark, what I would say is, again, the Conservatives' ability to quote statistics outside of the macroeconomic situation just beggars belief. So, this Government has set record levels of social housing grant funding through the budget, so that's £300 million, and indicative draft budget allocations of £330 million for next year and £325 million for the year after that, subject, of course, to the absolute chaos that we see at Westminster. In north Wales, the social housing grant has increased from £48,533,745 spent in 2021-22 to £65,750,153 allocated in 2022-23. So, very significant increases—very nearly doubling, actually.

We have become the first nation to mandate that all new-build social housing grant funded homes are designed to EPC A rating, through the Welsh development quality requirements that were launched in July 2021. This is about more than just building any old house, chucking it up and making sure that you can call that a new build. Your own Government has had to put a new homes ombudsman in place because of the absolutely appalling state of many of the new homes you were so happily reading out the statistics on, Mark. They are absolutely appalling. They are badly built, they are draughty, they are hard to live in, and they've literally had to put an ombudsman in place to control the market. It is far, far better to have the proper local market housing assessment, the right level of mixed tenure, and the right level of insulation and carbon neutrality than to chuck up any old thing any old place and give yourself a tick.

Wel, wyddoch chi, Mark, byddwn yn dweud unwaith eto fod gallu'r Ceidwadwyr i ddyfynnu ystadegau y tu hwnt i'r sefyllfa facro-economaidd yn rhyfeddol. Felly, mae'r Llywodraeth hon wedi gosod y lefelau uchaf erioed o gyllid grant tai cymdeithasol drwy'r gyllideb, felly £300 miliwn, a dyraniadau cyllideb ddangosol ddrafft o £330 miliwn ar gyfer y flwyddyn nesaf a £325 miliwn ar gyfer y flwyddyn ar ôl honno, yn amodol, wrth gwrs, ar yr anhrefn lwyr a welwn yn San Steffan. Yng ngogledd Cymru mae'r grant tai cymdeithasol wedi cynyddu o £48,533,745 a wariwyd yn 2021-22 i £65,750,153 o ddyraniad yn 2022-23. Felly, cynnydd sylweddol iawn—mae bron iawn wedi'i ddyblu, mewn gwirionedd.

Ni yw'r wlad gyntaf i fandadu bod yr holl gartrefi newydd a ariennir gan y grant tai cymdeithasol wedi'u cynllunio i sgôr EPC A, drwy ofynion ansawdd datblygu Cymru a gafodd eu lansio ym mis Gorffennaf 2021. Mae hyn yn ymwneud â mwy na dim ond adeiladu unrhyw hen dŷ, ei godi rywsut-rywsut a gwneud yn siŵr eich bod yn gallu galw hwnnw'n adeilad newydd. Mae eich Llywodraeth eich hun wedi gorfod penodi ombwdsmon cartrefi newydd oherwydd cyflwr cwbl warthus nifer o'r cartrefi newydd yr oeddech mor hapus i ddarllen yr ystadegau arnynt, Mark. Maent yn hollol warthus. Maent wedi cael eu hadeiladu'n wael, maent yn ddrafftiog, maent yn anodd i fyw ynddynt, ac maent yn llythrennol wedi gorfod penodi ombwdsmon i reoli'r farchnad. Mae'n llawer gwell cael asesiad priodol o'r farchnad dai leol, y lefel gywir o ddeiliadaeth gymysg, a'r lefel gywir o insiwleiddio a niwtraliaeth carbon nag adeiladu unrhyw hen beth yn unrhyw hen le a rhoi tic i chi'ch hun.

Diogelwch Ynni
Energy Security

8. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i wella diogelwch ynni yn Islwyn? OQ58589

8. What action is the Welsh Government taking to enhance energy security in Islwyn? OQ58589

Diolch, Rhianon. Our policies of supporting households, businesses and the public sector to reduce energy demand together with positive action to scale up the production of domestically produced renewable energy will enhance energy security in all areas of Wales.

Diolch, Rhianon. Bydd ein polisïau o gefnogi cartrefi, busnesau a'r sector cyhoeddus i leihau'r galw am ynni ynghyd â chamau gweithredu cadarnhaol i gynyddu'r gwaith o gynhyrchu ynni adnewyddadwy sy'n cael ei gynhyrchu'n ddomestig yn gwella diogelwch ynni ym mhob ardal yng Nghymru.

Thank you, Minister. As the cost-of-living crisis deepens and anxiety levels rise for residents across Islwyn due to the ever-increasing energy bills, it is vital now more than ever that the UK grips the issue of energy security. Minister, you issued a written statement earlier this year in April, following the Russian invasion of Ukraine, that stated that the Welsh Government continued to oppose the extraction of fossil fuels in Wales, and continues to oppose fracking. Minister, what assessment, then, has the Welsh Government made, in the months since the written statement, of the UK Government's partnership working with devolved administrations to both safeguard and secure energy supplies for all the nations of the United Kingdom?

Diolch. Wrth i'r argyfwng costau byw waethygu ac wrth i lefelau gorbryder godi i drigolion ar draws Islwyn oherwydd y biliau ynni cynyddol, mae'n hanfodol yn awr yn fwy nag erioed fod y DU yn mynd i'r afael â mater diogelwch ynni. Weinidog, fe wnaethoch gyhoeddi datganiad ysgrifenedig yn gynharach eleni ym mis Ebrill, yn dilyn ymosodiad Rwsia ar Wcráin, a ddywedodd fod Llywodraeth Cymru yn parhau i wrthwynebu echdynnu tanwyddau ffosil yng Nghymru, ac yn parhau i wrthwynebu ffracio. Weinidog, pa asesiad, felly, y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud yn y misoedd ers y datganiad ysgrifenedig o'r modd y mae Llywodraeth y DU yn gweithio mewn partneriaeth gyda gweinyddiaethau datganoledig i ddiogelu a sicrhau cyflenwadau ynni ar gyfer holl wledydd y Deyrnas Unedig?

Thank you, Rhianon. The answer to this energy crisis is not to expand new extraction of fossil fuels. We do not support the UK Government's plans to expand new oil and gas licences in the North sea and open new fracking in England. Our policies will continue to oppose new extraction in Wales. Years—years—of regressive energy policy at UK level have left us really exposed to global price surges, highlighted by recent events, with energy prices already at record highs subject to further upward pressure due to Russia's war on Ukraine. Despite the welcomed energy price freeze—although, again, that's fluctuating all over the place as we speak, and goodness knows who the Chancellor is by the end of these remarks, with the volatility. We welcome an energy price freeze, but they are still considerably higher than they were last winter, even with this energy freeze—still unaffordable, despite the energy freeze, for many, many households.

We also have higher interest rates and a weaker pound, which fuels inflation to levels not seen since the 1980s when, let me think now, oh, a Conservative Government was in charge, and that is really sapping people's ability to pay these ridiculous prices, and, of course, it's making the energy more expensive anyway. We have an energy market that is pegged to the price of gas that takes no account of the different market in renewables, where the capital expenditure to build the facility is far more important than the supply of energy, because that's free, obviously, for a renewable resource. So, reforming the energy market in a way that gives stability to the industry and certainty for consumers, is much, much needed and long, long overdue. So, we're really working on progressing the recommendations of our renewable energy deep-dive, which Lee Waters undertook, as soon as we came into Government, actually, in order to be able to accelerate renewable deployment and secure economic and social benefit for Wales, and our local area energy planning will help identify for the people of Islwyn and across Wales the right energy solutions for the right facility in the right place.

Diolch, Rhianon. Yr ateb i'r argyfwng ynni hwn yw peidio ag ehangu echdynnu tanwyddau ffosil newydd. Nid ydym yn cefnogi cynlluniau Llywodraeth y DU i ehangu trwyddedau olew a nwy newydd ym môr y Gogledd ac agor safleoedd ffracio newydd yn Lloegr. Bydd ein polisïau yn parhau i wrthwynebu echdynnu newydd yng Nghymru. Mae blynyddoedd—blynyddoedd—o bolisi ynni anflaengar ar lefel y DU wedi ein gadael yn agored iawn i chwyddo prisiau byd-eang, fel a amlygwyd gan ddigwyddiadau diweddar, gyda disgwyl y bydd prisiau ynni, sydd eisoes yn uwch nag erioed, yn codi ymhellach o ganlyniad i rhyfel Rwsia yn Wcráin. Er bod prisiau ynni wedi'u rhewi, ac mae hynny i'w groesawu—er bod hynny eto'n amrywio'n fawr wrth i ni siarad, a Duw a ŵyr pwy fydd y Canghellor erbyn diwedd y sylwadau hyn, gyda'r holl ansefydlogrwydd. Rydym yn croesawu'r camau i rewi prisiau ynni, ond maent yn dal i fod yn sylweddol uwch na'r hyn oeddent y gaeaf diwethaf, hyd yn oed gyda rhewi prisiau ynni—maent yn dal i fod yn anfforddiadwy i lawer o aelwydydd er gwaethaf rhewi prisiau.

Mae gennym gyfraddau llog uwch hefyd a phunt wannach, sy'n codi chwyddiant i lefelau nas gwelwyd ers y 1980au pan, gadewch i mi feddwl nawr, o, Llywodraeth Geidwadol wrth y llyw, ac mae hynny'n gwanhau gallu pobl i dalu'r prisiau hurt hyn, ac wrth gwrs mae'n gwneud yr ynni'n ddrutach beth bynnag. Mae gennym farchnad ynni sydd wedi'i chlymu wrth bris nwy nad yw'n ystyried y farchnad wahanol mewn ynni adnewyddadwy, lle mae'r gwariant cyfalaf i adeiladu'r cyfleuster yn llawer pwysicach na'r cyflenwad ynni, oherwydd mae hwnnw am ddim, yn amlwg, am adnodd adnewyddadwy. Felly, mae diwygio'r farchnad ynni mewn ffordd sy'n rhoi sefydlogrwydd i'r diwydiant a sicrwydd i ddefnyddwyr yn angenrheidiol ac mae'n hen bryd ei wneud. Felly, rydym yn gweithio i fwrw ymlaen ag argymhellion ein harchwiliad dwfn i ynni adnewyddadwy, y bwriodd Lee Waters ati i'w gyflawni cyn gynted ag y daethom yn Llywodraeth mewn gwirionedd, er mwyn inni allu cyflymu'r defnydd o ynni adnewyddadwy a sicrhau budd economaidd a chymdeithasol i Gymru, a bydd ein cynlluniau ynni lleol yn helpu i nodi'r atebion ynni cywir ar gyfer y cyfleuster cywir yn y lle cywir i bobl Islwyn ac ar draws Cymru.

14:20

Yn olaf, cwestiwn 9. Luke Fletcher.

Finally, question 9. Luke Fletcher.

Trafnidiaeth Am Ddim i'r Ysgol
Free School Transport

9. A wnaiff y Dirprwy Weinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am unrhyw waith sy'n cael ei wneud i fynd i'r afael â'r anghysondeb ar draws awdurdodau lleol o ran y trothwyon milltiroedd a ddefnyddir wrth ddarparu trafnidiaeth am ddim i'r ysgol, yn dilyn cyhoeddi'r adolygiad o'r Mesur Teithio gan Ddysgwyr ym mis Mawrth 2022? OQ58584

9. Will the Deputy Minister provide an update on any work being done to address the inconsistency across local authorities in the mileage thresholds being used in the provision of free school transport, following the publication of the Learner Travel Measure review in March 2022? OQ58584

Yes. A more detailed review of the Learner Travel (Wales) Measure 2008 will take place shortly.

Gwnaf. Bydd adolygiad manylach o Fesur Teithio gan Ddysgwyr (Cymru) 2008 yn cael ei gyhoeddi cyn bo hir.

Diolch am yr ateb, Gweinidog. 

Thank you for that response, Minister.

I receive frequent correspondence from constituents about the daily hindrances they face due to the mileage thresholds. It cannot be that in 2022 there are still these fundamental barriers being placed on some of the most disadvantaged communities in Wales—barriers well within Welsh Government's and local authorities' powers to remove. Back in March, I drew specific attention to Caerau, a community that sits just north of Maesteg in the Llynfi valley. As we head into the winter months, children in Caerau will be forced to walk 45 minutes to an hour to and from school in all weathers. They will be forced to walk along routes that are not safe, and many children with asthma will be forced to walk along roads that are heavily congested. Local authorities have discretionary powers here, and in circumstances such as these could reduce the mileage threshold to include deprived areas like Caerau, but they haven't, so will the Government step in?

Rwy'n derbyn gohebiaeth yn aml gan etholwyr am y rhwystrau dyddiol sy'n eu hwynebu oherwydd y trothwyon milltiroedd. Nid yw'n iawn, yn 2022, fod y rhwystrau sylfaenol hyn yn wynebu rhai o'r cymunedau mwyaf difreintiedig yng Nghymru—rhwystrau y mae gan Llywodraeth Cymru ac awdurdodau lleol bwerau i gael gwared arnynt. Yn ôl ym mis Mawrth, tynnais sylw penodol at Gaerau, cymuned sydd ychydig i'r gogledd o Faesteg yng nghwm Llynfi. Ar drothwy misoedd y gaeaf, bydd plant yng Nghaerau yn gorfod cerdded 45 munud i awr yn ôl ac ymlaen i'r ysgol ym mhob tywydd. Byddant yn cael eu gorfodi i gerdded ar hyd llwybrau nad ydynt yn ddiogel, a bydd llawer o blant ag asthma yn cael eu gorfodi i gerdded ar hyd ffyrdd sydd â thagfeydd mawr. Mae gan awdurdodau lleol bwerau disgresiwn yma ac mewn amgylchiadau fel y rhain gallent ostwng y trothwy milltiroedd i gynnwys ardaloedd difreintiedig fel Caerau, ond nid ydynt wedi gwneud hynny, felly a wnaiff y Llywodraeth gamu i'r adwy?

Well, thank you for the question. As you know, there's a legal requirement under the learner travel Measure to provide transport based on a threshold of three miles, and I appreciate the point made by Luke Fletcher that that is sometimes too far for many children. I myself walked with children from Ysgol y Gwendraeth from Tumble to their school before the lockdown, a three-mile journey. They kindly asked me to carry their music bags, and, by the time I got to the school, my back was pretty tired, I must say. So, I'm sympathetic to the argument.

You rightly point out that there are discretionary powers for local authorities to alter that, and Rhondda Cynon Taf County Borough Council, for example, provide transport over a two-mile threshold. Though it's possible to do it, there clearly needs to be funding to do it. School transport accounts for something like a £100 million annual bill; it's one of the biggest items of spending by local authorities next to social services, and the funding simply hasn't been there. And given the cuts we're facing, it's going to get even more difficult to sustain the services they already provide. I think that's something we need to soberly consider: the reality of spending cuts of the order of 15 per cent mean that the basic services we've come to take for granted may not be sustainable. 

We have set out a review, as Luke Fletcher mentioned, into the learner travel Measure. We've done the first part of that, and we're now in the second part of that, and we'll be consulting with stakeholders to look at the detail of the very complex arrangements that may need to change and will need legislation.

I'm also quite keen to bind this into the broader bus system. So, instead of putting just £100 million into school transport and then a separate amount of money into bus services that may not, therefore, exist, we need to bring that together. I had a very exciting conversation with the new administration in Monmouthshire last week who are looking to see if they can look across the services and bring those together. It's not straightforward; there are things that need to be worked through, but I think it's a far more strategic approach. So, as I mentioned to Hefin David earlier, as we look at the density of the bus networks we're going to need, we need to include school transport as well as broader public transport in one look.

The other thing I'd say is we want also to make active travel more of an option for more young people. Three miles, for example, is a journey that most people could cycle in around 20 minutes or so, if there are suitable and safe facilities, and what we want through the Active Travel (Wales) Act 2013 is for local authorities to put those facilities in place, so not to focus on leisure routes, but to focus on how do we get people from where they live to where they go to school. So, for a number of pupils, that could be a viable option—not for everybody, but for more than currently. 

I did meet recently, with Sarah Murphy, with the cabinet member from Bridgend, Councillor Jon-Paul Blundell, and Councillor John Spanswick to consider this item and the pressures in particular Bridgend are under, and the work that's going on to try to see what can be done. But I do fear that all the good work we're putting in place and all the aspirations we have could be washed away by the austerity that's about to hit us.

Wel, diolch am y cwestiwn. Fel y gwyddoch, mae gofyniad cyfreithiol o dan y Mesur teithio gan ddysgwyr i ddarparu trafnidiaeth yn seiliedig ar drothwy o dair milltir, ac rwy'n deall y pwynt a wnaeth Luke Fletcher fod hynny weithiau'n rhy bell i lawer o blant. Bûm yn cerdded gyda phlant Ysgol y Gwendraeth o'r Tymbl i'w hysgol cyn y cyfyngiadau symud, taith o dair milltir. Fe wnaethant ofyn yn garedig i mi gario eu bagiau cerddoriaeth, ac erbyn imi gyrraedd yr ysgol, roedd fy nghefn yn eithaf blinedig, rhaid i mi ddweud. Felly, rwy'n cydymdeimlo â'r ddadl.

Rydych yn nodi'n gywir fod gan awdurdodau lleol bwerau disgresiwn i newid hynny, ac mae Cyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf, er enghraifft, yn darparu trafnidiaeth dros drothwy o ddwy filltir. Er ei bod yn bosibl ei wneud, mae'n amlwg fod angen cyllid i'w wneud. Mae'r bil blynyddol am drafnidiaeth i'r ysgol yn £100 miliwn; mae'n un o'r eitemau mwyaf o wariant gan awdurdodau lleol ar wahân i wasanaethau cymdeithasol, ac nid yw'r cyllid wedi bod yno. Ac o ystyried y toriadau a wynebwn, bydd yn anos byth cynnal y gwasanaethau y maent yn eu darparu eisoes. Rwy'n credu bod hwnnw'n rhywbeth y mae angen inni ei ystyried yn ofalus: mae realiti toriadau gwariant o tua 15 y cant yn golygu efallai na fydd y gwasanaethau sylfaenol yr ydym wedi dod i'w cymryd yn ganiataol yn gynaliadwy. 

Rydym wedi cynnal adolygiad, fel y soniodd Luke Fletcher, i'r Mesur teithio gan ddysgwyr. Rydym wedi cwblhau'r rhan gyntaf ohono, ac rydym bellach yn yr ail ran, a byddwn yn ymgynghori â rhanddeiliaid i edrych ar fanylion y trefniadau cymhleth iawn y gallai fod angen eu newid ac y bydd angen deddfwriaeth ar eu cyfer.

Rwyf hefyd yn eithaf awyddus i gysylltu hyn â'r system fysiau ehangach. Felly, yn hytrach na rhoi £100 miliwn tuag at drafnidiaeth ysgol a swm o arian ar wahân wedyn i wasanaethau bws nad ydynt yn bodoli o bosibl, mae angen inni ddod â'r ddau beth ynghyd. Yr wythnos diwethaf, cefais sgwrs gyffrous iawn gyda'r weinyddiaeth newydd yn sir Fynwy sy'n ceisio gweld a allant edrych ar draws y gwasanaethau a dod â'r rheini at ei gilydd. Nid yw'n syml; mae yna bethau y mae angen gweithio drwyddynt, ond rwy'n credu ei fod yn ddull llawer mwy strategol o weithredu. Felly, fel y soniais wrth Hefin David yn gynharach, wrth inni edrych ar ddwysedd y rhwydweithiau bysiau y byddwn eu hangen, mae angen inni gynnwys trafnidiaeth ysgol yn ogystal â thrafnidiaeth gyhoeddus ehangach gyda'i gilydd.

Y peth arall y byddwn yn ei ddweud yw ein bod ni hefyd eisiau sicrhau bod teithio llesol yn fwy o opsiwn i fwy o bobl ifanc. Mae tair milltir, er enghraifft, yn daith y gallai'r rhan fwyaf o bobl ei seiclo mewn tua 20 munud, os oes cyfleusterau addas a diogel, a'r hyn yr ydym ei eisiau drwy Ddeddf Teithio Llesol (Cymru) 2013 yw i awdurdodau lleol roi'r cyfleusterau hynny ar waith, felly nid canolbwyntio ar lwybrau hamdden, ond canolbwyntio ar sut y mae cael pobl o lle maent yn byw i lle maent yn mynd i'r ysgol. Felly, i nifer o ddisgyblion, gallai hwnnw fod yn opsiwn ymarferol—nid i bawb, ond i fwy nag ar hyn o bryd. 

Yn ddiweddar, gyda Sarah Murphy, cyfarfûm â'r aelod cabinet o Ben-y-bont ar Ogwr, y Cynghorydd Jon-Paul Blundell, a'r Cynghorydd John Spanswick i ystyried yr eitem hon a'r pwysau sy'n wynebu Pen-y-bont ar Ogwr yn enwedig, a'r gwaith sy'n digwydd i geisio gweld beth y gellir ei wneud. Ond rwy'n ofni y gallai'r holl waith da a wnawn a'r holl ddyheadau sydd gennym gael eu golchi ymaith gan y cyni sydd ar fin ein taro.

Diolch i'r Dirprwy Weinidog a'r Gweinidog. 

I thank the Deputy Minister and the Minister.

2. Cwestiynau i Weinidog yr Economi
2. Questions to the Minister for Economy

Yr eitem nesaf, felly, yw'r cwestiynau i Weinidog yr Economi. Y cwestiwn cyntaf heddiw gan Natasha Asghar.

The next item, therefore, is questions to the Minister for Economy. The first question today is from Natasha Asghar.

Parthau Buddsoddi Trethi Isel
Low-tax Investment Zones

1. Pa drafodaethau y mae Llywodraeth Cymru wedi'u cael gyda Llywodraeth y DU ynglŷn â'r manteision posib o greu parthau buddsoddi trethi isel yng Nghymru? OQ58563

1. What discussions has the Welsh Government had with the UK Government regarding the potential benefits of creating low-tax investment zones in Wales? OQ58563

We are in preliminary discussions with the current UK Government Minister to understand the investment zone proposals and potential implications for Wales in more detail. Any initiative that comes forward for Wales would need to align with our policies on fair work and the environment, for example, as well as generating genuinely additional growth, rather than simply displacing business activity.

Rydym mewn trafodaethau cychwynnol gyda Gweinidog presennol Llywodraeth y DU i ddeall cynigion y parthau buddsoddi a'r goblygiadau posibl i Gymru mewn mwy o fanylder. Byddai angen i unrhyw fenter i Gymru gyd-fynd â'n polisïau ar waith teg a'r amgylchedd, er enghraifft, yn ogystal â chynhyrchu twf gwirioneddol ychwanegol, yn hytrach na dim ond symud gweithgarwch busnes.

14:25

Thanks, Minister. I recently met with the Federation of Small Businesses Wales to discuss the problems facing companies trying to grow and thrive in the current difficult economic climate. Against a backdrop of uncertainty, it was made clear that alleviating cost pressures for small and medium enterprise must be a priority for the Welsh Government. In that context, there was dismay and disappointment at the scepticism expressed by Welsh Ministers about the UK Government's policy of investment zones, which are designed to drive economic growth by a variety of tax, regulatory, innovative flexibilities and planning simplifications. These include 100 per cent relief from business rates on newly occupied business premises. Minister, given the UK Government's intention to establish investment zones, will you commit to engage constructively with Westminster to ensure Wales is not left behind so that Welsh businesses can capture the potential for increased economic activity and create the high-skilled jobs that we all want to see? Thank you.

Diolch. Fe gyfarfûm â Ffederasiwn Busnesau Bach Cymru yn ddiweddar i drafod y problemau sy'n wynebu cwmnïau sy'n ceisio tyfu a ffynnu yn yr hinsawdd economaidd anodd sydd ohoni. Yn erbyn cefndir o ansicrwydd, roedd yn amlwg fod rhaid i Lywodraeth Cymru flaenoriaethu camau i leddfu pwysau costau ar fentrau bach a chanolig. Yn y cyd-destun hwnnw, mynegwyd siom ynghylch yr amheuaeth a fynegwyd gan Weinidogion Cymru ynghylch polisi parthau buddsoddi Llywodraeth y DU, a luniwyd i sbarduno twf economaidd drwy amrywiaeth o gamau i symleiddio cynllunio, treth, rheoleiddio a hyblygrwydd arloesol. Mae'r rhain yn cynnwys rhyddhad o 100 y cant rhag ardrethi busnes i safleoedd busnes newydd. Weinidog, o ystyried bwriad Llywodraeth y DU i sefydlu parthau buddsoddi, a wnewch chi ymrwymo i ymgysylltu'n adeiladol â San Steffan i sicrhau na chaiff Cymru ei gadael ar ôl fel y gall busnesau Cymru fanteisio ar y potensial am fwy o weithgarwch economaidd a chreu'r swyddi sgiliau uchel yr ydym i gyd eisiau eu gweld? Diolch.

Well, you're right, it is a difficult time for families and for businesses who are struggling to survive, with the uncertainty and unstable picture at a UK level. That has a real impact for all of us. The cost of business finance has increased, as well as individual costs for home owners as well. Of course, I've noticed inflation is just over 10 per cent in the updated figures today. I think trying to suggest that the Welsh Government taking a properly interested and constructive role in the investment zone proposal that has been made is leading to dismay and is the real cause for fear and uncertainty for the future of businesses simply doesn't reflect the reality of where we are. In my direct engagement with the Federation of Small Businesses they have never expressed anything approaching dismay at the approach that I am taking in engagement with UK Ministers. I need to understand properly what the proposals are, what the proposals mean for Wales, what they mean for devolved taxation, and what they mean for the revenue realities of this Government, bearing in mind the fact that we expect to face a tightening, a reduction, a cut in our budget when the Halloween budget is finally delivered. And we also again need to understand what will happen to investment zones near our border. Investment zones are proposed in the south-west and indeed there's a proposal to impose an investment zone in Cheshire West and Wirral, and these things will matter to us. I need to understand the policies, I need to understand what it really means, and I would ideally like to have a conversation that looks much more like the end of our free ports discussion, rather than the megaphone shouting in the year and more that preceded that agreement.

Wel, rydych yn iawn, mae'n gyfnod anodd i deuluoedd ac i fusnesau sy'n ei chael hi'n anodd goroesi, gyda'r ansicrwydd a'r darlun ansefydlog ar lefel y DU. Mae'n cael effaith wirioneddol ar bob un ohonom. Mae cost cyllid busnes wedi cynyddu, yn ogystal â chostau unigol i berchnogion cartrefi hefyd. Wrth gwrs, rwyf wedi sylwi bod chwyddiant ychydig dros 10 y cant yn y ffigurau diweddaraf heddiw. Nid wyf yn credu bod ceisio awgrymu bod Llywodraeth Cymru yn chwarae rôl adeiladol a llawn diddordeb yn y cynnig parth buddsoddi a wnaed yn arwain at ddiflastod ac mai dyma'r gwir achos dros ofn ac ansicrwydd ynglŷn â dyfodol busnesau yn adlewyrchu realiti ein sefyllfa. Yn fy ymgysylltiad uniongyrchol â'r Ffederasiwn Busnesau Bach, nid ydynt erioed wedi mynegi unrhyw beth sy'n debyg i siom ynghylch y dull o weithredu rwy'n ei fabwysiadu yn fy ymgysylltiad â Gweinidogion y DU. Mae angen i mi ddeall yn iawn beth yw'r cynigion, beth y mae'r cynigion yn ei olygu i Gymru, beth y maent yn ei olygu i drethu datganoledig, a beth y maent yn ei olygu i realiti refeniw y Llywodraeth hon, gan gofio ein bod yn disgwyl wynebu tynhau, gostyngiad toriad yn ein cyllideb pan fydd y gyllideb Calan Gaeaf yn cael ei chyhoeddi yn y pen draw. Ac unwaith eto mae angen inni ddeall hefyd beth fydd yn digwydd i barthau buddsoddi ger ein ffin. Cynigir parthau buddsoddi yn y de-orllewin ac yn wir mae cynnig i osod parth buddsoddi yng Ngorllewin Sir Gaer a Wirral, a bydd y pethau hyn o bwys i ni. Mae angen imi ddeall y polisïau, mae angen imi ddeall beth y mae'n ei olygu mewn gwirionedd, ac yn ddelfrydol, hoffwn gael sgwrs sy'n edrych yn debycach o lawer i ddiwedd ein trafodaeth ar borthladdoedd rhydd, yn hytrach na'r gweiddi megaffon a gafwyd yn y flwyddyn a mwy cyn y cytundeb hwnnw.

Prosiectau Treftadaeth Ffydd
Faith-based Heritage Projects

2. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru'n eu cymryd i hyrwyddo prosiectau treftadaeth ffydd yng Ngogledd Cymru? OQ58575

2. What action is the Welsh Government taking to promote faith-based heritage projects in North Wales? OQ58575

Our religious heritage has an important place at the heart of our communities. The Welsh Government provides funding and support to faith-based heritage projects in various ways. We actively support both buildings and organisations in this sector to conserve and promote this aspect of our shared history.

Mae gan ein treftadaeth grefyddol le pwysig ynghanol ein cymunedau. Mae Llywodraeth Cymru yn darparu cyllid a chefnogaeth i brosiectau treftadaeth ffydd mewn amryw o ffyrdd. Rydym yn mynd ati i gynorthwyo adeiladau a sefydliadau yn y sector hwn i warchod a hyrwyddo'r agwedd hon ar ein hanes cyffredin.

Thank you for that response, Minister, and I am grateful for the support that the Welsh Government has given to a number of projects across north Wales and indeed in other parts of the country. One project that is currently under way in north Wales is being organised by Nathan Abrams and his team from Bangor University, who've been researching the history of Jewish communities in north Wales. They've already undertaken research into the Jewish history of Anglesey, Gwynedd and the Llandudno areas, and they're now moving into north-east Wales to continue with their research. This is, obviously, very important, not just to the Jewish community, but to other people in north Wales who care deeply and passionately about our faith narrative as a country. What support is the Welsh Government giving to such research projects? And if little investment is going into the research of this sort of history, can I encourage the Welsh Government to take a good look at how it might be able to facilitate these sorts of things in the future?  

Diolch am yr ymateb hwnnw, Weinidog, ac rwy'n ddiolchgar am y gefnogaeth a roddodd Llywodraeth Cymru i nifer o brosiectau ar draws gogledd Cymru ac yn wir mewn rhannau eraill o'r wlad. Mae un prosiect sydd ar y gweill yng ngogledd Cymru ar hyn o bryd yn cael ei drefnu gan Nathan Abrams a'i dîm o Brifysgol Bangor, sydd wedi bod yn ymchwilio i hanes cymunedau Iddewig yng ngogledd Cymru. Maent eisoes wedi gwneud gwaith ymchwil i hanes Iddewig ardaloedd Ynys Môn, Gwynedd a Llandudno, ac maent bellach yn symud i ogledd-ddwyrain Cymru i barhau â'u gwaith ymchwil. Mae hyn yn bwysig iawn, yn amlwg, nid yn unig i'r gymuned Iddewig, ond i bobl eraill yng ngogledd Cymru sydd â diddordeb dwfn ac angerddol yn ein naratif ffydd fel gwlad. Pa gefnogaeth y mae Llywodraeth Cymru'n ei rhoi i brosiectau ymchwil o'r fath? Ac os nad oes llawer o fuddsoddiad yn mynd tuag at ymchwilio i hanes o'r fath, a gaf fi annog Llywodraeth Cymru i edrych yn iawn ar sut y gallai hwyluso'r mathau hyn o bethau yn y dyfodol?  

Well, I'll certainly look at the issue together with the Deputy Minister, who normally leads in this area. Of course, she is well aware of Jewish heritage, given the work that has been done in her own constituency. And I'm particularly interested in not just Jewish heritage within the city of Cardiff, which I represent a good chunk of, but also the reality that it still plays an important role in the lives of many people, not just at festival time. So, I recognise that the history of faith communities is part of social history and what it means for the future. So, I'm more than happy to commit to having a discussion with the Deputy Minister to understand more about both the project and what the Welsh Government can do to be broadly supportive.  

Wel, yn sicr fe edrychaf ar y mater gyda'r Dirprwy Weinidog, sydd fel arfer yn arwain yn y maes hwn. Wrth gwrs, mae hi'n ymwybodol iawn o'r dreftadaeth Iddewig, o ystyried y gwaith a wnaed yn ei hetholaeth ei hun. Ac mae gennyf ddiddordeb arbennig yn nhreftadaeth Iddewig dinas Caerdydd, y cynrychiolaf ran dda ohoni, a hefyd yn y realiti ei bod yn dal i chwarae rhan bwysig ym mywydau llawer o bobl, nid yn unig adeg gŵyl. Felly, rwy'n cydnabod bod hanes cymunedau ffydd yn rhan o hanes cymdeithasol a'r hyn y mae'n ei olygu ar gyfer y dyfodol. Felly, rwy'n fwy na pharod i ymrwymo i gael trafodaeth gyda'r Dirprwy Weinidog i ddeall mwy am y prosiect a'r hyn y gall Llywodraeth Cymru ei wneud i'w gefnogi yn gyffredinol.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau'r llefarwyr nawr. Llefarydd y Ceidwadwyr, Tom Giffard.

Questions from party spokespeople now. Conservative spokesperson, Tom Giffard.

Diolch, Llywydd. Good afternoon, Minister. This is my last opportunity to question you before Cymru begin their historic first world cup campaign in 64 years. I wanted to highlight though what Nasser Al Khater, the chief executive of Qatar 2022, recently said in a media interview. He suggested that Governments should focus on the football and leave it at that. We all know that Qatar has, at best, a patchy record when it comes to human rights and its treatment of the LGBT community. And we have a duty, I think, to highlight these issues to fans making the trip to Qatar and not prejudiced for just being themselves. They've even suggested that Welsh captain, Gareth Bale, doesn't wear the rainbow OneLove armband. I know that you, the First Minister and the Deputy Minister for Arts and Sport all plan on going to Qatar to watch Wales's group games, so I wanted to give you the opportunity to respond to those comments by the chief executive of Qatar 2022 world cup before you go. And can I also ask you whether you'll be raising the issues regarding LGBT rights and human rights more generally whilst you're out there?

Diolch, Lywydd. Prynhawn da, Weinidog. Dyma fy nghyfle olaf i'ch holi cyn i Gymru ddechrau ar eu hymgyrch hanesyddol gyntaf yng nghwpan y byd mewn 64 mlynedd. Roeddwn eisiau tynnu sylw at yr hyn a ddywedodd Nasser Al Khater, prif weithredwr Qatar 2022, mewn cyfweliad â'r cyfryngau yn ddiweddar. Awgrymodd y dylai Llywodraethau ganolbwyntio ar y pêl-droed a'i gadael ar hynny. Rydym i gyd yn ymwybodol fod gan Qatar, ar y gorau, hanes bratiog o ran hawliau dynol a'r ffordd y mae'n trin y gymuned LHDT. Ac mae gennym ddyletswydd, rwy'n credu, i dynnu sylw at y materion hyn i'r cefnogwyr sy'n teithio i Qatar a sicrhau nad ydynt yn dioddef rhagfarn am fod yn hwy eu hunain. Maent hyd yn oed wedi awgrymu na ddylai capten Cymru, Gareth Bale, wisgo band braich enfys OneLove. Gwn eich bod chi, y Prif Weinidog a Dirprwy Weinidog y Celfyddydau a Chwaraeon i gyd yn bwriadu mynd i Qatar i wylio gemau grŵp Cymru, felly roeddwn am roi cyfle i chi ymateb i'r sylwadau hynny gan brif weithredwr cwpan y byd Qatar 2022 cyn ichi fynd. Ac a gaf fi ofyn i chi hefyd, a fyddwch yn codi'r materion ynglŷn â hawliau LHDT a hawliau dynol yn fwy cyffredinol tra byddwch chi yno?

14:30

I want to start by recognising, of course, that I am looking forward to the men’s team taking part in the finals of the football world cup. I want to start by recognising the achievement of the women’s team though. Albeit they’ve not qualified for the finals, the significant progress they’ve made has made everyone right across this Chamber and outside it tremendously proud and there should be real hope for the future. And I certainly hope the Football Association of Wales continues to invest in the women’s game at all levels, so that there are more Jess Fishlocks playing in our national team in the future, and I think it’s good for all of us to see our women’s team being generally competitive.

On the men’s world cup, I have already highlighted the issues that you’ve raised in my previous visit to Qatar. It was part of the engagement with the British Embassy and the organisers. I know that there are times when people say, ‘You should keep politics and sport separate’, and there’s a good reason why politicians in this Chamber don’t get to decide issues about the running of sports that are quite properly the remit of those governing bodies, but it is entirely appropriate for us to have conversations with governing bodies and international ones about our expectations for fans and for players. It is entirely appropriate to recognise the context in which games are being played.

So, yes, I have already raised those issues directly. I hope people do enjoy the football well beyond the group stage—I certainly hope so. But you can expect us to have constructive conversations, as I’ve outlined in my previous statement in this place, about being proud of the Wales that we are today and the values that we have, and engaging with the rest of the world on that basis. And I hope that there is an attack of common sense from FIFA’s point of view in not trying to prevent captains of teams from wearing the rainbow armband or others. I think it’s a mark of where we are that our football captains from across these islands think that’s a positive thing for them to do for the game and beyond.

Rwyf am ddechrau drwy gydnabod fy mod, wrth gwrs, yn edrych ymlaen at weld tîm y dynion yn cymryd rhan yn rowndiau terfynol cwpan pêl-droed y byd. Serch hynny, rwyf am ddechrau drwy gydnabod cyflawniad tîm y menywod. Er nad ydynt wedi cyrraedd y rowndiau terfynol, mae'r cynnydd sylweddol y maent wedi'i wneud wedi gwneud pawb ar draws y Siambr hon a'r tu allan iddi yn hynod o falch a dylai fod gobaith gwirioneddol ar gyfer y dyfodol. Ac rwy'n sicr yn gobeithio y bydd Cymdeithas Bêl-droed Cymru yn parhau i fuddsoddi yng ngêm y menywod ar bob lefel, fel bod mwy o Jess Fishlocks yn chwarae yn ein tîm cenedlaethol yn y dyfodol, ac rwy'n meddwl ei fod yn beth da i bob un ohonom weld ein tîm menywod yn bod yn gystadleuol.

Ar y cwpan y byd i ddynion, rwyf eisoes wedi tynnu sylw at y materion yr ydych wedi'u codi yn fy ymweliad blaenorol â Qatar. Roedd yn rhan o'r ymgysylltiad â Llysgenhadaeth Prydain a'r trefnwyr. Rwy'n gwybod bod yna adegau pan fo pobl yn dweud, 'Dylech gadw gwleidyddiaeth a chwaraeon ar wahân', ac mae rheswm da pam nad yw gwleidyddion yn y Siambr hon yn cael penderfynu ar faterion ynglŷn â rheoli chwaraeon, sydd, yn eithaf priodol, yng nghylch gwaith y cyrff llywodraethu hynny, ond mae'n gwbl briodol inni gael sgyrsiau gyda chyrff llywodraethu a rhai rhyngwladol am ein disgwyliadau ar gyfer cefnogwyr a chwaraewyr. Mae'n gwbl briodol cydnabod y cyd-destun y mae gemau'n cael eu chwarae ynddo.

Felly, ydw, rwyf eisoes wedi codi'r materion hynny'n uniongyrchol. Rwy'n gobeithio y bydd pobl yn mwynhau'r pêl-droed ymhell y tu hwnt i gymal y grwpiau—rwy'n sicr yn gobeithio hynny. Ond gallwch ddisgwyl inni gael sgyrsiau adeiladol, fel y nodais yn fy natganiad blaenorol yn y lle hwn, ynglŷn â bod yn falch o'r Gymru sydd gennym heddiw a'r gwerthoedd sydd gennym, ac ymgysylltu â gweddill y byd ar y sail honno. A gobeithio y bydd chwa o synnwyr cyffredin o safbwynt FIFA yn yr ystyr na fyddant yn ceisio atal capteiniaid timau rhag gwisgo rhwymynnau braich enfys neu rai eraill. Rwy'n meddwl ei fod yn arwydd o ble yr ydym fod ein capteiniaid pêl-droed o bob rhan o'r ynysoedd hyn yn meddwl bod hynny'n beth cadarnhaol iddynt ei wneud ar gyfer y gêm a thu hwnt.

Thank you, Minister. I'm grateful to you for making that clear and I think the Senedd stands united in distancing us from those comments as well. As you say, sport and politics are intertwined and it's very important that we make that very clear to those travelling Cymru fans who will be going out to Qatar as well.

It's my first opportunity also to question you as the Minister responsible for tourism since you took on the role 18 months ago. Since that time, the Minister for finance has made four statements here in the Senedd on tourism; you've made none. Why?

Diolch, Weinidog. Rwy'n ddiolchgar ichi am wneud hynny'n glir ac rwy'n credu bod y Senedd yn sefyll fel un wrth ymbellhau oddi wrth y sylwadau hynny hefyd. Fel y dywedwch, mae chwaraeon a gwleidyddiaeth yn cydblethu ac mae'n bwysig iawn ein bod yn gwneud hynny'n glir iawn i'r cefnogwyr o Gymru a fydd yn teithio i Qatar hefyd.

Dyma fy nghyfle cyntaf hefyd i'ch holi fel y Gweinidog sy'n gyfrifol am dwristiaeth ers ichi ymgymryd â'r rôl 18 mis yn ôl. Ers hynny, mae'r Gweinidog cyllid wedi gwneud pedwar datganiad yma yn y Senedd ar dwristiaeth; nid ydych chi wedi gwneud unrhyw ddatganiad. Pam?

Well, actually, you have had opportunities to ask questions on tourism, and you simply directed them to the Deputy Minister. I'm glad you've rediscovered the ministerial responsibility sheet.[Laughter.] Look, when it comes to statements and work, the statements we make in the Chamber are about work as we're progressing it and I am working closely with the Minister for finance on some of the measures that we're looking at around our tourism sector, in particular on delivering our manifesto commitment around a visitor levy. I have regular engagement with the sector and it is an important sector for me.

In fact, yesterday, I was at the British tourist board's meeting in Wales at the International Convention Centre, making points to VisitBritain that it's important that, in their work, they promote all parts of the tourist offer we have within the United Kingdom. The merger between VisitBritain and VisitEngland is something that I still think is challenging and doesn't necessarily give all of the right messages. But we have a unique offer within Wales—the culture, the linguistic heritage, our own history, where we are today with smaller cities to visit than some parts of England, for example. There is lots and lots that we have to offer and lots that we do discuss, both with those strategic national bodies on how they're presenting Britain to the wider world as well as within Britain and indeed directly with the sector here itself, which I recognise is one of the largest private sector employers within the economy.

Wel, mewn gwirionedd, rydych wedi cael cyfleoedd i ofyn cwestiynau ar dwristiaeth, ac fe wnaethoch eu cyfeirio at y Dirprwy Weinidog. Rwy'n falch eich bod wedi ailddarganfod y ddalen cyfrifoldebau gweinidogol. [Chwerthin.] Edrychwch, ar ddatganiadau a gwaith, mae'r datganiadau a wnawn yn y Siambr yn ymwneud â gwaith wrth inni ei ddatblygu ac rwy'n gweithio'n agos gyda'r Gweinidog cyllid ar rai o'r mesurau yr ydym yn edrych arnynt yn ymwneud â'n sector twristiaeth, yn arbennig ar gyflawni ein hymrwymiad maniffesto ynghylch ardoll ymwelwyr. Rwy'n ymgysylltu'n rheolaidd â'r sector ac mae'n sector pwysig i mi.

Yn wir, ddoe, roeddwn yng nghyfarfod bwrdd twristiaeth Prydain yng Nghymru yn y Ganolfan Gynadledda Ryngwladol, yn gwneud pwyntiau i VisitBritain ei bod yn bwysig eu bod, yn eu gwaith, yn hyrwyddo pob rhan o'r arlwy i dwristiaid sydd gennym o fewn y Deyrnas Unedig. Mae'r uno rhwng VisitBritain a VisitEngland yn rhywbeth rwy'n dal i feddwl sy'n heriol ac nad yw o reidrwydd yn rhoi'r holl negeseuon cywir. Ond mae gennym arlwy unigryw o fewn Cymru—y diwylliant, y dreftadaeth ieithyddol, ein hanes ein hunain, lle rydym arni heddiw gyda dinasoedd llai i ymweld â hwy na rhai rhannau o Loegr, er enghraifft. Mae llawer iawn gennym i'w gynnig a llawer o bethau yr ydym yn eu trafod, a hynny gyda'r cyrff cenedlaethol strategol hynny ynghylch sut y maent yn cyflwyno Prydain i weddill y byd yn ogystal ag o fewn Prydain, ac yn wir, yn uniongyrchol gyda'r sector ei hun yma, ac rwy'n cydnabod ei fod yn un o'r cyflogwyr sector preifat mwyaf yn yr economi.

I'm afraid I have to disagree with you, Minister. The fact that you're the Minister responsible for tourism, but haven't really had anything proactive to say on the topic, whilst the finance Minister has been introducing tourism taxes and changes to self-catering holiday properties, tells us that this is a Government that doesn't see tourism as something to be promoted or enhanced—that you see it as something to tax instead. Frankly, I think that this is a Welsh Labour Government that has run out of ideas when it comes to tourism in Wales. So, Minister, how about committing to a Welsh Conservative idea instead? If the Welsh Government is going to implement a tourism tax—[Interruption.]

Mae arnaf ofn fod rhaid imi anghytuno â chi, Weinidog. Mae'r ffaith mai chi yw'r Gweinidog sy'n gyfrifol am dwristiaeth, ond nad ydych wedi bod ag unrhyw beth rhagweithiol i'w ddweud am y pwnc mewn gwirionedd, tra bod y Gweinidog cyllid wedi bod yn cyflwyno trethi twristiaeth a newidiadau i eiddo gwyliau hunanddarpar, yn dweud wrthym mai Llywodraeth yw hon nad yw'n gweld twristiaeth fel rhywbeth i'w hyrwyddo neu ei gwella—yn hytrach, eich bod yn ei gweld fel rhywbeth i'w drethu. A bod yn onest, rwy'n credu bod hon yn Lywodraeth Lafur Cymru sy'n brin o syniadau ynglŷn â thwristiaeth yng Nghymru. Felly, Weinidog, beth am ymrwymo i syniad gan y Ceidwadwyr Cymreig yn lle hynny? Os yw Llywodraeth Cymru yn mynd i weithredu treth dwristiaeth—[Torri ar draws.]

14:35

I can't hear the questioner. Can we hear Tom Giffard in a bit of silence, please? We need to hear what he has to say.

Ni allaf glywed y sawl sy'n holi. A gawn ni glywed Tom Giffard mewn ychydig o dawelwch, os gwelwch yn dda? Mae angen inni glywed beth sydd ganddo i'w ddweud.

Diolch, Llywydd. If the Welsh Government is going to implement a tourism tax—and I sincerely hope you don't—what we're calling for is for the Welsh Government to exempt those with disabilities and armed forces personnel, at a minimum, from paying a tourism charge. Is this something you'll commit to today?

Diolch, Lywydd. Os yw Llywodraeth Cymru yn mynd i weithredu treth dwristiaeth—ac rwy'n gobeithio'n fawr na wnewch chi—yr hyn y galwn amdano yw i Lywodraeth Cymru eithrio'r rhai sydd ag anableddau a phersonél y lluoedd arfog o leiaf rhag talu tâl twristiaeth. A yw hyn yn rhywbeth y gwnewch chi ymrwymo iddo heddiw?

I think there are a couple of things I'd say in response to the Member. A range of the statements I've made about the economy has certainly had a direct impact on some of the choices we're looking to make on promoting the visitor economy, which is a significant sector of employment and a sector that is under real pressure. People's discretionary spend reducing, as it's likely to do, further, because of the well-advertised issues following the mini-budget less than four weeks ago, has a real impact on this sector in particular. And when I held the recent economic summit, we certainly did talk about the visitor economy and some of the challenges that it faces.

I think it's also worth pointing out that it may seem novel to Conservative politicians, but, actually, we stood on a manifesto that we intend to implement. We've published a programme for government and we've discussed additions to it with our co-operation agreement partners, and I'm not going to apologise for being a strong and stable Government acting in the national interest, as opposed to the coalition of chaos we see in Westminster. We're going to deliver on the pledges that we made. The big challenge in delivering on our pledges is the significant change in the economic picture and the spending to both support public services and the economy.

And when it comes to your final point, about members of the forces or disabled people, I think you need to reflect that not all of those people need special rates and special treatment. I just think that—. I'll give you an example. I visited tourist accommodation that we've helped the owners to improve, and they actually said that the rooms that they had the most consistent and busy bookings on—and this is a five-star offer—were actually the disabled-access rooms. And that's because the market has both shrunk, in terms of the number of rooms that are genuinely accessible—. And when I visited a four-star offer in Swansea, they also said they'd had lots of interest in their accessible rooms. So, actually, there's a challenge there about having enough access to the sector, not about saying those people need help with the costs. They actually want to be able to go and enjoy themselves as visitors, and have the ability to go to good-quality facilities to do so. And actually, our challenge is having an offer that is varied enough and is sustainable for everyone to have the opportunity to enjoy what Wales has to offer, right across the country.

We'll continue to take forward a consultation on delivering our manifesto pledges, and to do so in a way that balances the interests of the visitor economy and indeed those communities that host significant chunks of our visitor economy, in both rural, coastal, and city and town settings.

Rwy'n meddwl bod un neu ddau o bethau y byddwn yn eu dweud mewn ymateb i'r Aelod. Mae ystod o'r datganiadau a wneuthum ar yr economi yn sicr wedi cael effaith uniongyrchol ar rai o'r dewisiadau y bwriadwn eu gwneud ar hyrwyddo'r economi ymwelwyr, sy'n sector cyflogaeth sylweddol ac yn sector sydd dan bwysau gwirioneddol. Mae lleihad pellach yng ngwariant dewisol pobl, fel sy'n debygol o ddigwydd oherwydd y materion a gafodd lawer o sylw yn dilyn y gyllideb fach lai na phedair wythnos yn ôl, yn cael effaith wirioneddol ar y sector hwn yn enwedig. A phan gynheliais yr uwchgynhadledd economaidd ddiweddar, yn sicr fe wnaethom siarad am yr economi ymwelwyr a rhai o'r heriau sy'n ei wynebu.

Rwy'n credu ei bod hefyd yn werth nodi y gallai ymddangos fel rhywbeth newydd i wleidyddion Ceidwadol, ond mewn gwirionedd, fe wnaethom sefyll ar faniffesto yr ydym yn bwriadu ei weithredu. Rydym wedi cyhoeddi rhaglen lywodraethu ac rydym wedi trafod ychwanegiadau ati gyda'n partneriaid cytundeb cydweithio, ac nid wyf yn mynd i ymddiheuro am fod yn Llywodraeth gref a sefydlog sy'n gweithredu er budd y genedl, yn hytrach na'r gynghrair anrhefn a welwn yn San Steffan. Rydym yn mynd i gyflawni'r addewidion a wnaethom. Yr her fawr wrth gyflawni ein haddewidion yw'r newid sylweddol yn y darlun economaidd a'r gwariant i gynorthwyo gwasanaethau cyhoeddus a'r economi.

Ac ar eich pwynt olaf, am aelodau'r lluoedd arfog neu bobl anabl, rwy'n credu bod angen ichi ystyried nad oes angen cyfraddau arbennig a thriniaeth arbennig ar bob un o'r bobl hynny. Rwy'n credu bod—. Rhoddaf enghraifft i chi. Fe ymwelais â llety twristaidd y gwnaethom helpu'r perchnogion i'w wella, ac fe wnaethant ddweud mai'r ystafelloedd yr oeddent yn cael yr archebion mwyaf cyson a phrysur ar eu cyfer—ac mae hwn yn gynnig pum seren—oedd yr ystafelloedd â mynediad ar gyfer pobl anabl. A hynny oherwydd bod y farchnad wedi crebachu, o ran nifer yr ystafelloedd sy'n hygyrch—. A phan ymwelais â chynnig pedair seren yn Abertawe, roeddent hwythau hefyd yn dweud eu bod wedi cael llawer o ddiddordeb yn eu hystafelloedd hygyrch. Felly, mewn gwirionedd, mae her yno ynghylch cael digon o fynediad at y sector, nid ynghylch dweud bod y bobl hynny angen help gyda'r costau. Maent eisiau gallu mynd i fwynhau eu hunain fel ymwelwyr, a chael y gallu i fynd i gyfleusterau o ansawdd da i wneud hynny. Ac mewn gwirionedd, ein her yw cael cynnig sy'n ddigon amrywiol ac sy'n gynaliadwy i bawb allu cael cyfle i fwynhau'r hyn sydd gan Gymru i'w gynnig ledled y wlad.

Byddwn yn parhau i fwrw ymlaen ag ymgynghoriad ar gyflawni ein haddewidion maniffesto, a gwneud hynny mewn ffordd sy'n cydbwyso buddiannau'r economi ymwelwyr, ac yn wir, y cymunedau sy'n cynnal rhannau sylweddol o'n heconomi ymwelwyr, mewn lleoliadau gwledig, arfordirol, a dinasoedd a threfi.

Llefarydd Plaid Cymru, Luke Fletcher.

Plaid Cymru spokesperson, Luke Fletcher.

Diolch, Llywydd. Yesterday, I raised with the First Minister the crisis facing the energy-intensive industries. I asked about whether the Welsh Government are planning on introducing further support, specifically around helping to reduce energy bills, through supporting businesses like breweries in producing their own green energy, as well as looking at voltage optimisation. I'll put the same question to you, Minister, as it was unclear yesterday from the First Minister's answer. The reality is that current support isn't sufficient, and most energy-intensive businesses, especially breweries, have spent a lot of, if not all of, their reserves surviving COVID, and now find themselves in a position where many don't see themselves lasting beyond winter.

Diolch, Lywydd. Ddoe, codais yr argyfwng sy'n wynebu'r diwydiannau ynni-ddwys gyda'r Prif Weinidog. Gofynnais a yw Llywodraeth Cymru yn bwriadu cyflwyno cymorth pellach, yn benodol ynghylch helpu i leihau biliau ynni, drwy gynorthwyo busnesau fel bragdai i gynhyrchu eu hynni gwyrdd eu hunain, yn ogystal ag edrych ar optimeiddio foltedd. Rwy'n rhoi'r un cwestiwn i chi, Weinidog, gan nad oedd yn glir ddoe o ateb y Prif Weinidog. Y gwir amdani yw nad yw'r gefnogaeth bresennol yn ddigon, ac mae'r rhan fwyaf o fusnesau ynni-ddwys, yn enwedig bragdai, wedi gwario llawer, os nad y cyfan, o'u harian wrth gefn ar oroesi COVID, ac erbyn hyn maent mewn sefyllfa lle mae llawer ohonynt yn rhagweld na fyddant yn para y tu hwnt i'r gaeaf.

Interestingly, this is an area where I've already been considering what we might be able to do for some weeks, so it's not led by the question, but it is something that we're actively looking at—about how we can help people both to potentially decarbonise, as well as the potential to generate energy that isn't subject to the fluctuations and the upward rise in energy prices that we've seen.

It was actually part of the conversation I had at the recent cross-party group meeting on beer and the pub—and I see the Chair is with us; good to see you, Mr Sargeant. And in discussions with brewers who were there, it is one of their real concerns. Brewers, bakers, glass makers—there is a whole range of energy-intensive industries outside the big headline areas of the steel sector, for example, and we're really concerned that their needs are recognised in the UK Government scheme, not just the six months of some support that is available, but in the design of a future scheme that recognises their needs. Because you're right, for many of those people, they're concerned about making it through the Christmas period and then getting to the end of the six-month support and not having to make potentially business-ending choices before then. So, I recognise the real risk that exists in both the brewing sector and beyond.

The shame is that, actually, it's been a sector of real success for Wales with a growth in smaller brewers and indeed a broader growth in the food and drink industry. You may or may not know it, but Alun Davies is not just a supporter of the sector in his own personal conduct. When he was the Minister with responsibility for food and drink, he set stretching targets at the time for growth in the sector. At the time, there were people who derided him for setting those targets, saying that it would never be done. We've actually over-achieved on those targets.

Yn ddiddorol, mae hwn yn faes lle rwyf eisoes wedi bod yn ystyried yr hyn y gallem ei wneud ers rhai wythnosau, felly nid yw'n cael ei arwain gan y cwestiwn, ond mae'n rhywbeth yr ydym wrthi'n edrych arno—ynglŷn â sut y gallwn helpu pobl i ddatgarboneiddio o bosibl, yn ogystal â'r potensial i gynhyrchu ynni nad yw'n ddarostyngedig i'r amrywiadau a'r cynnydd mewn prisiau ynni a welsom.

Mewn gwirionedd, roedd yn rhan o'r sgwrs a gefais yn y cyfarfod grŵp trawsbleidiol diweddar ar gwrw a'r dafarn—ac rwy'n gweld bod y Cadeirydd gyda ni; da eich gweld chi, Mr Sargeant. Ac wrth drafod gyda bragwyr a oedd yno, mae'n un o'u pryderon gwirioneddol. Bragwyr, pobyddion, gwneuthurwyr gwydr—mae yna amrywiaeth eang o ddiwydiannau ynni-ddwys y tu allan i'r prif feysydd mawr, megis y sector dur er enghraifft, ac rydym yn wirioneddol awyddus i'w hanghenion gael eu cydnabod yng nghynllun Llywodraeth y DU, nid yn unig y chwe mis o rywfaint o gymorth sydd ar gael, ond wrth lunio cynllun i'r dyfodol sy'n cydnabod eu hanghenion. Oherwydd rydych yn iawn, i lawer o'r bobl hynny, maent yn pryderu am oroesi cyfnod y Nadolig a chyrraedd diwedd y chwe mis o gymorth heb orfod gwneud dewisiadau cyn hynny a allai ddod â'u busnes i ben. Felly, rwy'n cydnabod y gwir risg sy'n bodoli yn y sector bragu a thu hwnt.

Y trueni yw ei fod wedi bod yn sector gwirioneddol lwyddiannus i Gymru, gyda chynnydd mewn bragdai llai, ac yn wir, twf ehangach yn y diwydiant bwyd a diod. Efallai eich bod yn gwybod, ond nid drwy ei ymddygiad ei hun yn unig y mae Alun Davies yn cefnogi'r sector. Pan oedd yn Weinidog â chyfrifoldeb am fwyd a diod, gosododd dargedau heriol ar y pryd ar gyfer twf yn y sector. Ar y pryd, roedd rhai pobl yn ei wawdio am osod y targedau hynny, gan ddweud na fyddent byth yn cael eu cyflawni. Mewn gwirionedd, rydym wedi rhagori ar y targedau hynny.

14:40

Thank you, Minister. Of course, you are right in saying that there's been great success in the breweries sector within Wales, especially the small independent ones. We're at risk right now of losing all of that great progress in a very short space of time. So, whilst it's good to hear that you're actively considering support, I would hope that the Government would bring forward a statement as soon as possible, because, as I said, winter has always been tough for hospitality, but especially in the last few years. It's where they make their money in order to be able to survive the January and February months, but this Christmas is looking like that's going to be impossible. So, I'd hope that support will be forthcoming as soon as possible.

We've talked about other energy-intensive sectors as well. You mentioned steel. I'd like to touch on steel in particular as another energy-intensive industry. I'm sure the Minister has read UK Steel's report on the future of UK steel. There are some startling figures within. UK steel makers pay 30 per cent more for electricity than their counterparts in Germany and up to 70 per cent more than their counterparts in France. The No.1 priority outlined in the report is competitive energy prices. Achieving this will be key to the longevity of the sector, especially, as the Financial Times reports, in the case of Tata Steel that are looking to move to electric arc furnaces.

In fairness to the Welsh Government, the level and scale of investment needs to come from UK Government. But, unfortunately, the show that has happened in Westminster has left a lot of uncertainty in the Welsh steel sector. The Minister did come to the recent CPG on steel and outlined the then troubles he was having with UK Government, but has the Minister had any recent engagement with the Department for Business, Energy and Industrial Strategy under this new regime, on the subject of Welsh steel, and what assurances can he provide the sector today?

Diolch, Weinidog. Wrth gwrs, rydych yn iawn i ddweud bod llwyddiant mawr wedi bod yn y sector bragdai yng Nghymru, yn enwedig y rhai bach annibynnol. Rydym mewn perygl ar hyn o bryd o golli'r holl gynnydd mawr yna mewn cyfnod byr iawn. Felly, er ei bod yn dda clywed eich bod yn mynd ati i ystyried cymorth, byddwn yn gobeithio y byddai'r Llywodraeth yn cyflwyno datganiad cyn gynted â phosibl, oherwydd, fel y dywedais, mae'r gaeaf bob amser wedi bod yn anodd i letygarwch, ond yn enwedig yn ystod y blynyddoedd diwethaf. Dyma lle maent yn gwneud eu harian er mwyn gallu goroesi misoedd Ionawr a Chwefror, ond mae'n edrych yn debyg y bydd hynny'n amhosibl y Nadolig hwn. Felly, rwy'n gobeithio y bydd cymorth yn dod cyn gynted â phosibl.

Rydym wedi siarad am sectorau ynni-ddwys eraill hefyd. Roeddech yn sôn am ddur. Hoffwn gyfeirio at ddur yn arbennig fel diwydiant ynni-ddwys arall. Rwy'n siŵr fod y Gweinidog wedi darllen adroddiad UK Steel ar ddyfodol dur yn y DU. Ceir rhai ffigyrau syfrdanol ynddo. Mae gwneuthurwyr dur y DU yn talu 30 y cant yn fwy am drydan na'u cymheiriaid cyfatebol yn yr Almaen, a hyd at 70 y cant yn fwy na'u cymheiriaid yn Ffrainc. Y flaenoriaeth gyntaf sy'n cael ei hamlinellu yn yr adroddiad yw prisiau ynni cystadleuol. Bydd cyflawni hyn yn allweddol i hirhoedledd y sector, yn enwedig, fel y mae'r Financial Times yn adrodd, yn achos Tata Steel, sy'n ystyried symud i ffwrneisi arc trydan.

Er tegwch i Lywodraeth Cymru, mae angen i lefel a graddfa'r buddsoddiad ddod gan Lywodraeth y DU. Ond yn anffodus, mae'r sioe sydd wedi digwydd yn San Steffan wedi gadael llawer o ansicrwydd yn y sector dur yng Nghymru. Daeth y Gweinidog i'r cyfarfod grŵp trawsbleidiol ar ddur yn ddiweddar a nododd y trafferthion yr oedd yn eu cael ar y pryd gyda Llywodraeth y DU, ond a yw'r Gweinidog wedi cael unrhyw ymgysylltiad diweddar â'r Adran Busnes, Ynni a Strategaeth Ddiwydiannol o dan y gyfundrefn newydd hon ar ddur o Gymru, a pha sicrwydd y gall ei roi i'r sector heddiw?

I just want to return to the end point you made about hospitality. I'm very well aware that the summer has been reasonable but not bumper. So, actually, right across hospitality, there are real challenges going into the autumn and the winter. It makes the Halloween budget even more important for them about what that does in terms of our ability to support this sector, but also more broadly the economy moving forward. There are still challenges around staffing, but consumer confidence and discretionary spend is a very real issue that directly affects the business viability. A number of hospitality businesses do make a significant amount of their profits in the period leading up to the turn of the year, but I am very well aware that a number of those businesses are really struggling in the run up to it, and a number are running on shorter hours as a direct result of a combination of all those factors. 

When it comes to steel, I met Kwasi Kwarteng when he was the Secretary of State for BEIS, as he then was, at a steel council that we hosted in Cardiff. We were, at that point, making the case for clarity from the UK Government about investment around Tata, and you'll have seen they've publicly surfaced their position, but also the perennial issue in every steel council of energy costs. Because there is a differential in the cost of energy as it's supplied to sectors in Germany and other parts of Europe too. That continues to be an ask. I have sought a meeting with both Simon Clarke and indeed with Jacob Rees-Mogg, who is the new Secretary of State for BEIS. That's yet to happen.

In the initial meeting I had with Simon Clarke about investment zones—he requested a meeting—as I said in earlier answers, we were constructive but clear in our response. I made clear, and indeed in the follow up, that steel is one of the priority areas where I think we could actually do something of real use and value and we would be keen to have a purposeful conversation about how the sector can be supported. There are significant opportunities in the steel sector in Wales and beyond, particularly when we look at opportunities in the Celtic sea, for economic activity. I want that steel to be made in the UK and not imported from other parts of the world, to make sure we get the most out of the opportunities that exist. We'll continue to make the case for both constructive engagement with Ministers and then active budget choices to allow those opportunities to be realised.

Rwyf am ddychwelyd at y pwynt olaf a wnaethoch am letygarwch. Rwy'n ymwybodol iawn fod yr haf wedi bod yn rhesymol ond heb fod yn doreithiog. Felly, mewn gwirionedd, ar draws lletygarwch, mae yna heriau gwirioneddol wrth gyrraedd yr hydref a'r gaeaf. Mae'n gwneud y gyllideb Calan Gaeaf hyd yn oed yn bwysicach iddynt o ran beth fydd hynny'n ei wneud i'n gallu i gynorthwyo'r sector hwn, ond hefyd yr economi yn ehangach wrth symud ymlaen. Mae heriau o hyd ynghylch staffio, ond mae hyder defnyddwyr a gwariant dewisol yn fater real iawn sy'n effeithio'n uniongyrchol ar hyfywedd busnesau. Mae nifer o fusnesau lletygarwch yn gwneud cryn dipyn o'u helw yn y cyfnod sy'n arwain at y flwyddyn newydd, ond rwy'n ymwybodol iawn fod nifer o'r busnesau hynny'n ei chael hi'n anodd iawn yn y cyfnod sy'n arwain at hynny, ac mae nifer yn weithredol am lai o oriau o ganlyniad uniongyrchol i gyfuniad o'r holl ffactorau hynny. 

Ar ddur, cyfarfûm â Kwasi Kwarteng pan oedd yn Ysgrifennydd Gwladol dros yr Adran Busnes, Ynni a Strategaeth Ddiwydiannol, fel yr oedd bryd hynny, mewn cyngor dur a gynhaliwyd gennym yng Nghaerdydd. Bryd hynny, roeddem yn dadlau dros gael eglurder gan Lywodraeth y DU ynghylch buddsoddiad mewn perthynas â Tata, ac fe fyddwch wedi gweld eu bod wedi dangos eu safbwynt yn gyhoeddus, ond hefyd y mater tragwyddol ym mhob cyngor dur, sef costau ynni. Oherwydd ceir gwahaniaethu yng nghost ynni fel y caiff ei gyflenwi i sectorau yn yr Almaen a rhannau eraill o Ewrop hefyd. Mae hynny'n parhau i fod yn rhywbeth y gofynnwn amdano. Rwyf wedi gofyn am gyfarfod gyda Simon Clarke a chyda Jacob Rees-Mogg, sef yr Ysgrifennydd Gwladol newydd dros yr Adran Busnes, Ynni a Strategaeth Ddiwydiannol. Mae hynny eto i ddigwydd.

Yn y cyfarfod cychwynnol a gefais gyda Simon Clarke ynglŷn â pharthau buddsoddi—gofynnodd am gyfarfod—fel y dywedais mewn atebion cynharach, roeddem yn adeiladol ond yn glir yn ein hymateb. Fe ddywedais yn glir, ac yn y cwestiwn dilynol yn wir, fod dur yn un o'r meysydd blaenoriaeth lle rwy'n credu y gallem wneud rhywbeth o ddefnydd a gwerth go iawn a byddem yn awyddus i gael sgwrs bwrpasol ynglŷn â sut y gellir cefnogi'r sector. Mae cyfleoedd sylweddol yn y sector dur yng Nghymru a thu hwnt ar gyfer gweithgarwch economaidd, yn enwedig wrth inni edrych ar gyfleoedd yn y môr Celtaidd. Rwyf am i'r dur hwnnw gael ei wneud yn y DU a pheidio â chael ei fewnforio o rannau eraill o'r byd, i wneud yn siŵr ein bod yn cael y gorau o'r cyfleoedd sy'n bodoli. Byddwn yn parhau i ddadlau dros ymgysylltu adeiladol â Gweinidogion a dewisiadau cyllidebol gweithredol wedyn er mwyn ei gwneud yn bosibl gwireddu'r cyfleoedd hynny.

14:45
Treftadaeth Hanesyddol Casnewydd
The Historical Heritage of Newport

3. Pa gynlluniau sydd gan Lywodraeth Cymru i hyrwyddo a gwella treftadaeth hanesyddol Casnewydd? OQ58579

3. What plans does the Welsh Government have to promote and enhance the historical heritage of Newport? OQ58579

Thank you. Newport boasts heritage sites of international importance, from the Roman period through to our recent industrial past. The Welsh Government will continue to promote and enhance Newport's unique heritage for its residents and visitors from around the globe.

Diolch. Mae Casnewydd yn ymfalchïo fod ganddi safleoedd treftadaeth o bwysigrwydd rhyngwladol, o gyfnod y Rhufeiniaid hyd at ein gorffennol diwydiannol diweddar. Bydd Llywodraeth Cymru'n parhau i hyrwyddo a gwella treftadaeth unigryw Casnewydd i'w thrigolion ac i ymwelwyr o bob cwr o'r byd.

Thank you for that answer, Minister. As you said, from the Chartists to Tredegar House, the transporter bridge to our medieval ship, Newport is a treasure trove of historical significance. One of our jewels in our crown is the village of Caerleon and the Roman architecture that remains there today. Many here will have visited it, and if not, Minister, you are very welcome to join me and the Deputy Minister on a visit. The amphitheatre is almost 2,000 years old, but the site also contains the finest remains of Roman barracks in Europe, along with a bath house and fortifications. This is a sizeable historical offer and dwarfs other Roman remains in the UK, including Bath. There is still more to discover, and I know that the national museum and Cadw are keen to work together with others, such as the local authority, to promote Caerleon both locally and nationally. But what more can the Welsh Government do to make the most of our historical offer and ensure that it is part of our future as well as our past?

Diolch am yr ateb hwnnw, Weinidog. Fel y dywedoch chi, o'r Siartwyr i Dŷ Tredegar, o'r bont gludo i'n llong ganoloesol, mae Casnewydd yn drysorfa o arwyddocâd hanesyddol. Un o'r tlysau yn ein coron yw pentref Caerllion a'r bensaernïaeth Rufeinig sy'n parhau i fod yno heddiw. Bydd llawer yma wedi ymweld â'r lle, ac os na, Weinidog, mae croeso mawr i chi ymuno â mi a'r Dirprwy Weinidog ar ymweliad. Mae'r amffitheatr bron yn 2,000 o flynyddoedd oed, ond mae'r safle hefyd yn cynnwys yr olion barics Rhufeinig gorau yn Ewrop, ynghyd â baddondy ac amddiffynfeydd. Mae hwn yn gynnig hanesyddol sylweddol sy'n llawer mwy nag olion Rhufeinig eraill yn y DU, gan gynnwys Caerfaddon. Mae mwy i'w ddarganfod o hyd, a gwn fod yr amgueddfa genedlaethol a Cadw yn awyddus i gydweithio gydag eraill, fel yr awdurdod lleol, i hyrwyddo Caerllion yn lleol a chenedlaethol. Ond beth arall y gall Llywodraeth Cymru ei wneud i fanteisio'n llawn ar ein cynnig hanesyddol a sicrhau ei fod yn rhan o'n dyfodol yn ogystal â'n gorffennol?

I completely agree, and I have been to Caerleon. I visited the amphitheatre and the barracks with my son and in-laws visiting from Ireland. They were very impressed and they would happily go back again at a future point. I'm quite excited about the recent discoveries of more on that site, including what looked like the remains of a port there as well. So, there is much more to do in uncovering the history of that site and not just preserving it to tell a story, but what it means about our future as well. I definitely see heritage and history as a big part of the visitor economy, and you're right that Cadw, Newport council, and the national museum are already talking, and we're trying to get around that to make sure that we are talking about not just what we preserve, but what it means for the future. I think it's a key part of the offer of Newport and the surrounding area. The built and the ongoing heritage of the area is but a part of what makes Newport an attractive place to be, and I look forward to joining the Member on a future visit.

Rwy'n cytuno'n llwyr, ac rwyf wedi bod yng Nghaerllion. Fe ymwelais â'r amffitheatr a'r barics gyda fy mab a fy mherthnasau-yng-nghyfraith a oedd yn ymweld o Iwerddon. Roeddent yn llawn edmygedd a byddent yn hapus i ddychwelyd ar ryw adeg yn y dyfodol. Rwy'n eithaf cyffrous am darganfyddiadau eraill ar y safle hwnnw yn ddiweddar, gan gynnwys yr hyn a edrychai fel olion porthladd yno hefyd. Felly, mae llawer mwy i'w wneud er mwyn datgelu hanes y safle hwnnw ac nid ei gadw i ddweud stori yn unig, ond beth a olyga ar gyfer ein dyfodol hefyd. Rwy'n bendant yn gweld treftadaeth a hanes fel rhan fawr o'r economi ymwelwyr, ac rydych yn iawn fod Cadw, cyngor Casnewydd, a'r amgueddfa genedlaethol eisoes yn trafod, ac rydym yn ceisio mynd o gwmpas hynny i wneud yn siŵr ein bod yn siarad nid yn unig am yr hyn yr ydym yn ei gadw, ond beth y mae'n ei olygu ar gyfer y dyfodol. Rwy'n meddwl ei fod yn rhan allweddol o gynnig Casnewydd a'r cyffiniau. Mae'r dreftadaeth adeiledig a threftadaeth barhaus yr ardal yn rhan o'r hyn sy'n gwneud Casnewydd yn lle deniadol i fod, ac rwy'n edrych ymlaen at ymuno â'r Aelod ar ymweliad yn y dyfodol.

Minister, it's great to hear Jayne Bryant of course mentioning the medieval ship, and also great to hear your appreciation for the historical findings in Newport. The Newport medieval ship was discovered in the banks of the River Usk in June 2002, and is the most substantial late-medieval vessel excavated and recovered in Britain. The internationally important fifteenth-century ship would expect to attract an estimated 150,000 visitors to view the ship once it is displayed properly, boosting the south Wales and Newport economy by about £7 million per year. The Friends of the Newport Ship campaign volunteers are asking for the Welsh Government and Newport council to commit and finally deliver a more central, permanent home for the ship—as it was first proposed at the bottom of Newport Theatre, as you're aware, Minister—after investing £9 million so far of public money. It's something that has been promised, and is a Labour manifesto commitment, yet only £10,000 in capital funding has been earmarked since. The current site, which I visited—and the volunteers do a fantastic job of what they've got where they are—has now been a temporary home for them for 20 years. Would the Minister commit to working with Newport council to ensure that we make the most of this unique finding by ensuring that a central location is found as soon as possible, and that enough moneys will be ring-fenced to ensure that both Newport, my region of south-east Wales, and Wales, can maximise the financial and historical benefits of having such a historical artefact in Newport? As an archeologist said—

Weinidog, mae'n wych clywed Jayne Bryant yn sôn am y llong ganoloesol, ac yn wych hefyd clywed eich gwerthfawrogiad o'r darganfyddiadau hanesyddol yng Nghasnewydd. Darganfuwyd llong ganoloesol Casnewydd ar lannau afon Wysg ym mis Mehefin 2002, a dyma'r llong ganoloesol fwyaf sylweddol o ddiwedd y canol oesoedd a gloddiwyd ac a adferwyd ym Mhrydain. Byddai'r llong o'r bymthegfed ganrif sydd o bwys rhyngwladol yn disgwyl denu tua 150,000 o ymwelwyr i'w gweld unwaith y bydd hi'n cael ei harddangos yn iawn, gan roi hwb o tua £7 miliwn y flwyddyn i economi de Cymru a Chasnewydd. Mae gwirfoddolwyr ymgyrch Cyfeillion Llong Casnewydd yn gofyn i Lywodraeth Cymru a chyngor Casnewydd ymrwymo i gartref mwy canolog a pharhaol i'r llong, a'i ddarparu o'r diwedd—fel y cafodd ei gynnig gyntaf yng ngwaelod Theatr Casnewydd, fel y gwyddoch, Weinidog—ar ôl buddsoddi £9 miliwn o arian cyhoeddus hyd yma. Mae'n rhywbeth sydd wedi'i addo, ac yn ymrwymiad ym maniffesto Llafur, ac eto, dim ond £10,000 o arian cyfalaf sydd wedi'i glustnodi ers hynny. Mae'r safle presennol, yr ymwelais ag ef—ac mae'r gwirfoddolwyr yn gwneud gwaith gwych o'r hyn sydd ganddynt lle maent—bellach wedi bod yn gartref dros dro iddynt ers 20 mlynedd. A wnaiff y Gweinidog ymrwymo i weithio gyda chyngor Casnewydd i sicrhau ein bod yn manteisio'n llawn ar y darganfyddiad unigryw yma drwy sicrhau bod lleoliad canolog yn cael ei ganfod cyn gynted â phosibl, ac y bydd digon o arian yn cael ei neilltuo i sicrhau y gall Casnewydd, fy rhanbarth yn ne-ddwyrain Cymru, a Chymru, sicrhau cymaint o fanteision ariannol a hanesyddol â phosibl o gael arteffact hanesyddol o'r fath yng Nghasnewydd? Fel y dywedodd archeolegydd—

No, no, no—not as the archeologist said, at a minute and 40 seconds.

Na, na, na—nid fel y dywedodd yr archeolegydd, ar ôl munud a 40 eiliad.

Just one sentence—one sentence.

Dim ond un frawddeg—un frawddeg.

I asked my question. That was just reiterating the question.

Rwyf wedi gofyn fy nghwestiwn. Ailadrodd y cwestiwn oedd hynny.

Oh, if you've asked your question it can be answered. It's going to be answered now. Okay.

O, os ydych wedi gofyn eich cwestiwn, fe ellir ei ateb. Fe gaiff ei ateb nawr. Iawn.

Yes. We'll continue to work with both the Friends of the Newport Ship and also the council, as they are committed to trying to find a permanent home for the ship, and it's a significant enterprise in conserving all 2,000 of the ship's timbers. The challenge will be in identifying a budget for a permanent home at a time when there are very real challenges for our current budget, and we'll all have to reassess what we're able to deliver after the Halloween budget is delivered. But the commitment to find a permanent home for the Newport ship remains and I recognise the significant visitor potential that it has, as well as learning about our shared past.

Ie. Byddwn yn parhau i weithio gyda Cyfeillion Llong Casnewydd a'r cyngor hefyd, gan eu bod wedi ymrwymo i geisio dod o hyd i gartref parhaol i'r llong, ac mae'n fenter sylweddol i warchod pob un o'r 2,000 o brennau'r llong. Yr her fydd dynodi cyllideb ar gyfer cartref parhaol ar adeg pan fo heriau gwirioneddol iawn i'n cyllideb bresennol, a bydd yn rhaid i bawb ohonom ailasesu'r hyn y gallwn ei gyflawni ar ôl i'r gyllideb Calan Gaeaf gael ei chyflwyno. Ond mae'r ymrwymiad i ddod o hyd i gartref parhaol i long Casnewydd yn parhau ac rwy'n cydnabod y potensial sylweddol sydd ganddi ar gyfer ymwelwyr, yn ogystal â dysgu am ein gorffennol cyffredin.

14:50
Strategaeth Arloesi
Innovation Strategy

4. A wnaiff y Gweinidog roi diweddariad ynghylch y strategaeth arloesi i Gymru? OQ58571

4. Will the Minister provide an update on the innovation strategy for Wales? OQ58571

Yes. The consultation closed at the end of September of this year, with over 150 written submissions being received. Analysis of consultation responses is now under way and we will continue to work with Plaid Cymru designated Members, in line with the co-operation agreement commitment, to jointly develop a new innovation strategy.

Ie. Daeth yr ymgynghoriad i ben ddiwedd mis Medi eleni, gyda dros 150 o gyflwyniadau ysgrifenedig yn dod i law. Mae dadansoddiad o ymatebion i'r ymgynghoriad ar y gweill yn awr a byddwn yn parhau i weithio gydag Aelodau dynodedig Plaid Cymru, yn unol ag ymrwymiad y cytundeb cydweithio, i ddatblygu strategaeth arloesi newydd ar y cyd.

Diolch, Weinidog. Welsh universities are, of course, vital to the economy, generating over £5 billion and almost 50,000 jobs. I'd like to draw attention to some concerns raised regarding the draft strategy. In the STEM cross-party group meeting last month, it was suggested Welsh Government does not intend to earmark any new money for the strategy, with the Reid review recommendations off the table and science not seen as a priority. The Institute of Physics notes the draft strategy acknowledges Wales now needs to win more UK Research and Innovation funding to compensate for the loss of structural funds but does not include practical measures to help Welsh applicants win more money, with their research and development blueprint noting quality-related funding has not kept pace with inflation for a decade. The British Heart Foundation points to the current £18 million shortfall for funding R&D within our universities, which is drastically limiting their ability to apply for UK-wide funding streams, hampering Wales's ability to allow research to drive a thriving economy. And Cardiff University have said there is a lack of specific priorities and of vital financial commitments included in the current draft. Minister, do you agree that Welsh Government's innovation strategy should ensure Wales is able to additionally capture resources for the benefit of innovation in Wales, such as UKRI funding and charity funding for medical research? And how will this happen without an uplift in QR funding? Diolch.

Diolch, Weinidog. Mae prifysgolion Cymru, wrth gwrs, yn hanfodol i'r economi, gan gynhyrchu dros £5 biliwn a bron i 50,000 o swyddi. Hoffwn dynnu sylw at rai pryderon a godwyd ynglŷn â'r strategaeth ddrafft. Yn y cyfarfod grŵp trawsbleidiol STEM fis diwethaf, awgrymwyd nad yw Llywodraeth Cymru'n bwriadu clustnodi unrhyw arian newydd ar gyfer y strategaeth, gydag argymhellion adolygiad Reid wedi'u diystyru ac nad yw gwyddoniaeth yn cael ei hystyried yn flaenoriaeth. Mae'r Sefydliad Ffiseg yn nodi bod y strategaeth ddrafft yn cydnabod yr angen yn awr i Gymru ennill mwy o gyllid Ymchwil ac Arloesi'r DU, UKRI, i wneud iawn am golli cronfeydd strwythurol, ond nid yw'n cynnwys mesurau ymarferol i helpu ymgeiswyr o Gymru i ennill mwy o arian, gyda'u glasbrint ymchwil a datblygu yn nodi nad yw cyllid sy'n gysylltiedig ag ansawdd wedi dal i fyny â chwyddiant ers degawd. Mae Sefydliad Prydeinig y Galon yn cyfeirio at y diffyg presennol o £18 miliwn ar gyfer cyllid ymchwil a datblygu yn ein prifysgolion, sy'n cyfyngu'n sylweddol ar eu gallu i wneud cais am ffrydiau ariannu ar gyfer y DU, gan lesteirio gallu Cymru i ganiatáu i ymchwil sbarduno economi ffyniannus. Ac yn ôl Prifysgol Caerdydd, ceir diffyg blaenoriaethau penodol ac ymrwymiadau ariannol hanfodol yn y drafft presennol. Weinidog, a ydych yn cytuno y dylai strategaeth arloesi Llywodraeth Cymru sicrhau bod Cymru'n gallu cael adnoddau ychwanegol er budd arloesi yng Nghymru, megis cyllid UKRI a chyllid elusennol ar gyfer ymchwil feddygol? A sut y bydd hyn yn digwydd heb gynnydd i gyllid ymchwil cysylltiedig ag ansawdd? Diolch.

Thank you. So, there has been an uplift in QR funding that the education Minister provided to higher education institutions. You're right that we have a real challenge in the removal of structural funds and identifying a replacement. It is absolutely essential that Wales is much more successful at gaining funds from UKRI. That's a case that is being made directly and has been made successively. Part of my frustration is that I felt that some progress had been made with a previous science Minister who is no longer in post; I've yet to meet the current science Minister, but I do look forward to doing so. This isn't just a point about geographic equity. Geographic equity is actually a big challenge outside the south-east of England. So, if you were having this conversation in northern England, you'd have the same problem about not actually having the quality of research being recognised in the way that funding is delivered. It is also then about, actually, not just the funders recognising the quality that exists, but actually us not just submitting bids but having good bids submitted. There's a regular challenge of needing to pass the test and the test not necessarily reflecting the quality of the work. We need to be better at both the quality of the work, at promoting that, and then at making sure that we get through the gates on making sure that we have successful applications. There is some work the Government can do around that, but actually it's about the whole sector getting behind that and recognising they've got to put some resources into getting more out of UK funding pots, which actually have been increased. There's more money available for research and innovation, and we need to do something about gaining additional funding. Yes, when the strategy comes out, I expect it will have a clearer view set out on how we expect to gain additional funding. We actually held a very useful and constructive round-table discussion, hosted by Cardiff University, with a range of people about how to piece together the new innovation strategy. I and the leader of Plaid Cymru attended, and I'm looking forward to having not just a summary of the consultation responses but actually being able to deliver a statement on the future of the strategic approach here in Wales. 

Diolch. Felly, mae cynnydd wedi bod yn y cyllid i ymchwil cysylltiedig ag ansawdd, a ddarparodd y Gweinidog addysg i sefydliadau addysg uwch. Rydych yn iawn fod gennym her wirioneddol gyda chael gwared ar gronfeydd strwythurol a dynodi cyllid yn ei le. Mae'n gwbl hanfodol i Gymru fod yn llawer mwy llwyddiannus wrth ennill arian UKRI. Mae hwnnw'n achos sy'n cael ei wneud yn uniongyrchol ac wedi cael ei wneud fwy nag unwaith. Rhan o fy rhwystredigaeth yw fy mod yn teimlo bod rhywfaint o gynnydd wedi'i wneud gyda'r Gweinidog gwyddoniaeth blaenorol nad yw bellach yn y swydd; rwyf eto i gyfarfod â'r Gweinidog gwyddoniaeth presennol, ond rwy'n edrych ymlaen at wneud hynny. Nid pwynt am degwch daearyddol yn unig yw hwn. Mae tegwch daearyddol yn her fawr y tu allan i dde-ddwyrain Lloegr mewn gwirionedd. Felly, pe baech yn cael y sgwrs hon yng ngogledd Lloegr, byddai gennych yr un broblem, sef nad yw ansawdd yr ymchwil yn cael ei gydnabod yn y ffordd y caiff cyllid ei ddarparu. Mae hefyd yn ymwneud â nid yn unig bod cyllidwyr yn cydnabod yr ansawdd sy'n bodoli, ond hefyd ein bod ni, nid yn unig yn cyflwyno ceisiadau, ond yn cyflwyno ceisiadau da. Mae her reolaidd o fod angen pasio'r prawf ac nad yw'r prawf o reidrwydd yn adlewyrchu ansawdd y gwaith. Mae angen inni fod yn well o ran ansawdd y gwaith, am hyrwyddo hynny, ac yna o ran gwneud yn siŵr ein bod yn llwyddo i sicrhau bod gennym geisiadau llwyddiannus. Mae peth gwaith y gall y Llywodraeth ei wneud ar hynny, ond mewn gwirionedd, mae'n ymwneud â'r sector cyfan yn cefnogi hynny ac yn cydnabod bod rhaid iddynt roi peth adnoddau tuag at gael mwy allan o gronfeydd cyllid y DU, sydd wedi cael eu cynyddu mewn gwirionedd. Mae mwy o arian ar gael ar gyfer ymchwil ac arloesi, ac mae angen inni wneud rhywbeth ynglŷn ag ennill cyllid ychwanegol. Pan fydd y strategaeth yn cael ei chyhoeddi, rwy'n disgwyl y bydd wedi nodi safbwynt cliriach ynglŷn â sut yr ydym yn disgwyl ennill cyllid ychwanegol. Cynhaliwyd trafodaeth bwrdd crwn defnyddiol ac adeiladol gan Brifysgol Caerdydd gydag amrywiaeth o bobl ynglŷn â sut i osod y strategaeth arloesi newydd at ei gilydd. Roeddwn i ac arweinydd Plaid Cymru yn bresennol, ac rwy'n edrych ymlaen at gael crynodeb o'r ymatebion i'r ymgynghoriad ac at allu rhoi datganiad ar ddyfodol y dull strategol yma yng Nghymru. 

According to your consultation document, between 2014 and 2020 there were over 450 corporate investments into Wales across a broad range of sectors and businesses, many of which involved R&D activity. They delivered over 21,200 new jobs, with a further 18,300 being safeguarded, representing a capital investment into Wales of £3.8 million. What does this tell us about the scope for further and future investment of this sort, and how do we ensure that those communities who have not benefited so far can do so in the future? Thank you.

Yn ôl eich dogfen ymgynghori, rhwng 2014 a 2020 roedd dros 450 o fuddsoddiadau corfforaethol yng Nghymru ar draws ystod eang o sectorau a busnesau, nifer ohonynt yn ymwneud â gweithgarwch ymchwil a datblygu. Fe wnaethant arwain at dros 21,200 o swyddi newydd, gyda 18,300 arall yn cael eu diogelu, gan gynrychioli buddsoddiad cyfalaf o £3.8 miliwn yng Nghymru. Beth y mae hyn yn ei ddweud wrthym am y potensial i gael buddsoddiad pellach o'r math hwn ar gyfer y dyfodol, a sut y mae sicrhau y gall y cymunedau sydd heb elwa hyd yma wneud hynny yn y dyfodol? Diolch.

14:55

We're optimistic in our ambitions about our ability to both attract new businesses to come to Wales as well as businesses that were already founded here to grow and expand. A good example of that is in the compound semiconductor cluster. I recently attended the groundbreaking ceremony with Jayne Bryant in her constituency for the KLA Corporation—750 new jobs being created with an expected average salary of £45,000. That includes manufacturing and R&D as well. I'm always interested in how we can have R&D functions located in Wales, and not simply those functions that aren't R&D specific. It definitely does add value, and we look for that in each of the projects that we seek to support, from small businesses as well as medium and larger enterprises.

Rydym yn ffyddiog yn ein huchelgeisiau o ran ein gallu i ddenu busnesau newydd i Gymru, yn ogystal â thyfu ac ehangu busnesau sydd eisoes wedi eu sefydlu yma. Enghraifft dda o hynny yw'r clwstwr lled-ddargludyddion cyfansawdd. Yn ddiweddar, mynychais y seremoni arloesol gyda Jayne Bryant yn ei hetholaeth ar gyfer KLA Corporation—750 o swyddi newydd yn cael eu creu gyda chyflog cyfartalog disgwyliedig o £45,000. Mae hynny'n cynnwys gweithgynhyrchu ac ymchwil a datblygu hefyd. Mae gennyf ddiddordeb bob amser mewn cael gweithrediadau ymchwil a datblygu wedi'u lleoli yng Nghymru, nid yn unig y gweithrediadau nad ydynt yn ymchwil a datblygu yn benodol. Mae'n bendant yn ychwanegu gwerth, ac rydym yn chwilio am hynny ym mhob un o'r prosiectau y ceisiwn eu cefnogi, o fusnesau bach, i fentrau canolig a mwy o faint hefyd.

Pyllau Nofio
Swimming Pools

5. Pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi ei wneud o faint o byllau nofio allai orfod cau'r gaeaf hwn o ganlyniad i brisiau ynni cynyddol a'r argyfwng costau byw? OQ58557

5. What assessment has the Welsh Government made of how many swimming pools may have to close this winter as a result of rising energy prices and the cost-of-living crisis? OQ58557

Public swimming pools are an important health and leisure resource, and, equally, an important part of our nation’s well-being. We know that many face unprecedented challenges. We don't have an exact assessment of the number that may have to close. We will continue to monitor the situation closely and, where necessary, if we need to, to work with the UK Government to do everything possible to ensure that they remain open in the face of significant rises in energy and running costs.

Mae pyllau nofio cyhoeddus yn adnodd iechyd a hamdden pwysig, ac yn yr un modd, yn rhan bwysig o lesiant ein cenedl. Gwyddom fod nifer ohonynt yn wynebu heriau na welwyd eu tebyg o'r blaen. Nid oes gennym asesiad manwl o'r nifer a allai orfod cau. Byddwn yn parhau i fonitro'r sefyllfa'n agos, a lle bo angen, os oes angen, yn gweithio gyda Llywodraeth y DU i wneud popeth posibl i sicrhau eu bod yn parhau ar agor yn wyneb cynnydd sylweddol mewn costau ynni a gweithredu.

Thank you, Minister. That's really reassuring to hear. I know that you're familiar with the story of Plas Madoc Leisure Centre in my constituency and the incredible work done by volunteers to keep it open through thick and thin. But they're really facing the wall this winter, partly as a result of Brexit, with chemical costs rising through the roof and delivery challenges, but also because of rising energy prices and they estimate that their energy bill could more than double. Minister, what exactly do you think could be done by Welsh Government and by UK Government to support those vital public swimming pools that do so much good for public health?

Diolch, Weinidog. Mae hynny'n gysur mawr i'w glywed. Rwy'n gwybod eich bod yn gyfarwydd â stori Canolfan Hamdden Plas Madoc yn fy etholaeth a'r gwaith anhygoel a wnaed gan wirfoddolwyr i'w gadw'n agored doed a ddelo. Ond maent yn wynebu rhwystrau enfawr y gaeaf hwn, yn rhannol o ganlyniad i Brexit, gyda chostau cemegol yn codi i'r entrychion a heriau cludiant, ond hefyd oherwydd cynnydd ym mhrisiau ynni ac maent yn amcangyfrif y gallai eu bil ynni fwy na dyblu. Weinidog, beth yn union y credwch y gallai Llywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU ei wneud i gefnogi'r pyllau nofio cyhoeddus hanfodol sy'n gwneud cymaint o les i iechyd y cyhoedd?

You're right, we have some really big challenges. I know that the Member in his private time, as a dad, enjoys swimming, and I too have taken advantage of the opportunity to go and spend time with my own son, but I recognise that that activity is really challenged because of the energy cost, and one of the things that isn't often talked about is the costs of chemical imports as a real issue in this and other sectors as well.

We actually gave local government a generous settlement at the start of last year, with an announcement of a 9.4 per cent increase in their budgets, and yet we've seen that overtaken by inflation. So, local authorities aren't full of lots of money to help these enterprises continue and succeed, and we know the damage that is done if they close, and I in particular pay tribute to all the people around Plas Madoc who have kept that running.

We're looking forward to not just understanding what's happening in the UK Government scheme for non-domestic energy users, but understanding how intensive energy users are to be treated as well, because, actually, I think swimming pools have a good case to be treated as an energy-intensive enterprise. So, we'll continue to make the case at UK level as well as trying to work constructively with our partners in local government, because I certainly want to see swimming pools continue for use for people of all ages.

Rydych yn iawn, mae gennym heriau mawr iawn. Rwy'n gwybod bod yr Aelod yn ei amser preifat, fel tad, yn mwynhau nofio, ac rwyf innau hefyd wedi manteisio ar y cyfle i fynd i dreulio amser gyda fy mab fy hun, ond rwy'n cydnabod bod y gweithgaredd hwnnw dan bwysau mawr oherwydd cost ynni, ac un o'r pethau nad yw'n cael ei drafod yn aml yw costau mewnforion cemegol fel problem go iawn i'r sector hwn a sectorau eraill hefyd.

Fe wnaethom roi setliad hael i lywodraeth leol ddechrau y llynedd, gan gyhoeddi cynnydd o 9.4 y cant yn eu cyllidebau, ac eto rydym wedi gweld hynny'n cael ei oddiweddyd gan chwyddiant. Felly, nid oes gan awdurdodau lleol lawer iawn o arian i helpu'r mentrau hyn i barhau a llwyddo, ac rydym yn gwybod am y niwed a wneir os ydynt yn cau, ac rwy'n talu teyrnged arbennig i'r holl bobl o gwmpas Plas Madoc sydd wedi cadw'r lle hwnnw ar agor.

Rydym yn edrych ymlaen at ddeall beth sy'n digwydd yng nghynllun Llywodraeth y DU ar gyfer defnyddwyr ynni annomestig, a deall hefyd sut y bydd defnyddwyr ynni-ddwys yn cael eu trin hefyd, oherwydd, rwy'n credu bod gan byllau nofio achos da dros gael eu trin fel mentrau ynni-ddwys. Felly, byddwn yn parhau i ddadlau'r achos ar lefel y DU yn ogystal â cheisio gweithio'n adeiladol gyda'n partneriaid llywodraeth leol, oherwydd yn sicr rwyf am weld pyllau nofio'n parhau i gael eu defnyddio gan bobl o bob oed.

It's an important point that Ken Skates makes, and, indeed, privately run swimming pools, and certainly local authority-run swimming pools and leisure facilities are in a really difficult situation. They're so fundamental, aren't they, to the well-being of our communities. So, for these facilities to become more sustainable, then, we need to look to help them utilise alternative and green sources of energy to help reduce their costs as well as helping them to meet our climate change commitments. Minister, I just wondered how you are working with your colleagues to consider that wider support that the Government can offer the private sector leisure facilities to move towards cheaper, greener forms of energy. And, as the Minister for Economy, what consideration have you given to helping businesses to access initiatives such as the local district heating networks?

Mae Ken Skates yn gwneud pwynt pwysig, ac yn wir, mae pyllau nofio sy'n cael eu rhedeg yn breifat, a phyllau nofio a chyfleusterau hamdden sy'n cael eu rhedeg gan awdurdodau lleol yn sicr, mewn sefyllfa anodd iawn. Maent mor hanfodol, onid ydynt, i lesiant ein cymunedau. Felly, er mwyn i'r cyfleusterau hyn ddod yn fwy cynaliadwy, mae angen inni geisio eu helpu i ddefnyddio ffynonellau ynni amgen a gwyrdd i helpu i leihau eu costau yn ogystal â'u helpu i gyflawni ein hymrwymiadau newid hinsawdd. Weinidog, roeddwn yn meddwl tybed sut yr ewch ati gyda'ch cyd-Aelodau i ystyried y gefnogaeth ehangach y gall y Llywodraeth ei chynnig i gyfleusterau hamdden y sector preifat allu symud tuag at fathau rhatach a gwyrddach o ynni. Ac fel Gweinidog yr Economi, pa ystyriaeth a roddwyd gennych i helpu busnesau i gael mynediad at fentrau fel y rhwydweithiau gwresogi ardal lleol?

Actually, it goes back to some of the points I was making in response to earlier questions about what we're considering in terms of increasing our support for businesses to both decarbonise and also to de-risk their own energy supply with energy generation—that includes district heating schemes as well—and look at where we have different economic enterprises and how the heat that is potentially generated can be used to beneficial effect. So, it's a point that I think the Member will understand well from his previous time as a local authority leader, looking at the opportunities for district heating and power schemes, and looking to see how many of those we can introduce and where they are. But there is a much broader challenge about inflationary costs. Part of our challenge also is that in the way that our energy market is currently structured, we allowed gas to drive prices in a way that is disconnected from reality. So, we've got some really big challenges to try to work through. We need to understand in the next two weeks the financial levers we have available to us, and we need to understand what the scheme is going to be for non-domestic energy users. They all play into each other, but we'll certainly look to be as constructive as possible, and I'll be making a further statement in the coming weeks about some of that support.

Mae hynny'n mynd yn ôl at rai o'r pwyntiau a wneuthum mewn ymateb i gwestiynau cynharach am yr hyn yr ydym yn ei ystyried o ran cynyddu ein cefnogaeth i fusnesau i ddatgarboneiddio a hefyd i ddileu risg eu cyflenwad ynni eu hunain drwy gynhyrchu ynni—mae hynny'n cynnwys cynlluniau gwresogi ardal hefyd—ac edrych ar lle mae gennym fentrau economaidd gwahanol a sut y gellir defnyddio'r gwres a allai gael ei gynhyrchu i sicrhau effaith fuddiol. Felly, mae'n bwynt y credaf y bydd yr Aelod yn ei ddeall yn dda o'i gyfnod blaenorol fel arweinydd awdurdod lleol, wrth edrych ar y cyfleoedd ar gyfer cynlluniau gwresogi a phweru ardal, ac wrth edrych i weld faint o'r rheini y gallwn eu cyflwyno a lle maent. Ond mae yna her lawer ehangach ynghylch costau chwyddiant. Rhan o'n her hefyd, yn y ffordd y mae ein marchnad ynni wedi'i strwythuro ar hyn o bryd, yw ein bod wedi caniatáu i nwy wthio prisiau i fyny mewn ffordd sydd heb gysylltiad â realiti. Felly, mae gennym heriau mawr iawn i geisio eu goresgyn. Mae angen inni ddeall yn ystod y pythefnos nesaf beth yw'r dulliau ariannol sydd ar gael at ein defnydd, ac mae angen inni ddeall beth fydd y cynllun i ddefnyddwyr ynni annomestig. Maent i gyd yn gweithio law yn llaw, ond yn sicr, byddwn yn ceisio bod mor adeiladol â phosibl, a byddaf yn gwneud datganiad pellach yn yr wythnosau nesaf ynglŷn â rhywfaint o'r gefnogaeth honno.

15:00
Y Diffyg yn y Gweithlu a'r Bwlch Sgiliau yng Ngogledd Cymru
The Workforce Shortage and Skills Gap in North Wales

6. Beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i fynd i'r afael â'r diffyg yn y gweithlu a'r bwlch sgiliau yng Ngogledd Cymru? OQ58583

6. What is the Welsh Government doing to address the workforce shortage and skills gap in North Wales? OQ58583

I've set out action within the employability and skills plan to help everyone, particularly those furthest from the labour market, to navigate and respond to any work-related challenges they may face, whether that is through training, upskilling or changing careers.

Rwyf wedi nodi camau o fewn y cynllun cyflogadwyedd a sgiliau i helpu pawb, yn enwedig y rhai pellaf o'r farchnad lafur, i lywio ac ymateb i unrhyw heriau sy'n gysylltiedig â gwaith y gallent fod yn eu hwynebu, boed hynny drwy hyfforddiant, uwchsgilio neu newid gyrfaoedd.

Thank you, Minister. Businesses and agencies are struggling to recruit due to leaving the EU, visa complications and the pandemic. The slogan 'Stop immigration now' drove a lot of the Brexit rhetoric, without any recognition of the huge contributions that those that move here make here in the UK. The pandemic made people over 50 rethink their lifestyle, not wanting to work the now normalised long hours and terrible shifts that are expected. Public service funding is dire, and private businesses can no longer fill the gap that would be left behind by the public sector. Minister, what are you doing to encourage those that are in their 50s back to work, to promote recruitment into the public as well as the private sector, and to tell UK Ministers that people from other countries are actually welcome here to work? Thank you.

Diolch, Weinidog. Mae busnesau ac asiantaethau yn cael trafferth recriwtio yn sgil gadael yr UE, cymhlethdodau fisa a'r pandemig. Roedd y slogan 'Stop immigration now' yn gyrru llawer o rethreg Brexit, heb unrhyw gydnabyddiaeth o'r cyfraniadau enfawr y mae'r rhai sy'n symud yma yn eu gwneud yma yn y DU. Fe achosodd y pandemig i bobl dros 50 ailfeddwl eu ffordd o fyw, ac i beidio â bod eisiau gweithio'r oriau hir sydd bellach wedi'u normaleiddio a'r shifftiau ofnadwy sy'n ddisgwyliedig. Mae cyllid gwasanaethau cyhoeddus yn enbyd, ac ni all busnesau preifat lenwi'r bwlch a fyddai'n cael ei adael ar ôl gan y sector cyhoeddus mwyach. Weinidog, beth a wnewch i annog pobl yn eu 50au i ddychwelyd i fyd gwaith, i hyrwyddo recriwtio i'r sector cyhoeddus yn ogystal â'r sector preifat, ac i ddweud wrth Weinidogion y DU bod croeso i bobl o wledydd eraill ddod yma i weithio? Diolch.

Thank you for the questions. We are certainly looking to improve employment prospects for people who are economically inactive, particularly those aged over 50. We have seen, particularly pronounced at the end and post pandemic, a number of people who have made choices, some of those deliberate choices about wanting to get a different balance between work and life, but also a range of other people who have found themselves with a tale of long-term ill health, and other people who have acquired new and different caring responsibilities. There is a range of different reasons why people have left the labour market. Some of those people, anecdotally, are looking to come back, and that's largely driven by the cost-of-living crisis and the fact that people need to come back to work. What we want to do is to make sure that people are in the best place possible to return to the labour market and to give them the skills and the opportunity to enter the labour market for a job that they will find fulfilling and helpful with their financial challenges and opportunities.

When it comes to migration, actually, one of the few good things, I think, that were in Kwasi Kwarteng's growth plan was a different conversation about migration that would have upset lots of his own team. But, actually, we consistently made the case with the UK Government that we need a different approach to migration. For key sectors of our economy, including public services, the rhetoric and the image that the UK Government does not want people from other parts of the world to come here to work or to be part of our community—and you see this again in the current Home Secretary and the way she has spoken about people—is entirely self-defeating. We want a much more sensible approach that is driven by the needs of the economy, yes, but also driven by an approach that is decent and recognises other human beings in their basic humanity. I don't think that is always the case with the current UK Government.

Diolch am y cwestiynau. Rydym yn sicr yn ceisio gwella rhagolygon cyflogaeth i bobl sy'n anweithgar yn economaidd, yn enwedig pobl dros 50 oed. Yn arbennig o amlwg ar ddiwedd y pandemig a wedyn, gwelsom nifer o bobl yn gwneud dewisiadau, a rhai o'r rheini'n ddewisiadau bwriadol ynghylch eu hawydd i sicrhau cydbwysedd gwahanol rhwng gwaith a bywyd, ond hefyd amrywiaeth o bobl eraill gyda hanes o salwch hirdymor, a phobl eraill sydd wedi mabwysiadu cyfrifoldebau gofalu newydd a gwahanol. Mae yna amryw o wahanol resymau pam fod pobl wedi gadael y farchnad lafur. Mae rhai o'r bobl hynny, yn anecdotaidd, yn ceisio dychwelyd, ac mae hynny'n cael ei yrru i raddau helaeth gan yr argyfwng costau byw a'r ffaith bod pobl angen dychwelyd i'r gwaith. Rydym eisiau sicrhau bod pobl yn y lle gorau posibl i ddychwelyd i'r farchnad lafur a rhoi'r sgiliau a'r cyfle iddynt fynd i mewn i'r farchnad lafur a chael swydd y byddant yn ei mwynhau ac a fydd yn ddefnyddiol gyda'u heriau a'u cyfleoedd ariannol.

Ar fater ymfudo, un o'r ychydig bethau da yn fy marn i yng nghynllun twf Kwasi Kwarteng oedd sgwrs wahanol am ymfudo a fyddai wedi cynhyrfu llawer o'i dîm ei hun. Ond mewn gwirionedd, buom yn dadlau'n gyson wrth Lywodraeth y DU fod angen dull gwahanol o weithredu ar ymfudo. Ar gyfer sectorau allweddol o'n heconomi, gan gynnwys gwasanaethau cyhoeddus, mae'r rhethreg a'r ddelwedd nad yw Llywodraeth y DU am i bobl o rannau eraill o'r byd ddod yma i weithio neu i fod yn rhan o'n cymuned—ac rydych chi'n gweld hyn eto yn yr Ysgrifennydd Cartref presennol a'r ffordd y mae hi wedi siarad am bobl—yn gwbl hunandrechol. Rydym am weld dull llawer mwy synhwyrol wedi ei yrru gan anghenion yr economi, ie, ond hefyd wedi ei yrru gan ymagwedd weddus sy'n cydnabod dynoldeb sylfaenol bodau dynol eraill. Nid wyf yn credu bod hynny bob amser yn wir am Lywodraeth bresennol y DU.

Can I thank the Member for submitting today's question? As has already been outlined, there is clearly a challenge in recruitment of the workforce and the skills gap in north Wales. Indeed, at the start of this year, research in The Leader showed that nearly half of all businesses are struggling to recruit new workers, and this continues to be reiterated when meeting employers, as I'm sure you do, Minister, as well. But one of the key areas, I believe, we could be looking to focus more on is promoting the educational benefits and skills of apprenticeships. I'm sure you agree, Minister, that apprenticeships can be extremely successful career paths that, importantly, often see more skills progression and job retention than, perhaps, going to university. Of course, for north Wales, this is a great opportunity, because it's such a great place to live and to work as well. So, in light of this, Minister, what work are you undertaking with the Minister for education to ensure our future workforce are made aware of the fantastic benefits of apprenticeships that can lead to well-paid, long careers and, ultimately, help in addressing the future skills gap that we are facing?

A gaf fi ddiolch i'r Aelod am gyflwyno'r cwestiwn heddiw? Fel sydd eisoes wedi cael ei nodi, mae'n amlwg fod yna her ynghylch recriwtio'r gweithlu a'r bwlch sgiliau yng ngogledd Cymru. Yn wir, ddechrau'r flwyddyn hon, dangosodd ymchwil yn The Leader fod bron i hanner yr holl fusnesau yn ei chael hi'n anodd recriwtio gweithwyr newydd, ac mae hyn yn parhau i gael ei ailadrodd wrth gyfarfod â chyflogwyr, fel rwy'n siŵr eich bod chi'n ei wneud hefyd, Weinidog. Ond un o'r meysydd allweddol y credaf y gallem geisio canolbwyntio mwy arno yw hyrwyddo manteision a sgiliau addysgol prentisiaethau. Rwy'n siŵr eich bod yn cytuno, Weinidog, y gall prentisiaethau fod yn llwybrau gyrfa hynod lwyddiannus sydd, yn bwysig, yn aml yn arwain at fwy o gynnydd o ran sgiliau a chadw swydd na mynd i'r brifysgol. Wrth gwrs, i ogledd Cymru, mae hwn yn gyfle gwych, oherwydd mae'n lle mor wych i fyw ynddo, a gweithio ynddo hefyd. Felly, o gofio hynny, Weinidog, pa waith a wnewch gyda'r Gweinidog addysg i sicrhau bod ein gweithlu yn y dyfodol yn cael gwybod am fanteision gwych prentisiaethau a all arwain at yrfaoedd hir sy'n talu'n dda, a helpu yn y pen draw i fynd i'r afael â'r bwlch sgiliau a wynebwn yn y dyfodol?

Of course, I think this and our previous iterations of Welsh Labour-led Governments have a good record on promoting apprenticeships, not just on the numbers, but also on the quality and the completion stats. I remember Ken Skates, when he was an even younger man, as a skills Minister, and the work he was doing and the fact that our completion figures even then were much better than was being achieved by the UK Government in England, and that's a record we've continued.

Our challenge is about getting enough people to want to go into the apprenticeship route, and employers that will benefit from it as well. There is a real financial challenge in that as well. We've talked before in this Chamber about the fact that a third of our apprenticeship programme was funded by now former EU funds, and that gives us a really big challenge to get over. We've also seen rising inflation that's creating more and more pressure, also not just on apprenticeships, but on in-work training as well. A number of employers are now interested in what they can do to recognise that the future worker is largely here—your employees in 10 years' time are probably in your workforce already—and what you can do to upskill people in the workplace as well. 

I attended this morning a Skills Cymru programme. They're expecting 5,000 people towards the end of their high school career to look at future choices, and apprenticeship options and options in future skills are very much part of what they're talking about. So, there is a deliberate and purposeful conversation we're having about all routes for the future—further education, apprenticeships, other skills, and not just the university route—to not just a rewarding career in terms of the people you'll meet, but in terms of the financial rewards that are on offer as well.

Wrth gwrs, rwy'n credu bod gan hyn a'n Llywodraethau blaenorol dan arweiniad Llafur Cymru hanes da o hyrwyddo prentisiaethau, nid yn unig o ran niferoedd, ond hefyd o ran eu hansawdd a'r ystadegau cwblhau. Rwy'n cofio Ken Skates, pan oedd yn ddyn iau byth, fel Gweinidog sgiliau, a'r gwaith a wnâi a'r ffaith bod ein ffigyrau cwblhau hyd yn oed y pryd hwnnw'n llawer gwell na'r hyn a gâi ei gyflawni gan Lywodraeth y DU yn Lloegr, ac mae hwnnw'n gyflawniad yr ydym wedi'i barhau.

Mae ein her ni yn ymwneud â chael digon o bobl i fod eisiau mynd ar hyd y llwybr prentisiaeth, a chyflogwyr a fydd yn elwa ohono hefyd. Mae yna her ariannol go iawn yn hynny hefyd. Rydym wedi siarad o'r blaen yn y Siambr am y ffaith bod traean o'n rhaglen brentisiaethau wedi'i hariannu gan gyn-gronfeydd yr UE bellach, ac mae honno'n her fawr iawn i ni ei goresgyn. Rydym hefyd wedi gweld chwyddiant cynyddol sy'n creu mwy a mwy o bwysau, nid yn unig ar brentisiaethau, ond ar hyfforddiant mewn gwaith hefyd. Mae gan nifer o gyflogwyr ddiddordeb erbyn hyn yn yr hyn y gallant ei wneud i gydnabod bod gweithiwr y dyfodol yma i raddau helaeth—mae'n debygol y bydd eich gweithwyr ymhen 10 mlynedd yn eich gweithlu eisoes—a'r hyn y gallwch ei wneud i uwchsgilio pobl yn y gweithle hefyd. 

Mynychais raglen Sgiliau Cymru y bore yma. Maent yn disgwyl i 5,000 o bobl tuag at ddiwedd eu gyrfa ysgol uwchradd edrych ar ddewisiadau yn y dyfodol, ac mae opsiynau prentisiaeth ac opsiynau sgiliau'r dyfodol yn rhan fawr o'r hyn y maent yn sôn amdano. Felly, rydym yn cael sgwrs fwriadol a phwrpasol am bob llwybr ar gyfer y dyfodol—addysg bellach, prentisiaethau, sgiliau eraill, ac nid llwybr y brifysgol yn unig—nid yn unig i yrfa werth chweil o ran y bobl y byddwch yn eu cyfarfod, ond i'r gwobrau ariannol sy'n cael eu cynnig hefyd.

15:05
Cysylltedd Didigol
Digital Connectivity

7. Pa asesiad mae'r Gweinidog wedi ei wneud o sut mae lefelau buddsoddiad Llywodraeth y DU mewn cysylltedd digidol yn effeithio ar economi gogledd Cymru? OQ58562

7. What assessment has the Minister made of how levels of UK Government investment in digital connectivity are impacting the north Wales economy? OQ58562

Thank you for the question. Telecommunications policy is not devolved to Wales, yet the economy of north Wales benefits directly from the £56 million broadband roll-out and our £4.2 million grant to the digital signal processing centre at Bangor University, as this Welsh Government continues to step in where the UK Government has not.

Diolch am y cwestiwn. Nid yw polisi telathrebu wedi'i ddatganoli i Gymru, ond eto mae economi gogledd Cymru yn elwa'n uniongyrchol o gyflwyno'r cynllun band eang gwerth £56 miliwn a'n grant o £4.2 miliwn i'r ganolfan brosesu signalau digidol ym Mhrifysgol Bangor, wrth i Lywodraeth Cymru barhau i gamu i'r adwy lle nad yw Llywodraeth y DU wedi gwneud hynny.

Can I thank the Minister for that answer? The Minister will be aware that this is a subject that is close to my heart. For the record, Llywydd, I'll place on record my involvement as an unpaid member of the consortium at Bangor University, as mentioned by the Minister. They are determined to improve the connectivity of north Wales. Despite the responsibility for broadband sitting with the UK Government, the Tories' failure to invest properly has let north Wales down. I don't just want to see investment in making north Wales digitally connected properly; I want to see us creating and developing the next generation of world-leading technologies that improve our north Wales economy. Minister, do you share my passion for improving connectivity in the region and developing the next set and stage of technologies for connectivity, and will you commit to making this one of your priorities?

A gaf fi ddiolch i'r Gweinidog am yr ateb hwnnw? Bydd y Gweinidog yn ymwybodol fod hwn yn bwnc sy'n agos at fy nghalon. Lywydd, hoffwn gofnodi fy ymwneud fel aelod di-dâl o'r consortiwm ym Mhrifysgol Bangor, fel y crybwyllodd y Gweinidog. Maent yn benderfynol o wella cysylltedd gogledd Cymru. Er mai Llywodraeth y DU sydd â chyfrifoldeb am fand eang, mae methiant y Torïaid i fuddsoddi'n briodol wedi gwneud cam â gogledd Cymru. Rwyf am weld mwy na buddsoddi i sicrhau bod gogledd Cymru â chysylltiad digidol priodol; rwyf am ein gweld yn creu a datblygu'r genhedlaeth nesaf o dechnolegau sy'n arwain y byd ac sy'n gwella economi gogledd Cymru. Weinidog, a ydych chi'n rhannu fy angerdd ynglŷn â gwella cysylltedd yn y rhanbarth a datblygu'r gyfres nesaf a'r cam nesaf o dechnolegau ar gyfer cysylltedd, ac a wnewch chi ymrwymo i wneud hyn yn un o'ch blaenoriaethau?

Yes, I'm more than happy to say that. It comes on the back of consistent work done across this Government in different iterations. You may or may not have heard the Deputy Minister talking earlier, but we've invested £200 million of Welsh Government funding into Superfast Cymru. That's money in an area that isn't devolved. We recognise the significant benefits of enhancing, improving and filling in gaps in what are UK responsibilities. The key part of our digital future is with public services and, indeed, in the economy. I'm very pleased to have the lead ministerial responsibility for digital services across the Government, not just in the economy, and I'll be more than happy to have a further conversation with the Member on what I think we can achieve within the Government.

Rwy'n fwy na pharod i ddweud hynny. Daw yn sgil gwaith cyson a wnaed ar draws y Llywodraeth hon ar wahanol ffurfiau. Efallai na wnaethoch chi glywed y Dirprwy Weinidog yn siarad yn gynharach, ond rydym wedi buddsoddi £200 miliwn o gyllid Llywodraeth Cymru i Superfast Cymru. Mae hwnnw'n arian mewn maes sydd heb ei ddatganoli. Rydym yn cydnabod manteision sylweddol gwella a llenwi bylchau yn yr hyn sy'n gyfrifoldebau i'r DU. Mae rhan allweddol o'n dyfodol digidol gyda gwasanaethau cyhoeddus, ac yn yr economi yn wir. Rwy'n falch iawn o fod â'r prif gyfrifoldeb gweinidogol dros wasanaethau digidol ar draws y Llywodraeth, nid yn unig yn yr economi, a byddaf yn fwy na pharod i gael sgwrs bellach gyda'r Aelod am yr hyn y credaf y gallwn ei gyflawni o fewn y Llywodraeth.

Cymorth i Fusnesau
Support for Businesses

8. Pa gymorth y mae Llywodraeth Cymru yn ei roi i fusnesau yn sgil chwyddiant a chynnydd mewn costau ynni? OQ58577

8. What support is the Welsh Government providing to businesses in light of inflation and rising energy costs? OQ58577

The main levers to tackle cost increases on businesses, interest rates for borrowing, the tax of windfall profits and regulation of the energy market lie squarely with the UK Government. Our priority is to support businesses to decarbonise and to save, as I've mentioned in response to previous questions today. We continue to identify opportunities to redirect resources to reduce burdens on business.

Mae'r prif ysgogiadau i fynd i'r afael â chynnydd mewn costau i fusnesau, cyfraddau llog ar gyfer benthyca, treth ar ffawdelw a rheoleiddio'r farchnad ynni oll ym meddiant Llywodraeth y DU. Ein blaenoriaeth ni yw cefnogi busnesau i ddatgarboneiddio ac i arbed ynni, fel y soniais mewn ymateb i gwestiynau blaenorol heddiw. Rydym yn parhau i nodi cyfleoedd i ailgyfeirio adnoddau er mwyn lleihau baich ar fusnesau. 

Diolch am yr ymateb yna. Mi ofynnais i ddoe am ddatganiad yn dilyn y newyddion bod 28 o swyddi yn y fantol yn AMG Alpoco yng Nghaergybi; dwi wedi ysgrifennu at y Gweinidog ynglŷn â hynny eto heddiw. Cynnydd mewn costau, a chostau ynni yn arbennig, sydd yn gyrru'r ailstrwythuro yma, ond, wrth gwrs, dydy Alpoco ddim ar eu pennau eu hunain. Mae Plas Farm, cwmni hufen iâ ac iogwrt wedi'i rewi yn Ynys Môn, yn gweld chwyddiant yn codi hyd at 50 y cant ar eu costau nhw i gyd, a gallan nhw, fel Alpoco, ddim pasio'r costau cynyddol hynny ymlaen i'w cwsmeriaid. Rŵan, mae Plas Farm yn disgwyl cynnydd o bron £50,000 y mis yn eu bil ynni—£50,000 y mis. Mae hynny'n codi pryderon am ddyfodol y cwmni a'r 25 o staff, mewn difrif. Maen nhw yn buddsoddi mewn ynni solar, er enghraifft, ond tra, wrth gwrs, rydyn ni angen gweld gweithredu brys gan Lywodraeth Prydain, a gaf i ofyn eto pa gymorth y gall y Llywodraeth ei roi i gwmnïau energy intensive fel Plas Farm? Hefyd, a gaf i ofyn am sicrwydd bod pob cymorth yn cael ei roi i weithlu Alpoco ar hyn o bryd?

Thank you very much for that response. I asked yesterday for a statement following the news that 28 jobs are in the balance in AMG Alpoco in Holyead; I've written to the Minister about that issue again today. An increase in costs, and energy costs in particular, is driving this restructuring, but, of course, Alpoco are not alone on this. Plas Farm, an ice cream and frozen yoghurt company in Anglesey, are seeing inflation adding up to 50 per cent on their costs, and they, like Alpoco, can't pass on those costs to their customers. Now, Plas Farm are expecting an increase of almost £50,000 a month in their energy bills—£50,000 a month. That raises concerns about the future of the company and the 25 staff. They are investing in solar energy, for example, but while, of course, we need to see urgent action by the UK Government, may I ask again what support the Welsh Government can provide to energy-intensive companies such as Plas Farm? Also, may I ask for an assurance that every support is being provided for the workforce of Alpoco at present? 

15:10

We are doing everything that we can with the levers that we have available to us to try to support businesses that find themselves in exactly this position. We know that there is a range of energy-intensive businesses, as I said earlier in response to your colleague Luke Fletcher, and our challenge is both wanting a settlement on UK Government support, but also what we can do to try to support those businesses as well. We don’t have the financial firepower to do everything that we’d want to with businesses that face a very difficult future.

We have got a number of resource efficiency advisers available through the Business Wales service, to try to help businesses to understand what their energy needs are and if there is help available. We are also, as I said, looking at what we can do in the near future, and I expect to be making a statement in the coming weeks about how we think that we can help more businesses to take advantage of the help that is available and expand that help, to try to make sure that we decarbonise and de-risk future energy supply.

But you can’t get away from the significant scale of the energy crisis and what it is doing to businesses. I’m sure that if every Member stood up, they could give, as you have done, a list of businesses—viable businesses that employ people on decent terms—that are facing the prospect of not being able to keep all of those people on board in the very near future, or indeed the potential of those businesses not existing at all. It sets out the scale of the crisis that we do face.

It’s why we’ll carry on doing what we can, in terms of wanting to make sure that viable businesses have a good future as well, but it’s also about reiterating our call for the UK Government to finally do something that will provide some stability in the market and will provide some stability for the future costs of people. And if that were to happen, we would be supportive of doing that. But, as I say, that is largely unfinished, and I look forward with some trepidation to the Halloween budget and what that will really deliver for businesses and households.

Rydym yn gwneud popeth yn ein gallu gyda'r ysgogiadau sydd gennym ar gael i ni i geisio cefnogi busnesau sydd yn yr union sefyllfa hon. Rydym yn gwybod bod yna amrywiaeth o fusnesau sy'n defnyddio llawer o ynni, fel y dywedais yn gynharach mewn ymateb i'ch cyd-Aelod Luke Fletcher, a'n her yw bod eisiau cael setliad ar gymorth Llywodraeth y DU, ond hefyd yr hyn y gallwn ni ei wneud i geisio cefnogi'r busnesau hynny. Nid oes gennym rym ariannol i wneud popeth y byddem eisiau ei wneud gyda busnesau sy'n wynebu dyfodol anodd iawn.

Mae gennym nifer o gynghorwyr effeithlonrwydd adnoddau ar gael trwy wasanaeth Busnes Cymru, i geisio helpu busnesau i ddeall beth yw eu hanghenion ynni ac i weld a oes cymorth ar gael. Fel y dywedais, rydym yn edrych hefyd ar beth y gallwn ei wneud yn y dyfodol agos, ac rwy'n disgwyl y byddwn yn gwneud datganiad yn yr wythnosau nesaf ynglŷn â sut y credwn y gallwn helpu mwy o fusnesau i fanteisio ar yr help sydd ar gael ac ehangu'r cymorth hwnnw, i geisio sicrhau ein bod yn datgarboneiddio ac yn lleihau risg y cyflenwad ynni yn y dyfodol.

Ond ni allwch osgoi difrifoldeb yr argyfwng ynni a'r hyn y mae'n ei wneud i fusnesau. Pe bai pob Aelod yn codi ar eu traed, rwy'n siŵr y gallent roi rhestr o fusnesau, fel y gwnaethoch chi—busnesau hyfyw sy'n cyflogi pobl ar delerau gweddus—sy'n wynebu'r posibilrwydd o beidio â gallu cadw'r holl bobl hynny yn y dyfodol agos iawn, neu'r perygl na fydd y busnesau hynny'n bodoli o gwbl. Mae'n nodi maint yr argyfwng yr ydym yn ei wynebu.

Dyna pam y byddwn yn parhau i wneud yr hyn a allwn, o ran bod eisiau gwneud yn siŵr fod gan fusnesau hyfyw ddyfodol da hefyd, ond mae hefyd yn ymwneud ag ailadrodd ein galwad ar Lywodraeth y DU i wneud rhywbeth o'r diwedd a fydd yn darparu rhywfaint o sefydlogrwydd yn y farchnad ac a fydd yn darparu rhywfaint o sefydlogrwydd ar gyfer costau pobl yn y dyfodol. A phe bai hynny'n digwydd, fe fyddem yn gefnogol i hynny. Ond fel y dywedaf, mae hynny'n anorffenedig i raddau helaeth, ac rwy'n edrych ymlaen gyda rhywfaint o bryder at y gyllideb Calan Gaeaf a beth fydd honno'n ei gynnig i fusnesau ac aelwydydd.

Cynnig i atal Rheolau Sefydlog dros dro
Motion to suspend Standing Orders

Yr eitem nesaf, yn gyntaf, yw'r cynnig i atal Rheolau Sefydlog dros dro i ganiatáu dadl ar yr eitem nesaf o fusnes. Galwaf ar y Gweinidog Newid Hinsawdd i wneud y cynnig yn ffurfiol.

The next item, first of all, is a motion to suspend Standing Orders to allow the next item to be debated. I call on the Minister for Climate Change to move the motion formally.

Cynnig NNDM8111 Lesley Griffiths

Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheolau Sefydlog 33.6 a 33.8:

Yn atal dros dro Reol Sefydlog 12.20(i) a’r rhan honno o Reol Sefydlog 11.16 sy’n ei gwneud yn ofynnol bod y cyhoeddiad wythnosol o dan Reol Sefydlog 11.11 yn darparu’r amserlen ar gyfer busnes yn y Cyfarfod Llawn yr wythnos ganlynol, er mwyn caniatáu i NNDM8110 gael ei ystyried yn y Cyfarfod Llawn ddydd Mawrth 19 Hydref.

Motion NNDM8111 Lesley Griffiths

To propose that the Senedd, in accordance with Standing Orders 33.6 and 33.8:

Suspends Standing Order 12.20(i) and that part of Standing Order 11.16 that requires the weekly announcement under Standing Order 11.11 to constitute the timetable for business in Plenary for the following week, to allow NNDM8110 to be considered in Plenary on Wednesday 19 October.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Y cwestiwn felly yw: a ddylid atal y Rheolau Sefydlog dros dro? A oes unrhyw un yn gwrthwynebu gwneud hynny? Nac oes. Felly, mae’r cynnig wedi’i dderbyn.

The proposal therefore is to suspend Standing Orders. Does any Member object to doing so? No, there is no objection. Therefore, the motion is agreed.

Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.

3. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol ar y Bil Prisiau Ynni
3. Legislative Consent Motion on the Energy Prices Bill

Mae hynny'n caniatáu inni symud ymlaen at eitem 3, sef y cynnig cydsyniad deddfwriaethol ar y Bil Prisiau Ynni. Dwi'n galw ar y Gweinidog Newid Hinsawdd i wneud y cynnig yma—Julie James.

That allows us to move on to item 3, which is the legislative consent motion on the Energy Prices Bill. I call on the Minister for Climate Change to move the motion—Julie James.

Cynnig NNDM8110 Julie James

Cynnig bod y Senedd:

Yn unol â Rheol Sefydlog 29.6, yn cytuno y dylai Senedd y DU ystyried y darpariaethau yn y Bil Prisiau Ynni, i’r graddau y maent yn dod o fewn cymhwysedd deddfwriaethol y Senedd.

Motion NNDM8110 Julie James

To propose that the Senedd:

In accordance with Standing Order 29.6, agrees that provisions in the Energy Prices Bill in so far as they fall within the legislative competence of the Senedd, should be considered by the UK Parliament.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Diolch, Llywydd. I move the motion. The majority of the provisions in the Energy Prices Bill are reserved. The provisions within devolved competence with which we are concerned today are about the powers of the Secretary of State to give support for meeting energy costs. The situation with the UK parliamentary timetable on this Bill is clearly out of our hands. This has meant that the Senedd has not been afforded the opportunity to carry out meaningful scrutiny of the memorandum laid yesterday, and of the Bill.

I am pleased, though, that we have had the opportunity to discuss what is a vital measure towards the cost-of-living crisis at a time of national crisis. The Welsh Government has long been calling for more to be done to support domestic and non-domestic customers with rising energy costs. We welcomed the announcement of a two-year package for households, and called for the same scale of support to be made available for non-domestic customers.

Rather than extending the support for non-domestic customers, the Chancellor limited the support for households to just six months. There is no justification for this decision, given the cost of energy is expecting to remain extremely high for a number of years to come. The credible fiscal step needed from the Chancellor was to fund this support through a windfall tax across the energy-producing sector. There is no justification for these windfall gains not to be targeted to fund the necessary measures of support for those that need it most across Wales and the rest of the United Kingdom. I will continue to call on the UK Government to put in place a long-term package of support, funded in a progressive way, to help mitigate the impact of high energy prices.

The Bill before us today is important in that it establishes a legislative framework that allows for a scheme to reduce the price of electricity and gas across Great Britain. This is a positive step, as it will insulate customers from the factors pushing energy prices to such high levels. We agree with the principle in the Bill of energy suppliers delivering savings directly via the billing system. This is an efficient recourse to deliver a scheme, as the licensed suppliers have the expertise and systems to implement the policy as set out. We further welcome the requirement on licensed suppliers to become party to the scheme as soon as is practicable.

As mentioned earlier, the majority of the provisions in the Bill are reserved. The provisions within devolved competence with which we are concerned today are primarily about the powers of the Secretary of State to give support for meeting energy costs. Regarding the devolution of constitutional issues, the Bill intrudes upon devolved matters by conferring functions on the Secretary of State in devolved areas. As such, this approach is inconsistent with our principles for consenting to UK Government Bills. I have therefore called on the UK Government to consult on any measures that impact on devolved areas. While I acknowledge that taking action forward on energy prices is a matter of urgency, implementation must be done through effective consultation to ensure that the responsibilities of this Senedd are respected.

It is important to note that we are not transferring powers through this Bill, but the Bill does confer functions on the Secretary of State in devolved areas. As such—

Diolch, Lywydd. Rwy'n gwneud y cynnig. Mae'r rhan fwyaf o'r darpariaethau yn y Bil Prisiau Ynni wedi'u cadw'n ôl. Mae'r darpariaethau o fewn y cymhwysedd datganoledig a drafodir gennym heddiw yn ymwneud â phwerau'r Ysgrifennydd Gwladol i roi cymorth tuag at dalu costau ynni. Mae'r sefyllfa gydag amserlen seneddol y DU ar y Bil hwn yn amlwg allan o'n dwylo. Mae hyn wedi golygu nad yw'r Senedd wedi cael cyfle i graffu'n ystyrlon ar y memorandwm a osodwyd ddoe, ac ar y Bil.

Er hynny, rwy'n falch ein bod wedi cael cyfle i drafod mesur hanfodol ar yr argyfwng costau byw mewn cyfnod o argyfwng cenedlaethol. Mae Llywodraeth Cymru wedi bod yn galw ers tro am wneud mwy i gefnogi cwsmeriaid domestig ac annomestig gyda chostau ynni cynyddol. Roeddem yn croesawu'r cyhoeddiad am becyn dwy flynedd ar gyfer aelwydydd, ac yn galw am sicrhau bod yr un graddau o gefnogaeth ar gael i gwsmeriaid annomestig.

Yn hytrach nag ymestyn y gefnogaeth i gwsmeriaid annomestig, cyfyngodd y Canghellor y cymorth i aelwydydd i ddim ond chwe mis. Nid oes cyfiawnhad dros y penderfyniad hwn o ystyried bod disgwyl i gost ynni aros yn uchel iawn am nifer o flynyddoedd i ddod. Y cam cyllidol credadwy oedd ei angen gan y Canghellor oedd ariannu'r cymorth drwy dreth ffawdelw ar draws y sector cynhyrchu ynni. Nid oes cyfiawnhad dros beidio â thargedu'r enillion ffawdelw hyn i ariannu'r mesurau cymorth angenrheidiol i'r rhai sydd eu hangen fwyaf ar draws Cymru a gweddill y Deyrnas Unedig. Byddaf yn parhau i alw ar Lywodraeth y DU i roi pecyn cymorth hirdymor ar waith, wedi'i ariannu mewn ffordd flaengar, i helpu i liniaru effaith prisiau uchel ynni.

Mae'r Bil sydd o'n blaenau heddiw yn bwysig am ei fod yn sefydlu fframwaith deddfwriaethol sy'n caniatáu ar gyfer cynllun i ostwng pris trydan a nwy ar draws Prydain. Mae hwn yn gam cadarnhaol, gan y bydd yn gwarchod cwsmeriaid rhag y ffactorau sy'n gwthio prisiau ynni i lefelau mor uchel. Rydym yn cytuno â'r egwyddor yn y Bil ynghylch cyflenwyr ynni'n darparu arbedion yn uniongyrchol drwy'r system bilio. Mae hwn yn gam effeithlon ar gyfer darparu cynllun, gan fod gan y cyflenwyr trwyddedig arbenigedd a systemau i weithredu'r polisi fel y'i nodwyd. Rydym yn croesawu'r gofyniad pellach i gyflenwyr trwyddedig ddod yn bartïon i'r cynllun cyn gynted ag y bo'n ymarferol.

Fel y crybwyllwyd yn gynharach, cedwir y rhan fwyaf o'r darpariaethau yn y Bil. Mae'r darpariaethau o fewn cymhwysedd datganoledig yr ydym yn eu trafod heddiw yn ymwneud yn bennaf â phwerau'r Ysgrifennydd Gwladol i roi cymorth ar gyfer talu costau ynni. Mewn perthynas â datganoli materion cyfansoddiadol, mae'r Bil yn tresmasu ar faterion datganoledig trwy roi swyddogaethau i'r Ysgrifennydd Gwladol mewn meysydd datganoledig. O'r herwydd, mae'r dull hwn yn anghyson â'n hegwyddorion ar gyfer cydsynio i Filiau Llywodraeth y DU. Rwyf wedi galw felly ar Lywodraeth y DU i ymgynghori ar unrhyw fesurau sy'n effeithio ar feysydd datganoledig. Er fy mod yn cydnabod bod bwrw rhagddi i weithredu ar brisiau ynni yn fater brys, mae'n rhaid gweithredu trwy ymgynghori effeithiol er mwyn sicrhau bod cyfrifoldebau'r Senedd hon yn cael eu parchu.

Mae'n bwysig nodi nad ydym yn trosglwyddo pwerau drwy'r Bil hwn, ond mae'r Bil yn rhoi swyddogaethau i'r Ysgrifennydd Gwladol mewn meysydd datganoledig. O'r herwydd—

15:15

Minister, will you take an intervention?

Weinidog, a wnewch chi dderbyn ymyriad?

I’m grateful to you, and I’m grateful to you for bringing this forward so quickly. You said in your introduction that the Government hadn’t had sight of this. Just for clarity, because of the matters you’re discussing in terms of transfer of functions to the Secretary of State, can you confirm that the Welsh Government had no sight of this, and that Welsh Government officials had no sight of this legislation prior to it being received and published?

Rwy'n ddiolchgar i chi, ac rwy'n ddiolchgar i chi am gyflwyno hyn mor gyflym. Fe ddywedoch chi yn eich cyflwyniad nad oedd y Llywodraeth wedi cael golwg ar hyn. Er eglurder, oherwydd y materion yr ydych chi'n eu trafod ynghylch trosglwyddo swyddogaethau i'r Ysgrifennydd Gwladol, a wnewch chi gadarnhau nad oedd Lywodraeth Cymru wedi gweld hyn, ac nad oedd swyddogion Llywodraeth Cymru wedi gweld y ddeddfwriaeth hon cyn iddi gael ei derbyn a'i chyhoeddi?

Yes, that’s right. The haste with which the Bill has appeared on the parliamentary timetable has meant that we had no foresight of it.

As I was just going to go on to say, our Cabinet principles do however set out situations where it may be appropriate to make provision in a UK Bill to enable pragmatic solutions to be reached in a timely fashion, while simultaneously respecting the legislative competence of the Senedd through the legislative consent process. These principles are clearly relevant in this case.

I consider the support that this Bill provides as important and we cannot afford to delay energy support to people who desperately need it this winter. Clauses 13 and 14 concentrate on giving the Secretary of State powers to give support to people in meeting energy costs. These clauses also enable the Government to support households and non-domestic customers. While the UK Government intends to deliver most of its support through licensed suppliers of electricity and gas, it has made provision through clause 15 enabling the making of regulations about the role of other bodies, including local authorities, in giving support for energy costs. This is an important provision as it gives a role for other designated bodies to provide support for meeting energy costs. We should not be expected to cover the costs of local authorities in providing this support. I have sought assurances from the Secretary of State that the cost of delivery will be provided in full by the UK Government to implement this in Wales. Secondary legislation will set out the details for these arrangements. I’ve called on the UK Government to ensure that any organisation administering the scheme, including those carrying out this function on behalf of local authorities, will receive all the funding required to carry out the duty.

Clause 19 provides for the Secretary of State to have enabling powers to impose requirements on persons to whom energy price support is provided so that they pass through to benefit the end user. This is crucial in protecting energy consumers from intermediaries who might otherwise fail to pass on this support. Some local authorities may need to contract this work, and this needs to be explicitly permitted to ensure effective delivery of the scheme in Wales. Finally, clause 22 gives the Secretary of State powers to give directions to holders of energy licences in response to the energy crisis or in connection with the Bill or things done under it.

So, Llywydd, in drawing to a conclusion, I do recommend that Members support the legislative consent motion in respect of the energy prices Bill so that the people of Wales can effectively receive financial support with the high energy costs this winter. Diolch.

Gallaf, mae hynny'n gywir. Mae'r ffaith bod y Bil wedi ymddangos ar yr amserlen seneddol mor gyflym wedi golygu na welsom ddim ohono ymlaen llaw.

Fel roeddwn am fynd ymlaen i ddweud, mae ein hegwyddorion Cabinet fodd bynnag yn nodi sefyllfaoedd lle gallai fod yn briodol gwneud darpariaeth mewn Bil DU er mwyn gallu cyrraedd atebion pragmatig mewn modd amserol, gan barchu cymhwysedd deddfwriaethol y Senedd ar yr un pryd drwy broses y cydsyniad deddfwriaethol. Mae'r egwyddorion hyn yn amlwg yn berthnasol yn yr achos hwn.

Rwy'n ystyried bod y cymorth y mae'r Bil hwn yn ei ddarparu yn bwysig ac ni allwn fforddio oedi cyn rhoi cymorth ynni i bobl sydd ei angen yn enbyd y gaeaf hwn. Mae cymalau 13 ac 14 yn canolbwyntio ar roi pwerau i'r Ysgrifennydd Gwladol i gynorthwyo pobl i dalu costau ynni. Mae'r cymalau hyn hefyd yn galluogi'r Llywodraeth i gynorthwyo aelwydydd a chwsmeriaid annomestig. Tra bod Llywodraeth y DU yn bwriadu cyflawni'r rhan fwyaf o'i chymorth drwy gyflenwyr trydan a nwy trwyddedig, mae wedi gwneud darpariaeth drwy gymal 15 yn galluogi gwneud rheoliadau ynghylch rôl cyrff eraill, gan gynnwys awdurdodau lleol, yn y broses o roi cymorth tuag at gostau ynni. Mae hon yn ddarpariaeth bwysig gan ei bod yn rhoi rôl i gyrff dynodedig eraill ddarparu cymorth ar gyfer costau ynni. Ni ddylid disgwyl i ni dalu costau awdurdodau lleol i ddarparu'r cymorth hwn. Rwyf wedi gofyn am sicrwydd gan yr Ysgrifennydd Gwladol y bydd y gost o gyflawni'n cael ei darparu'n llawn gan Lywodraeth y DU i weithredu hyn yng Nghymru. Bydd is-ddeddfwriaeth yn nodi'r manylion ar gyfer y trefniadau hyn. Gelwais ar Lywodraeth y DU i sicrhau y bydd unrhyw sefydliad sy'n gweinyddu'r cynllun, gan gynnwys y rhai sy'n cyflawni'r swyddogaeth hon ar ran awdurdodau lleol, yn derbyn yr holl gyllid sydd ei angen i gyflawni'r ddyletswydd.

Mae cymal 19 yn darparu y dylai'r Ysgrifennydd Gwladol gael pwerau galluogi i osod gofynion ar bersonau y darperir cymorth gyda phrisiau ynni iddynt fel eu bod yn cael eu trosglwyddo i fod o fudd i'r defnyddiwr terfynol. Mae hyn yn hanfodol er mwyn diogelu defnyddwyr ynni rhag cyfryngwyr a allai fethu trosglwyddo'r cymorth hwn fel arall. Efallai y bydd angen i rai awdurdodau lleol gontractio'r gwaith hwn, ac mae angen caniatáu hynny'n benodol er mwyn sicrhau bod y cynllun yn cael ei gyflawni'n effeithiol yng Nghymru. Yn olaf, mae cymal 22 yn rhoi pwerau i'r Ysgrifennydd Gwladol roi cyfarwyddiadau i ddeiliaid trwyddedau ynni mewn ymateb i'r argyfwng ynni neu'n gysylltiedig â'r Bil neu bethau a wneir oddi tano.

Felly, Lywydd, wrth orffen, rwy'n argymell bod yr Aelodau'n cefnogi'r cynnig cydsyniad deddfwriaethol mewn perthynas â'r Bil prisiau ynni fel y gall pobl Cymru gael cymorth ariannol yn effeithiol gyda chost uchel ynni y gaeaf hwn. Diolch.

Diolch yn fawr i chi am y cyfle i ddweud ambell i air ar yr LCM diweddaraf yma. Dyma’r seithfed ar hugain LCM o fewn y Senedd hon. I gymharu â’r pedwaredd Senedd, dim ond wyth LCM a aeth trwy’r pedwaredd Senedd i gyd.

Mae hwn yn LCM ar Fil pwysig iawn, ond cafodd ei osod dim ond ddoe o flaen y Senedd, ac rŷn ni’n gofyn i bleidleisio arno fe heddiw. Nid mater cyfansoddiadol yn unig yw hwn. Mae’r mater cyfansoddiadol yn bwysig, wrth gwrs—bod Senedd Cymru yn deddfu o fewn pwerau y setliad datganoledig—ond mae’n bwysicach na hynny. Dwi ddim yn ymddiried yn Llywodraeth San Steffan i edrych ar ôl y bobl sydd mewn angen. Dwi ddim yn ymddiried yn y Torïaid i wneud yr hyn sy’n iawn yn y tymor hir. Dyw’r Bil yma ddim yn cynnwys treth windfall. Dyw e ddim yn golygu bod y cwmnïau egni yn cymryd y cyfrifoldeb. Yr hyn mae’n ei wneud yw gwthio yn ôl ar ddefnyddwyr y cyfrifoldeb yn y tymor hir. Ddoe y cafodd ei osod. Heddiw, rŷm ni'n cael ein gofyn i bleidleisio ar y mater heb unrhyw graffu o gwbl; dim cyfle i bwyllgorau i graffu, dim cyfle i gynnig gwelliannau, dim cyfle i godi problemau—ac mae yna broblemau gyda'r Bil yma—dim craffu o gwbl, mewn gwirionedd. Dadl tri chwarter awr—a dyw e ddim yn ymddangos fel bod lot yn mynd i gymryd rhan yn y ddadl hon—ar brynhawn dydd Mercher. A gwyddom, beth bynnag—mae'n siŵr mai dyna pam does dim lot yn mynd i gyfrannu—bod yr LCM yn mynd i basio, oherwydd mae Llafur a’r Torïaid yn pleidleisio law yn llaw ar y rhan fwyaf o'r LCMs yma.

Yr hyn sydd gen i, Weinidog, yw dim dyma’r ffordd i ddeddfu. Mae rhaid cael amser i graffu os am basio Deddf sy’n addas i’r gofyn—

Thank you for the opportunity to say a few words on this latest LCM. This is the twenty-seventh LCM during the sixth Senedd. Contrast that with the fourth Senedd, when we received just eight LCMs during the whole of that Senedd term.

This is an LCM on a very important Bill, but it was laid just yesterday before the Senedd and we are being asked to vote on it today. Now, this isn’t just a constitutional matter. The constitutional issue is very important, of course—that the Senedd legislates within devolved powers. But it’s more important than that. I don’t trust the Government in Westminster to look after those people who are in need. I don’t trust the Conservatives to do what is right in the long term. This Bill doesn’t include a windfall tax. It doesn’t mean that the energy companies are taking responsibility. What it does is it pushes back onto energy users the responsibility in the long term. Yesterday, it was laid. Today, we are being asked to vote on this matter without any scrutiny at all; no opportunity for committees to scrutinise the LCM, no opportunity to table amendments, no opportunities to raise issues—and there are issues with this Bill—no scrutiny at all, if truth be told. A debate lasting three quarters of an hour—and it doesn't appear as if many Members will take part in this debate—on a Wednesday afternoon. And we know, regardless—perhaps this is the reason why many people aren't contributing—that this LCM will pass, because Labour and the Conservatives always vote hand in hand on the majority of these LCMs.

What I would say is that this is not the way to legislate. We need time for scrutiny if we are to pass good legislation that is fit for purpose—  

15:20

Of course, if the Government came forward with legislation, you and the Conservatives would vote against it, and it would go down. I think that this is a means by which to achieve, meaning that it will happen. If you and the Conservatives could start voting for Government legislation, it might be easier to do it. 

Wrth gwrs, pe bai'r Llywodraeth yn cyflwyno deddfwriaeth, byddech chi a'r Ceidwadwyr yn pleidleisio yn ei herbyn, a byddai'n methu. Rwy'n credu bod hyn yn fodd o'i gyflawni, sy'n golygu y bydd yn digwydd. Pe gallech chi a'r Ceidwadwyr ddechrau pleidleisio dros ddeddfwriaeth y Llywodraeth, efallai y byddai'n haws ei wneud. 

Pwrpas Senedd ddeddfwriaethol yw pasio Deddfau, Mike. Does dim pwynt i ni fel arall, ac mae'n rhaid, wrth gwrs, fel mae set-up y Senedd—. Mae'n rhaid i'r Llywodraeth drafod gyda'r gwrthbleidiau os ydyn nhw eisiau i'w Deddfau eu pasio. Dyna yw hanfod Senedd sy'n cydweithio gyda'i gilydd. 

The purpose of a legislative Senedd is to pass legislation, Mike. There's no point in us otherwise, and we have to, in the set-up of the Senedd—. The Government has to discuss and debate with the opposition parties if they want their legislation to pass. That is the very purpose of a Senedd, a Parliament, that works in collaboration. 

There are problems with this Bill. A House of Lords committee has raised issues with this Bill; regarding one of the clauses we are being asked to consent to, clause 22, they are firmly of the view that it's inappropriate to give that power to the Secretary of State. It will give the Secretary of State power to override primary legislation, and to overrule the regulator, Ofgem. I’m concerned, Llywydd, that the Senedd today is being asked to consent to an LCM that we know little about, that we have not properly scrutinised, and yet it will be passed on a nod.  

Mae problemau gyda'r Bil hwn. Mae un o bwyllgorau Tŷ'r Arglwyddi wedi nodi problemau gyda'r Bil hwn; mewn perthynas ag un o'r cymalau y gofynnir inni roi cydsyniad iddynt, cymal 22, maent yn gadarn o'r farn ei bod yn amhriodol rhoi'r pŵer hwnnw i'r Ysgrifennydd Gwladol. Bydd yn rhoi pŵer i'r Ysgrifennydd Gwladol ddiystyru deddfwriaeth sylfaenol, a gwrthod barn y rheoleiddiwr, Ofgem. Rwy'n bryderus, Lywydd, fod gofyn heddiw i'r Senedd gydsynio â chynnig cydsyniad deddfwriaethol na wyddom fawr ddim amdano, nad ydym wedi craffu'n iawn arno, ac eto fe gaiff ei basio heb drafodaeth.  

Fel y dywedais i, nid mater cyfansoddiadol yn unig yw hwn. Mae e'n bwysig ein bod ni'n cael Deddfau fel hyn yn iawn er mwyn helpu pobl ein gwlad ni trwy sefyllfa sydd mor echrydus o anodd. Diolch yn fawr. 

As I said, this isn't just a constitutional issue. It is important that we get legislation like this right to help the people of our nation through a situation that is so appallingly difficult. Thank you.