Y Cyfarfod Llawn

Plenary

27/09/2022

Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.

In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches.

Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. 

The Senedd met in the Chamber and by video-conference at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister

Prynhawn da, a chroeso, bawb, i'r Cyfarfod Llawn. Y cwestiynau i'r Prif Weinidog yw'r eitem gyntaf, ac rydw i wedi cael gwybod, o dan Reol Sefydlog 12.58, y bydd y Gweinidog Materion Gwledig a Gogledd Cymru, a'r Trefnydd, yn ateb y cwestiynau ar ran y Prif Weinidog y prynhawn yma. Mae'r cwestiwn cyntaf gan Jayne Bryant. 

Good afternoon and welcome to this Plenary session. The first item this afternoon is questions to the First Minister, and I've received notification under Standing Order 12.58 that the Minister for Rural Affairs and North Wales, and Trefnydd, will answer questions on behalf of the First Minister this afternoon. The first question is from Jayne Bryant. 

Ymddygiad Gwrthgymdeithasol
Anti-social Behaviour

1. Beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i fynd i'r afael ag ymddygiad gwrthgymdeithasol? OQ58463

1. What is the Welsh Government doing to tackle anti-social behaviour? OQ58463

Thank you. While policing is a reserved matter currently, we are committed to continuing to do all we can to help reduce anti-social behaviour, working closely with the Home Office on this. We are currently funding 600 police community support officers to help keep people and communities safe across Wales. 

Diolch. Er bod plismona yn fater sydd wedi'i gadw'n ôl ar hyn o bryd, rydym ni wedi ymrwymo i barhau i wneud popeth o fewn ein gallu i helpu i leihau ymddygiad gwrthgymdeithasol, gan weithio'n agos gyda'r Swyddfa Gartref ar hyn. Ar hyn o bryd, rydym ni'n ariannu 600 o swyddogion cymorth cymunedol yr heddlu i helpu i gadw pobl a chymunedau yn ddiogel ledled Cymru. 

Thank you for that answer, Minister. Anti-social behaviour is unfortunately a blight on many communities across Wales and across the rest of the UK. It can range from small-scale issues, which can really grind people down, to daily occurrences that can make people's lives an absolute misery. Residents are understandably frustrated and worried when these occurrences often lead to blatant criminality, such as the use of off-road or electric bikes to either deliver or deal in drugs. This can happen at any time of the day and in plain sight of people of all ages, including children. 

I was extremely pleased that the UK Labour conference and UK Labour dedicated their first day at that conference to justice, committing to restoring neighbourhood policing and tackling the root causes of offending, a stark contrast to the new Truss Government, whose priority seems to be making the rich richer and tanking the UK economy. While understanding that the Welsh Government doesn't have all the levers in place to tackle this, and until we see a Labour Government in place at a UK level, what can we do in Wales to support the police and communities to root out anti-social behaviour so that people can feel safe in the communities that they call home?

Diolch am yr ateb yna, Gweinidog. Yn anffodus, mae ymddygiad gwrthgymdeithasol yn bla ar lawer o gymunedau ledled Cymru ac ar draws gweddill y DU. Gall amrywio o broblemau ar raddfa fach, sydd wir yn gallu blino pobl, i ddigwyddiadau dyddiol sy'n gallu gwneud bywydau pobl yn ddioddefaint llwyr. Mae'n ddealladwy bod trigolion yn rhwystredig ac yn poeni pan fydd y digwyddiadau hyn yn aml yn arwain at droseddu amlwg, fel y defnydd o feiciau oddi ar y ffordd neu feiciau trydan naill ai i ddanfon neu ddelio mewn cyffuriau. Gall hyn ddigwydd ar unrhyw adeg o'r dydd ac yn gwbl agored i bobl o bob oed, gan gynnwys plant. 

Roeddwn i'n hynod falch bod cynhadledd Llafur y DU a Llafur y DU wedi neilltuo eu diwrnod cyntaf yn y gynhadledd honno i gyfiawnder, gan ymrwymo i ailgyflwyno plismona cymdogaeth a mynd i'r afael ag achosion sylfaenol troseddu, gwrthgyferbyniad llwyr â Llywodraeth newydd Truss, y mae'n ymddangos mai ei blaenoriaeth yw gwneud y cyfoethog yn fwy cyfoethog a thancio economi'r DU. Gan ddeall nad oes gan Lywodraeth Cymru yr holl ysgogiadau ar waith i fynd i'r afael â hyn, a than y byddwn ni'n gweld Llywodraeth Lafur wedi'i sefydlu ar lefel y DU, beth allwn ni ei wneud yng Nghymru i gefnogi'r heddlu a chymunedau i gael gwared ar ymddygiad gwrthgymdeithasol fel y gall pobl deimlo'n ddiogel yn y cymunedau y maen nhw'n eu galw'n gartref?

I think Jayne Bryant makes a really important point, and I know, as an MS, our postbags often have a lot of constituents who are very concerned about what maybe you would call 'low-level' anti-social behaviour. Everybody has the right to peace and quiet in their own homes, and you've just raised an important issue around communities also. And I think, of course, our communities are generally a great place to live, aren't they, but anti-social behaviour can make victims' lives a misery. 

I mentioned that enforcement and policing are reserved matters, and, obviously, the Minister for Social Justice works very closely with the Home Office. But, of course, the police are only one part of the problem, and many of the drivers that impact on community safety are devolved, and the Minister and the Government are very determined to do everything in our power to make the people of Wales feel safe. 

I mentioned in my opening answer that we maintained the funding for 500 police community support officers, and we've also increased their number by 100 over this term of Government. But I think the Minister for Social Justice also takes a partnership approach, and it's really important that that effective partnership does help us tackle anti-social behaviour. 

Rwy'n credu bod Jayne Bryant yn gwneud pwynt pwysig iawn, ac rwy'n gwybod, fel AS, mae ein bagiau post yn aml yn cynnwys llawer o etholwyr sy'n poeni'n fawr am yr hyn efallai y byddech chi'n ei alw'n ymddygiad gwrthgymdeithasol 'lefel isel'. Mae gan bawb yr hawl i heddwch a thawelwch yn eu cartrefi eu hunain, ac rydych chi newydd godi mater pwysig ynghylch cymunedau hefyd. Ac rwy'n credu, wrth gwrs, bod ein cymunedau ni yn lleoedd gwych i fyw ar y cyfan, onid ydyn nhw, ond gall ymddygiad gwrthgymdeithasol wneud bywydau dioddefwyr yn ddiflastod. 

Soniais fod gorfodaeth a phlismona yn faterion sydd wedi'u cadw yn ôl, ac, yn amlwg, mae'r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol yn gweithio'n agos iawn gyda'r Swyddfa Gartref. Ond wrth gwrs, dim ond un rhan o'r broblem yw'r heddlu, ac mae llawer o'r ysgogiadau sy'n effeithio ar ddiogelwch cymunedol wedi'u datganoli, ac mae'r Gweinidog a'r Llywodraeth yn benderfynol iawn o wneud popeth o fewn ein gallu i wneud i bobl Cymru deimlo'n ddiogel. 

Soniais yn fy ateb agoriadol ein bod ni wedi cynnal y cyllid ar gyfer 500 o swyddogion cymorth cymunedol yr heddlu, ac rydym ni hefyd wedi cynyddu eu nifer o dros 100 yn ystod y tymor hwn o'r Llywodraeth. Ond rwy'n credu bod y Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol hefyd yn mabwysiadu agwedd bartneriaeth, ac mae'n bwysig iawn bod y bartneriaeth effeithiol honno yn ein helpu ni i fynd i'r afael ag ymddygiad gwrthgymdeithasol.

I thank the Member for Newport West for raising the issue. As has been said, anti-social behaviour can have a negative impact, and it does have a negative impact on the quality of life of our communities. At best it's a nuisance, and at worst it's threatening and disruptive towards people and property. ASB has been a particular issue within Monmouthshire council area recently, and Caldicot town centre, whilst it's not in my constituency but borders my constituency, has been the subject of two dispersal orders over the past two weeks. It affects my community as it does John Griffiths's.

One way of reducing incidents of ASB is to ensure that people feel fully included within their local areas and believe that their voice is being heard, whilst it's also important that people are confident that their complaints will be acted upon by the police. Minister, how is the Welsh Government working with councils and local organisations to promote community inclusion, such as community projects that bring people together as well as improving facilities to enhance opportunities for local people? And how are you working with the police to help make it easier for people to report anti-social behaviour to help prevent incidents from escalating further? Thank you. 

Diolch i'r Aelod dros Orllewin Casnewydd am godi'r mater. Fel y dywedwyd, gall ymddygiad gwrthgymdeithasol gael effaith negyddol, ac mae yn cael effaith negyddol ar ansawdd bywyd ein cymunedau. Ar y gorau mae'n niwsans, ac ar ei waethaf mae'n fygythiol ac yn drafferthus i bobl ac eiddo. Mae ymddygiad gwrthgymdeithasol wedi bod yn broblem arbennig yn ardal cyngor Sir Fynwy yn ddiweddar, ac mae canol tref Cil-y-coed, er nad yw yn fy etholaeth i, mae'n ffinio fy etholaeth i, wedi bod yn destun dau orchymyn gwasgaru dros y pythefnos diwethaf. Mae'n effeithio ar fy nghymuned fel y mae ar un John Griffiths.

Un ffordd o leihau achosion o ymddygiad gwrthgymdeithasol yw sicrhau bod pobl yn teimlo eu bod nhw'n cael eu cynnwys yn llawn yn eu hardaloedd lleol ac yn credu bod eu llais yn cael ei glywed, tra ei bod hi hefyd yn bwysig bod pobl yn hyderus y bydd yr heddlu yn gweithredu ar eu cwynion. Gweinidog, sut mae Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda chynghorau a sefydliadau lleol i hyrwyddo cynhwysiant cymunedol, fel prosiectau cymunedol sy'n dod â phobl at ei gilydd yn ogystal â gwella cyfleusterau i gynyddu cyfleoedd i bobl leol? A sut ydych chi'n gweithio gyda'r heddlu i helpu i'w gwneud hi'n haws i bobl roi gwybod am ymddygiad gwrthgymdeithasol i helpu i atal digwyddiadau rhag gwaethygu ymhellach? Diolch.

Thank you. You mentioned having dispersal orders—I think you said just outside your constituency. Obviously, that's a matter for police operations, but it certainly underlines the importance of the preventative approach that we as a Government take to anti-social behaviour.

I mentioned that the Minister for Social Justice absolutely has that partnership approach in everything she does around this agenda, and that includes working with local authorities and any other partner who can help us in this fight against anti-social behaviour. 

Diolch. Fe wnaethoch chi sôn am gael gorchmynion gwasgaru—rwy'n credu eich bod chi wedi dweud ychydig y tu allan i'ch etholaeth chi. Yn amlwg, mater i weithrediadau'r heddlu yw hynny, ond mae'n sicr yn tanlinellu pwysigrwydd y dull ataliol yr ydym ni fel Llywodraeth yn ei fabwysiadu i ymdrin ag ymddygiad gwrthgymdeithasol.

Soniais fod gan y Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol, yn sicr, y dull partneriaeth hwnnw ym mhopeth y mae'n ei wneud o amgylch yr agenda hon, ac mae hynny'n cynnwys gweithio gydag awdurdodau lleol ac unrhyw bartner arall a all ein helpu ni yn y frwydr hon yn erbyn ymddygiad gwrthgymdeithasol.

13:35

Diolch yn fawr, Trefnydd, am eich atebion. Y broblem gyda hyn yw nad oes gyda ni'r offer fan hyn yn y Senedd i ddelio â fe. Dwi'n mawr obeithio y bydd y Prif Weinidog, pan fydd, o'r diwedd, Liz Truss yn rhoi galwad ffôn iddo fe, yn dweud yn glir wrthi hi, ac wrth Keir Starmer, fod angen datganoli cyfiawnder fan hyn i fynd i wraidd y problemau yma. Dwi hefyd yn gobeithio y cymeriff e'r cyfle i ddweud wrth y Prif Weinidog fod y Public Order Bill, sy'n gwahardd protestio cyfreithlon, yn hollol warthus. Dwi'n siwr, Trefnydd, y byddwch chi'n cytuno â fi ei bod hi'n bwysig i bob yr un ohonom ni fel gwleidyddion i wrando ar bam mae pobl yn protestio—beth yw gwraidd a rheswm y brotest—yn hytrach na thrio stopio protestio rhag digwydd yn y lle cyntaf.

Thank you very much, Trefnydd, for your answers. The problem with this issue is that we don't have the tools here in the Senedd to deal with it. I very much hope that the First Minister, when Liz Truss does phone him eventually, says clearly to her, and to Keir Starmer, that we need to devolve justice to Wales to get to the core of these issues. I also hope that he will take the opportunity to tell the Prime Minister that the Public Order Bill, which prevents legal protests, is a disgrace. I'm sure, Trefnydd, that you would agree with me that it's important for all of us as politicians to listen when people do protest—what is the core reason for the protest—rather than trying to stop protests from happening in the first place.

Absolutely. Everybody has the right to peaceful protest, and I hear what you say around the devolution of justice. Obviously, that is something that is being discussed at the current time. The Public Order Bill, I think, now has been delayed. Certainly, we will not be bringing an LCM forward to the Senedd at the current time. 

Yn sicr. Mae gan bawb yr hawl i brotestio'n heddychlon, ac rwy'n clywed yr hyn yr ydych chi'n ei ddweud ynghylch datganoli cyfiawnder. Yn amlwg, mae hynny'n rhywbeth sy'n cael ei drafod ar hyn o bryd. Mae'r Bil Trefn Gyhoeddus, rwy'n credu, wedi cael ei ohirio bellach. Yn sicr, ni fyddwn ni'n cyflwyno Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol i'r Senedd ar hyn o bryd.

Can I also thank Jayne Bryant for raising this important issue today? Trefnydd, I was in Coedpoeth, a community that you're familiar with, very recently, on patrol for a full morning with the local police there. I was astonished by just how much they know about the communities that we serve and the people that live in them. Would you join with me in thanking all of our police forces, and in particular those community support officers that do so much to contain and limit anti-social behaviour across Wales?

A gaf innau hefyd ddiolch i Jayne Bryant am godi'r mater pwysig hwn heddiw? Trefnydd, roeddwn i yng Nghoedpoeth, cymuned yr ydych chi'n gyfarwydd â hi, yn ddiweddar iawn, ar batrôl am fore llawn gyda'r heddlu lleol yno. Cefais fy syfrdanu gan faint maen nhw'n ei wybod am y cymunedau yr ydym ni'n eu gwasanaethu a'r bobl sy'n byw ynddyn nhw. A wnewch chi ymuno â mi i ddiolch i bob un o'n heddluoedd, ac yn arbennig y swyddogion cymorth cymunedol hynny sy'n gwneud cymaint i gyfyngu ac atal ymddygiad gwrthgymdeithasol ledled Cymru?

Thank you. Yes, I absolutely would join with you in commending the work that they do. They're very visible on the streets of our villages, and, obviously, I know Coedpoeth very well. I think the reason that we brought forward the funding for another 100 PCSOs, plugging Home Office gaps, shall we say, was in relation to making sure that that support is on our streets, making people feel safer.

Diolch. Ie, byddwn i'n sicr yn ymuno â chi i ganmol y gwaith maen nhw'n ei wneud. Maen nhw'n amlwg iawn ar strydoedd ein pentrefi, ac, yn amlwg, rwy'n adnabod Coedpoeth yn dda iawn. Rwy'n credu mai'r rheswm i ni gyflwyno'r cyllid ar gyfer 100 o Swyddogion Cymorth Cymunedol yr Heddlu arall, gan lenwi bylchau'r Swyddfa Gartref, gadewch i ni ddweud, oedd o ran gwneud yn siŵr bod y cymorth hwnnw ar ein strydoedd, gan wneud i bobl deimlo'n fwy diogel.

Athrawon Ffiseg
Physics Teachers

2. Pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o nifer yr athrawon ffiseg? OQ58442

2. What assessment has the Welsh Government made of the number of physics teachers? OQ58442

Thank you. We continually assess the numbers of physics teachers in post, and the numbers of appointments against posts advertised has remained relatively constant over the last five years. In 2020-21, an increase in overall recruitment to secondary initial teacher education programmes resulted in 36 per cent of new entrants studying to teach STEM subjects.

Diolch. Rydym ni'n asesu niferoedd yr athrawon ffiseg mewn swyddi yn barhaus, ac mae nifer y penodiadau o'u cymharu â'r swyddi a hysbysebwyd wedi aros yn gymharol gyson dros y pum mlynedd diwethaf. Yn 2020-21, arweiniodd cynnydd i recriwtio cyffredinol i raglenni addysg gychwynnol athrawon uwchradd at 36 y cant o newydd-ddyfodiaid yn astudio i addysgu pynciau STEM.

Thank you, Minister. As you're aware, we are at crisis point with the education of science in Wales because of the lack of teachers in physics and chemistry. Wales now has so few physics teachers that there are not enough for every secondary school in Wales to have one, meaning that this science is almost predominantly being taught by teachers who have no qualifications in the subject area. The bursaries for physics and chemistry teachers are also low compared to England, meaning that potential teachers are moving to England to train and, because of the differences in curriculum, they almost never ever return to Wales. I am concerned that this situation could be described as a national embarrassment for Wales and a legacy that I'm sure you and this Government would not be proud of. There is overwhelming concern from the science community that this Government is failing science, failing students and is already down such a dark path of failure in the teaching of science that, in just a few years, we'll be unable to adequately teach this subject in Wales. With this in mind, Minister, and I'm conscious that you have all the levers and tools already, what action and commitment is this Welsh Government taking to seriously address this issue? Thank you.

Diolch. Fel y gwyddoch chi, rydym ni mewn argyfwng o ran addysgu gwyddoniaeth yng Nghymru oherwydd y diffyg athrawon ym mhynciau ffiseg a chemeg. Mae gan Gymru gyn lleied o athrawon ffiseg erbyn hyn fel nad oes digon i bob ysgol uwchradd yng Nghymru fod ag un, sy'n golygu bod y wyddoniaeth hon yn cael ei dysgu bron yn bennaf gan athrawon nad oes ganddyn nhw unrhyw gymwysterau yn y maes pwnc. Mae bwrsariaethau ar gyfer athrawon ffiseg a chemeg hefyd yn isel o'u cymharu â Lloegr, sy'n golygu bod darpar athrawon yn symud i Loegr i hyfforddi ac, oherwydd y gwahaniaethau yn y cwricwlwm, dydyn nhw bron byth yn dychwelyd i Gymru. Rwy'n pryderu y gellid disgrifio'r sefyllfa hon fel embaras cenedlaethol i Gymru ac etifeddiaeth yr wyf i'n siŵr na fyddech chi a'r Llywodraeth hon yn falch ohoni. Ceir pryder enfawr yn y gymuned wyddoniaeth bod y Llywodraeth hon yn methu gwyddoniaeth, yn siomi myfyrwyr ac eisoes i lawr llwybr mor dywyll o fethiant o ran addysgu gwyddoniaeth na fyddwn ni'n gallu, ymhen ychydig flynyddoedd yn unig, addysgu'r pwnc hwn yn briodol yng Nghymru. Gyda hyn mewn golwg, Gweinidog, ac rwy'n ymwybodol bod gennych chi'r holl ysgogiadau a dulliau eisoes, pa gamau ac ymrwymiad y mae'r Llywodraeth Cymru hon yn eu cymryd i fynd i'r afael â'r mater hwn o ddifrif? Diolch.

Well, I don't recognise the picture that you're portraying. I certainly don't think physics teachers and the word 'crisis' go together, and I certainly don't think that the Minister for Education and Welsh Language would agree with you either. I think it's fair to say that the recruitment to ITE of students studying to teach physics does remain below our desired position, and ITE partnerships and the Education Workforce Council do have a programme—you asked what we're doing: they do have a programme—to encourage more entrants into ITE. We have a marketing strategy that targets those subjects that are more challenging for recruitment, and STEM subjects clearly is an area where activity is undertaken. I know that the Minister is also trying to identify students who are now in England at the moment, from Wales, to encourage them to come back to Wales to teach.

Wel, nid wyf i'n adnabod y darlun rydych chi'n ei bortreadu. Yn sicr nid wyf i'n credu bod athrawon ffiseg a'r gair 'argyfwng' yn mynd gyda'i gilydd, ac yn sicr nid wyf i'n credu y byddai'r Gweinidog Addysg a'r Gymraeg yn cytuno â chi chwaith. Rwy'n credu ei bod hi'n deg dweud bod recriwtio myfyrwyr sy'n astudio i addysgu ffiseg i addysg athrawon gychwynnol yn parhau i fod yn is na'r sefyllfa y byddem ni'n dymuno ei gweld, ac mae gan bartneriaethau addysg athrawon gychwynnol a Chyngor y Gweithlu Addysg raglen—fe wnaethoch chi ofyn beth rydym ni'n ei wneud: mae ganddyn nhw raglen—i annog mwy o newydd-ddyfodiaid i addysg athrawon gychwynnol. Mae gennym ni strategaeth farchnata sy'n targedu'r pynciau hynny sy'n fwy heriol ar gyfer recriwtio, ac mae pynciau STEM yn amlwg yn faes lle mae gweithgarwch yn cael ei wneud. Rwy'n gwybod bod y Gweinidog hefyd yn ceisio canfod myfyrwyr sydd yn Lloegr ar hyn o bryd, o Gymru, i'w hannog nhw i ddod yn ôl i Gymru i addysgu.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Arweinwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from the Party Leaders

Cwestiynau nawr gan arweinwyr y pleidiau. Arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig, Andrew R.T. Davies.

Questions now from the party leaders. The leader of the Welsh Conservatives, Andrew R.T. Davies.

Thank you, Presiding Officer. Minister, last week we had the waiting times out for the NHS in Wales. In north Wales, which you are the Minister directly responsible for, there are 15,000 people waiting two years or more for a procedure. Will you apologise to those 15,000 people who are waiting such long times on the Welsh NHS?

Diolch, Llywydd. Gweinidog, yr wythnos ddiwethaf cawsom ni'r amseroedd aros wedi'u cyhoeddi ar gyfer y GIG yng Nghymru. Yn y gogledd, a chi yw'r Gweinidog sy'n uniongyrchol gyfrifol amdano, mae 15,000 o bobl yn aros dwy flynedd neu fwy am driniaeth. A wnewch chi ymddiheuro i'r 15,000 o bobl hynny sy'n aros am amseroedd mor hir ar GIG Cymru?

13:40

Well, of course, we don't want anybody to be waiting for lengthy periods of time. If you're in pain and you need surgery, then obviously we want to get that surgery and those procedures as quickly as possible. You'll be aware the Minister for Health and Social Services has put significant funding into the NHS, and it includes the north Wales health board, Betsi Cadwaladr University Health Board, to try and bring those numbers down and to sort out the backlog as well. But, a lot of that funding will unfortunately go on the energy crisis now.

Wel, wrth gwrs, dydyn ni ddim eisiau i neb fod yn aros am gyfnodau maith o amser. Os ydych chi mewn poen a bod angen llawdriniaeth arnoch chi, yna yn amlwg rydym ni eisiau cael y llawdriniaeth honno a'r triniaethau hynny cyn gynted â phosib. Byddwch yn ymwybodol bod y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol wedi rhoi cyllid sylweddol i mewn i'r GIG, ac mae'n cynnwys bwrdd iechyd y gogledd, Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr, i geisio dod â'r niferoedd hynny i lawr a rhoi trefn ar yr ôl-groniad hefyd. Ond, yn anffodus, bydd llawer o'r cyllid hwnnw yn cael ei wario ar yr argyfwng ynni nawr.

Well, Minister, 'sorry' seems to be the hardest word when it comes to talking to the 15,000 people who are waiting two years or more within the NHS in north Wales. Let's offer you a second chance to say sorry: 25 per cent of the population in north Wales are on an NHS waiting list—25 per cent. Will you say 'sorry' to that 25 per cent?

Wel, Gweinidog, mae'n ymddangos mai 'sori' yw'r gair anoddaf pan ddaw i siarad â'r 15,000 o bobl sy'n aros dwy flynedd neu fwy yn y GIG yn y gogledd. Gadewch i ni gynnig ail gyfle i chi ddweud sori: mae 25 y cant o'r boblogaeth yn y gogledd ar restr aros y GIG—25 y cant. A wnewch chi ddweud 'sori' wrth y 25 y cant hwnnw?

I go back—it's not a matter of saying 'sorry', is it? It's about making sure that we are able to help the health board deliver the procedures and the surgery that are required as soon as possible. You make it sound as if it's only in Wales that we have waiting lists; of course we have waiting lists right across the UK. I appreciate we are looking at north Wales now and, as you're aware, Betsi Cadwaladr University Health Board have had issues. We've put significant resources, both human and financial, into helping them with targeted intervention particularly. We're absolutely determined to tackle the backlog. I mentioned the funding that the Minister for Health and Social Services has put in. We are aware of how difficult it is for people who are waiting for a long time for treatment. We do continue to make progress to reduce the longest waits, and the number of patient pathways waiting more than two years did fall—I think it was the fourth consecutive month they've fallen. So, we are seeing some progress. It's now 14 per cent lower than the peak that we had in March this year.

Rwy'n mynd yn ôl—nid yw'n fater o ddweud 'sori', ydy e? Mae'n fater o wneud yn siŵr ein bod ni'n gallu helpu'r bwrdd iechyd i ddarparu'r triniaethau a'r llawdriniaethau sydd eu hangen cyn gynted â phosib. Rydych chi'n gwneud iddi swnio fel pe bai dim ond yng Nghymru y mae gennym ni restrau aros; wrth gwrs mae gennym ni restrau aros ledled y DU. Rwy'n sylweddoli ein bod ni'n edrych ar y gogledd nawr, ac fel y gwyddoch chi, mae Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr wedi cael problemau. Rydym ni wedi cyfrannu adnoddau sylweddol, dynol ac ariannol, i'w helpu gydag ymyrraeth wedi'i thargedu yn enwedig. Rydym ni'n gwbl benderfynol o fynd i'r afael â'r ôl-groniad. Soniais am y cyllid y mae'r Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol wedi ei gyfrannu. Rydym ni'n ymwybodol pa mor anodd yw hi i bobl sy'n aros amser maith am driniaeth. Rydym ni'n parhau i wneud cynnydd i leihau'r arosiadau hiraf, ac fe wnaeth nifer y llwybrau cleifion sy'n aros dros ddwy flynedd ostwng—rwy'n credu mai dyna'r pedwerydd mis yn olynol maen nhw wedi gostwng. Felly, rydym ni'n gweld rhywfaint o gynnydd. Mae bellach 14 y cant yn is na'r uchafbwynt a gawsom ym mis Mawrth eleni.

Minister, on two occasions I offered you the opportunity to apologise to the citizens of north Wales, for which you have direct ministerial responsibility, and, indeed, you are a constituency Member for the town of Wrexham. It is a fact that other parts of the United Kingdom, not just England but Scotland, have all but wiped out the two-year waits. They have all but wiped out the two-year waits. In a press statement last week, the health Minister said she was breathing down the neck of health boards to try and get on top of the waiting times. Yet, we saw those waiting times nearly hit 750,000 episodes of care being waited for by the people of Wales. So, you've said that you're trying. What tangible efforts are you making to bring us in line with the other parts of the United Kingdom, that will see wiping out the two-year wait, progress on the 12-month wait, and, above all, the decline in the overall number of patients waiting within the NHS in Wales?

Gweinidog, ar ddau achlysur cynigiais i'r cyfle i chi ymddiheuro i ddinasyddion y gogledd, y mae gennych chi gyfrifoldeb gweinidogol uniongyrchol amdano, ac, yn wir, rydych chi'n Aelod etholaeth dros dref Wrecsam. Mae'n ffaith bod rhannau eraill o'r Deyrnas Unedig, nid Lloegr yn unig ond yr Alban, fwy neu lai wedi dileu'r arosiadau dwy flynedd. Maen nhw fwy neu lai wedi dileu'r arosiadau dwy flynedd. Mewn datganiad i'r wasg yr wythnos ddiwethaf, dywedodd y Gweinidog iechyd ei bod hi'n rhoi pwysau ar y byrddau iechyd i geisio cael rheolaeth ar yr amseroedd aros. Ac eto gwelsom ni'r amseroedd aros hynny bron â chyrraedd 750,000 o achosion o ofal y mae pobl Cymru yn disgwyl amdanyn nhw. Felly, rydych chi wedi dweud chi'n ceisio. Pa ymdrechion diriaethol ydych chi'n eu gwneud i sicrhau ein bod ni yn yr un sefyllfa â rhannau eraill y Deyrnas Unedig, a fydd yn arwain at ddileu'r arhosiad o ddwy flynedd, cynnydd o ran yr arhosiad o 12 mis, ac, yn anad dim, y gostyngiad i gyfanswm y cleifion sy'n aros yn y GIG yng Nghymru?

First of all, I represent the city of Wrexham, not the town of Wrexham.

It's not a matter of—. Of course we're sorry that people have to wait for a lengthy time. You paint this picture of the rest of the UK that just isn't true. I mentioned the significant funding that the Minister for Health and Social Services put in, I mentioned how we've seen a drop again for the fourth consecutive month, and you're just dismissing all of that. What we should be doing is praising the NHS for the fantastic work that they do. You know the challenging times the NHS have been in. Our staff have worked relentlessly during the COVID-19 pandemic. We're now asking them to do more again to try and look at the backlog. As I've mentioned, the Minister for Health and Social Services is supporting Betsi Cadwaladr University Health Board specifically with targeted intervention.

Yn gyntaf oll, rwy'n cynrychioli dinas Wrecsam, nid tref Wrecsam.

Nid yw'n fater o—. Wrth gwrs mae'n ddrwg gennym ni bod yn rhaid i bobl aros am gyfnod maith. Rydych chi'n peintio'r darlun hwn o weddill y DU sydd ddim yn wir. Soniais am y cyllid sylweddol a roddwyd gan y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, soniais am sut rydym ni wedi gweld cwymp eto am y pedwerydd mis yn olynol, ac rydych chi'n wfftio hynny i gyd. Yr hyn y dylem ni fod yn ei wneud yw canmol y GIG am y gwaith gwych y maen nhw'n ei wneud. Rydych chi'n ymwybodol o'r cyfnod anodd y mae'r GIG wedi bod ynddo. Mae ein staff wedi gweithio'n ddi-baid yn ystod pandemig COVID-19. Rydyn ni bellach yn gofyn iddyn nhw wneud mwy eto i geisio edrych ar yr ôl-groniad. Fel yr wyf i wedi sôn, mae'r Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn cynorthwyo Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr yn benodol gydag ymyrraeth wedi'i thargedu.

Arweinydd Plaid Cymru, Adam Price.

The leader of Plaid Cymru, Adam Price.

Diolch, Llywydd. Rent is rising higher in Wales than anywhere else in the UK, except London. Rent in Cardiff alone has increased 36 per cent in just two years. A quarter of private tenants in Wales are worried they will lose their homes in the next three months. Shelter Cymru, echoed in England by the Kerslake commission on homelessness, are calling for the reintroduction of a temporary ban on evictions—evictions for arrears as well as no-fault evictions—that we saw during the pandemic to ensure that no-one is made homeless as a result of the cost-of-living crisis. Scotland is doing it and their competence mirrors ours. As a Government that says it is committed to ending homelessness, will you also ban evictions this winter in Wales?

Diolch, Llywydd. Mae rhent yn codi yn uwch yng Nghymru nag yn unrhyw le arall yn y DU, heblaw am Lundain. Mae rhent yng Nghaerdydd yn unig wedi cynyddu 36 y cant mewn dwy flynedd yn unig. Mae chwarter y tenantiaid preifat yng Nghymru yn poeni y byddan nhw'n colli eu cartrefi yn ystod y tri mis nesaf. Mae Shelter Cymru, wedi'u hatseinio yn Lloegr gan gomisiwn Kerslake ar ddigartrefedd, yn galw am ailgyflwyno gwaharddiad dros dro ar droi pobl allan—troi pobl allan am ôl-ddyledion, yn ogystal â throi allan heb fai—a welsom ni yn ystod y pandemig i sicrhau nad oes neb yn cael ei wneud yn ddigartref o ganlyniad i'r argyfwng costau byw. Mae'r Alban yn ei wneud ac mae eu cymhwysedd yn adlewyrchu ein cymhwysedd ni. Fel Llywodraeth sy'n dweud ei bod hi wedi ymrwymo i roi terfyn ar ddigartrefedd, a wnewch chi hefyd wahardd troi pobl allan y gaeaf hwn yng Nghymru?

You mentioned the policy that the Scottish Government are now bringing forward. I think I answered last week on behalf of the Minister for Climate Change to say that she will, obviously, look very carefully at it, but it is really important that we don't get unintended consequences from such a policy.

You mentioned what we did during the COVID-19 pandemic to protect people from evictions, and, again, it's something that the Minister will be looking at. But, you'll be aware of several pieces of legislation that Welsh Government are bringing forward—the renting homes Act, which will be introduced in December, will provide six months' notice for all new tenants, for instance, where they're not at fault. So, there is a great deal of work going on in relation to support for tenants. 

Fe wnaethoch chi grybwyll y polisi y mae Llywodraeth yr Alban yn ei gyflwyno bellach. Rwy'n credu fy mod i wedi ateb yr wythnos diwethaf ar ran y Gweinidog Newid Hinsawdd i ddweud y bydd hi, yn amlwg, yn edrych yn ofalus iawn arno, ond mae'n bwysig iawn nad ydym ni'n cael canlyniadau anfwriadol o bolisi o'r fath.

Fe wnaethoch chi sôn am yr hyn a wnaethom ni yn ystod pandemig COVID-19 i amddiffyn pobl rhag cael eu troi allan, ac, unwaith eto, mae'n rhywbeth y bydd y Gweinidog yn ei ystyried. Ond, byddwch yn ymwybodol o sawl darn o ddeddfwriaeth y mae Llywodraeth Cymru yn eu cyflwyno—bydd y Ddeddf rhentu cartrefi, a fydd yn cael ei chyflwyno ym mis Rhagfyr, yn rhoi chwe mis o rybudd i bob tenant newydd, er enghraifft, pan nad ydyn nhw ar fai. Felly, mae llawer iawn o waith yn cael ei wneud o ran cymorth i denantiaid. 

13:45

In an emergency, we as a Senedd need to be able to pass emergency legislation; we can sit at weekends, if necessary, to do this. The Scottish Government has also announced a rent freeze at least until the end of March next year. Sadiq Khan, as Mayor of London, has asked for the power to introduce a rent freeze there. We have that power already in Wales, and since social housing rent won't increase anyway until 1 April, a rent freeze over the winter won't cost the Welsh Government a penny; it's focused on the private sector. Even Conservative MPs like Natalie Elphicke, a former chief executive of the Housing and Finance Institute, are making the case for a private sector rent freeze, arguing that there is no justification for the excessive rent hikes in recent times. Now, we prevent that in future through the system of fair rents that we outline in the co-operation agreement, but the choice that we're facing in Wales now this winter is between freezing rents or freezing people. So, will the Welsh Government act to introduce a rent freeze as the Scottish Government have done?  

Mewn argyfwng, mae angen i ni fel Senedd allu pasio deddfwriaeth frys; fe allwn ni eistedd ar benwythnosau, os oes angen, i wneud hyn. Mae Llywodraeth yr Alban hefyd wedi cyhoeddi y bydd rhent yn cael ei rewi tan ddiwedd mis Mawrth y flwyddyn nesaf o leiaf. Mae Sadiq Khan, fel Maer Llundain, wedi gofyn am y grym i rewi rhent yno. Mae'r grym hwnnw eisoes gennym ni yng Nghymru, a chan na fydd rhent tai cymdeithasol yn cynyddu beth bynnag tan 1 Ebrill, ni fydd rhewi rhent dros y gaeaf yn costio ceiniog i Lywodraeth Cymru; mae'n canolbwyntio ar y sector preifat. Mae hyd yn oed ASau Ceidwadol fel Natalie Elphicke, cyn-brif weithredwr y Sefydliad Tai a Chyllid, yn gwneud y ddadl dros rewi rhent sector preifat, gan ddadlau nad oes cyfiawnhad dros y codiadau rhent gormodol yn ddiweddar. Nawr, rydym ni'n atal hynny yn y dyfodol drwy'r system o renti teg yr ydym ni'n ei hamlinellu yn y cytundeb cydweithredu, ond mae'r dewis sy'n ein hwynebu ni yng Nghymru nawr y gaeaf hwn rhwng rhewi rhenti neu rewi pobl. Felly, a wnaiff Llywodraeth Cymru weithredu i rewi rhenti fel y mae Llywodraeth yr Alban wedi ei wneud?  

As I said, the Minister for Climate Change, who obviously has responsibility for housing, is currently considering the maximum social rent increases, for instance, in Wales, and an announcement will be made in due course. I'm not here to make up housing policy on the hoof, but I'm obviously aware that the Minister is looking very closely at what the Scottish Government have done. But it is important that you don't then suddenly get landlords taking houses for rent off the market, and having those unintended consequences. 

Fel y dywedais, mae'r Gweinidog Newid Hinsawdd, sy'n amlwg yn gyfrifol am dai, wrthi'n ystyried uchafswm y cynnydd i rent cymdeithasol, er enghraifft, yng Nghymru, a bydd cyhoeddiad yn cael ei wneud maes o law. Nid wyf i yma i lunio polisi tai ar amcan, ond rwy'n amlwg yn ymwybodol bod y Gweinidog yn edrych yn ofalus iawn ar yr hyn y mae Llywodraeth yr Alban wedi ei wneud. Ond mae'n bwysig nad ydych chi wedyn yn cael landlordiaid yn cymryd tai i'w rhentu oddi ar y farchnad yn sydyn, a chael y canlyniadau anfwriadol hynny. 

People are facing this cost-of-living crisis now, aren't they, so we need a sense of urgency. A rent freeze, it's practical, it's necessary, but it's not radical or new—even the Heath Conservative Government did it in 1972 when we were last facing a period of stagflation. Harold Wilson, again, did it when Labour was elected in 1974. If the centre-right and centre-left of British politics could do it 50 years ago, then surely this Senedd should have the same sense of urgency and agency now. We shielded the vulnerable during COVID and now we must do the same again. 

Now, alongside a rent freeze, can you also give immediate urgent consideration to establishing a mortgage rescue service for all those who are going to be affected by the rise in interest rates so far and the further rise that is anticipated? The One Wales Government in 2008 was the first Government in the UK to introduce such a policy, and it managed to save many, many families from losing their homes. 

Mae pobl yn wynebu'r argyfwng costau byw yma nawr, onid ydyn nhw, felly mae angen synnwyr o frys arnom ni. Rhewi rhent, mae'n ymarferol, mae'n angenrheidiol, ond nid yw'n radical nac yn newydd—fe'i gwnaed gan Lywodraeth Geidwadol Heath ym 1972 hyd yn oed, pan oeddem ni'n wynebu cyfnod o chwyddwasgiad ddiwethaf. Eto, fe'i gwnaed gan Harold Wilson pan etholwyd Llafur ym 1974. Os oedd canol-dde a chanol-chwith gwleidyddiaeth Prydain yn gallu ei wneud 50 mlynedd yn ôl, yna siawns y dylai'r Senedd hon gael yr un synnwyr o frys a gweithrediad nawr. Fe wnaethom ni warchod pobl agored i niwed yn ystod COVID a nawr mae'n rhaid i ni wneud yr un fath eto. 

Nawr, ochr yn ochr â rhewi rhent, a allwch chi hefyd roi ystyriaeth frys ar unwaith i sefydlu gwasanaeth achub morgeisi i bawb sy'n mynd i gael eu heffeithio gan y cynnydd i gyfraddau llog hyd yn hyn a'r cynnydd pellach a ragwelir? Llywodraeth Cymru'n Un yn 2008 oedd y Llywodraeth gyntaf yn y DU i gyflwyno polisi o'r fath, a llwyddodd i achub llawer iawn o deuluoedd rhag colli eu cartrefi.

I think you make a very important point around mortgages. The role of Government, I think, is to have very careful stewardship of our taxes and of our money, and, certainly, it's a very reckless approach that the UK Government are taking, and we've seen the headlines today around mortgages. I haven't had the opportunity to discuss with the Minister for Climate Change anything around a mortgage rescue scheme. But you know that, as a Government, we're doing all that we can with the levers that we have to help people in the here and now in relation to the cost-of-living crisis, because, as you say, it is happening now and we need to look at ways of supporting the people of Wales. But I'm sure it's something that the Minister will have a look at. 

Rwy'n credu eich bod chi'n gwneud pwynt pwysig iawn ynghylch morgeisi. Swyddogaeth Llywodraeth, rwy'n credu, yw bod â stiwardiaeth ofalus iawn o'n trethi ac o'n harian, ac, yn sicr, mae'n ddull di-hid iawn y mae Llywodraeth y DU yn ei fabwysiadu, ac rydym ni wedi gweld y penawdau heddiw ynghylch morgeisi. Nid wyf i wedi cael y cyfle i drafod unrhyw beth yn ymwneud â chynllun achub morgeisi gyda'r Gweinidog Newid Hinsawdd. Ond rydych chi'n gwybod ein bod ni, fel Llywodraeth, yn gwneud popeth o fewn ein gallu gyda'r ysgogiadau sydd gennym ni i helpu pobl yn uniongyrchol nawr o ran yr argyfwng costau byw, oherwydd, fel y dywedwch, mae'n digwydd nawr ac mae angen i ni edrych ar ffyrdd o gynorthwyo pobl Cymru. Ond rwy'n siŵr ei fod yn rhywbeth y bydd y Gweinidog yn cymryd golwg arno.

Mwynglawdd Brig Glan Lash
Glan Lash Opencast Coal Mine

3. A wnaiff y Prif Weinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am y cais i ymestyn y drwydded echdynnu ym mwynglawdd brig Glan Lash? OQ58453

3. Will the First Minister provide an update on the application to extend the extraction licence at Glan Lash opencast coal mine? OQ58453

Thank you. I am aware that a planning application has been submitted to Carmarthenshire County Council for an extension of mining at Glan Lash. At the current time, Welsh Government has not been asked to consider any extension of the corresponding Coal Authority licence authorisation. Should an application be made, we will consider it against our stated policy.

Diolch. Rwy'n ymwybodol bod cais cynllunio wedi cael ei gyflwyno i Gyngor Sir Gaerfyrddin am estyniad i fwyngloddio yng Nglan Lash. Ar hyn o bryd, ni ofynnwyd i Lywodraeth Cymru ystyried unrhyw estyniad i awdurdodiad trwydded cyfatebol yr Awdurdod Glo. Pe bai cais yn cael ei wneud, byddwn yn ei ystyried yn erbyn ein polisi datganedig.

Diolch, Trefnydd. The interesting thing with Glan Lash is that an independent planning ecology report commissioned by Carmarthenshire County Council has recommended rejecting the application on the basis that it does not fulfil the council's duty to maintain and enhance biodiversity. They reference laws made by this Senedd. So, which is right, given the possible planning applications around the extension of Aberpergwm, and the Welsh Government's assertion that it has no grounds to intervene on the application? Because, surely, none of us want any more coal. Diolch yn fawr iawn.

Diolch, Trefnydd. Y peth diddorol gyda Glan Lash yw bod adroddiad ecoleg cynllunio annibynnol a gomisiynwyd gan Gyngor Sir Gaerfyrddin wedi argymell gwrthod y cais ar y sail nad yw'n cyflawni dyletswydd y cyngor i gynnal a gwella bioamrywiaeth. Maen nhw'n cyfeirio at ddeddfau a wnaed gan y Senedd hon. Felly, pa un sy'n iawn, o ystyried y ceisiadau cynllunio posib ynghylch ymestyn Aberpergwm, a haeriad Llywodraeth Cymru nad oes ganddi unrhyw sail i ymyrryd yn y cais? Oherwydd, siawns nad oes yr un ohonom ni eisiau mwy o lo. Diolch yn fawr iawn.

13:50

Thank you. I am aware that both Natural Resources Wales and the planning authority's ecology officer have raised concerns regarding the proposed development, and those concerns are going to be considered, I understand, by the planning committee in due course. We have a notification direction in place that states:

'where a local planning authority does not propose to refuse an application for coal and petroleum development, the authority must notify the Welsh Ministers.' 

I think there's a bit of difference here. So, Glan Lash is currently within the planning regime, but Aberpergwm already has planning permission in place, so that's now being considered within the entirely separate Coal Authority licensing regime. So, the planning regime and the Coal Authority licensing place very different duties on Welsh Ministers, and the devolved executive functions are triggered by very different criteria, so I think that's the difference between the two.

Diolch. Rwy'n ymwybodol bod Cyfoeth Naturiol Cymru a swyddog ecoleg yr awdurdod cynllunio wedi codi pryderon ynghylch y datblygiad arfaethedig, ac mae'r pryderon hynny yn mynd i gael eu hystyried, rwy'n deall, gan y pwyllgor cynllunio maes o law. Mae gennym ni gyfeiriad hysbysu ar waith sy'n nodi:

'pan nad yw awdurdod cynllunio lleol yn bwriadu gwrthwynebu cais ar gyfer cais i ddatblygu petrolewm neu ddatblygu glo, mae’n ofynnol hysbysu Gweinidogion Cymru.'

Rwy'n meddwl bod yna dipyn o wahaniaeth yma. Felly, mae Glan Lash o fewn y gyfundrefn gynllunio ar hyn o bryd, ond mae gan Aberpergwm ganiatâd cynllunio ar waith eisoes, felly mae hynny bellach yn cael ei ystyried o fewn cyfundrefn drwyddedu cwbl ar wahân yr Awdurdod Glo. Felly, mae'r gyfundrefn gynllunio a thrwyddedu'r Awdurdod Glo yn cyflwyno dyletswyddau gwahanol iawn ar Weinidogion Cymru, ac mae'r swyddogaethau gweithredol datganoledig yn cael eu sbarduno gan feini prawf gwahanol iawn, felly rwy'n meddwl mai dyna'r gwahaniaeth rhwng y ddau.

I believe that Bryn Bach Coal Limited has applied to Carmarthenshire County Council for permission to mine by surface mining operations 110,000 tonnes of premium-quality anthracite from the proposed Glan Lash extension. Having checked on their website, the county council's website, I note that the application was received on 29 November 2019. So, it was a sensible question to ask about what is happening here, when, three years on, a decision still has not been made. I certainly trust that the planning authority will base their resolution on planning policy.

Now, the reality is, whether we like it or not, there is a demand for coal in Wales, and in the UK, 7.3 million tonnes was used in 2021. In fact, the UK imported 4.6 million tonnes just last year. So, what action are you and your Government taking to ensure that, by pursuing our net-zero goals and ambitions, Wales is not going to become even more dependent on coal that is being imported? Thank you.

Rwy'n credu bod Bryn Bach Coal Limited wedi gwneud cais i Gyngor Sir Gaerfyrddin am ganiatâd i gloddio trwy weithrediadau cloddio arwyneb 110,000 tunnell o lo carreg o'r ansawdd gorau o estyniad arfaethedig Glan Lash. Ar ôl edrych ar eu gwefan, gwefan y cyngor sir, rwy'n sylwi y derbyniwyd y cais ar 29 Tachwedd 2019. Felly, roedd yn gwestiwn synhwyrol i'w ofyn am yr hyn sy'n digwydd yma, pan nad oes penderfyniad wedi cael ei wneud o hyd dair blynedd yn ddiweddarach. Rwy'n sicr yn hyderu y bydd yr awdurdod cynllunio yn seilio eu penderfyniad ar bolisi cynllunio.

Nawr, y realiti yw, pa un a ydym ni'n ei hoffi ai peidio, mae galw am lo yng Nghymru, ac yn y DU, defnyddiwyd 7.3 miliwn tunnell yn 2021. Mewn gwirionedd, mewnforiodd y DU 4.6 miliwn tunnell dim ond y llynedd. Felly, pa gamau ydych chi a'ch Llywodraeth yn eu cymryd i sicrhau, trwy ddilyn ein nodau a'n huchelgeisiau sero-net, nad yw Cymru'n mynd i ddod hyd yn oed yn fwy dibynnol ar lo sy'n cael ei fewnforio? Diolch.

Thank you. Well, as you know, our policy objective is to avoid the continued extraction and consumption of all fossil fuels; to bring to a managed end the extraction and use of coal; and to ensure that just transition that we need for those employees and communities who would be affected by the change. We know that if we extend existing coaling in Wales, it would just have such a significant effect on our legally binding—I should remind you, legally binding; there's no point pulling a face—it's a legally binding carbon budget. It would also have an effect on the UK's legally binding carbon budgets as well, because, obviously, what we do in Wales has an impact on the rest of the UK and vice versa.

Diolch. Wel, fel y gwyddoch chi, ein hamcan polisi yw osgoi echdynnu a defnydd parhaus pob tanwydd ffosil; i ddod â'r gwaith o gloddio a defnyddio glo i derfyn wedi'i reoli; ac i sicrhau'r trosglwyddiad cyfiawn hwnnw sydd ei angen arnom ni ar gyfer y gweithwyr a'r cymunedau hynny a fyddai'n cael eu heffeithio gan y newid. Rydym ni'n gwybod, os byddwn ni'n ymestyn gwaith cloddio glo presennol yng Nghymru, y byddai'n cael effaith sylweddol o'r fath cyllideb garbon sy'n rhwymo mewn cyfraith—dylwn eich atgoffa chi, yn rhwymo mewn cyfraith; does dim pwynt tynnu wyneb—mae'n gyllideb carbon sy'n rhwymo mewn cyfraith. Byddai hefyd yn cael effaith ar gyllidebau carbon y DU sy'n rhwymo mewn cyfraith hefyd, oherwydd yn amlwg, mae'r hyn yr ydym ni'n ei wneud yng Nghymru yn cael effaith ar weddill y DU ac fel arall.

Ymchwiliad COVID-19 y DU
UK COVID-19 Inquiry

4. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am rôl Llywodraeth Cymru yn ymchwiliad COVID-19 y DU? OQ58457

4. Will the First Minister make a statement on the Welsh Government's role in the UK COVID-19 inquiry? OQ58457

Thank you. Welsh Government had a direct role in setting the terms of reference for the UK COVID-19 inquiry. Now the inquiry is formally established, the Welsh Government will be supplying significant evidence to it, to enable action taken in Wales to be properly scrutinised.

Diolch. Roedd gan Lywodraeth Cymru ran uniongyrchol yn y broses o bennu cylch gorchwyl ymchwiliad COVID-19 y DU. Nawr bod yr ymchwiliad wedi'i sefydlu'n ffurfiol, bydd Llywodraeth Cymru yn cyflenwi tystiolaeth sylweddol iddo, fel y gellir craffu'n briodol ar gamau a gymerwyd yng Nghymru.

Diolch. Ac mi wnaeth y Prif Weinidog gadarnhau i fi mewn llythyr ar 15 Medi bod Llywodraeth Cymru wedi gwneud cais i fod yn gyfrannwr craidd i fodiwl cyntaf yr ymgynghoriad. Mi ddylai ein bod ni'n cael ymchwiliad cyhoeddus ar wahân i Gymru, wrth gwrs. A fy mhryder i ydy mai fel cyfrannwr mae Llywodraeth Cymru'n gweld ei rôl, pan dwi eisiau i Lywodraeth Cymru fod yn destun yr ymchwiliad yma.

Thank you. And the First Minister confirmed in a letter on 15 September that the Welsh Government had asked to be a core contributor to the first module of the consultation. We should have a separate public inquiry for Wales, of course, and my concern is that the Welsh Government sees its role as being a contributor when I want the Welsh Government to be the subject of an inquiry.

I really fear that we won't see the scrutiny of Welsh Government actions, good and bad, that Welsh people deserve. What we have, having refused a Welsh-specific inquiry, we see Ministers themselves commissioning community health councils to gather public opinion on the COVID response. There's the inquiry that Welsh Government has commissioned itself into hospital-acquired infections—pseudo inquiries 'with the Government marking its own homework,' as one campaigner told me. Does the Trefnydd agree with me that there's a very real danger here of Wales falling in between two stools?

Rwyf i wir yn ofni na fyddwn ni'n gweld craffu ar weithredoedd Llywodraeth Cymru, yn dda ac yn ddrwg, y mae Cymry yn ei haeddu. Yr hyn sydd gennym ni, ar ôl gwrthod ymchwiliad penodol i Gymru, rydym ni'n gweld Gweinidogion eu hunain yn comisiynu cynghorau iechyd cymuned i gasglu barn y cyhoedd ar yr ymateb i COVID. Mae'r ymchwiliad y mae Llywodraeth Cymru ei hun wedi'i gomisiynu i heintiau a gafwyd yn yr ysbyty—ffug ymchwiliadau 'gyda'r Llywodraeth yn marcio ei gwaith cartref ei hun,' fel y dywedodd un ymgyrchydd wrthyf i. A yw'r Trefnydd yn cytuno â mi bod perygl gwirioneddol iawn yma o Gymru'n syrthio rhwng dwy stôl?

No, I don't, and I think the First Minister has made it very clear why he thinks we should be part of the UK-wide inquiry. We've now applied to be a core participant, not just in module 1, but also in module 2. You refer to community health councils—well, I think it's incorrect to imply that community health councils are conducting the survey that they're doing for Welsh Government's benefit. I think that the First Minister has made it very clear and he was very keen to ensure that people across Wales were able to share their experiences with the inquiry, and this is just one vehicle in which to do so. I know that community health councils have been gathering the views and experiences of people across Wales in relation to the pandemic, with the intention of sharing it directly with the COVID-19 inquiry, and obviously, how that information is then treated by the inquiry would be a matter for the chair.

Nac ydw, dydw i ddim, ac rwy'n credu bod y Prif Weinidog wedi ei gwneud hi'n eglur iawn pam mae'n credu y dylem ni fod yn rhan o ymchwiliad y DU gyfan. Rydym ni bellach wedi gwneud cais i fod yn gyfranogwr craidd, nid yn unig ym modiwl 1, ond hefyd ym modiwl 2. Rydych chi'n cyfeirio at gynghorau iechyd cymuned—wel, rwy'n credu ei bod hi'n anghywir awgrymu bod cynghorau iechyd cymuned yn cynnal yr arolwg y maen nhw'n ei gynnal er budd Llywodraeth Cymru. Rwy'n credu bod y Prif Weinidog wedi ei gwneud hi'n eglur iawn ac roedd yn awyddus iawn i sicrhau bod pobl ledled Cymru yn gallu rhannu eu profiadau gyda'r ymchwiliad, a dim ond un cyfrwng i wneud hynny yw hwn. Gwn fod cynghorau iechyd cymuned wedi bod yn casglu safbwyntiau a phrofiadau pobl ledled Cymru o ran y pandemig, gyda'r bwriad o'i rannu yn uniongyrchol gyda'r ymchwiliad COVID-19, ac yn amlwg, byddai sut y caiff yr wybodaeth honno ei thrin wedyn gan yr ymchwiliad yn fater i'r cadeirydd.

13:55

Thank you, Minister, for your initial response there. It is a sad fact, isn't it, that Wales has the highest COVID-19 death rate across the United Kingdom. Regretfully, throughout the pandemic, lives were torn apart and our everyday normal way of living was completely transformed. I'm sure that you'll agree, Minister, here today, when it comes to great power and great decision making, great responsibility and accountability must also take place. It's only right that the actions of the Welsh Government during the pandemic are properly scrutinised and properly communicated to the people of Wales. Despite this, Minister, the COVID-19 bereaved families for justice group recently said, and I quote,

'We know how @WelshGovernment and @PrifWeinidog have turned their backs on us'.

And,

'You have done nothing for bereaved families in Wales. Still no answers, no lessons learned, nothing'.

So, in light of this, Minister, what is the Welsh Government's response to that statement by the COVID-19 bereaved families for justice group, and what action is being taken to ensure that people in Wales get the answers that they, their families, and their friends deserve?

Diolch, Gweinidog, am eich ymateb cychwynnol yn y fan yna. Mae'n ffaith drist, onid yw, mai Cymru sydd â'r gyfradd marwolaethau o COVID-19 uchaf ar draws y Deyrnas Unedig. Gwaetha'r modd, drwy gydol y pandemig, cafodd bywydau eu chwalu a gweddnewidiwyd ein ffordd arferol bob dydd o fyw yn llwyr. Rwy'n siŵr y byddwch chi'n cytuno, Gweinidog, yma heddiw, pan ddaw'n fater o rym mawr a gwneud penderfyniadau mawr, bod yn rhaid cael cyfrifoldeb ac atebolrwydd mawr hefyd. Mae hi'n gwbl briodol bod gweithredoedd Llywodraeth Cymru yn ystod y pandemig yn destun craffu priodol a'u bod yn cael eu cyfleu'n briodol i bobl Cymru. Er gwaethaf hyn, Gweinidog, dywedodd y grŵp COVID-19 bereaved families for justice yn ddiweddar, ac rwy'n dyfynnu,

'Rydym ni'n gwybod sut mae Llywodraeth Cymru a'r Prif Weinidog wedi troi eu cefnau arnom ni'.

Ac

'Dydych chi wedi gwneud dim i deuluoedd mewn profedigaeth yng Nghymru. Dim atebion o hyd, dim gwersi wedi eu dysgu, dim byd'.

Felly, yng ngoleuni hyn, Gweinidog, beth yw ymateb Llywodraeth Cymru i'r datganiad yna gan y grŵp COVID-19 bereaved families for justice, a pha gamau sy'n cael eu cymryd i sicrhau bod pobl Cymru yn cael yr atebion y maen nhw, eu teuluoedd, a'u ffrindiau yn eu haeddu?

I think you're right in saying that the pandemic absolutely changed the way we all lived; every single one of us was affected by the pandemic. I don't think it's fair to say that no lessons were learned; I think we learned lessons as we went on. Certainly, being a member of the Government, I recognise that we absolutely had the latest scientific advice and medical advice on a daily basis, and the Cabinet met many, many times to discuss the advice. So, I think it's unfair to say that no lessons have been learned, because I think that we did that during the pandemic.

You'll be aware that the First Minister regularly meets with the group. I think he said last week that he'd met just earlier either this month or certainly in August with them again. So, I'm sure that the First Minister will continue to meet with them, as and when required.

Rwy'n credu eich bod chi'n iawn i ddweud bod y pandemig wedi newid yn llwyr y ffordd yr oeddem ni i gyd yn byw; cafodd pob un ohonom ni ein heffeithio gan y pandemig. Nid wyf i'n credu ei bod hi'n deg dweud na chafodd unrhyw wersi eu dysgu; rwy'n credu ein bod ni wedi dysgu gwersi wrth i ni fynd ymlaen. Yn sicr, a minnau'n aelod o'r Llywodraeth, rwy'n cydnabod yn sicr ein bod wedi cael y cyngor gwyddonol a'r cyngor meddygol diweddaraf yn ddyddiol, ac fe wnaeth y Cabinet gyfarfod lawer, lawer gwaith i drafod y cyngor. Felly, rwy'n credu ei bod hi'n annheg dweud nad oes unrhyw wersi wedi cael eu dysgu, oherwydd rwy'n credu ein bod ni wedi gwneud hynny yn ystod y pandemig.

Byddwch yn ymwybodol bod y Prif Weinidog yn cyfarfod â'r grŵp yn rheolaidd. Rwy'n credu ei fod wedi dweud yr wythnos diwethaf ei fod wedi cyfarfod dim ond yn gynharach naill ai'r mis hwn neu'n sicr ym mis Awst gyda nhw eto. Felly, rwy'n siŵr y bydd y Prif Weinidog yn parhau i gyfarfod â nhw, yn ôl y gofyn.

Can I also thank Rhun ap Iorwerth for tabling this important question? Of course, the inquiry will expose how effective or not communications were between Governments—the UK Government, Welsh Government and other Governments in the United Kingdom. But, of course, COVID has not gone away; we've not defeated COVID yet. I stand to be corrected by the health Minister, but I believe that right now, 1,000 members of the NHS are off work due to COVID. So, it's just as important now that governments are working together. So, would you agree with me that it's absolutely vital that the new Prime Minister goes above and beyond in communicating with Ministers here and across the United Kingdom to ensure that we can go on combating this terrible disease together?

A gaf innau hefyd ddiolch i Rhun ap Iorwerth am gyflwyno'r cwestiwn pwysig hwn? Wrth gwrs, bydd yr ymchwiliad yn amlygu pa mor effeithiol oedd cyfathrebu ai peidio rhwng Llywodraethau—Llywodraeth y DU, Llywodraeth Cymru a Llywodraethau eraill yn y Deyrnas Unedig. Ond, wrth gwrs, nid yw COVID wedi diflannu; dydyn ni ddim wedi trechu COVID eto. Rwy'n hapus i gael fy nghywiro gan y Gweinidog iechyd, ond rwy'n credu, ar hyn o bryd, bod 1,000 o aelodau o'r GIG i ffwrdd o'r gwaith oherwydd COVID. Felly, mae'r un mor bwysig nawr bod llywodraethau yn gweithio gyda'i gilydd. Felly, a fyddech chi'n cytuno â mi ei bod hi'n gwbl hanfodol bod Prif Weinidog newydd y DU yn mynd gam ymhellach o ran cyfathrebu â Gweinidogion yma a ledled y Deyrnas Unedig i sicrhau y gallwn ni barhau i frwydro yn erbyn y clefyd ofnadwy hwn gyda'n gilydd?

It is really important that we continue to work together. I think it's very unfortunate that the Prime Minister hasn't picked up the phone to the First Minister. She's really got nothing to be afraid of, he's a very straightforward person to deal with. But, I think you make a really important point around COVID not going away. The figures that I've got are that an average of 10 patients are being admitted to hospital every day with COVID; seven ICU beds are occupied by patients with COVID every day; and, as you mentioned, nearly 1,000 staff are currently off with COVID. So, it's a good time to remind people that if they're called for their next COVID vaccination, please go along and do it. It's the best thing you can do to protect yourself and your family. 

Mae'n bwysig iawn ein bod ni'n parhau i gydweithio. Rwy'n credu ei bod hi'n anffodus iawn nad yw Prif Weinidog y DU wedi codi'r ffôn i'r Prif Weinidog. Does ganddi ddim byd i'w ofni a dweud y gwir, mae'n berson syml iawn i ymdrin ag ef. Ond, rwy'n credu eich bod chi'n gwneud pwynt pwysig iawn ynghylch COVID ddim yn diflannu. Y ffigyrau sydd gen i yw bod cyfartaledd o 10 o gleifion yn cael eu derbyn i'r ysbyty bob dydd gyda COVID; mae saith gwely uned gofal dwys wedi'u meddiannu gan gleifion sydd â COVID bob dydd; ac, fel y gwnaethoch chi sôn, mae bron i 1,000 o staff i ffwrdd gyda COVID ar hyn o bryd. Felly, mae'n amser da i atgoffa pobl, os byddan nhw'n cael eu galw am eu brechiad COVID nesaf, ewch i'w chael hi. Dyna'r peth gorau y gallwch chi ei wneud i amddiffyn eich hun a'ch teulu.

Y Cynllun Ffermio Cynaliadwy
Sustainable Farming Scheme

5. Sut y bydd y cynllun ffermio cynaliadwy o fudd i ffermwyr yng nghanolbarth Cymru? OQ58465

5. How will the sustainable farming scheme benefit farmers in mid Wales? OQ58465

Thank you. The proposed sustainable farming scheme will support farmers across Wales to become more resilient and produce food in a sustainable manner whilst addressing the challenges presented by the climate and nature emergencies. We are undertaking a range of analysis to inform scheme design, which includes regional and sectoral.

Diolch. Bydd y cynllun ffermio cynaliadwy arfaethedig yn cynorthwyo ffermwyr ledled Cymru i fod yn fwy cydnerth a chynhyrchu bwyd mewn modd cynaliadwy gan fynd i'r afael â'r heriau a ddaw yn sgil yr argyfyngau hinsawdd a natur. Rydym ni'n cynnal amrywiaeth o ddadansoddiadau i hysbysu dyluniad y cynllun, sy'n cynnwys rhanbarthol a sectoraidd.

Thank you for your answer, Minister. There have been various concerns raised around the 10 per cent tree-planting element of the scheme. The one specific area that I wanted to raise with you is that there are concerns that parts of farms will now be classed as woodland, which could mean that farmers will now be subject to inheritance tax. Now, as I've understood it, the sustainable farming scheme does not define what 'tree covering' includes, and therefore the relevance of current stipulations for agricultural relief isn't possible to determine. So, can I ask: was this issue considered in the design of the scheme? If not, why not? And how will this specific issue be addressed?

Diolch am eich ateb, Gweinidog. Codwyd amrywiaeth o bryderon ynghylch elfen plannu coed 10 y cant y cynllun. Yr un maes penodol yr oeddwn i eisiau ei godi gyda chi yw bod pryderon y bydd rhannau o ffermydd yn cael eu hystyried yn goetir bellach, a allai olygu y bydd ffermwyr bellach yn destun treth etifeddiaeth. Nawr, fel yr wyf i wedi ei ddeall, nid yw'r cynllun ffermio cynaliadwy yn diffinio'r hyn y mae 'gorchudd coed' yn ei gynnwys, ac felly nid yw'n bosibl penderfynu ar berthnasedd yr amodau presennol ar gyfer rhyddhad amaethyddol. Felly, a gaf i ofyn: a gafodd y mater hwn ei ystyried yn nyluniad y cynllun? Os ddim, pam ddim? A sut bydd y mater penodol hwn yn cael sylw?

14:00

Thank you. So, I have had issues raised with me around that and it's certainly something we're looking at very closely. In relation to inheritance tax, yes, it was something that we looked at and we're still looking at as part of the design of the scheme. As you know, we're in the second stage of the co-design now. And obviously, inheritance tax is a non-devolved issue, so I've asked officials to work very closely with His Majesty's Revenue and Customs concerning the scheme to make sure there are no unintended consequences, if you like.

As you say, agricultural property, some of it qualifies for agricultural relief, and that's land or pasture that is used to grow crops. So, it's very important, when we're looking at that 10 per cent of trees that we want to see each farm have, to share the load across Wales, that we don't create unintended consequences.

Diolch. Felly, codwyd materion gyda mi ynghylch hynny ac mae'n sicr yn rhywbeth yr ydym ni'n edrych arno'n ofalus iawn. O ran treth etifeddiaeth, oedd, roedd yn rhywbeth i ni ei ystyried ac rydym ni'n dal i'w ystyried yn rhan o ddyluniad y cynllun. Fel y gwyddoch, rydym ni ar ail gam y cyd-ddylunio nawr. Ac yn amlwg, mae treth etifeddiaeth yn fater sydd heb ei ddatganoli, felly rwyf i wedi gofyn i swyddogion weithio'n agos iawn gyda Chyllid a Thollau Ei Mawrhydi yn ymwneud â'r cynllun i wneud yn siŵr nad oes unrhyw ganlyniadau anfwriadol, os mynnwch chi.

Fel rydych chi'n dweud, eiddo amaethyddol, mae rhywfaint ohono'n gymwys ar gyfer rhyddhad amaethyddol, ac mae hwnnw'n dir neu dir glas sy'n cael ei ddefnyddio i dyfu cnydau. Felly, mae'n bwysig iawn, pan fyddwn ni'n edrych ar y 10 y cant yna o goed yr ydym ni eisiau i bob fferm ei gael, i rannu'r llwyth ledled Cymru, nad ydym ni'n creu canlyniadau anfwriadol.

Ansawdd Dŵr
Water Quality

6. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru'n eu cymryd i wella ansawdd dŵr? OQ58424

6. What steps is the Welsh Government taking to improve water quality? OQ58424

Thank you. Improving water quality is a priority for this Government. We are taking a long-term, integrated catchment approach focusing on multi-sector co-operation and nature-based solutions to drive improvement. Investment, such as metal mine remediation programme, legislative drivers, such as the Water Resources (Control of Agricultural Pollution) Regulations 2021, and a robust regulatory framework will help drive improvement across all our water bodies.

Diolch. Mae gwella ansawdd dŵr yn flaenoriaeth i'r Llywodraeth hon. Rydym ni'n dilyn dull dalgylch integredig hirdymor sy'n canolbwyntio ar gydweithrediad aml-sector ac atebion sy'n seiliedig ar natur i ysgogi gwelliant. Bydd buddsoddiad, fel rhaglen adfer mwyngloddiau metel, ysgogiadau deddfwriaethol, fel Rheoliadau Adnoddau Dŵr (Rheoli Llygredd Amaethyddol) 2021, a fframwaith rheoleiddio cadarn yn helpu i ysgogi gwelliant ar draws ein holl gyrff dŵr.

Diolch am eich ateb, Trefnydd.

Thank you for your reply, Trefnydd.

The end of August saw sewage dumped into the water at Wiseman's Bridge in my constituency, resulting in the bathing water directive finding the water quality unacceptable. This pollution incident was one of a number across the south Pembrokeshire coast. Incidents such as this are often caused by combined sewage overflows, or CSOs. With water quality a fully devolved matter, completely within the control of this Welsh Government, what immediate action is your Government taking to ensure that bathers can swim in clean waters next summer?

Ddiwedd mis Awst, cafodd carthion eu gollwng i'r dŵr ym Mhont-yr-ŵr yn fy etholaeth i, gan arwain at y gyfarwyddeb dŵr ymdrochi yn canfod bod ansawdd y dŵr yn annerbyniol. Roedd y digwyddiad llygredd hwn yn un o nifer ar draws arfordir de Sir Benfro. Yn aml, caiff digwyddiadau fel hyn eu hachosi gan orlif carthffosiaeth cyfunol, neu CSOs. Gan fod ansawdd dŵr yn fater sydd wedi'i ddatganoli'n llwyr, yn gyfan gwbl o fewn rheolaeth y Llywodraeth Cymru hon, pa gamau uniongyrchol mae eich Llywodraeth yn eu cymryd i sicrhau y gall ymdrochwyr nofio mewn dyfroedd glân yr haf nesaf?

Reducing impacts from storm overflows is absolutely a priority, and we need a cross-sectoral holistic approach to achieve that. What we are doing as a Government is focusing on sustainable, nature-based solutions to divert as much surface water away from the sewerage systems as possible. Reducing the number of CSO spills is but one of the levers that are needed to improve the quality of our rivers, and we've been very clear, and I set out in my opening answer to you, of all the things we’re doing to tackle that. Water companies now have to publish detailed information showing the length, duration and location of storm overflow discharges, and I think that's a good thing, because I think it's led to public awareness and more interest in it.

Mae lleihau effeithiau o orlif storm yn sicr yn flaenoriaeth, ac rydym ni angen angen dull cyfannol traws-sector i gyflawni hynny. Yr hyn yr ydym ni'n ei wneud fel Llywodraeth yw canolbwyntio ar atebion cynaliadwy sy'n seiliedig ar natur i ddargyfeirio cymaint o ddŵr wyneb i ffwrdd o'r systemau carthffosiaeth â phosibl. Dim ond un o'r ysgogiadau sydd eu hangen i wella ansawdd ein hafonydd yw lleihau nifer y gollyngiadau CSO, ac rydym ni wedi bod yn eglur iawn, ac fe nodais yn fy ateb agoriadol i chi, ynghylch yr holl bethau yr ydym ni'n eu gwneud i fynd i'r afael â hynny. Bellach mae'n rhaid i gwmnïau dŵr gyhoeddi gwybodaeth fanwl sy'n dangos hyd, cyfnod a lleoliad gollyngiadau gorlif storm, ac rwy'n credu bod hynny'n beth da, oherwydd rwy'n credu ei fod wedi arwain at ymwybyddiaeth y cyhoedd a mwy o ddiddordeb ynddo.

Minister, I was very grateful to hear that the First Minister reaffirmed the Welsh Government's commitment to the moratorium on fracking here in Wales. It shows the Welsh Labour Government's commitment and dedication to building a sustainable future, whilst protecting the health and properties of people in Wales. Unfortunately, border communities, like the ones I represent in north Wales, could still be impacted by fracking. In particular, contamination of the water quality is a serious threat. What representations will be made to the UK Government regarding concerns about water protection from fracking here in Wales?

Gweinidog, roeddwn i'n ddiolchgar iawn o glywed bod y Prif Weinidog wedi ail-gadarnhau ymrwymiad Llywodraeth Cymru i'r moratoriwm ar ffracio yma yng Nghymru. Mae'n dangos ymrwymiad ac ymroddiad Llywodraeth Lafur Cymru i adeiladu dyfodol cynaliadwy, gan ddiogelu iechyd ac eiddo pobl yng Nghymru. Yn anffodus, gallai cymunedau ar y ffin, fel y rhai rwyf i'n eu cynrychioli yn y gogledd, ddal i gael eu heffeithio gan ffracio. Yn benodol, mae halogi ansawdd y dŵr yn fygythiad difrifol. Pa sylwadau fydd yn cael eu cyflwyno i Lywodraeth y DU ynglŷn â phryderon am ddiogelu dŵr rhag ffracio yma yng Nghymru?

Thank you. Well, the Welsh Government's made it very clear that fracking will not take place in Wales, and any fracking that takes places in England, if it crosses over the Welsh border, that would require a Welsh petroleum licence, planning and also environmental permits. And, obviously, we wouldn’t grant any licences that enabled this.

Water quality in Wales is continuously monitored, and, it if becomes evident that that fracking has any impact on this, we would expect the UK Government to act in accordance with regulations that were signed—I think it was probably about five years ago now—between the Welsh Government and the UK Government. We have an inter-governmental protocol. Because that was there—. That was put there to make sure there was no serious, adverse impact on our water resources, water supply or our water quality in England arising from any action or inaction.

Diolch. Wel, mae Llywodraeth Cymru wedi ei gwneud hi'n eglur iawn na fydd ffracio yn digwydd yng Nghymru, ac unrhyw ffracio sy'n digwydd yn Lloegr, os yw'n croesi dros ffin Cymru, byddai hynny'n gofyn am drwydded petroliwm Cymru, cynllunio a hefyd trwyddedau amgylcheddol. Ac, yn amlwg, fydden ni ddim yn caniatáu unrhyw drwyddedau a fyddai'n galluogi hyn.

Mae ansawdd dŵr yng Nghymru yn cael ei fonitro'n barhaus, ac, os daw'n amlwg bod y ffracio hwnnw'n cael unrhyw effaith ar hyn, byddem ni'n disgwyl i Lywodraeth y DU weithredu yn unol â rheoliadau a lofnodwyd—rwy'n credu ei bod hi tua phum mlynedd yn ôl bellach mae'n debyg—rhwng Llywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU. Mae gennym ni brotocol rhyng-lywodraethol. Oherwydd roedd hwnnw yno—. Cafodd hwnnw ei roi yno i wneud yn siŵr nad oedd unrhyw effaith niweidiol ddifrifol ar ein hadnoddau dŵr, ein cyflenwad dŵr nac ansawdd ein dŵr yn Lloegr yn deillio o unrhyw weithredu neu ddiffyg gweithredu.

In 2015, the UK environment Secretary, Liz Truss, boasted of cutting 34,000 farm inspections. It effectively allowed farmers in England to dump waste like pesticide and animal faeces directly into rivers, including the Wye valley, where research by Lancaster University found there were 3,000 tonnes of excess phosphorus, caused by agriculture, seeping into the valley's waterways. Do you agree with me, First Minister, that this gross negligence and its legacy of pollution that lapped at our shores this summer underlines why the Welsh Government was absolutely right to take an all-Wales approach to legislate against agricultural pollution? And are you able to update us on how the £40 million that your Government is investing over the next three years to tackle this issue will be targeted?

Yn 2015, fe wnaeth Ysgrifennydd amgylchedd y DU, Liz Truss, frolio am dorri 34,000 o arolygiadau fferm. I bob pwrpas, caniataodd i ffermwyr yn Lloegr ollwng gwastraff fel plaladdwyr a baw anifeiliaid yn uniongyrchol i afonydd, gan gynnwys dyffryn Gwy, lle canfu gwaith ymchwil gan Brifysgol Caerhirfryn fod 3,000 tunnell o ffosfforws gormodol, wedi'i achosi gan amaethyddiaeth, yn diferu i ddyfrffyrdd y dyffryn. A ydych chi'n cytuno â mi, Prif Weinidog, bod yr esgeulustod dybryd yma a'i etifeddiaeth o lygredd a gyrhaeddodd ein glannau'r haf hwn yn tanlinellu pam roedd Llywodraeth Cymru yn hollol gywir i fabwysiadu dull Cymru gyfan o ddeddfu yn erbyn llygredd amaethyddol? Ac a allwch chi ein diweddaru ynghylch sut bydd y £40 miliwn y mae eich Llywodraeth yn ei fuddsoddi dros y tair blynedd nesaf i fynd i'r afael â'r mater hwn yn cael ei dargedu?

14:05

Thank you. Well, unfortunately, as you know, I didn't really want to bring those regulations forward. I don't think anybody likes being told what to do. But the voluntary approach hadn't worked, and I do think it was important we brought those regulations forward, which target activity known to cause pollution, wherever it takes place. So, I think that all-Wales approach is about a preventative action and not waiting for our water bodies to fail. 

You asked specifically around the £40 million that we gave, I think over the next three years, to address other causes of water quality problems across Wales, and that funding is being used—again, I mentioned it in my opening answer to Sam Kurtz—in relation to remediating metal mines and restoring modifications to waterways.

Diolch. Wel, yn anffodus, fel y gwyddoch chi, doeddwn i ddim wir eisiau cyflwyno'r rheoliadau hynny. Nid wyf i'n credu bod neb yn hoffi rhywun yn dweud wrthyn nhw beth i'w wneud. Ond nid oedd y dull gwirfoddol wedi gweithio, ac rwy'n credu ei bod hi'n bwysig ein bod ni wedi cyflwyno'r rheoliadau hynny, sy'n targedu gweithgarwch y mae'n hysbys ei fod yn achosi llygredd, lle bynnag y bydd yn digwydd. Felly, rwy'n credu bod dull Cymru gyfan yn golygu camau ataliol a pheidio ag aros i'n cyrff dŵr fethu. 

Fe wnaethoch chi ofyn yn benodol ynghylch y £40 miliwn a roddwyd gennym ni, rwy'n credu, dros y tair blynedd nesaf, i fynd i'r afael ag achosion eraill o broblemau ansawdd dŵr ledled Cymru, ac mae'r cyllid hwnnw yn cael ei ddefnyddio—eto, soniais amdano yn fy ateb agoriadol i Sam Kurtz—yng nghyswllt adfer mwyngloddiau metel ac adfer addasiadau i ddyfrffyrdd.

Eiddo Llywodraeth Cymru
Welsh Government Properties

7. Sut mae Llywodraeth Cymru yn sicrhau bod yr eiddo y mae'n berchen arno yn rhoi'r gwerth gorau i'r trethdalwr? OQ58432

7. How does the Welsh Government ensure that the properties it owns provide best value for the taxpayer? OQ58432

Thank you. We have a clear policy and strategy for acquiring, managing and disposing of property assets. The principal aim is to maximise overall value from our assets. All potential transactions are scrutinised by experienced property professionals to ensure value for money and other public value outcomes are achieved.

Diolch. Mae gennym ni bolisi a strategaeth eglur ar gyfer caffael, rheoli a chael gwared ar asedau eiddo. Y prif nod yw sicrhau'r gwerth cyffredinol mwyaf posibl o'n hasedau. Mae'r holl drafodiadau posibl yn destun craffu gan weithwyr eiddo proffesiynol profiadol i sicrhau gwerth am arian a chanlyniadau gwerth cyhoeddus eraill.

Thank you, Minister. I think a lot of people in this Chamber would be interested to know that I recently asked for a list of the land and properties bought by the Welsh Government to facilitate the building of the M4 relief road. In reply, I was told that 30 properties were bought, at a cost to the taxpayer of over £15 million. It is now more than three years since the M4 relief road project was scrapped. Since then, seven of those properties have been sold—three at a profit of £334,000. The other four were sold at a loss of a staggering £925,765. This is in addition to the £157 million spent by your Government on the project before it was cancelled, to the anger and dismay of motorists and businesses across Wales.FootnoteLink So, Minister, how do you explain the huge loss from the sale of these properties, and do you agree this is a clear demonstration of the scandalous disregard for obtaining the best value for taxpayers' money, as exhibited by your Government on numerous previous projects and occasions, such as the Circuit of Wales, Pinewood, Natural Resources Wales timber contracts, the overspend on the Head of the Valleys roads and the propping-up of Cardiff Airport?

Diolch, Gweinidog. Rwy'n credu y byddai gan lawer o bobl yn y Siambr hon ddiddordeb gwybod fy mod i wedi gofyn yn ddiweddar am restr o'r tir a'r eiddo a brynwyd gan Lywodraeth Cymru i hwyluso'r gwaith o adeiladu ffordd liniaru'r M4. Mewn ymateb, cefais wybod y prynwyr 30 eiddo, am gost o dros £15 miliwn i'r trethdalwr. Bu dros dair blynedd bellach ers i brosiect ffordd liniaru'r M4 gael ei ddiddymu. Ers hynny, mae saith o'r eiddo hynny wedi cael eu gwerthu—tri am elw o £334,000. Cafodd y pedwar arall eu gwerthu am golled o £925,765. Mae hyn yn ychwanegol at y £157 miliwn a wariwyd gan eich Llywodraeth ar y prosiect cyn iddo gael ei ganslo, gan achosi dicter a siom i fodurwyr a busnesau ledled Cymru.FootnoteLink Felly, Gweinidog, sut ydych chi'n esbonio'r golled enfawr o werthu'r eiddo hyn, ac ydych chi'n cytuno bod hwn yn arddangos yn eglur y ddiystyriaeth warthus i sicrhau'r gwerth gorau am arian trethdalwyr, fel y dangoswyd gan eich Llywodraeth ar sawl prosiect ac achlysur blaenorol, fel Cylchffordd Cymru, Pinewood, contractau pren Cyfoeth Naturiol Cymru, y gorwariant ar ffyrdd Blaenau'r Cymoedd a chynnal Maes Awyr Caerdydd?

In the time it has taken you to ask me that question, I would imagine the interest on the debt being accrued by the UK Government would have paid for all those things. I don't have a list of the properties and assets that you just read out to me, but what I do know in relation to the M4 relief road is that our policy and strategy for the disposal of surplus property is clear that when it's no longer required—and obviously some of the properties that you referred to will no longer be required for the purpose that you set out—will be first offered to other departments and then our public sector partners before being marketed commercially. That does ensure we are delivering the best possible value against all policy areas.

Yn yr amser y mae wedi cymryd i chi ofyn y cwestiwn yna i mi, byddwn yn dychmygu y byddai'r llog ar y ddyled sy'n cael ei chronni gan Lywodraeth y DU wedi talu am yr holl bethau hynny. Does gen i ddim rhestr o'r eiddo a'r asedau rydych chi newydd eu darllen i mi, ond yr hyn rwy'n ei wybod am ffordd liniaru'r M4 yw bod ein polisi a'n strategaeth ar gyfer cael gwared ar eiddo dros ben yn eglur pan nad oes ei angen mwyach—ac yn amlwg ni fydd angen rhai o'r eiddo y gwnaethoch chi gyfeirio atyn nhw mwyach at y diben a nodwyd gennych chi—yn cael ei gynnig gyntaf i adrannau eraill ac yna ein partneriaid sector cyhoeddus cyn cael eu marchnata'n fasnachol. Mae hynny'n sicrhau ein bod ni'n sicrhau'r gwerth gorau posibl yn erbyn pob maes polisi.

Yr Argyfwng Costau Byw
Cost-of-living Crisis

8. Sut mae Llywodraeth Cymru'n cefnogi pobl yng Nghwm Cynon y mae'r argyfwng costau byw yn effeithio arnynt? OQ58427

8. How is the Welsh Government supporting people in Cynon Valley affected by the cost-of-living crisis? OQ58427

Thank you. As with the COVID-19 pandemic, the Welsh Government is prioritising activities that support vulnerable households in the here and now, to help them through this very difficult period. Citizens in Cynon Valley are benefiting from initiatives such as our cost-of-living payment, our fuel support scheme and our discretionary assistance fund.

Diolch. Yn yr un modd â phandemig COVID-19, mae Llywodraeth Cymru yn blaenoriaethu gweithgareddau sy'n cynorthwyo aelwydydd agored i niwed yn uniongyrchol nawr, i'w helpu drwy'r cyfnod anodd iawn hwn. Mae dinasyddion yng Nghwm Cynon yn elwa o fentrau fel ein taliad costau byw, ein cynllun cymorth tanwydd a'n cronfa cymorth dewisol.

Diolch, Trefnydd. Child poverty is an issue of great concern to me, and today I sponsored an event held by the National Education Union and the Child Poverty Action Group, who've been working together to highlight the impact of poverty on education. The Welsh Government's roll-out of free school meals to all primary pupils is welcomed by families across the Cynon valley and across Wales, as is the provision of free school meals during school holidays until February of next year, and the additional resource provided by the pupil development access grant. But with three in 10 pupils in Wales living in poverty, and these figures only set to rise with the cost-of-living crisis, and with the key levers to tackle poverty being non devolved, what would be your message to the UK Tory Government about the impact of their policy-making decisions on the next generation?

Diolch, Trefnydd. Mae tlodi plant yn fater sy'n peri pryder mawr i mi, a heddiw fe wnes i noddi digwyddiad a gynhaliwyd gan yr Undeb Addysg Cenedlaethol a'r Grŵp Gweithredu ar Dlodi Plant, sydd wedi bod yn gweithio gyda'i gilydd i dynnu sylw at effaith tlodi ar addysg. Mae'r cyflwyniad Llywodraeth Cymru o brydau ysgol am ddim i bob disgybl cynradd yn cael ei groesawu gan deuluoedd ar draws gwm Cynon a ledled Cymru, ac felly hefyd y ddarpariaeth o brydau ysgol am ddim yn ystod gwyliau ysgol tan fis Chwefror y flwyddyn nesaf, a'r adnodd ychwanegol a ddarperir gan y grant mynediad datblygu disgyblion. Ond gyda thri o bob 10 disgybl yng Nghymru yn byw mewn tlodi, a disgwyl i'r ffigurau hyn godi yn unig yn sgil yr argyfwng costau byw, a chyda'r ysgogiadau allweddol i fynd i'r afael â thlodi heb eu datganoli, beth fyddai eich neges i Lywodraeth Dorïaidd y DU am effaith eu penderfyniadau llunio polisi ar y genhedlaeth nesaf?

Well, we can see the turmoil of what the mini budget last Friday did. It's incredible the chaos that has been caused by Liz Truss, just a few days after moving into No. 10. I'm really pleased that you had the event, because clearly it's something that we need to raise awareness about, and tackling the impacts of child poverty is a priority for this Government and we will continue to support learners who are disadvantaged by poverty throughout their educational journey. You mentioned some of the initiatives that the Minister for education has brought forward; we're also clear no child should ever be hungry in school, and we've commenced the roll-out of universal primary free school meals. One of the figures—I was reading some figures while preparing for First Minister's questions today, and it was stating that absolute poverty is on track to rise by 3 million over the next two years and relative child poverty is projected to reach its highest level—33 per cent—in 2026-27, which I think is just so stark and shows where the UK Government could have given confidence in their mini budget last week but they declined to do so.

Wel, rydym ni'n gallu gweld cythrwfl yr hyn a wnaeth y gyllideb fach ddydd Gwener diwethaf. Mae'n anhygoel yr anhrefn sydd wedi cael ei achosi gan Liz Truss, ychydig ddyddiau yn unig ar ôl symud i mewn i Rif 10. Rwy'n falch iawn eich bod chi wedi cael y digwyddiad, oherwydd yn amlwg mae'n rhywbeth y mae angen i ni godi ymwybyddiaeth ohono, ac mae mynd i'r afael ag effeithiau tlodi plant yn flaenoriaeth i'r Llywodraeth hon a byddwn yn parhau i gynorthwyo dysgwyr sydd dan anfantais oherwydd tlodi trwy gydol eu taith addysgol. Fe wnaethoch chi sôn am rai o'r mentrau y mae'r Gweinidog addysg wedi eu cyflwyno; rydym ni hefyd yn eglur na ddylai unrhyw blentyn fyth fod yn llwglyd yn yr ysgol, ac rydym ni wedi dechrau'r broses o gyflwyno prydau ysgol gynradd am ddim i bawb. Un o'r ffigurau—roeddwn i'n darllen rhai ffigurau wrth baratoi ar gyfer cwestiynau i'r Prif Weinidog heddiw, ac roedd yn datgan y disgwylir i dlodi absoliwt i gynyddu o 3 miliwn dros y ddwy flynedd nesaf a rhagamcanir y bydd tlodi plant cymharol yn cyrraedd ei lefel uchaf—33 y cant—yn 2026-27, sydd, yn fy marn i, mor llwm ac yn dangos lle y gallai Llywodraeth y DU fod wedi rhoi hyder yn eu cyllideb fach yr wythnos ddiwethaf ond y gwnaethon nhw wrthod gwneud hynny.

14:10
Cyflogau Staff Gofal Cymdeithasol
Social Care Staff Pay

9. A wnaiff y Prif Weinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am gyflogau staff gofal cymdeithasol? OQ58428

9. Will the First Minister provide an update on social care staff pay? OQ58428

Thank you. The real living wage for social care workers remains a priority for the Welsh Government. The sector urgently needed support with recruitment and retention issues, exacerbated by challenges presented during the COVID-19 pandemic. We made £43 million available to local authorities and health boards for 2022-23 to deliver this support.

Diolch. Mae'r cyflog byw gwirioneddol i weithwyr gofal cymdeithasol yn dal i fod yn flaenoriaeth i Lywodraeth Cymru. Roedd angen cymorth brys ar y sector gyda phroblemau recriwtio a chadw, a waethygwyd gan heriau a gyflwynwyd yn ystod pandemig COVID-19. Rydym ni wedi gwneud £43 miliwn ar gael i awdurdodau lleol a byrddau iechyd ar gyfer 2022-23 i ddarparu'r cymorth hwn.

Thank you for that answer, Trefnydd. The reason I ask this question today is for the reason that we now have winter on the horizon, together with a cost-of-living crisis, and our social care workers are amongst some of the lowest-paid workers in the labour market, despite the dedication they give and the difference they make to people day in, day out. So, Trefnydd, with that in mind, are you willing to look at this again and commit your Government to spending an additional £9 million to align social care staff pay with NHS pay scales and provide them with assurances that the Welsh Government is on their side?

Diolch am yr ateb yna, Trefnydd. Y rheswm rwy'n gofyn y cwestiwn hwn heddiw yw am y rheswm bod y gaeaf ar y gorwel i ni nawr, ynghyd ag argyfwng costau byw, ac mae ein gweithwyr gofal cymdeithasol ymhlith rhai o'r gweithwyr ar y cyflog isaf yn y farchnad lafur, er gwaethaf eu hymroddiad a'r gwahaniaeth y maen nhw'n ei wneud i bobl ddydd ar ôl dydd. Felly, Trefnydd, gyda hynny mewn golwg, a ydych chi'n fodlon ailystyried hyn ac ymrwymo eich Llywodraeth i wario £9 miliwn yn ychwanegol i gysoni cyflogau staff gofal cymdeithasol â graddfeydd cyflog y GIG a rhoi sicrwydd iddyn nhw bod Llywodraeth Cymru ar eu hochr nhw?

Thank you. As I said, £43 million of funding was made available to deliver our commitment to introduce the real living wage to social care workers. I think that's been very welcomed by the sector. The additional payment scheme for core social care staff, which was aligned to the introduction of the real living wage, made payments of £1,498 to over 63,000 social care workers across Wales in June, and that scheme marked our commitment to make further improvements to the terms and conditions and career pathways of social care workers. I absolutely agree: where would we be without our social care workers?

We've also got the social care fair work forum. That's a social partnership group in which trade unions, the employers and Welsh Government come together to look at how the working conditions of social care workers can be improved here in Wales. And in the short term the forum has focused its efforts on improvements to pay and has provided advice on how we could take forward the real living wage. 

Diolch. Fel y dywedais i, gwnaed £43 miliwn o gyllid ar gael i gyflawni ein hymrwymiad i gyflwyno'r cyflog byw gwirioneddol i weithwyr gofal cymdeithasol. Rwy'n meddwl bod hynny wedi cael croeso mawr gan y sector. Gwnaeth y cynllun talu ychwanegol i staff gofal cymdeithasol craidd, a oedd yn cyd-fynd â chyflwyno'r cyflog byw gwirioneddol, daliadau o £1,498 i dros 63,000 o weithwyr gofal cymdeithasol ledled Cymru ym mis Mehefin, ac roedd y cynllun hwnnw yn nodi ein hymrwymiad i wneud gwelliannau pellach i delerau ac amodau a llwybrau gyrfaol gweithwyr gofal cymdeithasol. Rwy'n cytuno'n llwyr: ble fydden ni heb ein gweithwyr gofal cymdeithasol?

Mae gennym ni'r fforwm gwaith teg gofal cymdeithasol hefyd. Grŵp partneriaeth gymdeithasol yw hwnnw lle mae undebau llafur, y cyflogwyr a Llywodraeth Cymru yn dod at ei gilydd i ystyried sut y gellir gwella amodau gwaith gweithwyr gofal cymdeithasol yma yng Nghymru. Ac yn y byrdymor mae'r fforwm wedi canolbwyntio ei ymdrechion ar welliannau i dalu ac wedi rhoi cyngor ar sut y gallem ni fwrw ymlaen â'r cyflog byw gwirioneddol. 

Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr
Betsi Cadwaladr University Health Board

10. Pa asesiad y mae'r Prif Weinidog wedi ei wneud o'r cynnydd a wnaed gan Fwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr dros y 12 mis diwethaf? OQ58466

10. What assessment has the First Minister made of the progress made by Betsi Cadwaladr University Health Board over the last 12 months? OQ58466

Thank you. It's been a challenging year for the health board, and we've had serious concerns about quality, governance and performance, resulting in an increased escalation status to targeted intervention for vascular services and the Glan Clwyd Hospital site. The health board has responded swiftly and there are signs of improvement.

Diolch. Mae wedi bod yn flwyddyn anodd i'r bwrdd iechyd, a bu gennym ni bryderon difrifol am ansawdd, llywodraethu a pherfformiad, yn arwain at statws uwchgyfeirio cynyddol o ymyrraeth wedi'i thargedu ar gyfer gwasanaethau fasgwlaidd a safle Ysbyty Glan Clwyd. Mae'r bwrdd iechyd wedi ymateb yn gyflym a cheir arwyddion o welliant.

Well, I haven't seen any signs of improvement, Minister. I'm very, very concerned about the parlous state of services for patients across north Wales, particularly those that are served by Glan Clwyd Hospital. But one of the other concerns that is ringing alarm bells in my inbox every single day is the appalling access to GP services in the Colwyn Bay area, particularly the Rhos-on-Sea area, which is served by both Rhoslan and Rysseldene surgeries, both of which are managed directly by the health board because the GP contracts have come to an end. Those two surgeries are not performing at a level that anybody in my constituency is happy with. There has been no improvement in terms of access over the past 12 months to appointments, particularly face-to-face appointments with GPs. There have regularly been problems with access to repeat prescriptions for those who are chronically ill, and, quite frankly, it's not good enough. When will we see the sort of healthcare that the people of north Wales need to see, and when will people served by those two managed practices in the Colwyn Bay and Rhos-on-Sea area get a primary care service that they can rely on?

Wel, nid wyf i wedi gweld unrhyw arwyddion o welliant, Gweinidog. Rwy'n bryderus iawn, iawn, am gyflwr enbyd gwasanaethau i gleifion ar draws y gogledd, yn enwedig y rhai sy'n cael eu gwasanaethu gan Ysbyty Glan Clwyd. Ond un o'r pryderon eraill sy'n canu clychau larwm yn fy mewnflwch bob dydd yw'r mynediad gwarthus at wasanaethau meddyg teulu yn ardal Bae Colwyn, yn enwedig ardal Llandrillo-yn-Rhos, sy'n cael ei gwasanaethu gan feddygfeydd Rhoslan a Rysseldene, y mae'r ddwy ohonynt yn cael eu rheoli yn uniongyrchol gan y bwrdd iechyd gan fod y contractau meddyg teulu wedi dod i ben. Nid yw'r ddwy feddygfa hynny yn perfformio ar lefel y mae unrhyw un yn fy etholaeth i yn hapus â hi. Ni fu unrhyw welliant o ran mynediad dros y 12 mis diwethaf at apwyntiadau, yn enwedig apwyntiadau wyneb yn wyneb gyda meddygon teulu. Mae problemau wedi bod yn rheolaidd gyda mynediad at bresgripsiynau rheolaidd ar gyfer y rhai â salwch cronig, ac, a dweud y gwir, nid yw'n ddigon da. Pryd fyddwn ni'n gweld y math o ofal iechyd y mae pobl y gogledd angen ei weld, a phryd fydd pobl sy'n cael eu gwasanaethu gan y ddwy feddygfa a reolir hynny yn ardal Bae Colwyn a Llandrillo-yn-Rhos yn cael gwasanaeth gofal sylfaenol y gallan nhw ddibynnu arno?

Obviously, I don't have any knowledge of the two GP practices that you referred to. I do know from my own postbag in Wrexham that access to GP services is not where we would want it to be in north Wales. I know that the health board have just appointed a new—I'm not sure if it's a director but it's certainly an officer in relation to primary care, and I'm due to have a meeting with her to discuss issues in my constituency, and I would encourage you to do that, because I think if we are trying to avoid the increased number of people we're seeing in A&E because they can't get access to their GP services, then it is very important that the health board grasps this and deals with these difficulties.

Yn amlwg, nid oes gen i unrhyw wybodaeth am y ddwy feddygfa y gwnaethoch chi gyfeirio atyn nhw. Rwyf i yn gwybod o fy mag post fy hun yn Wrecsam nad yw mynediad at wasanaethau meddygon teulu yn y sefyllfa y byddem ni'n dymuno iddi fod yn y gogledd. Gwn fod y bwrdd iechyd newydd benodi—nid wyf i'n siŵr os yw'n gyfarwyddwr newydd ond yn sicr mae'n swyddog newydd o ran gofal sylfaenol, ac rwyf i fod i gael cyfarfod gyda hi i drafod materion yn fy etholaeth i, a byddwn yn eich annog chi i wneud hynny, oherwydd rwy'n credu os ydym ni'n ceisio osgoi'r nifer gynyddol o bobl rydym ni'n eu gweld mewn adrannau Damweiniau ac Achosion Brys gan nad ydyn nhw'n gallu cael mynediad at eu gwasanaethau meddyg teulu, yna mae'n bwysig iawn bod y bwrdd iechyd yn mynd i'r afael â hyn ac yn ymdrin â'r anawsterau hyn.

14:15

Diolch i'r Trefnydd.

Thank you, Trefnydd.

I'd love to see an agenda item on the Cabinet papers that was a tutorial by the Trefnydd on how to give succinct answers in oral questions. And then if that part of the bargain is kept to, I'll hold a tutorial on how to ask succinct questions by all backbenchers as well. Okay, that was 10 questions in 45 minutes. Da iawn.

Byddwn i wrth fy modd yn gweld eitem ar yr agenda ar bapurau'r Cabinet a oedd yn diwtorial gan y Trefnydd ar sut i roi atebion cryno mewn cwestiynau llafar. Ac yna os caiff y rhan honno o'r fargen ei chadw, fe wnaf i gynnal tiwtorial ar sut i ofyn cwestiynau cryno gan bob aelod o'r meinciau cefn hefyd. Iawn, roedd hynny'n 10 cwestiwn mewn 45 munud. Da iawn.

2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement

Eitem 2, felly.

Item 2, then.

Back on again.

Yn ôl ymlaen eto.

Y Trefnydd i wneud y datganiad a chyhoeddiad busnes. Lesley Griffiths.

The Trefnydd back to make the business statement and announcement. Lesley Griffiths.

Thank you. There are three changes to today's Plenary agenda. I have added a statement from the finance and local government Minister on the response to the UK Government financial statement. Consequently, the statement on world heritage in north-west Wales has been postponed until next week. And finally, the legislative statement on the Agriculture (Wales) Bill has been moved to the last item of today's business. Draft business for the next three weeks is set out on the business statement and announcement, which can be found amongst the meeting papers available to Members electronically.

Diolch. Mae tri newid i agenda'r Cyfarfod Llawn heddiw. Rwyf wedi ychwanegu datganiad gan y Gweinidog cyllid a llywodraeth leol ar yr ymateb i ddatganiad ariannol Llywodraeth y DU. O ganlyniad, mae'r datganiad ar dreftadaeth y byd yng ngogledd-orllewin Cymru wedi ei ohirio tan yr wythnos nesaf. Ac yn olaf, mae'r datganiad deddfwriaethol ar Fil Amaeth (Cymru) wedi'i symud i eitem olaf y busnes heddiw. Mae busnes drafft at gyfer y tair wythnos nesaf wedi'i nodi ar y datganiad busnes a'r cyhoeddiad, sydd i'w weld ymhlith y papurau cyfarfod sydd ar gael i'r Aelodau yn electronig.

Minister, Swansea Council together with the Welsh Government are planning to strengthen the sea defences at Mumbles. This is a welcome investment, and I understand that most of the cost will be provided through the coastal risk management programme. These schemes, whilst they react to the threat of global warming and rising sea levels, should give confidence to communities and businesses about the viability of those areas at risk. Can the Minister schedule a debate on the impact of the cost of the risk management programme, for all Members to consider the scope, funding and impact of the scheme? Thank you.

Gweinidog, mae Cyngor Abertawe ynghyd â Llywodraeth Cymru yn bwriadu cryfhau'r amddiffynfeydd môr yn y Mwmbwls. Mae hwn yn fuddsoddiad i'w groesawu, ac rwy'n deall y bydd y rhan fwyaf o'r gost yn cael ei ddarparu drwy'r rhaglen rheoli risg arfordirol. Dylai'r cynlluniau hyn, er eu bod yn ymateb i fygythiad cynhesu byd-eang a lefelau'r môr sy'n codi, roi hyder i gymunedau a busnesau ynghylch hyfywedd y meysydd hynny sydd mewn perygl. A all y Gweinidog drefnu dadl ar effaith cost y rhaglen rheoli risg, i'r holl Aelodau ystyried cwmpas, arian ac effaith y cynllun? Diolch.

Thank you. The Welsh Government has put a significant funding into coastal defences and flood defences in general right across the country, and you're quite right: it is really important that our communities, our homes in Wales and our businesses feel protected from the effect of climate change, which we are absolutely living with now. I know the Minister does bring forward written statements at specific times in relation to flood defences, and I will certainly ask her to do so at the appropriate time.

Diolch. Mae Llywodraeth Cymru wedi rhoi cyllid sylweddol i amddiffynfeydd arfordirol ac amddiffynfeydd rhag llifogydd yn gyffredinol ledled y wlad, ac rydych chi'n hollol gywir: mae wir yn bwysig bod ein cymunedau ni, ein cartrefi ni yng Nghymru a'n busnesau ni'n teimlo eu bod nhw wedi'u hamddiffyn rhag effeithiau newid hinsawdd, yr ydym yn sicr yn byw gyda nhw nawr. Rwy'n gwybod bod y Gweinidog yn cyflwyno datganiadau ysgrifenedig ar adegau penodol o ran amddiffynfeydd rhag llifogydd, ac yn sicr, fe wnaf ofyn iddi wneud hynny ar yr adeg briodol.

Trefnydd, I'm sure you've seen—like all of us—the impact of the devastating floods in Pakistan that have killed over 1,500 people since June, with 33 million people affected. Whole communities have been swept away and people remain in desperate need of help. This is the reality of the climate emergency. Given our commitments under the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015 to be a globally responsible nation, and also given the close links between Pakistan and many people living in Wales, I would like to request a statement, please, from the Minister for Social Justice to update us on how Welsh Government are supporting the people of Pakistan and also their relatives here in Wales.

Trefnydd, rwy'n siŵr eich bod chi wedi gweld—fel pob un ohonom ni—effaith y llifogydd dinistriol ym Mhacistan sydd wedi lladd dros 1,500 o bobl ers mis Mehefin, a 33 miliwn o bobl wedi'u heffeithio. Mae cymunedau cyfan wedi cael eu sgubo i ffwrdd ac mae pobl yn parhau i fod ag angen dybryd am help. Dyma realiti'r argyfwng hinsawdd. O ystyried ein hymrwymiadau dan Ddeddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015 i fod yn genedl sy'n gyfrifol yn fyd-eang, a hefyd o ystyried y cysylltiadau agos rhwng Pacistan a llawer o bobl sy'n byw yng Nghymru, hoffwn i ofyn am ddatganiad, os gwelwch yn dda, gan y Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i ni ar sut mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi pobl Pacistan a hefyd eu perthnasau yma yng Nghymru.

I think you raise a really important point about the effect of climate change in countries right across the world, and this is why we are so adamant here in Wales that we need that just transition. The Minister for Social Justice will be happy to bring forward a statement on that.

Rwy'n credu eich bod chi'n codi pwynt pwysig iawn am effaith newid hinsawdd mewn gwledydd ar draws y byd, a dyma pam yr ydym ni mor bendant yma yng Nghymru bod angen y trawsnewid cyfiawn hwnnw arnom ni. Bydd y Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol yn hapus i gyflwyno datganiad am hynny.

I'm asking for two Government statements. Will the Government make a statement on Welsh Government policy on the outsourcing and privatisation of the Welsh Government-funded public sector in Wales? Can the statement include what arm's-length bodies, funded by the Welsh Government, are told about outsourcing and privatisation in their annual ministerial letter?

Also, will the Government make a statement about promoting the use of British Sign Language by Welsh Government-funded public sector bodies? The British Sign Language Act 2022, passed by the UK Parliament, creates a duty for the UK Government to prepare and publish BSL reports describing what UK Government departments have done to promote the use of BSL in their communication with the public. The UK Act excludes reporting on matters devolved to Scotland and Wales—quite rightly so. Will the Welsh Government either replicate it or use a legislative consent motion to bring it into Welsh law, so that people who are deaf in Wales are not disadvantaged?

Rwy'n gofyn am ddau ddatganiad gan y Llywodraeth. A wnaiff y Llywodraeth wneud datganiad ar bolisi Llywodraeth Cymru ar allanoli a phreifateiddio'r sector cyhoeddus yng Nghymru sy'n cael ei ariannu gan Lywodraeth Cymru? A all y datganiad gynnwys pa gyrff hyd braich, sy'n cael eu hariannu gan Lywodraeth Cymru, sy'n cael gwybod am allanoli a phreifateiddio yn eu llythyr gweinidogol blynyddol?

Hefyd, a wnaiff y Llywodraeth wneud datganiad am hyrwyddo'r defnydd o Iaith Arwyddo Prydeinig gan gyrff y sector cyhoeddus sy'n cael eu hariannu gan Lywodraeth Cymru? Mae Deddf Iaith Arwyddo Prydain 2022, a gafodd ei phasio gan Senedd y DU, yn creu dyletswydd ar Lywodraeth y DU i baratoi a chyhoeddi adroddiadau BSL sy'n disgrifio'r hyn y mae adrannau Llywodraeth y DU wedi'i wneud i hyrwyddo defnydd BSL yn eu cyfathrebu â'r cyhoedd. Mae Deddf y DU yn eithrio adrodd ar faterion sydd wedi'u datganoli i Gymru a'r Alban—yn gwbl briodol felly. A fydd Llywodraeth Cymru naill ai'n gwneud hynny hefyd neu'n defnyddio cynnig cydsyniad deddfwriaethol er mwyn dod â hi i gyfraith Cymru, fel nad yw pobl fyddar yng Nghymru o dan anfantais?

Thank you. In relation to your question around privatisation and outsourcing, obviously, the private sector plays a crucial role in the Welsh economy and the delivery of some of our public services, but we are committed to providing those services in a way that puts people first and not profit first. The motivations for outsourcing or insourcing can be many and varied, and expertise and capacity are often the drivers for outsourcing, however, we are very clear that outsourcing should not be used to erode workers' pay or their terms and conditions. You'll be aware that the social partnership and public procurement Bill is being brought forward, and that will require certain public bodies to consider socially responsible clauses in all major construction and outsourcing contracts, and ensure that these are delivered throughout the supply chains.

In relation to promoting the use of British Sign Language, obviously, the new curriculum in Wales is now being used right across primary schools in Wales, and using British Sign Language is on the curriculum alongside English and other languages, and the guidance that's been brought forward to support progression in BSL for deaf BSL users as well as allowing schools to choose to introduce BSL to other learners as a second, third, or even subsequent language. I know the Minister is working very closely with the regional educational consortia and partnerships funded by the Welsh Government to support schools. We've commissioned new resources to support teaching and learning BSL in schools and settings in Wales, and the first will be available later this term for free on Hwb, the all-Wales learning platform.

Diolch. O ran eich cwestiwn ynghylch preifateiddio ac allanoli, yn amlwg, mae'r sector preifat yn chwarae rhan hanfodol yn economi Cymru a darparu rhai o'n gwasanaethau cyhoeddus, ond rydym ni wedi ymrwymo i ddarparu'r gwasanaethau hynny mewn ffordd sy'n rhoi pobl yn gyntaf ac nid elw yn gyntaf. Gall y cymhellion ar gyfer allanoli neu fewnoli fod yn niferus ac amrywiol, ac arbenigedd a gallu yn aml sy'n ysgogi allanoli, fodd bynnag, rydym ni'n glir iawn na ddylai allanoli gael ei ddefnyddio i erydu cyflog gweithwyr neu'u telerau ac amodau. Byddwch chi'n ymwybodol bod y Bil partneriaeth gymdeithasol a chaffael cyhoeddus yn cael ei gyflwyno, a bydd angen rhai cyrff cyhoeddus i ystyried cymalau ynghylch cyfrifoldeb cymdeithasol ym mhob contract adeiladu a chontractau allanoli mawr, a sicrhau bod y rhain yn cael eu darparu drwy'r cadwyni cyflenwi.

O ran hyrwyddo'r defnydd o Iaith Arwyddo Prydain, yn amlwg, mae'r cwricwlwm newydd yng Nghymru nawr yn cael ei ddefnyddio ledled ysgolion cynradd yng Nghymru, gan ddefnyddio Iaith Arwyddo Prydain ar y cwricwlwm ochr yn ochr â'r Saesneg ac ieithoedd eraill, ac mae'r canllawiau sydd wedi'u cyflwyno i gefnogi dilyniant BSL ar gyfer defnyddwyr BSL byddar yn ogystal â chaniatáu i ysgolion ddewis cyflwyno BSL i ddysgwyr eraill fel ail iaith, drydedd iaith, neu hyd yn oed iaith ddilynol. Rwy'n gwybod bod y Gweinidog yn gweithio'n agos iawn gyda'r consortia addysgol rhanbarthol a'r partneriaethau sy'n cael eu hariannu gan Lywodraeth Cymru i gefnogi ysgolion. Rydym ni wedi comisiynu adnoddau newydd i gefnogi dysgu ac addysgu BSL mewn ysgolion a lleoliadau yng Nghymru, a bydd y cyntaf ar gael yn ddiweddarach y tymor yma am ddim ar Hwb, platfform dysgu Cymru gyfan.

14:20

Can I call for two statements, please? Firstly, from the Deputy Minister for Climate Change, as this past weekend saw complete disruption to rail services in south Pembrokeshire. The bus replacement service was, I'm told, unable to take wheelchair users or bikes, potentially leaving passengers stranded. Having worked with the South Pembrokeshire Rail Action Group to highlight the inconsistencies in rail travel on the Pembroke Dock line, I'd appreciate a statement as to what caused the disruption in south Pembrokeshire.

Secondly, a statement from the economy Minister in relation to the administration of COVID support grants for businesses, charities and organisations. Picton Castle Gardens in my constituency received confirmation that their third and final payment would be paid back in February of this year, yet, to date, this final payment has not been received by the charity, and the communication channels have gone cold. Therefore, I would appreciate a statement from the economy Minister on the administration of these grants, what payments are left outstanding and what issues have caused the delay in some payments. Diolch.

A  gaf i alw am ddau ddatganiad, os gwelwch yn dda? Yn gyntaf, gan y Dirprwy Weinidog Newid Hinsawdd, gan i'r penwythnos diwethaf hwn weld amharu'n llwyr ar wasanaethau rheilffordd yn ne Sir Benfro. Nid oedd y gwasanaeth bysiau yn lle trenau, dywedir wrthyf, yn gallu cymryd defnyddwyr cadair olwyn na beiciau, a allai, o bosibl fod wedi gadael teithwyr heb fedru teithio. Ar ôl gweithio gyda Grŵp Gweithredu Rheilffyrdd De Sir Benfro i dynnu sylw at yr anghysonderau o ran teithio ar y rheilffordd ar linell Doc Penfro, byddwn i'n gwerthfawrogi datganiad ynglŷn â'r hyn a achosodd yr amhariad yn ne Sir Benfro.

Yn ail, datganiad gan Weinidog yr economi o ran gweinyddu grantiau cymorth COVID ar gyfer busnesau, elusennau a sefydliadau. Cafodd Gerddi Castell Picton yn fy etholaeth i gadarnhad y byddai eu trydydd taliad a'r taliad olaf yn cael ei dalu yn ôl ym mis Chwefror eleni, ac eto, hyd yma, nid ydy'r taliad olaf hwn wedi'i dderbyn gan yr elusen, ac mae'r sianeli cyfathrebu wedi distewi. Felly, byddwn i'n gwerthfawrogi datganiad gan Weinidog yr economi ar weinyddu'r grantiau hyn, pa daliadau sydd ar ôl a pha faterion sydd wedi achosi'r oedi i rai taliadau. Diolch.

In relation to your second question, I think you'd be better off writing directly to the Minister for Economy, and then he can look into that specific case that you brought forward.

I will certainly ask the Deputy Minister for Climate Change to issue a written statement if he has any information that would be helpful in relation to the incident you referred to at the weekend.

O ran eich ail gwestiwn, rwy'n credu y byddai'n well i chi ysgrifennu'n uniongyrchol at Weinidog yr Economi, ac yna gall edrych i mewn i'r achos penodol hwnnw y gwnaethoch chi ei gyflwyno.

Yn sicr, fe wnaf ofyn i'r Dirprwy Weinidog Newid Hinsawdd gyhoeddi datganiad ysgrifenedig os oes ganddo unrhyw wybodaeth a fyddai o gymorth o ran y digwyddiad dros y penwythnos y gwnaethoch chi gyfeirio ato.

I'd request a Government statement outlining the Welsh Government's tax-raising strategy, please. Last year, I asked the finance Minister whether the Government was in favour of gaining powers to introduce new income-tax bands, a power that Scotland has. I'd hope the Government would look into this, but, as far as I can tell, nothing has been said on it over the past year. Now, the fact that Scotland can do this means that they can keep the 45 per cent top rate, and the Scottish Government has also introduced a more progressive income tax system with a lower starter rate for low earners.

Trefnydd, the First Minister has described last week's mini budget as 'authentically shocking', and I'd agree, but I'd also like to know if the Welsh Government has neglected to demand powers that would have enabled Wales to set our own policy. But, most importantly, looking to the future, I'd like the statement to set out whether the Government will now pursue these powers to introduce new bands and how they would use them, please.

Rwy'n gwneud cais am ddatganiad y Llywodraeth yn amlinellu strategaeth codi trethi Llywodraeth Cymru, os gwelwch yn dda. Y llynedd, gofynnais i'r Gweinidog cyllid a oedd y Llywodraeth o blaid ennill pwerau i gyflwyno bandiau treth incwm newydd, pŵer sydd gan yr Alban. Roeddwn i'n gobeithio y byddai'r Llywodraeth yn ymchwilio i hyn, ond, hyd y gwn i, does dim wedi cael ei ddweud am hyn yn ystod y flwyddyn ddiwethaf. Nawr, mae'r ffaith y gall yr Alban wneud hyn yn golygu y gallan nhw gadw'r gyfradd uchaf o 45 y cant, ac mae Llywodraeth yr Alban hefyd wedi cyflwyno system dreth incwm fwy blaengar a chyfradd gychwyn is ar gyfer pobl sy'n ennill cyflogau isel.

Trefnydd, mae'r Prif Weinidog, wedi disgrifio cyllideb fach yr wythnos ddiwethaf yn 'wir frawychus', a byddwn i'n cytuno, ond hoffwn i hefyd wybod a yw Llywodraeth Cymru wedi esgeuluso mynnu pwerau a fyddai wedi galluogi Cymru i osod ein polisi ein hunain. Ond, yn bwysicaf oll, wrth edrych i'r dyfodol, hoffwn i'r datganiad nodi a fydd y Llywodraeth nawr yn ceisio'r pwerau hyn i gyflwyno bandiau newydd a sut y bydden nhw'n eu defnyddio, os gwelwch yn dda.

Thank you. I agree with the First Minister and you: I think that the mini budget was nothing short of a disgrace. It rewarded the rich and punished the poor. As you are aware, the Minister for Finance and Local Government will be making a statement this afternoon in relation to the financial statement that came from the UK Government last week.

In relation to your specific questions around income tax, obviously, each year the Welsh Government makes very careful decisions around income tax, and it will be the same this year. No reckless decisions will be made by the Minister for finance.

Diolch. Rwy'n cytuno â'r Prif Weinidog a chithau: rwy'n credu nad oedd y gyllideb fach yn ddim llai na gwarth. Roedd yn gwobrwyo'r cyfoethog ac yn cosbi'r tlawd. Fel y gwyddoch chi, bydd y Gweinidog Cyllid a Llywodraeth Leol yn gwneud datganiad y prynhawn yma am y datganiad ariannol a ddaeth gan Lywodraeth y DU yr wythnos ddiwethaf.

O ran eich cwestiynau penodol chi ynghylch treth incwm, yn amlwg, bob blwyddyn mae Llywodraeth Cymru'n gwneud penderfyniadau gofalus iawn ynghylch treth incwm, a bydd yr un peth eleni. Ni fydd unrhyw benderfyniadau byrbwyll yn cael eu gwneud gan y Gweinidog cyllid.

Can I ask for two statements, please, Trefnydd? One is in respect of the arrangements for groups travelling out of the country post Brexit, and arrangements for carnets to avoid costs being incurred for charities and other groups. She'll be very well aware, recently, of Prostate Cymru, a group of volunteer cyclists riding for charities going through Santander port, who were faced with €8,500 costs that they had to pay before they released their bikes from a van. They were travelling separately from the van. There are new arrangements in place now, a new bureaucracy in place, but many groups aren't aware of this. And I've been subsequently approached by musicians, modelling clubs and others who have been stung by the same costs, as well as individuals. So, anything we can do here, by way of a statement, to show both the arrangements, but also how we can raise awareness of it, would be very welcome.

And the second thing I would really like would be a written statement on an update on Maesteg rail frequency enhancements, please.

Gaf i ofyn am ddau ddatganiad, os gwelwch yn dda, Trefnydd? Mae un yn ymwneud â'r trefniadau i grwpiau sy'n teithio o'r wlad ar ôl Brexit, a threfniadau ar gyfer llyfrau o docynnau i osgoi costau ar gyfer elusennau a grwpiau eraill. Bydd hi'n ymwybodol iawn, yn ddiweddar, o Prostate Cymru, sef grŵp o feicwyr gwirfoddol sy'n beicio dros elusennau yn mynd drwy borthladd Santander, yn gorfod talu €8,500 o gostau cyn iddyn nhw ryddhau eu beiciau o fan. Roedden nhw'n teithio ar wahân i'r fan. Mae trefniadau newydd ar waith nawr, biwrocratiaeth newydd yn ei lle, ond nid yw nifer o grwpiau'n ymwybodol o hyn. Ac ar ôl hynny mae cerddorion, clybiau modelau ac eraill sydd wedi cael eu dal gan yr un costau, yn ogystal ag unigolion wedi cysylltu â mi. Felly, byddai croeso mawr i unrhyw beth y gallwn ni ei wneud yma, drwy ddatganiad, i ddangos y trefniadau, ond hefyd sut y gallwn ni godi ymwybyddiaeth ohono.

A'r ail beth y byddwn i wir yn ei hoffi fyddai datganiad ysgrifenedig ar yr wybodaeth ddiweddaraf ar welliannau amlder rheilffyrdd Maesteg, os gwelwch yn dda.

14:25

Thank you. In regard to your first point around the consequences that we were never told about in relation to leaving the European Union, I'm not sure which Minister would take that forward, but I will certainly make some inquiries to see if maybe some guidance could be issued from us, or whether it would be something we would have to urge the UK Government to do.

In relation to your question for a written statement on the Maesteg to Cardiff rail line, I think the Deputy Minister would be very happy to meet with you to discuss services in the first instance, and I know there are plans for delivering additional services on the Maesteg line. 

Diolch. O ran eich pwynt cyntaf ynghylch y canlyniadau na chawson ni erioed wybod amdanyn nhw o ran gadael yr Undeb Ewropeaidd, nid ydw i'n siŵr pa Weinidog fyddai'n bwrw ymlaen â hynny, ond yn sicr, fe wnaf i rai ymholiadau i weld a fyddai modd cyhoeddi rhai canllawiau gennym ni efallai, neu a fyddai'n rhywbeth y byddai'n rhaid i ni annog Llywodraeth y DU i'w wneud.

O ran eich cwestiwn am ddatganiad ysgrifenedig ar reilffordd Maesteg i Gaerdydd, rwy'n credu y byddai'r Dirprwy Weinidog yn hapus iawn i gyfarfod â chi i drafod gwasanaethau yn y lle cyntaf, ac rwy'n gwybod bod yna gynlluniau i ddarparu gwasanaethau ychwanegol ar linell Maesteg. 

Minister, planning and other appeals were removed from the joint agency between the UK and Welsh Government and placed within the planning and environment directorate within the Welsh Government. We were told this would improve the service and deliver the changes that Wales needs. In the 11 months since the change, the average delay in even opening the appeals application has increased from just a handful of weeks to 20 weeks—what it is currently. So, can we have a written statement or an update from the Minister for Climate Change on what steps she is taking to decrease the ever-increasing waiting times, and if any fundamental changes will be made to that department to increase performance?

Gweinidog, cafodd apeliadau cynllunio a rhai eraill eu dileu o'r asiantaeth ar y cyd rhwng Llywodraeth y DU a Llywodraeth Cymru a'u rhoi o fewn y gyfarwyddiaeth cynllunio ac amgylchedd o fewn Llywodraeth Cymru. Dywedwyd wrthym ni y byddai hyn yn gwella'r gwasanaeth ac yn darparu'r newidiadau y mae eu hangen ar Gymru. Yn yr 11 mis ers y newid, mae'r oedi cyfartalog o ran hyd yn oed agor y cais apeliadau wedi cynyddu o ddim ond llond llaw o wythnosau i 20 wythnos—yr hyn y mae ar hyn o bryd. Felly, a gawn ni ddatganiad ysgrifenedig neu'r wybodaeth ddiweddaraf gan y Gweinidog Newid Hinsawdd ar ba gamau mae hi'n eu cymryd i ostwng yr amseroedd aros sy'n cynyddu'n barhaus, ac a fydd unrhyw newidiadau sylfaenol yn cael eu gwneud i'r adran honno i gynyddu perfformiad?

I think it's probably too early to bring forward a statement on that. I know one of the issues, and certainly within my own constituency—it's something that's been raised with me—is the lack of planning officers within our local authorities right across Wales. I think this is something that, obviously, the Minister is aware of and discusses with local government colleagues.

Rwy'n credu ei bod hi'n rhy gynnar, mae'n debyg, i gyflwyno datganiad ar hynny. Rwy'n gwybod mai un o'r materion, ac yn sicr yn fy etholaeth fy hun—mae'n rhywbeth sydd wedi'i godi gyda mi—yw'r diffyg swyddogion cynllunio yn ein hawdurdodau lleol ledled Cymru. Rwy'n credu bod hyn yn rhywbeth y mae'r Gweinidog, yn amlwg, yn ymwybodol ohono ac yn ei drafod gyda chydweithwyr llywodraeth leol.

Trefnydd, I'd be very grateful for a statement regarding the economy. It's pretty clear now that the UK Government, and the Chancellor in particular, has lost control of the UK's economy, with terrible consequences in store for us all. Could we have a statement, please, from the economy Minister specifically concerning businesses and the likely consequences for Welsh businesses of a plummeting pound, soaring interest rates and also rocketing inflation?

Trefnydd, byddwn i'n ddiolchgar iawn am ddatganiad ynglŷn â'r economi. Mae'n eithaf clir nawr fod Llywodraeth y DU, a'r Canghellor yn enwedig, wedi colli rheolaeth ar economi'r DU, gan arwain at ganlyniadau ofnadwy i bob un ohonom ni. A gawn ni ddatganiad, os gwelwch yn dda, gan Weinidog yr economi yn benodol ynghylch busnesau a chanlyniadau tebygol i fusnesau Cymru yn sgil y bunt yn plymio, cyfraddau llog yn cynyddu'n aruthrol a hefyd chwyddiant ar garlam?

Again, I absolutely agree with you. I think to borrow to give the rich tax cuts is not a policy that most people would think was very sensible, and clearly there are many concerns that you can see right across the markets, and the international markets too just really have lost confidence and trust in the UK Government. I will certainly ask the Minister for Economy to bring forward a statement at the appropriate time. The announcement about investment zones, for instance, as far as I know, the Minister for Economy had no knowledge of that—I feel another free ports coming along the track. But I think it's really important that we give the Minister for Economy time to have those discussions with the UK Government.

Eto, rwy'n cytuno'n llwyr â chi. Rwy'n credu nad yw benthyg i roi toriadau treth i'r cyfoethog yn bolisi y byddai'r rhan fwyaf o bobl yn ei ystyried yn synhwyrol iawn, ac yn amlwg mae llawer o bryderon y gallwch chi eu gweld ledled y marchnadoedd, ac mae'r marchnadoedd rhyngwladol hefyd wir wedi colli hyder ac ymddiriedaeth yn Llywodraeth y DU. Yn sicr, byddaf i'n gofyn i Weinidog yr Economi gyflwyno datganiad ar yr adeg briodol. Mae'r cyhoeddiad am barthau buddsoddi, er enghraifft, hyd y gwn i, nid oedd Gweinidog yr Economi yn gwybod dim am hynny—rwy'n teimlo achos y porthladdoedd rhydd yn dod. Ond rwy'n credu ei bod hi'n bwysig iawn ein bod ni'n rhoi amser i Weinidog yr Economi gael y trafodaethau hynny gyda Llywodraeth y DU.

Following on from that, Minister, I was going to say: could I ask for a statement on the investment zones, or, rather, deregulation zones? Cheshire West and Chester Council have been named as possibly one, which could impact on the Deeside area and the enterprise zone in Flintshire. I do also have concerns regarding planning deregulation and the impacts it could have on nature. Affordable housing as well might not happen, and that could further deepen the housing crisis here in Wales. So, I'm asking: could the Minister for Economy provide a statement outlining the Welsh Government's response to these investment or deregulation zones, to ensure we can maintain competitiveness without comprising on terms and conditions of pay, affordable housing and the natural environment, which we must protect in this climate and nature emergency? All those are concerns of mine. Thank you.

Yn dilyn ymlaen o hynny, Gweinidog, roeddwn i'n mynd i ddweud: a gaf i ofyn am ddatganiad ar y parthau buddsoddi, neu, yn hytrach, parthau dadreoleiddio? Mae Cyngor Gorllewin Sir Caer a Chaer wedi'i enwi fel un o bosibl, a allai effeithio ar ardal Glannau Dyfrdwy a'r ardal fenter yn Sir y Fflint. Mae gen i bryderon hefyd ynghylch dadreoleiddio cynllunio a'r effeithiau y gallai eu cael ar fyd natur. Efallai na fydd tai fforddiadwy yn digwydd ychwaith, a gallai hynny ddyfnhau'r argyfwng tai yma yng Nghymru ymhellach. Felly, rwy'n gofyn: a allai Gweinidog yr Economi ddarparu datganiad yn amlinellu ymateb Llywodraeth Cymru i'r parthau buddsoddi neu'r parthau dadreoleiddio hyn, i sicrhau y gallwn ni gynnal ysbryd cystadleuol heb gyfaddawdu telerau ac amodau cyflog, tai fforddiadwy a'r amgylchedd naturiol, y mae'n rhaid i ni eu gwarchod yn yr argyfwng hinsawdd a natur hwn? Mae'r rhain i gyd yn bryderon i mi. Diolch.

Thank you. So, you will have heard my answer to Ken Skates, and I think the Minister for Economy does need the time to engage with the UK Government. I think it's really important that any future proposals for Wales would need to be carefully researched. I know the Minister would want to consult upon those. And they really need to work in the best interests of the people of Wales.

Diolch. Felly, byddwch chi wedi clywed fy ateb i Ken Skates, ac rwy'n credu bod angen amser ar Weinidog yr Economi i ymgysylltu â Llywodraeth y DU. Rwy'n credu ei bod hi'n bwysig iawn y byddai angen ymchwilio'n ofalus i unrhyw gynigion ar gyfer Cymru yn y dyfodol. Rwy'n gwybod y byddai'r Gweinidog eisiau ymgynghori ar y rheiny. Ac mae gwir angen iddyn nhw weithio er budd pobl Cymru.

Dyna ni. Dyna ddiwedd ar y datganiad busnes.

That concludes the business statement.

3. Datganiad gan y Gweinidog Cyllid a Llywodraeth Leol: Ymateb i Ddatganiad Ariannol Llywodraeth y DU
3. Statement by the Minister for Finance and Local Government: Response to the UK Government Financial Statement

Felly, y datganiad gan y Gweinidog Cyllid a Llywodraeth Leol sydd nesaf, ar yr ymateb i ddatganiad ariannol Llywodraeth y Deyrnas Gyfunol. Fe wnaf i alw ar y Gweinidog i wneud y datganiad hynny. Rebecca Evans.

We will move now to a statement by the Minister for Finance and Local Government on the response to the UK Government's financial statement. I call on the Minister to make that statement. Rebecca Evans.

Diolch, Llywydd. Last week, the Chancellor published his financial statement—a significant package of measures that, in total, represents one of the most consequential, divisive and regressive sets of fiscal changes ever set out by any UK Government. The package was deeply unfair and morally indefensible. It completely failed to target urgent and meaningful support to vulnerable households impacted by the cost-of-living crisis, and left public services, currently stretched beyond any recent experience by inflation, without the critical additional funding that they need this winter.

Diolch, Llywydd. Yr wythnos diwethaf, cyhoeddodd y Canghellor ei ddatganiad ariannol—pecyn sylweddol o fesurau sydd, gyda'i gilydd, yn cynrychioli un o'r setiau mwyaf canlyniadol, rhwygol ac atchweliadol o newidiadau cyllidol sydd wedi'i nodi erioed gan unrhyw Lywodraeth y DU. Roedd y pecyn yn hynod annheg ac yn amhosibl ei gyfiawnhau yn foesol. Methodd yn llwyr â nodi cymorth brys ac ystyrlon i aelwydydd agored i niwed y mae'r argyfwng costau byw yn effeithio arnynt, a gwnaeth adael gwasanaethau cyhoeddus, sydd ar hyn o bryd wedi'u hymestyn y tu hwnt i unrhyw brofiad diweddar gan chwyddiant, heb y cyllid ychwanegol hanfodol sydd ei angen arnyn nhw y gaeaf hwn.

14:30

Daeth y Dirprwy Lywydd (David Rees) i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer (David Rees) took the Chair.

Through his statement, the Chancellor ignored all of this and instead prioritised tax cuts for the rich, unlimited bonuses for bankers, and protected the profits of big energy companies. It will have significant economic and social consequences and will cost individuals and families in Wales dearly.

The UK Government should have taken the opportunity to offer more support through welfare benefits and housing. This should have been funded through windfall gains in the energy sector. Instead, the Chancellor has chosen to drastically increase public borrowing, leaving lower income households to shoulder the impact for years to come. The statement failed to set out a comprehensive vision for investment to boost economic growth, improve our energy security for the future and address the climate emergency.

We had no prior engagement on any of the changes in the Chancellor’s statement, including areas of taxation that are devolved to Wales. We are strongly opposed to the abolition of the additional 45 per cent rate of income tax. At a time when it is those on the lower end of the pay scale that are suffering the most, this is a shocking policy to introduce. Evidence strongly suggests that the plan to introduce investment zones will displace economic activity from other parts of the country and have no effect on overall economic growth. We will talk to the UK Government to learn more about these zones, but we will not jeopardise workers’ rights or water down environmental protections.

The UK Government’s insistence that this is not a budget means that it was not accompanied by the traditional distributional analysis, which would have shown how the measures would impact on household finances. I think this speaks volumes. According to the Resolution Foundation, people living in south-east England or London will see more than three times the gains of those in Wales, the north-east or Yorkshire. Wales Fiscal Analysis noted that, in Wales, nearly 90 per cent of the gains will go to households in the top 50 per cent of the income distribution, with 40 per cent going to households in the top 10 per cent.

The Chancellor’s refusal to let the Office for Budget Responsibility provide an economic forecast ahead of his fiscal statement is completely irresponsible. At a time where the UK is on the brink of a recession, the UK Government should have focused on opportunities to invest in people and in programmes that provide economic stability. Instead, the turmoil in the markets in reaction to the statement has shown that there is no confidence in the UK Government’s economic strategy. The movements in sterling and in the cost of government borrowing show that markets do not believe that the current UK Government will either deliver on economic growth or put the public finances on a sustainable footing.

In the absence of OBR forecasts, based on work by the Institute for Fiscal Studies, and new independent forecasts published by HM Treasury, the value of the Welsh Government’s budget over the current three-year settlement is up to £4 billion less in real terms than was expected when that settlement was reached. The Chancellor’s statement failed entirely to recognise these pressures.

For the current financial year, we have maximised our funding, prioritising health and public services and addressing the climate emergency. Here in Wales, we will be spending £1.6 billion this financial year on schemes targeted towards the cost-of-living crisis and on programmes that put money in people’s pockets. Without additional funding from the UK Government, we face extremely difficult choices, both for the current year and as we begin to formulate our budgets for the next two years. I remain concerned at the underlying level of uncertainty surrounding the UK Government’s budget plans and the impact that this has on our own ability to plan.

The certainty that I was able to provide to delivery partners and their employees by setting a multi-year budget in 2022 has all but been eroded by the lack of clarity on HM Treasury’s future plans, and I remain increasingly concerned at the impact that this could have. The Chancellor has indicated that he wants to introduce further tax cuts, at the same time as reducing debt as a share of GDP. This implies that we will likely see huge spending cuts in future. Not only is the UK Government failing to address the problems in funding levels now, it is also determined to set the country on a course that means further cuts in already stretched public services.

I was already considering what changes we should make to land transaction tax rates and bands due to the increases in property prices in Wales prior to the UK Government’s rushed fiscal statement. I would have liked to have made these changes in our budget later this year. However, I am concerned that the level of expectation of changes will lead to considerable uncertainty in our housing market. I am therefore announcing that I'll be making changes to both the starting threshold at which LTT is payable by homebuyers and the tax rate that they pay. Our zero-rate band will increase for transactions paying no more than £180,000 to not more than £225,000. The next band will be for transactions where the consideration given is more than £225,000 but not more than £400,000. The rate payable will be 6 per cent. This will mean that there will be a reduction in tax payable for transactions costing up to £345,000 of a maximum of £1,575. These changes will come into effect on 10 October.

There will also be a small maximum tax increase of up to £550 for transactions costing more than £345,000. This represents around 15 per cent of property transactions in Wales. I have taken this decision on the knowledge that taxpayers buying homes costing more than £345,000 are also those most likely to benefit from the tax cuts that the Chancellor announced last Friday. Transitional rules will be included to protect taxpayers who have exchanged contracts before the regulations making the changes come into force. There will be no changes to the higher rates residential property transactions—the rates and thresholds will remain the same—and all other elements of land transaction tax will remain unchanged.

I know that many Members across the Chamber will have concerns at the regressive measures that the UK Government introduced last Friday. I want to reassure you that the Welsh Government will continue to work with progressive parties here, and with our partners across Wales, to protect the people and the public services of Wales as best we can in light of the challenges we face.

Trwy gydol ei ddatganiad, gwnaeth y Canghellor anwybyddu hyn i gyd ac yn hytrach fe wnaeth  flaenoriaethu toriadau treth ar gyfer y cyfoethog, codi'r terfyn ar fonysau i fancwyr, ac amddiffyn elw'r cwmnïau ynni mawr. Bydd gan hynny ganlyniadau economaidd a chymdeithasol sylweddol a bydd hynny'n gostus iawn i unigolion a theuluoedd yng Nghymru.

Fe ddylai Llywodraeth y DU fod wedi achub ar y cyfle i gynnig mwy o gefnogaeth drwy fudd-daliadau lles a thai. Fe ddylai hyn fod wedi cael ei ariannu drwy dreth ffawddelw ar y sector ynni. Yn hytrach, mae'r Canghellor wedi dewis cynyddu benthyciadau cyhoeddus yn sylweddol, gan wneud i aelwydydd incwm is ysgwyddo'r baich am flynyddoedd i ddod. Methodd y datganiad â chynnig gweledigaeth gynhwysfawr ar gyfer buddsoddi i hybu twf economaidd, gwella ein diogeledd ynni ni ar gyfer y dyfodol a mynd i'r afael â'r argyfwng hinsawdd.

Ni chawsom unrhyw ymgysylltiad o flaen llaw ar unrhyw un o'r newidiadau yn natganiad y Canghellor, gan gynnwys meysydd trethu sydd wedi eu datganoli i Gymru. Rydym ni'n gwrthwynebu diddymu'r gyfradd incwm ychwanegol o 45 y cant yn fawr iawn. Ar adeg pan fo'r rhai sydd ar ben isaf y raddfa gyflog sy'n dioddef fwyaf, polisi dirdynnol i'w gyflwyno yw hwn. Mae tystiolaeth yn awgrymu yn gryf y bydd y cynllun i gyflwyno parthau buddsoddi yn dadleoli gweithgarwch economaidd o rannau eraill o'r wlad ac nad ydyn nhw ag unrhyw effaith o ran twf economaidd yn gyffredinol. Fe fyddwn ni'n siarad â Llywodraeth y DU i ddysgu mwy am y parthau hyn, ond nid ydym ni am beryglu hawliau gweithwyr na glastwreiddio amddiffyniadau amgylcheddol.

Mae Llywodraeth y DU yn mynnu nad cyllideb mo hon yn golygu nad oedd y dadansoddiad dosbarthiadol traddodiadol yn cyd-fynd â hi, a fyddai wedi amlygu sut effaith y byddai'r mesurau yn ei chael ar gyllid aelwydydd. Rwy'n credu bod hynny'n dweud cyfrolau. Yn ôl y Resolution Foundation, bydd pobl sy'n byw yn ne-ddwyrain Lloegr neu Lundain yn gweld mwy na thair gwaith yr enillion a fydd i'w cael yng Nghymru, y gogledd-ddwyrain neu yn Swydd Efrog. Nododd Dadansoddiad Cyllid Cymru y bydd bron i 90 y cant o'r enillion yn mynd i gartrefi yn 50 y cant uchaf o'r dosbarthiad incwm, gyda 40 y cant yn mynd i gartrefi yn y 10% uchaf.

Mae'r ffaith bod y Canghellor wedi gwrthod rhoi caniatáu i'r Swyddfa Cyfrifoldeb Cyllidebol ddarparu rhagolwg economaidd cyn ei ddatganiad cyllidol yn gwbl anghyfrifol. Mewn cyfnod pan fo'r DU ar ymyl dirwasgiad, fe ddylai Llywodraeth y DU fod wedi canolbwyntio ar gyfleoedd i fuddsoddi mewn pobl ac mewn rhaglenni sy'n rhoi sefydlogrwydd economaidd. Yn hytrach, mae'r helynt yn y marchnadoedd mewn ymateb i'r datganiad wedi dangos nad oes yna unrhyw hyder yn strategaeth economaidd Llywodraeth y DU. Mae'r symudiadau mewn sterling ac yng nghost benthyca'r llywodraeth yn dangos nad yw marchnadoedd yn credu y bydd Llywodraeth bresennol y DU naill ai'n cyflawni twf economaidd nac yn rhoi cyllid cyhoeddus mewn sefyllfa gynaliadwy.

Yn absenoldeb rhagolygon y Swyddfa Cyfrifoldeb Cyllidebol, ar sail gwaith gan y Sefydliad Astudiaethau Cyllid, a rhagolygon annibynnol newydd a gyhoeddwyd gan Drysorlys ei Fawrhydi, mae gwerth cyllideb Llywodraeth Cymru dros y setliad tair blynedd presennol hyd at £4 biliwn yn llai mewn termau real nag a ddisgwyliwyd pan gyrhaeddwyd y setliad hwnnw. Methodd datganiad y Canghellor yn llwyr â chydnabod y pwysau hyn.

Ar gyfer y flwyddyn ariannol bresennol, rydym ni wedi gwneud y mwyaf o'n cyllid ni, yn blaenoriaethu gwasanaethau iechyd a chyhoeddus ac wedi mynd i'r afael â'r argyfwng hinsawdd. Yma yng Nghymru, fe fyddwn ni'n gwario £1.6 biliwn yn y flwyddyn ariannol hon ar gynlluniau sydd â'r nod o fynd i'r afael â'r argyfwng costau byw ac ar raglenni sy'n rhoi arian ym mhocedi pobl. Heb gyllid ychwanegol gan Lywodraeth y DU, rydym ni'n wynebu dewisiadau anodd iawn, ar gyfer y flwyddyn bresennol ac wrth i ni ddechrau llunio ein cyllidebau ar gyfer y ddwy flynedd nesaf. Rwy'n parhau i fod yn bryderus ynglŷn â'r lefel sylfaenol o ansicrwydd o ran cynlluniau cyllideb Llywodraeth y DU ag effaith hynny ar ein gallu ni ein hunain i gynllunio.

Mae'r sicrwydd yr oeddwn yn gallu ei ddarparu i bartneriaid cyflenwi a'u gweithwyr drwy osod cyllideb aml-flwyddyn yn 2022 mwy neu lai wedi ei erydu gan y diffyg eglurder ynglŷn â chynlluniau Trysorlys ei Fawrhydi yn y dyfodol, ac rwy'n parhau i fod yn gynyddol bryderus am effaith hynny o bosibl. Mae'r Canghellor wedi dweud ei fod yn dymuno cyflwyno rhagor o doriadau treth, ar yr un pryd â lleihau dyled fel cyfran o gynnyrch domestig gros. Mae hyn yn awgrymu ein bod yn debygol o weld toriadau gwariant enfawr yn y dyfodol. Nid yn unig fod Llywodraeth y DU yn methu â mynd i'r afael â'r problemau yn lefelau cyllido nawr, mae hi hefyd yn benderfynol o fynd â'r wlad ar siwrnai sy'n golygu toriadau pellach mewn gwasanaethau cyhoeddus sydd dan bwysau eisoes.

Roeddwn i eisoes yn ystyried pa newidiadau y dylem ni eu gwneud i gyfraddau treth trafodiadau tir a bandiau yn sgil y cynnydd ym mhrisiau eiddo yng Nghymru cyn datganiad cyllidol brysiog Llywodraeth y DU. Fe fyddwn i wedi hoffi gwneud y newidiadau hyn yn ein cyllideb ni'n ddiweddarach eleni. Ond rwy'n pryderu y bydd maint y disgwyliad o ran newidiadau yn arwain at gryn ansicrwydd yn ein marchnad dai ni. Rwy'n cyhoeddi felly y byddaf i'n gwneud newidiadau i'r trothwy cychwyn lle mae treth trafodiadau tir yn daladwy gan brynwyr tai a'r gyfradd dreth y maen nhw'n ei thalu. Fe fydd ein band cyfradd sero ni'n cynyddu ar gyfer trafodiadau sy'n talu dim mwy na £180,000 i ddim mwy na £225,000. Fe fydd y band nesaf ar gyfer trafodiadau lle mae'r ystyriaeth a roddir yn fwy na £225,000 ond heb fod y fwy na £400,000. 6 y cant yw'r gyfradd a fydd yn daladwy. Fe fydd hynny'n golygu y bydd gostyngiad mewn treth sy'n daladwy ar gyfer trafodiadau sy'n costio hyd at £345,000 o uchafswm o £1,575. Fe fydd y newidiadau hyn yn dod i rym ar 10 Hydref.

Bydd cynnydd bychan hefyd yn y dreth o hyd at uchafswm o £550 ar gyfer trafodiadau a fydd yn costio mwy na £345,000. Mae hyn yn cynrychioli tua 15 y cant o drafodiadau eiddo yng Nghymru. Rwyf i wedi gwneud y penderfyniad hwn gan wybod bod trethdalwyr sy'n prynu cartrefi sy'n costio mwy na £345,000 yn rhai a fydd yn fwyaf tebygol o elwa ar y toriadau treth a gyhoeddodd y Canghellor ddydd Gwener diwethaf. Bydd rheolau trosiannol yn cael eu cynnwys i amddiffyn trethdalwyr sydd wedi cyfnewid contractau cyn i'r rheoliadau sy'n achosi'r newidiadau ddod i rym. Ni fydd unrhyw newidiadau i gyfraddau uwch y trafodiadau eiddo preswyl—bydd y cyfraddau a'r trothwyon yn aros yr un fath—ac fe fydd pob elfen arall o dreth trafodiadau tir yn aros yn ddigyfnewid.

Fe wn i y bydd gan lawer o Aelodau ar draws y Siambr bryderon am y mesurau atchweliadol a gyflwynodd Llywodraeth y DU ddydd Gwener diwethaf. Rwyf i'n awyddus i'ch sicrhau chi y bydd Llywodraeth Cymru yn parhau i weithio gyda phleidiau blaengar yn y fan hon, a gyda'n partneriaid ledled Cymru, i amddiffyn pobl a gwasanaethau cyhoeddus Cymru orau gallwn ni yn sgil yr heriau sy'n ein hwynebu.

14:35

Can I thank you, Minister, for your statement, although much of its content was not a surprise today? We believe that the best way to get people through these difficult times, and to combat inflation, is through economic growth as well as direct support. It's not about the trickle-down economics, it's about boosting the supply side performance of our economy by reducing the tax burden on businesses and on people. It's about reforming the economy to improve productivity, creating the conditions for investment that creates jobs, drives wages and delivers the infrastructure and the services that the UK needs. And of course, the Welsh Government, as it normally does, is pushing the doom and gloom narrative. But the fact is that the financial statement delivers a tax cut—[Interruption.] Deputy Presiding Officer, I can't hear.

A gaf i ddiolch i chi, Gweinidog, am eich datganiad, er nad oedd llawer o'i gynnwys yn syndod heddiw? Rydym ni o'r farn mai'r ffordd orau o gael pobl drwy'r cyfnod anodd hwn, a brwydro yn erbyn chwyddiant, yw drwy ennyn twf economaidd yn ogystal â rhoi cefnogaeth uniongyrchol. Nid am economeg rhaeadru yw hyn, mae'n ymwneud â hybu perfformiad ar ochr gyflenwi ein heconomi ni drwy leihau'r baich treth ar fusnesau ac ar bobl. Mae hyn yn ymwenud â diwygio'r economi i wella cynhyrchiant, creu'r amodau ar gyfer buddsoddiad sy'n creu swyddi, ysgogi cyflogau a darparu'r seilwaith a'r gwasanaethau sydd eu hangen ar y DU. Ac wrth gwrs, mae Llywodraeth Cymru, yn ôl ei harfer, yn gwthio naratif anobaith. Ond y gwir amdani yw bod y datganiad ariannol yn cyflawni toriad yn y dreth—[Torri ar draws.] Dirprwy Lywydd, nid wyf i'n gallu clywed.

I know the Member is very capable of handling such heckling, but it is important that we all are able to hear what he has to say, and then Members will be able to have their own opportunities to raise questions themselves.

Rwy'n gwybod bod yr Aelod yn ddigon medrus i ymdrin â heclo fel hyn, ond mae hi'n bwysig ein bod ni i gyd yn gallu clywed yr hyn sydd ganddo i'w ddweud, ac yna fe gaiff yr Aelodau eu tro eu hunain i godi eu cwestiynau eu hunain.

Thank you, Deputy Presiding Officer. The fact is that the financial statement delivers a tax cut for 1.2 million plus people in Wales, meaning that they keep more of their own money—something that is difficult for the Welsh Government to accept—during these difficult times. Even Sir Keir Starmer welcomed the scrapping of the national insurance increase and cut to the basic rate of income tax, and said he would keep both, although his good friend Andy Burnham disagrees with this and said that it wasn't the time for tax cuts. So where's the continuity in thinking there? So, I wonder, who do you agree with, Minister? When is time for tax cuts, or is it just never the right time?

I completely accept that some of the measures we all know about today have been subject to fierce debate and could have been explained better—I agree. But let's be honest, the cap on bonuses never restricted bankers' remuneration, and a 40 per cent higher rate of tax is what the UK had for over 20 years under previous Labour Governments. This is not a policy by focus groups but a long-term plan with the objective to get Britain growing again, to make the UK more competitive and to attract businesses, jobs and investment. Ultimately, Deputy Llywydd, what the new Chancellor has shown is that he has a plan to get Britain moving again, something that the Welsh Labour Government has struggled to do in Wales.

Minister, we've heard your critique of the UK Government's plan for growth, but where is your plan? What is it? How is the Welsh Government seeking to boost investment into Wales to get more jobs into our communities and finally increase wages in Wales? For too long, Welsh workers have had the smallest pay packets in the UK, nearly £3,000 less a year than the people in Scotland. Is that a sound economic plan? I do welcome today's announcement regarding the land transaction tax following the Chancellor's statement, which will be thanks to the £70 million from the UK Government, but your Government could have and should have gone further to support families aspiring to buy their first home, particularly when the average house price in Wales is £240,000. You should be supporting economic growth. 

Deputy Presiding Officer, the fact is that the Welsh Labour Government hasn't got a proper plan. For too long, they have let the Welsh people down. Instead of creating opportunities and building aspiration, they suppress the country's economy with their lack of vision and strategy. This is where our philosophy is different. We don't think aspiration is a dirty word. People shouldn't feel guilty to want a better life for themselves and their families. The Minister also argues that the financial statement does not provide support for people during these tough times. For brevity, Deputy Llywydd, I won't repeat all of the schemes that the UK Government has announced over the past few months. But, let's not forget the energy price guarantee, which will save households around £1,000 a year, the energy bill relief scheme, as well as the numerous targeted help and support schemes, including the £400 energy bill support scheme, whilst the most vulnerable households will receive over £1,200 of additional help.

Let's not forget that the UK Government has already raised the income tax and national insurance thresholds, meaning people on lower incomes already keep more of their own money. But, I accept there is more that needs to be done, and I worry that the Welsh Government is too preoccupied criticizing their UK counterparts at every opportunity rather than focusing on what else can be done to help people. So, how will the Welsh Government's upcoming budget help to deliver the targeted support that you are calling for? How will Ministers use their levers to provide as broad and supportive a package as possible? Thank you.

Diolch i chi, Dirprwy Lywydd. Y gwir amdani yw bod y datganiad ariannol yn cyflawni toriad yn y dreth i 1.2 miliwn a mwy o bobl yng Nghymru, sy'n golygu eu bod nhw'n cadw mwy o'u harian eu hunain—rhywbeth sy'n anodd i Lywodraeth Cymru ei dderbyn—yn ystod y cyfnod anodd hwn. Fe wnaeth hyd yn oed Syr Keir Starmer groesawu diddymu'r cynnydd mewn yswiriant gwladol a'r toriad yng nghyfradd sylfaenol y dreth incwm, ac fe ddywedodd y byddai'n cadw'r ddau, er bod ei gyfaill da Andy Burnham yn anghytuno â hyn gan ddweud nad dyma'r amser am doriadau yn y dreth. Felly ble mae'r parhad o ran meddylfryd yn hynny? Felly, tybed, gyda phwy yr ydych chi'n cytuno, Gweinidog? Pryd mae hi'n amser i roi toriadau treth, neu efallai nad yw oes byth amser iawn i wneud hynny?

Rwy'n derbyn yn llwyr fod rhai o'r mesurau yr ydym ni i gyd yn gwybod amdanyn nhw heddiw wedi bod yn destun dadlau ffyrnig ac y gellid bod wedi eu hesbonio nhw'n well—rwy'n cytuno â hynny. Ond gadewch i ni fod yn onest, ni wnaeth y cap ar fonysau erioed gyfyngu ar dâl bancwyr, a chyfradd uwch o dreth o 40 y cant yw'r hyn a oedd gan y DU am dros 20 mlynedd o dan Lywodraethau Llafur blaenorol. Nid polisi gan grwpiau ffocws yw hwn ond cynllun hirdymor gyda'r amcan o weld Prydain yn tyfu unwaith eto, a gwneud y DU yn fwy cystadleuol a denu busnesau, swyddi a buddsoddiad. Yn y pen draw, Dirprwy Lywydd, yr hyn y mae'r Canghellor newydd wedi ei ddangos yw bod ganddo gynllun i gael Prydain yn symud unwaith eto, rhywbeth y mae Llywodraeth Lafur Cymru wedi ei chael hi'n anodd ei wneud yng Nghymru.

Gweinidog, rydym ni wedi clywed eich beirniadaeth chi o gynllun Llywodraeth y DU ar gyfer twf, ond ymhle mae eich cynllun chi? Beth yw hwnnw? Sut mae Llywodraeth Cymru am geisio hybu buddsoddiad yng Nghymru i gael mwy o swyddi i'n cymunedau ni a chynyddu cyflogau yng Nghymru o'r diwedd? Ers llawer gormod o amser, gweithwyr Cymru sydd wedi bod â'r cyflogau lleiaf yn y DU, bron i £3,000 yn llai bob blwyddyn na phobl yr Alban. Ai cynllun economaidd cadarn yw hwnnw? Rwy'n croesawu cyhoeddiad heddiw ynghylch y dreth trafodiadau tir yn dilyn datganiad y Canghellor, a fydd yn digwydd diolch i'r £70 miliwn gan Lywodraeth y DU, ond fe allai eich Llywodraeth, ac fe ddylai hi fod wedi mynd ymhellach i gefnogi teuluoedd sy'n dyheu am brynu eu cartref cyntaf, yn enwedig pan fo pris cyfartalog tŷ yng Nghymru yn £240,000. Fe ddylech chi fod yn cefnogi twf economaidd.

Dirprwy Lywydd, y gwir amdani yw nad oes gan Lywodraeth Lafur Cymru gynllun addas. Am gyfnod rhy faith, maen nhw wedi siomi'r Cymry. Yn hytrach na chreu cyfleoedd a dyhead ar gyfer adeiladu, maen nhw wedi atal economi'r wlad gyda'u diffyg gweledigaeth a strategaeth. Dyma lle mae ein hathroniaeth ni'n wahanol. Nid ydym ni o'r farn mai gair anweddus yw dyhead. Ni ddylai pobl deimlo yn euog am eu hawydd i gael bywyd gwell iddyn nhw eu hunain a'u teuluoedd. Mae'r Gweinidog yn dadlau hefyd nad yw'r datganiad ariannol yn rhoi cymorth i bobl yn ystod y cyfnod anodd hwn. I fod yn gryno, Dirprwy Lywydd, nid wyf i am ailadrodd yr holl gynlluniau a gyhoeddodd Llywodraeth y DU dros y misoedd diwethaf. Ond, peidiwn ag anghofio'r warant o bris ynni, a fydd yn arbed tua £1,000 y flwyddyn i aelwydydd, y cynllun lliniaru biliau ynni, yn ogystal â'r cynlluniau cymorth a chefnogaeth wedi'u targedu niferus, gan gynnwys y cynllun cymorth biliau ynni gwerth £400, tra bydd y rhai mwyaf agored i niwed yn derbyn dros £1,200 o gymorth ychwanegol.

Dewch i ni beidio ag anghofio bod Llywodraeth y DU wedi codi trothwy treth incwm ac yswiriant gwladol eisoes, sy'n golygu bod pobl ar incwm is yn cadw mwy o'u harian eu hunain yn barod. Ond, rwy'n derbyn bod angen gwneud mwy, ac rwy'n ofidus am fod Llywodraeth Cymru yn rhy brysur yn beirniadu eu cymheiriaid yn y DU ar bob cyfle yn hytrach na chanolbwyntio ar beth arall y gellid ei wneud i helpu pobl. Felly, sut fydd y gyllideb sydd ar y gweill gan Lywodraeth Cymru yn helpu i gyflawni'r cymorth wedi'i dargedu yr ydych chi'n galw amdano? Sut fydd Gweinidogion yn defnyddio eu hysgogiadau i ddarparu pecyn mor eang a chefnogol â phosibl? Diolch i chi.

14:40

The opposition spokesperson said that the UK Government hadn't perhaps explained its plans properly and they could have explained it better. Well, the Conservatives will have plenty of time over the autumn and winter to explain themselves and explain their party's policies to people who will be struggling as a direct result of their party's mismanagement of the economy and its wrong priorities.

You cannot think that it is right that 90 per cent of the gains that were made on Friday go to the top 50 per cent of people in Wales. You can't think it's right that 40 per cent of the gains go to those households in the top 10 per cent of the income distribution in a cost-of-living crisis. It is people who are struggling who need support. Of course, the Conservatives say they want people to have a better life. Well, the Labour Party wants to help people get that better life. We don't just want them to sit there aspiring for more, we want to help people achieve their potential, and you see that through all of the policies that we introduce here. We clearly have a completely different aspiration for people. We want to support people to achieve their full potential. 

The Member asks what would we have done differently. I wrote to the Chancellor ahead of his fiscal statement last week and I set out exactly what we wanted to hear from him. We urged action to address the significant gaps in support for vulnerable households, families, businesses and the delivery of public services. We suggested the removal of the benefit cap and the punitive two-child limit to support families and give children the best start in life. We talked earlier in the Chamber about the importance of housing, so I asked that they increase the local housing allowance rates and funding for discretionary housing payments, to prevent a significant number of people being homeless as a result of rent arrears.

I also asked for additional funding to meet the pressures faced by public services, for supporting fair pay rises across the public sector, and to target those windfall gains in the energy sector, rather than passing on the cost to households through higher borrowing. I said that they should provide urgent clarity on the six-month price cap for businesses and public sector organisations for energy. And what happens after the first six months? Nothing on that. And we said that they need to boost economic growth, and provide a capital stimulus package and address the historic underinvestment in Wales by the UK Government in rail and in research and development. Nothing on any of that either. So, I think that if the UK Government had just taken a few of those steps that we suggested to them, we would have seen a much better package on the part of the UK Government.

The Member talks about national insurance contributions. Well, who gains from those?  The tax changes announced are highly regressive. The Institute for Fiscal Studies analysis has found that the lowest paid workers in Wales stand to gain just 63p a month, 3p a day, from this, in terms of the national insurance rise, while the richest could get back £150 a month. I mean, where is the fairness in that? It was a deeply unfair, regressive budget, and I'm very surprised that there is any Conservative in this place who will stand on their feet and defend it. 

Dywedodd llefarydd yr wrthblaid efallai nad oedd Llywodraeth y DU wedi esbonio ei chynlluniau hi'n iawn ac y gallen nhw fod wedi eu hegluro yn well. Wel, fe fydd gan y Ceidwadwyr ddigonedd o amser dros yr hydref a'r gaeaf i'w hegluro eu hunain ac egluro polisïau eu plaid nhw i bobl a fydd yn ei chael hi'n anodd o ganlyniad uniongyrchol i gamreolaeth gan eu plaid nhw o'r economi a'u blaenoriaethau anghywir.

Ni allwch chi fod o'r farn ei bod hi'n iawn bod 90 y cant o'r enillion a gafwyd ddydd Gwener yn mynd i'r 50 y cant mwyaf cefnog o bobl Cymru. Ni allwch chi fod o'r farn ei bod hi'n iawn i 40 y cant o'r enillion fynd i'r cartrefi hynny yn y 10 y cant uchaf o'r dosbarthiad incwm yng nghanol argyfwng costau byw. Pobl sy'n ei chael hi'n anodd sydd ag angen cefnogaeth. Wrth gwrs, mae'r Ceidwadwyr yn dweud eu bod nhw'n awyddus i bobl fod â bywyd gwell. Wel, mae'r Blaid Lafur yn awyddus i helpu pobl gyda'r bywyd gwell hwnnw. Ond nid ydym ni'n awyddus iddyn nhw fod yn eistedd yno'n dyheu am ragor, rydym ni'n awyddus i helpu pobl wrth gyflawni eu posibiliadau nhw, ac rydych chi'n gweld hynny drwy'r holl bolisïau yr ydym ni'n eu cyflwyno yma. Yn amlwg mae gennym ni ddyhead hollol wahanol ar gyfer pobl. Rydym ni'n dymuno cefnogi pobl i gyflawni eu potensial llawn.

Mae'r Aelod yn gofyn beth fyddem ni wedi ei wneud yn wahanol. Fe ysgrifennais i at y Canghellor cyn ei ddatganiad cyllidol yr wythnos diwethaf ac fe nodais i yn union beth yr hoffem ni ei glywed ganddo ef. Roeddem ni'n annog camau i fynd i'r afael â'r bylchau sylweddol yn y gefnogaeth i aelwydydd, teuluoedd, a busnesau mewn anhawster a darparu ar gyfer gwasanaethau cyhoeddus. Awgrymwyd diddymu'r cap budd-daliadau a'r terfyn dau blentyn cosbedigol i gefnogi teuluoedd a rhoi'r dechrau gorau i blant yn eu bywydau. Fe wnaethom ni siarad yn gynharach yn y Siambr am bwysigrwydd tai, felly fe ofynnais i iddyn nhw gynyddu'r cyfraddau lwfans tai lleol a'r cyllid ar gyfer taliadau tai dewisol, er mwyn atal nifer sylweddol o bobl rhag mynd yn ddigartref o ganlyniad i ôl-ddyledion rhent.

Fe ofynnais i hefyd am gyllid ychwanegol i ateb y pwysau sy'n wynebu gwasanaethau cyhoeddus, ar gyfer cefnogi codiadau cyflog teg ar draws y sector cyhoeddus, ac anelu'r enillion hynny o ran ffawddelw yn y sector ynni, yn hytrach na throsglwyddo'r gost i aelwydydd trwy fenthyca uwch. Fe ddywedais i y dylen nhw roi eglurder ar unwaith ynglŷn â'r terfyn chwe mis ar brisiau i fusnesau a sefydliadau sector cyhoeddus ar gyfer ynni. A beth sy'n digwydd ar ôl y chwe mis cyntaf? Dim byd ar hynny. Ac fe ddywedon ni fod angen iddyn nhw hybu twf economaidd, a darparu pecyn ysgogiad cyfalaf a mynd i'r afael â thanfuddsoddi hanesyddol Cymru gan Lywodraeth y DU yn y rheilffyrdd ac ym maes ymchwil a datblygu. Dim byd ar unrhyw un o'r pynciau hynny chwaith. Felly, rwy'n credu pe bai Llywodraeth y DU newydd gymryd ychydig o'r camau hynny a awgrymwyd iddyn nhw, fe fyddem ni wedi gweld pecyn llawer gwell oddi wrth Lywodraeth y DU.

Mae'r Aelod yn sôn am gyfraniadau yswiriant gwladol. Wel, pwy sydd ar eu helw oherwydd y rhain? Mae'r newidiadau yn y dreth a gyhoeddwyd yn atchweliadol dros ben. Mae dadansoddiad y Sefydliad Astudiaethau Cyllid wedi canfod y gall gweithwyr ar y cyflogau isaf yng Nghymru ddisgwyl bod ar eu hennill gan ddim ond 63c y mis, 3c y dydd, oherwydd hyn, o ran y codiad mewn yswiriant gwladol, tra gallai'r cyfoethocaf weld £150 y mis. Dywedwch i mi, ble mae'r tegwch yn hynny? Cyllideb hynod annheg, atchweliadol oedd hon ac rwy'n synnu yn fawr fod unrhyw Geidwadwr yn y lle hwn yn fodlon codi ar ei draed i'w hamddiffyn hi. 

14:45

Diolch i'r Gweinidog am ei datganiad. Dwi yn cytuno â llawer o'r hyn rŷch chi'n dweud. Mae'r naratif yn amlwg ac yn un sydd wedi cael ei adlewyrchu ar draws sawl sylw yn y dyddiau diwethaf. Mae e yn ddatganiad cyllidol sy'n creu rhaniadau. Mae e yn regressive, mae e yn annheg, mae e'n foesol anamddiffynadwy, fel rŷch chi'n dweud. Mae'n gwneud y cyfoethog yn gyfoethocach ac yn taro'r tlawd yn gwbl, gwbl anghymesur. Rŷch chi'n dweud nad oes dim ymgysylltiad wedi bod â'r Canghellor cyn ei ddatganiad. Efallai gallwch chi ddweud wrthym ni os oes yna ymgysylltiad wedi bod ers hynny. Dwi'n meddwl fy mod i'n gwybod yr ateb. Yn wir, efallai gallwch chi ddweud os oes unrhyw ymgysylltiad o gwbl wedi bod gyda'r Canghellor newydd ers iddo fe gael ei apwyntio.

I thank the Minister for her statement. I agree with much of what you had to say. The narrative is clear and has been reflected in many comments over the past few days. It is a budget statement that creates division. It's regressive, it's unfair and it's morally indefensible, as you say. It makes the rich richer and hits the poorest in an entirely disproportionate way. You say that there had been no engagement with the Chancellor before the statement. Perhaps you could tell us if there's been engagement since then. I think I know the answer. Indeed, perhaps you could tell us if there's been any engagement at all with the Chancellor since his appointment. 

I feel that this whole episode really graphically demonstrates how fiscally beholden this Senedd is to changes that happen, sometimes at a whim, sometimes driven by dogma, at Westminster. We can complain about abolishing tax bands, about changes to NI, to levels of co-operation, but wouldn't it be better, Minister, rather than complaining, that we actually had the powers here to do something about it? Not just little extra borrowing powers here or there, but a real fundamental overhaul of the fiscal powers that are devolved to Wales. The current fiscal framework isn't fit for purpose; it really exposes how weak Wales's hand is when it comes to protecting the people of Wales from this kind of Tory onslaught on our most vulnerable and our poorest citizens. So, will you join Plaid Cymru in calling for maximising fiscal powers to Wales so that we don't end up being just some sort of buffer Parliament, passing on as little of the pain as we can, and that you, having listed a number of issues that you wrote to the Chancellor about earlier, don't end up having to write to somebody else all the time asking for this, that and the other, but that we actually have the powers to do so ourselves? I trust that you will support us on that.

There is one glaring omission in your statement. As far as I can see, you say nothing about the basic rate of income tax. You rightly oppose the abolition of the additional rate of income tax and you outline plans on land transaction tax. Am I, therefore, right to presume that the Welsh Government is actually adopting the Tory policy on this, effectively depriving the public purse of critical funds that it needs to protect the poorest and most vulnerable in society? Is it not the time, Minister, to utilise some of the tax-varying powers that we have in Wales, not to cut, or to increase taxes in this case, but actually just to keep them at the current level? Doing so would generate an additional £200 million for the Welsh Government to protect those essential services that people are going to be leaning more heavily on than ever before. I agree with Andy Burnham. He says this isn't the most targeted way of using the resources that we've got at this moment in time. So, I'm calling on you, Minister: will you use the powers that you have to protect the basic rate in Wales at 20p in the pound, because that money will help save livelihoods and help save lives? 

Rwy'n teimlo bod yr holl bennod hon yn arddangos yn gyfan gwbl eglur pa mor ddyledus yn gyllidol yw'r Senedd hon oherwydd newidiadau sy'n digwydd, ar fympwy weithiau, ar sail cred dro arall, i San Steffan. Fe allem ni gwyno am ddiddymu bandiau treth, am newidiadau i Yswiriant Gwladol, i lefelau cydweithredu, ond oni fyddai hi'n well, Gweinidog, yn hytrach na chwyno, i ni fod â'r pwerau yn y fan hon mewn gwirionedd ar gyfer gwneud rhywbeth yn eu cylch? Nid ychydig o bwerau benthyg ychwanegol yma ac acw yn unig, ond ail-lunio'r pwerau cyllidol a ddatganolir i Gymru yn sylfaenol iawn. Nid yw'r fframwaith cyllidol presennol yn addas i'r diben; mae hyn yn wir yn amlygu pa mor wan yw safle Cymru o ran gwarchod pobl Cymru rhag y math yma o ymosodiad Torïaidd ar ein dinasyddion mwyaf bregus ni a'n dinasyddion tlotaf ni. Felly, a wnewch chi'n ymuno â Phlaid Cymru wrth alw am wneud y mwyaf o bwerau cyllidol i Gymru fel nad ydym ni, yn y pen draw, yn rhyw fath o Senedd glustogi, sy'n trosglwyddo cyn lleied o'r boen ag y gallwn ni, ac na fyddai raid i chi, ar ôl i chi restru nifer o faterion y gwnaethoch chi ysgrifennu at y Canghellor ynglŷn â nhw'n flaenorol, ysgrifennu at neb arall drwy'r amser yn gofyn am hyn, y llall ac arall, ond ein bod ni â'r pwerau i wneud hynny ein hunain mewn gwirionedd? Rwy'n hyderu y byddwch chi'n ein cefnogi ni yn hyn o beth.

Mae un peth amlwg iawn ar goll yn eich datganiad chi. Hyd y gwelaf i, nid ydych chi'n dweud dim am y gyfradd sylfaenol o dreth incwm. Rydych chi'n iawn i wrthwynebu diddymu'r gyfradd ychwanegol o dreth incwm ac rydych chi'n amlinellu cynlluniau ynglŷn â threth trafodiadau tir. A wyf i, felly, yn iawn i ragdybio bod Llywodraeth Cymru mewn gwirionedd am fabwysiadu'r polisi Torïaidd hwn, gan amddifadu pwrs y wlad o gronfeydd hanfodol i bob pwrpas sydd eu hangen i ddiogelu'r tlotaf a'r mwyaf bregus mewn cymdeithas? Onid nawr yw'r amser, Gweinidog, i ddefnyddio rhai o'r pwerau sydd gennym ni o ran amrywio trethi yng Nghymru, nid er mwyn torri, na chynyddu trethi yn yr achos hwn, ond mewn gwirionedd i'w cadw nhw ar y cyfraddau presennol yn unig? Fe fyddai gwneud hynny'n golygu £200 miliwn ychwanegol i Lywodraeth Cymru ar gyfer diogelu'r gwasanaethau hanfodol hynny y bydd pobl yn dibynnu arnyn nhw'n fwy nag erioed o'r blaen. Rwy'n cytuno ag Andy Burnham. Fe ddywedodd ef nad honno yw'r ffordd fwyaf uniongyrchol o ddefnyddio'r adnoddau sydd gennym ni ar hyn o bryd. Felly, rwyf i'n galw arnoch chi, Gweinidog: a wnewch chi'n defnyddio'r pwerau sydd gennych chi i warchod y gyfradd sylfaenol yng Nghymru o 20c yn y bunt, oherwydd fe fyddai'r arian hwnnw'n helpu i achub bywoliaethau ac yn helpu i achub bywydau? 

Thank you to the Member for those questions. I can confirm that I have had no direct engagement thus far with the Chancellor. I did have a meeting with the Chief Secretary to the Treasury, but, unfortunately, it was after the Chancellor had made his statement. It's normal practice and courtesy, I think, for the Chief Secretary to the Treasury to make a call to finance Ministers across the United Kingdom ahead of the Chancellor's statement to give the headlines of that statement and have a discussion as to what it means for the devolved nations, but, unfortunately, that wasn't the case on this occasion, although I did have that call after the Chancellor had sat down after making his statement. I did make a few points specifically around investment zones. I sought further information as to what the UK Government's plans were for that—how they intended to engage with the Welsh Government on that. I made it very clear from the outset that, on any plans, we'll happily have those discussions and we will hear them out, but there will be nothing happening in Wales that erodes our workers' rights or that impacts upon our environmental standards and so on. So, we had that conversation.

I was also keen to probe the Chief Secretary as to why the UK Government hadn't provided a distributional analysis alongside the budget so that we could see very clearly the impact that it would have on the different income distributions across the UK. They hadn't done that work, but, of course, Wales Fiscal Analysis has done work to help us understand what it means for us here in Wales, and I shared some of that with you earlier on today.

I think another interesting fact that the Wales Governance Centre has shared as well is that there are fewer than 9,000 additional rate payers in Wales—so, those are those people earning over £150,000 a year. But, abolishing that rate will give them around £45 million, between the 9,000 people. So, clearly, again, it's a policy that is regressive. Imagine targeting £45 million towards those people who need it the most. So, those were the kinds of discussions that we had. We're due to have a finance inter-ministerial committee with all four nations shortly, and I know that we'll be picking up some of these discussions then.

I think we probably come to things from a slightly different perspective in terms of the role of the union in these times. I see being part of the union as an insurance policy when you're in economically difficult times, especially during a cost-of-living crisis. It should be the case that the UK Government is there to assist all parts of the UK, especially those that need it most. So, from my perspective, it's not the fact that we have a union that's the problem; the problem is that we have an absolutely dreadful UK Government in charge of the decisions being made.

I do think that there is plenty of common ground, though, in terms of maximising the fiscal powers available to us. I know that we both want to see increased and improved borrowing powers, for example. We want to see improved fiscal flexibilities available to the Welsh Government to help it manage and maximise its budget. So, there is some common ground there. In terms of any further devolution of tax powers, I think that we're probably quite a long way from that now, with a UK Government that is hostile to devolution, to say the least, and where we can't even get agreement on something as uncontroversial and as simple as a vacant land tax, which the UK Government has previously said that it wanted to pursue itself. So, we'll continue to make reasoned arguments and we'll continue to have the support of respected institutions behind those reasoned arguments, and I'd be, obviously, keen to work with colleagues who share that view across the Chamber.  

Diolch i'r Aelod am y cwestiynau hynny. Rwy'n gallu cadarnhau nad wyf i wedi bod ag unrhyw ymgysylltiad uniongyrchol gyda'r Canghellor hyd yn hyn. Fe ges i gyfarfod gyda'r Prif Ysgrifennydd i'r Trysorlys, ond, yn anffodus, roedd hynny ar ôl i'r Canghellor wneud ei ddatganiad ef. Arfer normal a chwrtais, yn fy marn i, yw i Brif Ysgrifennydd y Trysorlys gysylltu â Gweinidogion ariannol ledled y Deyrnas Unedig cyn datganiad gan y Canghellor ar gyfer rhoi penawdau'r datganiad hwnnw a chael trafodaeth ynglŷn â'r hyn y mae hynny'n ei olygu i'r gwledydd datganoledig, ond, yn anffodus, nid felly y bu hi'r tro hwn, er i mi gael yr alwad hon ar ôl i'r Canghellor eistedd i lawr ar ôl gwneud ei ddatganiad ef. Fe wnes i ychydig o bwyntiau penodol ynglŷn â pharthau buddsoddi. Fe ofynnais i am i ragor o wybodaeth ynglŷn â'r hyn oedd cynlluniau Llywodraeth y DU ar gyfer hynny—sut roedden nhw'n bwriadu ymgysylltu â Llywodraeth Cymru ynglŷn â hynny. Fe eglurais i'n dda iawn o'r dechrau y byddem ni, o ran unrhyw gynlluniau, yn hapus iawn i gynnal y trafodaethau hynny ac fe fyddwn ni'n fodlon gwrando ar eu safbwynt nhw, ond nid oes unrhyw beth am ddigwydd yng Nghymru sydd yn erydu hawliau ein gweithwyr ni neu sy'n effeithio ar ein safonau amgylcheddol ni ac yn y blaen. Felly, fe gawsom ni'r sgwrs honno.

Roeddwn i'n awyddus hefyd i holi'r Prif Ysgrifennydd pam nad oedd Llywodraeth y DU wedi darparu dadansoddiad dosbarthiadol ochr yn ochr â'r gyllideb er mwyn i ni weld yr effaith yn eglur iawn y byddai hi'n ei chael ar y gwahanol ddosbarthiadau incwm ledled y DU. Nid oedden nhw wedi gwneud y gwaith hwnnw, ond, wrth gwrs, mae Dadansoddiad Cyllid Cymru wedi gwneud gwaith i'n helpu ni i ddeall beth mae hyn yn ei olygu i ni yma yng Nghymru, ac fe rannais beth o'r gwaith hwnnw gyda chi'n gynharach heddiw.

Rwy'n credu hefyd mai ffaith ddiddorol arall a rannodd Canolfan Llywodraethiant Cymru yw bod yna lai na 9,000 o dalwyr cyfraddau ychwanegol yng Nghymru—felly, dyna'r bobl sy'n ennill dros £150,000 y flwyddyn. Ond, bydd fe fydd diddymu'r gyfradd honno yn golygu tua £45 miliwn yn cael ei roi iddyn nhw, rhwng 9,000 o bobl. Felly, yn amlwg, eto, mae hwn yn bolisi sy'n atchweliadol. Dychmygwch chi dargedu £45 miliwn tuag at y bobl hynny sydd â'r angen mwyaf. Felly, dyna'r math o drafodaethau a gawsom ni. Mae pwyllgor cyllid rhyng-weinidogol gyda'r pedair cenedl i fod i'w gynnal gyda hyn, ac rwy'n gwybod y byddwn ni'n codi rhai o'r trafodaethau hyn bryd hynny.

Rwy'n credu ein bod ni, siŵr o fod, â safbwyntiau ychydig yn wahanol o ran swyddogaeth yr undeb yn y cyfnod hwn. Rwy'n ystyried bod yn rhan o'r undeb yn bolisi yswiriant pan fyddwch chi mewn cyfnod anodd yn economaidd, yn enwedig yn ystod argyfwng o ran costau byw. Fe ddylai Llywodraeth y DU fod yno mewn gwirionedd i gynorthwyo pob rhan o'r DU, yn enwedig y rhai sydd â'r angen mwyaf. Felly, o fy rhan i fy hun, nid y ffaith mai undeb sydd gennym ni yw'r broblem; y broblem yw bod gennym ni Lywodraeth y DU gwbl echrydus sy'n gyfrifol am y penderfyniadau a wneir.

Er hynny, rwy'n credu y ceir digon o dir cyffredin, o ran gwneud y mwyaf o'r pwerau cyllidol sydd ar gael i ni. Fe wn i fod y ddau ohonom ni'n awyddus i weld pwerau mwy a gwell o ran benthyca, er enghraifft. Rydym ni'n dymuno gweld gwell hyblygrwydd cyllidol ar gael i Lywodraeth Cymru i'w helpu i reoli a gwneud y mwyaf o'i chyllideb. Felly, fe geir rhywfaint o dir cyffredin yn hynny o beth. O ran unrhyw ddatganoliad pellach o bwerau treth, rwy'n credu ein bod ni yn fwy na thebyg wedi llwybro dipyn o'r ffordd honno erbyn hyn, gyda Llywodraeth y DU sy'n elyniaethus i ddatganoli, a dweud y lleiaf, a lle na allwn hyd yn oed gytuno ar rywbeth mor anghyfansoddiadol ac mor syml â threth tir gwag, y mae Llywodraeth y DU wedi dweud o'r blaen ei bod hi'n dymuno mynd ar ei hôl. Felly, fe fyddwn ni'n parhau i wneud dadleuon rhesymegol ac fe fyddwn ni'n parhau i gael cefnogaeth gan sefydliadau uchel eu parch i gefnogi'r dadleuon rhesymegol hynny, ac fe fyddwn i'n amlwg yn awyddus i weithio gyda chydweithwyr sydd o'r un farn â honno ar draws y Siambr.  

14:50

Can I welcome the Government's statement? We have had a catastrophic Westminster Government financial statement. Inflation and interest rates are increasing, but the pound is collapsing. The Bank of England's interest rate still remains at a historically low level, although I probably won't say that in a month's time. Unfortunately, house prices have increased based upon the expectation of a continuation of low interest rates. We have commodity-driven inflation. Increasing interest rates will not reduce commodity prices, which are traded on world markets, but will cause financial hardship. Prices, which are mainly set in dollars, are increasing due to—I was going to say 'the reduction', but I will say 'the collapse'—the collapse in the value of the pound. The pound has gone down from $1.50 to $1.08 against the dollar since we voted to leave Europe. Now, whatever you say about whether it was right or wrong to leave Europe, we certainly have paid a price in terms of the value of the currency. The Office for Budget Responsibility has said that 2022-23 will see the biggest fall in living standards in the UK since records began.

Can I just raise one issue, which I raised last week and I will keep on raising: the problem of energy standing charges, which affect the poorest hardest? Will the Minister take this up with the Westminster Government? Nothing is, to me, sadder than people who have scraped or borrowed to buy energy tokens to see them partly used up by standing charges for days they were unable to afford to use any energy, but they're still paying those standing charges. This affects the poorest in society, and can I urge the Minister to raise this with Westminster? It doesn't need to cost anything in terms of total income, but it would certainly benefit some of the poorest in society.

A gaf i groesawu datganiad y Llywodraeth? Rydym ni wedi cael datganiad ariannol trychinebus gan Lywodraeth San Steffan. Mae chwyddiant a chyfraddau llog yn cynyddu, ond mae'r bunt yn ysigo. Mae cyfradd llog Banc Lloegr yn parhau i fod ar lefel isel hanesyddol, er mae'n debyg na fyddaf i'n dweud hynny ymhen y mis. Yn anffodus, mae prisiau tai wedi cynyddu ar sail y disgwyliad y bydd cyfraddau llog isel yn parhau. Mae chwyddiant gennym ni sy'n cael ei yrru gan brisiau nwyddau. Ni fydd cyfraddau llog cynyddol yn lleihau prisiau nwyddau, sy'n cael eu masnachu ar farchnadoedd byd-eang, ond fe fyddan nhw'n achosi caledi ariannol. Mae prisiau, a ddynodir mewn doleri yn bennaf, yn cynyddu oherwydd—roeddwn i am ddweud 'y gostyngiad', ond rwyf i am ddweud 'y cwymp'—y cwymp yng ngwerth y bunt. Mae'r bunt wedi gostwng o $1.50 i $1.08 yn erbyn y ddoler ers i ni bleidleisio i adael Ewrop. Nawr, beth bynnag yr ydych chi'n ei ddweud a oedd hi'n iawn i adael Ewrop neu beidio, rydym ni'n sicr wedi talu pris o ran gwerth yr arian cyfred. Mae Swyddfa Cyfrifoldeb Cyllideb wedi dweud mai 2022-23 a fydd yn gweld y cwymp mwyaf mewn safonau byw yn y DU ers i hynny gael ei gofnodi.

A gaf i ddim ond codi un mater, a godais i'r wythnos diwethaf ac fe fyddaf i'n parhau i'w godi: problem taliadau sefydlog am ynni, sy'n effeithio fwyaf ar y tlotaf? A fydd y Gweinidog yn codi hyn gyda Llywodraeth San Steffan? Nid oes unrhyw beth, yn fy marn i, yn fwy digalon na gweld pobl sydd wedi bod yn crafu neu'n benthyca eu harian i brynu tocynnau ynni dim ond i'w gweld nhw'n cael eu llyncu yn rhannol gan daliadau sefydlog am ddyddiau nad oedden nhw'n gallu fforddio defnyddio unrhyw ynni o gwbl, ond maen nhw'n parhau i dalu'r taliadau sefydlog hyn. Mae hyn yn effeithio ar y tlotaf yn y gymdeithas, ac a gaf i annog y Gweinidog i godi hyn gyda San Steffan? Nid oes raid i hynny gostio unrhyw beth o ran cyfanswm incwm, ond yn sicr fe fyddai hynny'n llesol i rai sydd ymhlith y tlotaf yn y gymdeithas.

14:55

I would absolutely recognise everything that Mike Hedges has said in terms of the economic impact of the statement. I think that it’s been well reported now that the view generally is that the Chancellor has just taken a huge gamble on the nation's finances, and I think a good piece of advice for everyone, really, is never gamble more than you can afford to lose. But, unfortunately, the Chancellor’s gambling with more than just his own life, his own chances; he’s gambling with those of everybody in this country, and people who can't afford to lose. So, I think that that has been a really important observation as well. Mike Hedges's points are completely right in terms of the unnecessary risks that are being taken with public finances. Obviously, we've seen that it's unnerved investors. The Financial Times noted parallels with the 1972 and 1973 budgets, which it described as

'the worst pieces of short-term economic management in Britain since the second world war',

and the Institute for Fiscal Studies shows that the new Government's policies are likely to put debt on an 'ever-rising path'.

Mike Hedges also talked about the impact on sterling, and the lack of confidence in the UK Government's management of the economy and public finances has seen sterling weaken, which will result in rising consumer prices here at home and disturbingly sharp increases in the interest rate on Government debt. So, a whole range of negative responses to the UK Government's budget of last week.

I think the point about standing charges is an important one, and we will absolutely find ways to raise that with the UK Government. It makes that wider point, doesn't it, that it costs more to be poor in Wales and in the UK at the moment, because of a whole range of reasons, including the fact that your shopping choices are often much more limited if you don't have a car, you have to pay for things on hire-purchase, which end up costing much more, and a depressing fact that I heard at a constituency event over the last week was that it actually costs more to run an empty fridge than it does to run a full one. I just think that is such a horrible and ironic characterisation of the challenges that people are facing at the moment.

Rwy'n llwyr gydnabod popeth a ddywedodd Mike Hedges o ran effaith economaidd y datganiad. Rwy'n credu ei bod hi'n amlwg iawn erbyn hyn mai'r farn gyffredin yw bod y Canghellor newydd wedi mentro ar hap enfawr gyda chyllid y genedl, ac rwyf i o'r farn mai cyngor doeth i bawb yw, mewn gwirionedd, i beidio byth â gamblo mwy nag y gallwch chi fforddio ei golli. Ond, yn anffodus, mae'r Canghellor wedi gamblo gyda mwy na'i fywyd ef ei hunan yn unig, ei gyfleoedd ei hunan; mae ef yn gamblo gyda bywydau pawb yn y wlad hon, a'i phobl sydd yn methu â fforddio colli. O'r herwydd, rwy'n credu mai sylw pwysig iawn yw hwnnw hefyd. Mae pwyntiau Mike Hedges yn gwbl gywir o ran y risgiau diangen sy'n cael eu cymryd gyda chyllid cyhoeddus. Yn amlwg, rydym ni wedi gweld bod hynny wedi dychryn buddsoddwyr. Nododd y Financial Times gyffelybiaethau â chyllidebau 1972 a 1973, a ddisgrifiodd fel

'y darnau gwaethaf o reolaeth economaidd byrdymor ym Mhrydain ers yr ail ryfel byd',

ac mae'r Sefydliad Astudiaethau Cyllid yn dangos bod polisïau'r Llywodraeth newydd yn debygol o roi dyled ar 'lwybr o gynnydd parhaus'.

Soniodd Mike Hedges hefyd am yr effaith ar sterling, ac mae'r diffyg hyder yn rheolaeth Llywodraeth y DU o'r economi a chyllid cyhoeddus wedi gweld sterling yn crebachu, a fydd yn arwain at gynnydd mewn prisiau i ddefnyddwyr yma ac yn peri pryder ynglŷn â chynnydd sydyn yn y gyfradd llog ar ddyled y Llywodraeth. Felly, ceir ystod gyfan o ymatebion negyddol yma i gyllideb Llywodraeth y DU wythnos diwethaf.

Rwy'n credu bod y pwynt am daliadau sefydlog yn un pwysig, ac fe fyddwn ni'n sicr yn dod o hyd i ffyrdd o godi hynny gyda Llywodraeth y DU. Mae'n gwneud y pwynt ehangach hwnnw, on'd yw e', ei bod hi'n costio mwy i fod yn dlawd yng Nghymru ac yn y DU ar hyn o bryd, am amrywiaeth eang o resymau, gan gynnwys y ffaith bod eich dewisiadau chi wrth siopa yn aml yn llawer mwy cyfyngedig os nad oes gennych chi gar, mae'n rhaid talu am bethau ar hurbwrcas, sy'n costio llawer mwy yn y pen draw, a ffaith ddigalon a glywais i mewn digwyddiad etholaethol dros yr wythnos ddiwethaf oedd ei bod hi mewn gwirionedd yn costio mwy i redeg oergell wag nag y mae hi i redeg un lawn. Rwy'n credu bod hwnnw'n bortread mor erchyll ac eironig o'r heriau y mae pobl yn eu hwynebu ar hyn o bryd.

I'm grateful to the Minister for her statement. I think it's clear that this was a budget for the very richest people in society. It wasn't a budget for Wales and it wasn't a budget for the people of Wales. Liz Truss has seen the economy collapse by £500 billion—or dollars, as you could say nowadays—since becoming Prime Minister. It is the most extraordinary economic failure that I can remember in my lifetime, and, together with Brexit, I think we are seeing some really serious structural damage to the basis of our economy at the moment.

I very much agree with the assessment of the Minister. I also agree with the point that was made by Llyr in terms of the financial framework, and looking again at the financial framework. I think the financial framework was established at a time when you had two Governments working together, and clearly at the moment that's not what we have. I think, Minister, the points you made in your statement this afternoon underpin that assessment. I'd like you, if you could, Minister, to give us the cost of the changes you've made to the land transaction tax—how much that will cost the Welsh exchequer—so we can understand the consequences of that. And one of the issues that we haven't really debated—

Rwy'n ddiolchgar i'r Gweinidog am ei datganiad hi. Rwy'n credu ei bod hi'n eglur mai cyllideb ar gyfer y bobl gyfoethocaf un yn y gymdeithas oedd hon. Nid oedd hi'n gyllideb i Gymru nac yn gyllideb i bobl Cymru. Mae Liz Truss wedi gweld yr economi yn chwalu gan £500 biliwn—neu ddoleri, fel gallech chi ddweud y dyddiau hyn—ers iddi ddod yn Brif Weinidog. Dyma'r methiant economaidd mwyaf rhyfeddol y gallaf i ei gofio yn fy myw, ac, ynghyd â Brexit, rwyf i o'r farn ein bod ni'n gweld cyfradd o niwed strwythurol difrifol iawn i sail ein heconomi ni ar hyn o bryd.

Rwy'n cytuno yn fawr ag asesiad y Gweinidog. Rwyf i'n cytuno hefyd â'r pwynt a gafodd ei wneud gan Llŷr o ran y fframwaith ariannol, ac ystyried y fframwaith ariannol unwaith eto. Rwy'n credu bod y fframwaith ariannol wedi ei sefydlu ar adeg pan oedd gennych chi ddwy Lywodraeth yn gweithio gyda'i gilydd, ac yn amlwg ar hyn o bryd nid dyna sydd gennym ni. Rwyf i'n credu, Gweinidog, fod y pwyntiau a wnaethoch chi yn eich datganiad chi'r prynhawn yma yn sail i'r asesiad hwnnw. Fe hoffwn i chi, pe gallech chi, Gweinidog, roi cost y newidiadau a wnaethoch chi o ran y dreth trafodiadau tir—faint y bydd hynny'n ei gostio i drysorlys Cymru—i ni allu deall canlyniadau hynny. Ac un o'r materion na wnaethom ni ei drafod mewn gwirionedd—

Alun, you have gone past your time. Can you make it very quick, please?

Alun, rydych chi wedi mynd dros eich amser. A wnewch chi fod yn gyflym iawn, os gwelwch chi'n dda?

Yes, I understand that.

It's the impact on public spending, and the impact on our future ability to fund public services. Inflation is already hitting public services, and it is important that we are able to understand the impact that this budget statement will have on our ability to fund public services in the future.

Iawn, rwy'n deall hynny.

Dyma'r effaith sydd ar wariant cyhoeddus, a'r effaith ar ein gallu ni i ariannu gwasanaethau cyhoeddus yn y dyfodol. Mae chwyddiant yn taro gwasanaethau cyhoeddus eisoes, ac mae hi'n bwysig ein bod ni'n gallu deall yr effaith a gaiff datganiad y gyllideb hon ar ein gallu ni i ariannu gwasanaethau cyhoeddus yn y dyfodol.

Again, I agree with everything that Alun Davies has said about this being a budget for the very richest, which will benefit very, very few people here in Wales. It is absolutely an extraordinary economic failure, and I agree that it is another approach by the Conservatives that sits right alongside Brexit in terms of ways in which it can cause long-term economic harm to Wales, and, obviously, all of the social and economic challenges that go alongside that as well. 

In terms of the financial framework, yes, I think that there is more work to do now in terms of thinking about what the future of that should look like, and I know that colleagues will have a great interest in that. And I think this point about public services is one of the most important things, which I think has generally been overlooked so far in the coverage of the budget. But, as the dust settles and we start to understand what the impact will be on public services, and the fact that there is no more money coming and that difficult choices are going to have to be made, I think that we'll be talking much more about that. I know that local government and health, in particular, will have lots to say on that. 

And then, just to respond to the specific question in terms of the cost of the changes to the LTT main residential rates and bands, in this financial year it will be £9 million; in 2023-24, £19 million; and in 2024-25, £18 million. The overall impact is that a higher proportion of transactions in Wales than in England will pay no tax, and around 61 per cent of transactions will be paying no tax in 2023-24. And, of course, the threshold increase that we've announced exceeds the price growth between 2018-19 and 2021-22. So, I think it does offer a good package for homebuyers. As I say, it's something that we've been working on over the summer. I had hoped to announce it alongside the draft budget, but I didn't want to cause uncertainty in the housing market, which is why I've brought it forward to today. 

Unwaith eto, rwy'n cyfuno â phopeth a ddywedodd Alun Davies ynglŷn â'r ffaith mai cyllideb i'r cyfoethocaf un yw hon, nad yw'n gwneud unrhyw les ond i'r ychydig rai ymhlith pobl yma yng Nghymru. Mae hwn yn fethiant economaidd eithriadol ac rwy'n cytuno mai ymagwedd gyfochrog arall gan y Ceidwadwyr â Brexit yw hon o ran ffyrdd o beri niwed economaidd hirdymor i Gymru, ac, yn amlwg, yr holl heriau cymdeithasol ac economaidd sy'n cyfochri â hynny hefyd.

O ran y fframwaith ariannol, ydw, rwyf i o'r farn bod mwy o waith i'w wneud nawr o ran ystyried sut olwg ddylai fod ar hwnnw i'r dyfodol, ac rwy'n gwybod y bydd gan gydweithwyr ddiddordeb mawr yn hynny. Ac rwy'n credu mai'r pwynt hwn ynglŷn â gwasanaethau cyhoeddus yw un o'r pethau pwysicaf, sydd, yn fy marn i, wedi cael ei anwybyddu hyd yma yn y sylwadau wedi'r gyllideb. Ond, ar ôl y twrw ac wrth i ni ddechrau deall beth fydd yr effaith ar wasanaethau cyhoeddus, a'r ffaith nad oes yna fwy o arian am ddod a bydd raid gwneud dewisiadau sy'n anodd, rwyf i o'r farn y byddwn ni'n siarad llawer mwy am hynny. Rwy'n gwybod y bydd gan lywodraeth leol ac iechyd, yn benodol, lawer i'w ddweud ynglŷn â hynny.

Ac wedyn, dim ond i ymateb i'r cwestiwn penodol o ran cost y newidiadau i brif gyfraddau preswyl a bandiau Treth Trafodiadau Tir, yn y flwyddyn ariannol hon £9 miliwn fydd hynny; yn 2023-24, £19 miliwn; ac yn 2024-25, £18 miliwn. Yr effaith gyfan yw na fydd cyfran uwch o drafodiadau yng Nghymru nag yn Lloegr yn talu unrhyw dreth, ac ni fydd tua 61 y cant o drafodiadau yn talu unrhyw dreth yn 2023-24. Ac, wrth gwrs, mae'r cynnydd trothwy y gwnaethom ei gyhoeddi yn fwy na'r twf mewn prisiau rhwng 2018-19 a 2021-22. Felly, rwy'n credu bod hynny'n cynnig pecyn da ar gyfer rhai sy'n prynu tai. Fel rwy'n dweud, rhywbeth yw hwnnw yr ydym ni wedi bod yn gweithio arno dros yr haf. Roeddwn i wedi gobeithio ei gyhoeddi ochr yn ochr â'r gyllideb ddrafft, ond nid oeddwn i am achosi ansicrwydd yn y farchnad dai, a dyna pam rwyf i wedi ei roi gerbron heddiw. 

15:00

Minister, this week, the people of Wales watched the UK Chancellor hand grotesquely unfair and, I would say, immoral tax cuts to the super rich; uncap the bonuses for bankers; protect the profits of big energy companies; lose control of sterling, which has plummeted off a cliff; increase both the debt and the cost of debt to the UK; load those costs onto ours and to future generations; increase the cost of imports; increase the risk of household mortgages and borrowing costs, rising way beyond affordability and crippling households into the spring; and add frightening new costs above and beyond the existing Conservative cost-of-living crisis to families, business and public services up and down the land. Would you agree with me, Minister, that this is not time for the 1922 committee to respond to letters calling for a change of leader of the Tory party; it's time for a general election and a change to a Government of sound economic competence, to a UK Labour Government? 

Gweinidog, yr wythnos hon, fe welodd pobl Cymru Ganghellor y DU yn dosbarthu toriadau annheg sobr yn y dreth a hynny'n anfoesol, yn fy marn i, i'r mwyaf cefnog; yn tynnu'r cap oddi ar fonysau i fancwyr; yn diogelu elw cwmnïau ynni mawr; yn colli rheolaeth ar sterling, sydd wedi cwympo dros ddibyn; a chynyddu dyled a chost dyledion i'r DU; gan lwytho'r costau hynny ar ein cenhedlaeth ni a chenedlaethau'r dyfodol; a chynyddu cost mewnforion; a chynyddu'r risg o forgeisi ar gartrefi a chostau benthyca, yn codi llawer tu hwnt i fforddiadwyedd ac yn andwyo aelwydydd hyd y gwanwyn; ac ychwanegu costau newydd brawychus y tu hwnt i argyfwng costau byw presennol y Ceidwadwyr i deuluoedd, busnesau a gwasanaethau cyhoeddus ledled y wlad. A fyddech chi'n cytuno â mi, Gweinidog, nad dyma'r amser i bwyllgor 1922 ymateb i lythyrau sy'n galw am newid arweinydd y blaid Dorïaidd; dyma'r amser i gael etholiad cyffredinol a chael newid i Lywodraeth sydd â chymhwysedd economaidd cadarn, i Lywodraeth Lafur yn y DU? 

Yes, Deputy Presiding Officer, I would. 

Byddwn, Dirpwy Lywydd, fe fyddwn i.

The rich are getting richer; the poorer are getting poorer. People will be struggling to pay their mortgages on top of rising energy costs. Public services are on their knees following 10 years of austerity. Forty-five billion pounds of tax cuts could have paid for a 19 or 20 per cent increase in public sector workers, including carers, and universal credit is the impact of that as well. So, I hear that people who work part-time will have to work more hours in order to receive universal credit, which will have an impact on parents, childcare and on people with disabilities. Minister, do you agree with me—. And women, again. Minister, do you agree with me that it will be the ordinary people of Wales who will be paying for this for years to come, rather than the bankers who will be filling their pockets, and the wealthy? 

Mae'r cyfoethogion yn mynd yn fwy cyfoethog; a'r tlodion yn mynd yn fwy tlawd. Bydd pobl yn cael trafferth talu eu morgeisi ar ben y costau ynni sy'n cynyddu. Mae gwasanaethau cyhoeddus ar eu gliniau yn dilyn 10 mlynedd o gyni. Fe allai 45 biliwn o bunnoedd o doriadau treth fod wedi talu am gynnydd o 19 neu 20 y cant yn nifer y gweithwyr yn y sector cyhoeddus, gan gynnwys gofalwyr, a chredyd cynhwysol yw effaith hynny hefyd. Felly, rwy'n clywed y bydd pobl sy'n gweithio'n rhan amser yn gorfod gweithio rhagor o oriau er mwyn gallu derbyn credyd cynhwysol, a bydd hynny yn effeithio ar rieni, gofal plant ac ar bobl ag anableddau. Gweinidog, a ydych chi'n cytuno â mi—. A menywod, unwaith eto. Gweinidog, a ydych chi'n cytuno â mi mai pobl gyffredin Cymru a fydd yn talu am hyn am flynyddoedd i ddod, yn hytrach na'r bancwyr a fydd yn llenwi eu pocedi, a'r cyfoethogion? 

I agree that it is absolutely a punitive budget from the UK Government, and it speaks volumes that only the Conservative spokesperson this afternoon has got up to defend the Conservative budget this week. I'd be very interested to see what the other Conservative Members make of it, and those who don't feel like they have to stand up and defend it, because it's indefensible—that's why. And I think that this point is really important about the fact that it's poorer people who will be mostly disadvantaged, but it's just the attitude as well.

So, the UK Government thinks that rich people have to be incentivised with lots of cash to get out and do some work and to grow the economy. But, at the same end of things, they think that you have to give poorer people a good kicking because they should have that kind of incentive to get out and work, because what they're doing on universal credit is absolutely punitive. People who, for whatever reason, can only work a certain number of hours, they might have childcare—of course, this budget is very, very anti-women as well—they might have childcare responsibilities, they might be disabled and working as many hours as they possibly can, but now, if they don't go out and get another minimum-wage job, they will have their benefits sanctioned. And we know that people who have their benefits sanctioned, according to the National Audit Office, are more likely to just give up on benefits and stop claiming entirely than take other action. So, clearly, this budget is going to have the worst impact on the people who need the most assistance. 

Rwy'n cytuno yn llwyr mai cyllideb gosbedigol yw hon gan Lywodraeth y DU, ac mae'n dweud cyfrolau mai dim ond llefarydd y Ceidwadwyr y prynhawn yma sydd wedi codi i amddiffyn cyllideb y Ceidwadwyr yr wythnos hon. Fe fyddai hi'n dda iawn gennyf i weld beth yw barn yr Aelodau Ceidwadol amdani, a'r rhai nad ydyn nhw'n teimlo yn awyddus i sefyll i'w hamddiffyn, am na ellir ei hamddiffyn hi—dyna pam. Ac rwy'n credu bod y pwynt hwn yn bwysig iawn ynglŷn â'r ffaith mai pobl dlotach a fydd dan anfantais i raddau helaeth, ond yr ymagwedd hefyd, yn syml.

Felly, mae Llywodraeth y DU o'r farn bod yn rhaid annog pobl gyfoethog sydd â llawer o arian parod i fynd allan i wneud rhywfaint o waith a thyfu yr economi. Ond, wrth wneud hynny hefyd, maen nhw o'r farn bod yn rhaid i chi roi cweir iawn i bobl dlotach oherwydd y dylen nhw gael y math hwnnw o ysgogiad i fynd allan a gweithio, oherwydd mae'r hyn y maen nhw'n ei wneud o ran credyd cynhwysol yn gwbl gosbedigol. Ni all pobl sydd, am ba bynnag reswm, ond yn gallu gweithio am nifer benodol o oriau, efallai eu bod nhw â gofal plant—wrth gwrs, mae'r gyllideb hon yn wrth-fenywaidd iawn, iawn hefyd—efallai y bydd cyfrifoldebau ganddyn nhw o ran gofal plant, efallai eu bod nhw'n anabl ac yn gweithio cymaint o oriau ag y gallan nhw, ond nawr, os nad ydyn nhw'n mynd allan a chael swydd isafswm cyflog arall, fe fydd eu budd-daliadau nhw'n cael eu hatal. Ac rydym ni'n gwybod bod pobl sy'n cael eu cosbi drwy eu budd-daliadau, yn ôl y Swyddfa Archwilio Genedlaethol, yn fwy tebygol o roi'r gorau i hawlio budd-daliadau a pheidio â hawlio dim na gwneud unrhyw beth arall. Felly, yn amlwg, fe fydd y gyllideb hon yn cael yr effaith fwyaf ddinistriol ar y bobl sydd â'r angen mwyaf am gymorth. 

15:05

Diolch, Dirprwy Lywydd. Minister, could you maybe give us an indication of whether you agreed with Andy Burnham leaving the 20 per cent rate as it is, so that it leaves the money there, so that we can actually invest in our communities?

Diolch, Dirprwy Lywydd. Gweinidog, a wnewch chi roi syniad i ni efallai a oeddech chi'n cytuno gydag Andy Burnham ynglŷn â gadael y gyfradd o 20 y cant fel y mae hi, fel y byddai hynny'n cadw'r arian yno, er mwyn i ni fuddsoddi yn wirioneddol yn ein cymunedau ni?

So, we've got a really well tried-and-tested approach to Welsh rates of income tax, so, it's normal practice for us to announce those rates alongside the final budget debate. And, obviously, we will be having discussions with colleagues ahead of that, because we have a vote in this Senedd on our Welsh rates of income tax. You'll have heard what the First Minister said to the Senedd last week in his First Minister's questions on our approach to Welsh rates of income tax, but as I say, we take this issue very carefully, we consider a whole range of items, and we'll be making our announcements in the normal way, rather than being pushed into any quick announcement because of actions on the part of the UK Government. And, as I say, our normal practice and our normal routine is to make those announcements and have that vote alongside the final budget.

Felly, mae gennym ni ddull profedig iawn o bennu cyfraddau treth incwm yng Nghymru, felly, ein harfer arferol ni yw cyhoeddi'r cyfraddau hynny ochr yn ochr â'r ddadl derfynol ar y gyllideb. Ac, yn amlwg, fe fyddwn ni'n cynnal trafodaethau gyda chydweithwyr ymlaen llaw, oherwydd fe fydd gennym ni bleidlais yn y Senedd hon ar ein cyfraddau ni o dreth incwm yng Nghymru. Rydych chi wedi clywed yr hyn a ddywedodd y Prif Weinidog wrth y Senedd yr wythnos diwethaf yn y cwestiynau i'r Prif Weinidog ynglŷn â'n dull ni o ymdrin â chyfraddau treth incwm yng Nghymru, ond fel y dywedais i, rydym ni'n ystyried y mater hwn yn fanwl iawn, rydym ni'n ystyried ystod gyfan o eitemau, ac fe fyddwn ni'n mynegi ein cyhoeddiadau ni yn y ffordd arferol, yn hytrach na chael ein gwthio i wneud unrhyw gyhoeddiad brysiog oherwydd camau gan ran o Lywodraeth y DU. Ac, fel y dywedais i, ein harfer arferol ni a'n trefn arferol ni yw gwneud y cyhoeddiadau hynny a chynnal y bleidlais honno ochr yn ochr â'r gyllideb derfynol.

Mark Isherwood, you put your hand up. This is a statement and not an intervention. Do you wish to ask a question, because the Minister did invite Members to ask questions?

Mark Isherwood, rydych chi'n wedi codi eich llaw. Datganiad yw hwn ac nid ymyrraeth. A ydych chi'n dymuno gofyn cwestiwn, oherwydd fe wnaeth y Gweinidog wahodd Aelodau i ofyn cwestiynau?

Yes, to ask a question, if that's appropriate, to yourself.

Ie, i ofyn cwestiwn, os yw hynny'n briodol, i chi.

I will allow you to be the last speaker in this case, because our time is almost up, and you were invited to ask questions, so I will allow it. Mark Isherwood. 

Fe wnaf ganiatáu i chi fod y siaradwr olaf felly, oherwydd mae ein hamser ni bron ar ben, ac fe gawsoch chi eich gwahodd i ofyn cwestiynau, felly rwyf i am ganiatáu hynny. Mark Isherwood.

That's very kind, thank you. Well, I've been a Member for almost 20 years, and throughout that time, I've heard the Welsh Governments talk constantly about the amount of money it has to spend but almost never about how that money is earned. In consequence, Wales has the lowest prosperity, lowest wages, lowest employment and the highest child poverty in the UK, and pays billions less in tax than it receives from the Treasury. Is it not the case that this begging-bowl Welsh Government is entirely dependent on the taxpayers of south-east England and the city of London?

Mae hynny'n garedig iawn, diolch i chi. Wel, rwyf i wedi bod yn Aelod am bron i 20 mlynedd, a thrwy gydol y cyfnod hwnnw, rwyf i wedi clywed Llywodraethau Cymru yn sôn yn fynych am swm yr arian sydd ganddi i'w wario ond bron byth am sut y caiff yr arian hwnnw ei ennill. O ganlyniad, Cymru sydd â'r ffyniant gwanaf, y cyflogau isaf, y gyflogaeth isaf a'r gyfraddd uchaf  o dlodi plant yn y DU, ac mae hi'n talu biliynau yn llai o dreth nag y mae'n ei dderbyn gan y Trysorlys. Onid yw hi'n wir fod y Llywodraeth hon yng Nghymru yn llwyr ddibynnol ar gardod oddi wrth drethdalwyr yn ne-ddwyrain Lloegr a dinas Llundain?

Well, you get the impression from the tone of the contribution that the Member doesn't much like Welsh people and their efforts here in Wales. No, I'm sorry, I don't recognise what the Member is saying. We're talking here about a budget that is just so completely regressive. How on earth Members can try and defend something that just takes money away from poorer people—let's remember, vulnerable people are going to be paying for this borrowing for years to come. There will be less investment in public services, so if any Conservative stands up in our budget debates and asks me to put another penny into public services, I will be very, very unimpressed by that, if they are supporting this UK Government's budget. And if I see a single photograph of a Conservative in a foodbank or a warm hub over the course of this winter, I will be equally unimpressed, because these things do not need to happen. Foodbanks and warm hubs are political choices made by the UK Government and ratified in their budget—[Interruption.]

Wel, mae yna argraff yn cael ei chreu o dôn ei gyfraniad ef nad yw'r Aelod yn hoff iawn o bobl Cymru na'u hymdrechion yma yng Nghymru. Nac ydw, mae'n ddrwg gen i, nid wyf i'n cydnabod yr hyn y mae'r Aelod yn ei ddweud. Sôn ydym ni yma am gyllideb sydd mor gyfan gwbl atchweliadol. Sut ar y ddaear y gall Aelodau geisio amddiffyn rhywbeth sy'n gwneud dim ond dwyn arian oddi ar bobl dlotach—gadewch i ni gofio, bydd pobl ddiamddiffyn yn talu am y benthyca hwn am flynyddoedd i ddod. Bydd llai o fuddsoddiad mewn gwasanaethau cyhoeddus, felly os bydd unrhyw Geidwadwr yn codi ar ei draed yn ein dadleuon ni ar y gyllideb ac yn gofyn i mi roi ceiniog arall i wasanaethau cyhoeddus, ni wnaiff hynny lawer o argraff arnaf i, pe bydden nhw wedi bod yn gefnogol i'r gyllideb hon gan Lywodraeth y DU. Ac os gwelaf i lun o Geidwadwr mewn banc bwyd neu ganolfan gynnes dros gyfnod gaeaf eleni, ni fydd hynny'n gwneud llawer o argraff arnaf i chwaith, oherwydd nid oes unrhyw angen i'r pethau hyn ddigwydd. Dewisiadau gwleidyddol yw banciau bwyd a chanolfannau cynnes a wnaeth Llywodraeth y DU ac a gadarnhawyd yn eu cyllideb nhw—[Torri ar draws.]

Can I ask all Members to keep quiet, please, because I'd like to listen to the Minister's contribution?

A gaf i ofyn i bob Aelod ymdawelu, os gwelwch chi'n dda, oherwydd fe hoffwn i gael gwrando ar gyfraniad y Gweinidog?

I've finished now, Dirprwy Lywydd.

Rwyf i wedi gorffen nawr, Dirprwy Lywydd.

4. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog Gwasanaethau Cymdeithasol: Darpariaeth y Blynyddoedd Cynnar—Ehangu Dechrau’n Deg
4. Statement by the Deputy Minister for Social Services: Early Years Provision—Expansion of Flying Start

Eitem 4 y prynhawn yma yw datganiad gan y Dirprwy Weinidog Gwasanaethau Cymdeithasol: Darpariaeth y blynyddoedd cynnar—ehangu Dechrau’n Deg, a galwaf ar Julie Morgan i wneud y datganiad.

Item 4 this afternoon is a statement by the Deputy Minister for Social Services: Early years provision—expansion of Flying Start, and I call on Julie Morgan to make the statement.

Diolch, Dirprwy Lywydd, a diolch am y cyfle i ddod yma heddiw i siarad â’r Aelodau am ein cynlluniau i ehangu darpariaeth y blynyddoedd cynnar i blant dwy oed ar draws Cymru.

Thank you, Dirprwy Llywydd, and thank you for the opportunity to come here today to talk to Members about our plans to expand early years provision for two-year-olds across Wales. 

The Welsh Government is committed to ensuring that every child in Wales has the best start in life. The early years are vitally important in a child's life, providing formative opportunities and setting the course for longer term learning and development. Investment in early years care and education, as set out in our vision for an integrated early childhood education and care system, is key to children's happiness and well-being and sets children on the path to achieve their full potential.

Mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i sicrhau bod pob plentyn yng Nghymru yn cael y dechrau gorau i'w fywyd. Mae'r blynyddoedd cynnar yn hanfodol bwysig ym mywyd plentyn, yn cynnig cyfleoedd ffurfiannol ac yn pennu'r daith ar gyfer addysg a datblygiad mwy hirdymor. Mae buddsoddi mewn gofal ac addysg blynyddoedd cynnar, fel y nodir yn ein gweledigaeth ni ar gyfer system addysg a gofal plentyndod cynnar integredig, yn allweddol o ran hapusrwydd a lles plant ac yn rhoi plant ar ben y ffordd i gyflawni eu posibiliadau'n llawn.

Reflecting the importance of the early years, our programme for government commits us to continuing our support for our flagship Flying Start programme. Working with our colleagues in Plaid Cymru as part of the co-operation agreement, we have extended our commitment to deliver a phased expansion of early years provision to include all two-year-olds, with a particular emphasis on strengthening Welsh-medium provision.

In March this year, I announced that the expansion of early years provision would initially be delivered through our Flying Start programme, with the first phase starting this September, this month. The initial expansion will provide Flying Start services to up to 2,500 additional children across Wales under the age of four. These children and their families will benefit from increased access to health visitors, support with speech, language and communication, parenting services, and access to Flying Start childcare for children aged two to three. I'm pleased to inform Members of the Senedd that this additional provision is already being delivered across Wales, and along with the Plaid Cymru designated Member, Siân Gwenllian, I want to thank our local authorities and wider early years partners for ensuring that this expansion could happen so quickly. We've had a tremendous response from them.

I'm now able to confirm that the second phase of expansion will focus on delivering the childcare element of Flying Start to even more two-year-olds. This approach will build on that taken in phase 1, working with our local authority partners and the childcare sector to provide the highest quality provision. Starting with some of our most disadvantaged communities, delivery will begin in April, and over the following two years, we will invest £26 million in expanding Flying Start childcare. This investment will allow the reach of Flying Start childcare provision to expand significantly, supporting long-term, positive impacts on the lives of those children and families across Wales facing the greatest challenges, and never has it been needed more.

I'm pleased to say that we have already published detailed draft guidance for our partners and the sector. This will enable early planning to take place at a local level so that we can make rapid progress towards achieving our goal of providing the best possible early years experience for all children in Wales. Over this period, we'll also be seeking to significantly increase the availability of Welsh-medium childcare provision. The co-operation agreement commitment also emphasises the importance of supporting Welsh-medium early years provision. I'm pleased to announce a package of measures to support existing Welsh-medium settings and childcare workers, as well as those wanting to enter the children's workforce. Additional funding of up to £3.787 million will be provided to Cwlwm over the next three financial years to support a range of measures, including additional and bespoke Welsh language training, dedicated support to Welsh-medium settings, and those seeking to increase their use of the Welsh language, as well as training courses delivered through the medium of Welsh.

This funding will support us to attract more Welsh speakers into the workforce. It will provide opportunities for Welsh learners and Welsh speakers within the existing workforce to improve their language skills, and it will deliver a continuous programme of professional development for Welsh speakers within the workforce. Funding will support existing settings to expand into Welsh-medium provision, as well as enabling new, dedicated Welsh-medium settings to open. And, as I said earlier, I've been working very closely on this with the designated Member, Siân Gwenllian.

Increasing capacity across the childcare sector will be integral to driving forward this expansion, working across all parts of the sector. Since 2006, we have invested over £160 million in childcare settings across Wales through our Flying Start and childcare offer capital programmes. Building on this success, I'm pleased to announce a new three-year capital programme of £70 million, which all registered childcare settings will have the opportunity to access. Our existing funding has supported Flying Start settings to develop and maintain the infrastructure required to deliver the full complement of services to eligible children and their families. This has included high-quality childcare settings and venues suitable for delivering parenting and early language and development programmes.

The additional £70 million will fund major capital works, as well as a small grant to allow settings to apply for financial support for minor capital improvements and essential maintenance across the Flying Start and childcare estate in Wales. Guidance on the new application process will be issued to local authorities in the coming weeks.

This is a significant step forward. It is £100 million all together into the childcare sector, it is a result of the co-operation agreement between Labour and Plaid Cymru, and I’m really very proud that we’re able to make this announcement in the Senedd today.

Gan adlewyrchu pwysigrwydd y blynyddoedd cynnar, mae ein rhaglen lywodraethu yn ein hymrwymo ni i barhau â'n cefnogaeth i'n rhaglen Dechrau'n Deg blaenllaw. Gan weithio gyda'n cyd-Aelodau ym Mhlaid Cymru fel rhan o'r cytundeb cydweithredu, rydym ni wedi ehangu ein hymrwymiad i sicrhau ehangu darpariaeth y blynyddoedd cynnar yn raddol i gynnwys pob plentyn dwy oed, gyda phwyslais arbennig ar gryfhau'r ddarpariaeth cyfrwng Cymraeg.

Ym mis Mawrth eleni, cyhoeddais y byddai ehangu'r ddarpariaeth blynyddoedd cynnar yn cael ei gyflwyno i ddechrau drwy ein rhaglen Dechrau'n Deg, a'r cam cyntaf yn cychwyn ym mis Medi eleni, y mis hwn. Bydd yr ehangu cychwynnol yn darparu gwasanaethau Dechrau'n Deg i hyd at 2,500 o blant ychwanegol ledled Cymru dan bedair oed. Bydd y plant hyn a'u teuluoedd yn elwa ar gael mwy o gyfle i fanteisio ar wasanaethau ymwelwyr iechyd, cymorth gyda lleferydd, iaith a chyfathrebu, gwasanaethau magu plant, a gofal plant Dechrau'n Deg ar gyfer plant rhwng dwy a thair oed. Rwy'n falch o roi gwybod i Aelodau'r Senedd bod y ddarpariaeth ychwanegol hon eisoes yn cael ei chyflwyno ledled Cymru, ac ynghyd ag Aelod dynodedig Plaid Cymru, Siân Gwenllian, rwyf i eisiau diolch i'n hawdurdodau lleol a'n partneriaid blynyddoedd cynnar ehangach am sicrhau y gallai'r ehangu hwn ddigwydd mor gyflym. Rydym ni wedi cael ymateb aruthrol ganddyn nhw.

Rydw i nawr yn gallu cadarnhau y bydd yr ail gam o ehangu yn canolbwyntio ar ddarparu'r elfen gofal plant Dechrau'n Deg ar gyfer hyd yn oed fwy o blant dwy oed. Bydd y dull hwn yn datblygu'r un a gafodd ei ddefnyddio yng ngham 1, gan weithio gyda'n partneriaid awdurdodau lleol a'r sector gofal plant i ddarparu'r ddarpariaeth o'r safon uchaf. Gan ddechrau gyda rhai o'n cymunedau mwyaf difreintiedig, bydd y ddarpariaeth yn dechrau ym mis Ebrill, ac yn ystod y ddwy flynedd ganlynol, byddwn ni'n buddsoddi £26 miliwn i ehangu gofal plant Dechrau'n Deg. Bydd y buddsoddiad hwn yn caniatáu i ddarpariaeth gofal plant Dechrau'n Deg ehangu'n sylweddol, gan gefnogi effeithiau hirdymor, cadarnhaol ar fywydau'r plant a'r teuluoedd hynny ledled Cymru sy'n wynebu'r heriau mwyaf, ac nid oes mwy o angen wedi bod amdano erioed.

Rwy'n falch o ddweud ein bod ni eisoes wedi cyhoeddi canllawiau drafft manwl ar gyfer ein partneriaid a'r sector. Bydd hyn yn galluogi cynllunio cynnar i ddigwydd ar lefel leol fel y gallwn ni wneud cynnydd cyflym tuag at gyflawni ein nod o ddarparu'r profiad gorau posibl yn y blynyddoedd cynnar i bob plentyn yng Nghymru. Yn ystod y cyfnod hwn, byddwn ni hefyd yn ceisio cynyddu'r ddarpariaeth gofal plant cyfrwng Cymraeg sydd ar gael. Mae ymrwymiad y cytundeb cydweithio hefyd yn pwysleisio pwysigrwydd cefnogi darpariaeth y blynyddoedd cynnar gyfrwng Cymraeg. Rwy'n falch o gyhoeddi pecyn o fesurau i gefnogi lleoliadau a gweithwyr gofal plant cyfrwng Cymraeg presennol, yn ogystal â rhai sydd eisiau bod yn rhan o'r gweithlu plant. Bydd cyllid ychwanegol gwerth hyd at £3.787 miliwn yn cael ei ddarparu i Cwlwm yn ystod y tair blynedd ariannol nesaf i gefnogi amrywiaeth o fesurau, gan gynnwys hyfforddiant Cymraeg ychwanegol a phwrpasol, cefnogaeth bwrpasol i leoliadau cyfrwng Cymraeg, a'r rheini sy'n ceisio cynyddu eu defnydd o'r Gymraeg, yn ogystal â chyrsiau hyfforddi wedi'u cyflwyno drwy gyfrwng y Gymraeg.

Bydd yr arian hwn yn ein cefnogi ni i ddenu mwy o siaradwyr Cymraeg i'r gweithlu. Bydd yn rhoi cyfleoedd i ddysgwyr Cymraeg a siaradwyr Cymraeg yn y gweithlu presennol wella eu sgiliau iaith, a bydd yn darparu rhaglen barhaus o ddatblygu proffesiynol ar gyfer siaradwyr Cymraeg yn y gweithlu. Bydd cyllid yn cefnogi lleoliadau presennol i ehangu i ddarpariaeth cyfrwng Cymraeg, ynghyd â galluogi lleoliadau cyfrwng Cymraeg newydd, penodol i agor. Ac, fel y dywedais i'n gynharach, rwyf i wedi bod yn gweithio'n agos iawn ar hyn gyda'r Aelod dynodedig, Siân Gwenllian.

Bydd cynyddu gallu ledled y sector gofal plant yn rhan annatod o ysgogi'r ehangu hwn, gan weithio ledled pob rhan o'r sector. Ers 2006, rydym ni wedi buddsoddi mwy na £160 miliwn mewn lleoliadau gofal plant ledled Cymru drwy ein Dechrau'n Deg a rhaglenni cyfalaf cynnig gofal plant. Gan ddatblygu'r llwyddiant hwn, rwy'n falch o gyhoeddi rhaglen gyfalaf newydd tair blynedd o £70 miliwn, a bydd cyfle i bob lleoliad gofal plant cofrestredig fanteisio arno. Mae ein cyllid presennol wedi cefnogi lleoliadau Dechrau'n Deg i ddatblygu a chynnal y seilwaith sydd ei angen i ddarparu'r cyflenwad llawn o wasanaethau ar gyfer plant cymwys a'u teuluoedd. Mae hyn wedi cynnwys lleoliadau gofal plant o ansawdd uchel a lleoliadau sy'n addas ar gyfer darparu rhaglenni magu plant ac iaith a datblygu cynnar.

Bydd y £70 miliwn ychwanegol yn ariannu gwaith cyfalaf mawr, yn ogystal â grant bach i ganiatáu lleoliadau i wneud cais am gymorth ariannol ar gyfer mân welliannau cyfalaf a gwaith cynnal a chadw hanfodol ledled ystad Dechrau'n Deg a gofal plant yng Nghymru. Bydd canllawiau ar y broses ymgeisio newydd yn cael eu rhoi i awdurdodau lleol yn ystod yr wythnosau nesaf.

Mae hyn yn gam sylweddol ymlaen. Mae'n £100 miliwn gyda'i gilydd i'r sector gofal plant, mae'n ganlyniad y cytundeb cydweithredu rhwng Llafur a Phlaid Cymru, ac rwy'n falch iawn ein bod ni'n gallu gwneud y cyhoeddiad hwn yn y Senedd heddiw.

Hoffwn i ofyn i'r Senedd ymuno â mi i groesawu'r buddsoddiad hwn, ac i gefnogi ein plant a'n pobl ifanc.

I would ask the Senedd to join me in welcoming this investment in supporting our children and young people. Thank you.

15:15

I thank you for your statement this afternoon, Deputy Minister, despite you announcing your plan to the media 48 hours before discussing the proposals on the floor of this Senedd, to where you're elected. But it was good to see you in north Wales on Friday, so that's a positive.

And turning to your announcement today, I'd like to start on a technical point, if I may. I’m very interested in the £70 million to upgrade care settings, Deputy Minister. So, how will this funding be weighted amongst the 22 local authorities—which is, essentially, a question to ask how much each council will receive? I also note that you'll be publishing guidance on the application process, but could you tell us today what the maximum bid is childcare settings can apply for and who is eligible for this funding?

Child poverty rates have actually increased in Wales, Deputy Minister. In 2020-21, Wales had 34 per cent of children living below the poverty line, which is the worst in the UK, with England at 29 per cent, Scotland at 21 per cent, and Northern Ireland at 24 per cent. I hope you recognise these figures, Deputy Minister, and are in a position to outline today which components of the extension will directly tackle these issues. And where I can welcome the principle of extra spending on childcare, you could have gone further than this if the Labour and Plaid Cymru coalition weren’t determined to create 36 more Members of the Senedd, costing in the region of £100 million, which, during a cost-of-living crisis, and winter on the horizon, would seem to be a plausible argument to make this afternoon, Deputy Minister.

Now, when introduced in 2007, the Flying Start scheme was seen as one of the Welsh Government's top priorities for tackling poverty. So, does the Deputy Minister believe it has worked, and how will this extension improve chances for the most deprived children in Wales? And I'd like to also address geographical and postcode-lottery concerns, particularly when it comes to cases where more affluent families can qualify for the Flying Start scheme, and families in need of the support can't qualify, just because of where they live. So, can the Deputy Minister give less-well-off families any assurances today that the extension will go some way to tackle these problems? And if not, what future plans will the Welsh Government adopt to make sure that extra spending is focused on the people who need it the most?

And this is the true cost of 25 years of Labour in Wales—years of economic mismanagement have seen Wales's in-work poverty grow alongside rising child poverty. Is it any wonder when, under Labour, Welsh workers take home the lowest pay packets in Great Britain, with hard-working people missing out on £3,000 compared to other parts of the UK? Labour Ministers need to stop playing politics with the real pressures that people are facing, and stop wasting money on their vanity projects and provide the targeted support that hard-working people and businesses are crying out for. Thank you.

Diolch i chi am eich datganiad y prynhawn yma, Dirprwy Weinidog, er i chi gyhoeddi eich cynllun i'r cyfryngau 48 awr cyn trafod y cynigion ar lawr y Senedd hon, i le yr ydych chi wedi cael eich ethol. Ond roedd hi'n dda eich gweld chi yn y gogledd ddydd Gwener, felly mae hynny'n beth cadarnhaol.

Gan droi at eich cyhoeddiad heddiw, hoffwn i ddechrau ar bwynt technegol, os caf i. Mae gennyf i ddiddordeb mawr yn y £70 miliwn i uwchraddio lleoliadau gofal, Dirprwy Weinidog. Felly, sut bydd yr arian hwn yn cael ei rannu ymhlith y 22 awdurdod lleol—sef, yn y bôn, cwestiwn i ofyn faint bydd pob cyngor yn ei dderbyn? Rwy'n sylwi hefyd y byddwch chi'n cyhoeddi canllawiau ar y broses ymgeisio, ond a allwch chi ddweud wrthym ni heddiw beth yw'r cynnig mwyaf posibl y gall lleoliadau gofal plant wneud cais amdano a phwy sy'n gymwys ar gyfer yr arian hwn?

Mae cyfraddau tlodi plant wedi cynyddu yng Nghymru, mewn gwirionedd, Dirprwy Weinidog. Yn 2020-21, roedd gan Gymru 34 y cant o blant yn byw o dan y llinell dlodi, sef y gwaethaf yn y DU, gyda Lloegr ar 29 y cant, yr Alban ar 21 y cant, a Gogledd Iwerddon ar 24 y cant. Gobeithio eich bod chi'n cydnabod y ffigurau hyn, Dirprwy Weinidog, a'ch bod chi mewn sefyllfa heddiw i amlinellu pa elfennau o'r estyniad a fydd yn ymdrin yn uniongyrchol â'r materion hyn. A er y gallaf groesawu'r egwyddor o wario ychwanegol ar ofal plant, gallech chi fod wedi mynd ymhellach na hyn pe na bai cytundeb cydweithio Llafur a Phlaid Cymru yn benderfynol o greu 36 yn fwy o Aelodau'r Senedd, gan gostio tua £100 miliwn, a fyddai, yn ystod argyfwng costau byw, a'r gaeaf ar y gorwel, yn ymddangos yn ddadl gredadwy i'w gwneud y prynhawn yma, Dirprwy Weinidog.

Nawr, pan gafodd ei gyflwyno yn 2007, roedd y cynllun Dechrau'n Deg yn cael ei ystyried yn un o brif flaenoriaethau Llywodraeth Cymru o ran ymdrin â thlodi. Felly, ydy'r Dirprwy Weinidog yn credu ei fod wedi gweithio, a sut bydd yr estyniad hwn yn gwella'r cyfleoedd i blant mwyaf difreintiedig Cymru? A hoffwn i hefyd ymdrin â phryderon daearyddol a chod post, yn enwedig o ran achosion lle gall teuluoedd mwy cefnog fod yn gymwys ar gyfer y cynllun Dechrau'n Deg, ac ni all teuluoedd sydd angen y gefnogaeth fod yn gymwys, dim ond oherwydd ble maen nhw'n byw. Felly, a all y Dirprwy Weinidog roi unrhyw sicrwydd i deuluoedd llai cefnog heddiw y bydd yr estyniad yn mynd rhywfaint o'r ffordd i ymdrin â'r problemau hyn? Ac os na, pa gynlluniau ar gyfer y dyfodol fydd Llywodraeth Cymru'n eu mabwysiadu er mwyn sicrhau bod gwariant ychwanegol yn canolbwyntio ar y bobl sydd ei angen fwyaf?

A dyma wir gost 25 mlynedd o Lafur yng Nghymru—mae blynyddoedd o gamreoli economaidd wedi gweld tlodi mewn gwaith Cymru'n tyfu ochr yn ochr â thlodi plant yn codi. A yw'n unrhyw syndod pan, o dan Lafur, mae gweithwyr Cymru'n mynd â'r pecynnau cyflog isaf adref ym Mhrydain Fawr, a phobl sy'n gweithio'n galed yn colli £3,000 o'i gymharu â rhannau eraill o'r DU? Mae angen i Weinidogion Llafur roi'r gorau i chwarae gwleidyddiaeth gyda'r pwysau gwirioneddol y mae pobl yn eu hwynebu, a rhoi'r gorau i wastraffu arian ar eu prosiectau ofer a darparu'r gefnogaeth bwrpasol y mae pobl a busnesau sy'n gweithio'n galed yn crefu amdano. Diolch.

Thank you very much for that contribution. Well, you said one positive thing at the beginning—that you were pleased to see me and Siân visiting the cylch meithrin in north Wales, and I’d like to say that we had a very good visit and it was very pleasant and very stimulating and I think shows what we're able to do to work with children.

I don’t think, probably, the rest of the points you made were exactly positive, but you asked some questions. So, the £70 million, how will it be weighted amongst the local authorities? The local authorities will have the opportunity to bid for that money and, obviously, it's going to cover a huge range of provision. Some of it will be for fairly small improvements to existing provision. We will need some new provision. We may need some totally new builds. So, the range of money that local authorities will bid for will be quite wide.

Then you went on to mention child poverty rates, and this £100 million investment is directly addressing child poverty, because, if you provide a warm, safe place for children to go, free childcare for 12.5 hours per week for two-year-olds, that is a huge step towards giving the parents the opportunity to have somewhere for their children to go in that sort of way, and is directly addressing the cost-of-living crisis that we're in. So, I think childcare is one of the most important things we can do, and one of the most important things that we can do to help the economic difficulties of the country as well. So, I see it as a direct contribution towards addressing child poverty, which we all want to see fall.

Then he went on to political points, from what I could see. In terms of the 36 new Members of the Senedd, perhaps he could take the view that investing in strengthening Wales's democracy through expanding the Senedd is really a guaranteed way of making sure we've got a Government in Wales that is absolutely committed to public services and to protecting the most vulnerable in society. That is the purpose of our plans to expand the Senedd in Wales. So, I really see that that is a political point, and I want to emphasise today that this is a great announcement and it is a great move forward and it's something that we are so pleased that we are able to do.

Diolch yn fawr iawn am y cyfraniad hwnnw. Wel, fe ddywedoch chi un peth cadarnhaol ar y dechrau—eich bod chi'n falch o fy ngweld i a Siân yn ymweld â'r cylch meithrin yn y gogledd, a hoffwn i ddweud ein bod ni wedi cael ymweliad da iawn ac roedd yn ddymunol iawn ac yn ysgogol iawn ac rwy'n credu ei bod yn dangos yr hyn yr ydym ni'n gallu'i wneud i weithio gyda phlant.

Nid ydw i'n credu, mae'n debyg, bod gweddill y pwyntiau y gwnaethoch chi yn gadarnhaol, yn hollol, ond gwnaethoch chi ofyn rhai cwestiynau. Felly, y £70 miliwn, sut bydd yn cael ei rannu ymysg yr awdurdodau lleol? Bydd cyfle i'r awdurdodau lleol gynnig am yr arian hwnnw ac, yn amlwg, mae'n mynd i gynnwys amrywiaeth enfawr o ddarpariaeth. Bydd peth ohono ar gyfer gwelliannau gweddol fach i'r ddarpariaeth bresennol. Bydd angen rhywfaint o ddarpariaeth newydd arnom ni. Efallai y bydd angen rhai adeiladau hollol newydd. Felly, bydd yr amrywiaeth o arian y bydd awdurdodau lleol yn gwneud cais amdano yn eithaf eang.

Yna aethoch chi ymlaen i sôn am gyfraddau tlodi plant, ac mae'r buddsoddiad hwn o £100 miliwn yn ymdrin yn uniongyrchol â thlodi plant, oherwydd, os ydych chi'n darparu lle cynnes a diogel i blant fynd, gofal plant am ddim am 12.5 awr yr wythnos i blant dwy oed, mae hynny'n gam enfawr tuag at roi cyfle i'r rhieni gael rhywle i'w plant fynd yn y math yna o ffordd, ac mae'n ymdrin yn uniongyrchol â'r argyfwng costau byw yr ydym ni ynddo. Felly, rwy'n credu bod gofal plant yn un o'r pethau pwysicaf y gallwn ni ei wneud, ac yn un o'r pethau pwysicaf y gallwn ni ei wneud i helpu anawsterau economaidd y wlad hefyd. Felly, rwy'n ei weld fel cyfraniad uniongyrchol tuag at ymdrin â thlodi plant, rhywbeth yr ydym ni i gyd eisiau'i weld yn gostwng.

Yna aeth ymlaen at bwyntiau gwleidyddol, o'r hyn y gallwn i ei weld. O ran y 36 Aelod newydd o'r Senedd, efallai y gallai gymryd y safbwynt bod buddsoddi mewn cryfhau democratiaeth Cymru drwy ehangu'r Senedd wir yn ffordd warantedig o sicrhau bod gennym ni lywodraeth yng Nghymru sydd wedi ymrwymo'n llwyr i wasanaethau cyhoeddus ac i amddiffyn y rhai mwyaf agored i niwed yn ein cymdeithas. Dyna bwrpas ein cynlluniau i ehangu'r Senedd yng Nghymru. Felly, rwyf i wir yn gweld hwnnw yn bwynt gwleidyddol, ac rydw i eisiau pwysleisio heddiw bod hwn yn gyhoeddiad gwych ac mae'n gam mawr ymlaen ac mae'n rhywbeth yr ydym ni mor falch ein bod ni'n gallu'i wneud.

15:20

Diolch i'r Dirprwy Weinidog am y datganiad heddiw. Yn amlwg, rydym ni'n falch o weld ymrwymiad pellach o'r cytundeb rhwng y Llywodraeth a Phlaid Cymru yn cael ei wireddu, dim jest ar bapur ond yn cyflawni i bobl Cymru. Ac i Blaid Cymru, mae gofal plant am ddim i blant dwy oed yn gam cyntaf pwysig yn ein gweledigaeth ar gyfer gofal plant rhad ac am ddim i bawb. Dengys y gallwn wneud pethau'n wahanol yma yng Nghymru, a hyd yn oed gyda'r pwerau sydd gennym, y gallwn roi mesurau ar waith i roi'r dechrau gorau posib i'n plant, tra hefyd roi ar waith fesurau i drechu tlodi. Yn sicr, mae'r rhain yn fesurau pwysig o ran hynny. 

Yn sgil yr argyfwng costau byw, bydd hyn yn darparu achubiaeth i nifer o deuluoedd, drwy ddiddymu costau a hefyd drwy ddiddymu'r rhwystr i rieni a allai ddymuno dychwelyd i'r gwaith. Ond man cychwyn yw hyn. Rhaid i gynnydd Llywodraeth Cymru ar ofal plant am ddim fod yn uchelgeisiol, a pharhau i fod, er mwyn sicrhau bod cymaint o blant â phosibl yn y blynyddoedd i ddod yn gallu elwa o leoliadau gofal plant o oedran ifanc. Mae'n rhaid symud mor gyflym â phosib i wireddu'r polisi, ac yn y pen draw hoffem ni weld gofal plant am ddim yn cael ei ddarparu i bob plentyn dros un flwydd oed, a gobeithio y gallwn gytuno mai dyma ddylai fod y nod yn y pen draw.

Ochr yn ochr â chyflymu ac ehangu yw'r angen i sicrhau bod ehangu darpariaeth cyfrwng Cymraeg yn ganolog i hyn a'i fod yn cael ei weld fel rhan graidd o’r datganiad heddiw—nid fel rhywbeth ar wahân neu sy’n digwydd ochr yn ochr â hyn, ond yn gyfan gwbl greiddiol. Dyma’r unig ffordd o sicrhau bydd pob plentyn yng Nghymru yn cael y cyfle i ddysgu dwy iaith swyddogol ein gwlad a chyrraedd y targed o filiwn o siaradwyr Cymraeg, a chynyddu defnydd o'r iaith yn y pen draw.

Wrth gwrs, fel y gwnaethoch chi amlinellu yn y datganiad, yr her fawr yw datblygu'r gweithlu fel y gellir cynnig gwasanaethau gofal plant ledled Cymru yn y Gymraeg, ac mae yn dda gweld buddsoddiad yn hyn. Gaf i felly bwyso ar y Dirprwy Weinidog i gadarnhau heddiw bod ehangu'r ddarpariaeth ar fyrder yn flaenoriaeth i'r Llywodraeth, a bod y Gymraeg yn rhan ganolog, yn hytrach nac atodol, i'r cynlluniau hyn?

Thank you, Deputy Minister, for today's statement. Obviously, we are pleased to see a further commitment from the agreement between the Government and Plaid Cymru being realised, not just on paper but also delivering for the people of Wales. And for Plaid Cymru, free childcare for two-year-olds is an important first step in our vision for free childcare for all. It shows that we can do things differently here in Wales, and that, even with the powers that we have, we can put in place measures to give our children the best possible start while also implementing measures to tackle poverty. Certainly, these are important measures in terms of that.

In the wake of the cost-of-living crisis, this will provide a lifeline for many families, by eliminating costs and also by eliminating a barrier for parents who may wish to return to work. But this is only a starting point. The Welsh Government's progress on free childcare must be ambitious, and continue to be so, in order to ensure that as many children as possible in the coming years can benefit from childcare settings from a young age. We have to move as quickly as possible to make the policy a reality, and ultimately we would like to see free childcare provided to all children over the age of one, and I hope that we can agree that this should be the ultimate goal.

Alongside acceleration and expansion is the need to ensure that the expansion of Welsh-medium provision is central to this and that it is seen as a core part of today's statement—not as something separate or something that is happening alongside that, but something entirely central. This is the only way to ensure that every child in Wales has the opportunity to learn the two official languages ​​of our country and reach the target of a million Welsh speakers and ultimately increase the use of the language.

Of course, as you outlined in the statement, a major challenge is developing the workforce so that we can offer childcare services throughout Wales in the Welsh language, and it is good to see investment in this. Could I therefore press on the Deputy Minister to confirm today that expanding provision as a matter of urgency is a priority for the Government, and that the Welsh language is a central, rather than supplementary, part of these plans?

Diolch. Thank you very much for those comments and question. I really welcome the commitment to childcare in Wales, and I'm very pleased that we've been able to take these steps forward. I absolutely agree that childcare is a lifeline for families, for all families, and for struggling families in particular it's a huge boost. I think we are ambitious. The co-operation agreement says that we will reach all two-year-olds by the end of the co-operation agreement. That is a three-year agreement and that is very challenging, but both myself and the designated Member are determined to do all we possibly can to achieve that. Our long-term policy for childcare, over a 10-year strategy, is to look at a much wider group of children and, ultimately, we would like to move to the position where we have got childcare available for all those who want it and need it. But that is a 10-year strategy. But, during these three years, we want to reach all two-year-olds. That is ambitious, I know, and the workforce is one of the areas that we are working on most strongly. 

I just want to reassure the Member that Welsh-medium education and care must be seen as an integral part of the whole thing, that, whatever we do, we must see it as part of that, as integral, not an add-on. And we want to use this opportunity to give families and children in Wales the huge benefit of being able to, as you say, use the two official languages of Wales, and we want to make that easy to happen and we want to make it part of the whole system. So, I can assure her that that is our aim and that's why we have specifically allocated money in this announcement today to strengthen the Welsh-medium provision, working with Cwlwm very closely, and ensuring that there will be opportunities for existing members of staff to develop and learn confidence in the Welsh language, as well as attracting new members of staff and offering wide opportunities, and also putting in a development officer to develop the Welsh language provision in each of the Cwlwm partners. So, we have got specific costed plans to use the money that we've got. We know that the workforce is one of the issues that we have to tackle for both English and Welsh-medium settings, but we're well aware of that and are doing all we possibly can to follow that up. 

Diolch. Diolch yn fawr iawn am y sylwadau a'r cwestiwn hynny. Rwy'n croesawu'r ymrwymiad i ofal plant yng Nghymru yn fawr, ac rwy'n falch iawn ein bod ni wedi gallu cymryd y camau hyn ymlaen. Rwy'n cytuno'n llwyr fod gofal plant yn achubiaeth i deuluoedd, i bob teulu, ac i deuluoedd sy'n ei chael hi'n anodd yn benodol, mae'n hwb enfawr. Rwy'n credu ein bod ni'n uchelgeisiol. Mae'r cytundeb cydweithio yn dweud y byddwn ni'n cyrraedd pob plentyn dwy oed erbyn diwedd y cytundeb cydweithio. Mae'n gytundeb tair blynedd ac mae hynny'n heriol iawn, ond rydw i, a'r Aelod dynodedig yn benderfynol o wneud popeth posibl o fewn ein gallu ni i gyflawni hynny. Ein polisi hirdymor ar gyfer gofal plant, dros strategaeth 10 mlynedd, yw edrych ar grŵp llawer ehangach o blant ac, yn y pen draw, hoffem ni symud i'r sefyllfa lle mae gennym ni ofal plant ar gael i bawb sydd ei eisiau a'i angen. Ond strategaeth 10 mlynedd yw honno. Ond, yn ystod y tair blynedd yma, rydym ni eisiau cyrraedd pob plentyn dwy oed. Mae hynny'n uchelgeisiol, rwy'n gwybod, ac mae'r gweithlu yn un o'r meysydd yr ydym ni'n gweithio arno'n fwyaf cryf. 

Rydw i ond eisiau tawelu meddyliau'r Aelod bod rhaid ystyried addysg a gofal Cymraeg yn rhan annatod o'r holl beth, bod yn rhaid i ni, beth bynnag y gwnawn ni, ei weld fel rhan o hynny, fel rhan annatod, nid ychwanegiad. Ac rydym ni eisiau ddefnyddio'r cyfle hwn i roi'r budd enfawr i deuluoedd a phlant yng Nghymru i allu, fel y dywedwch chi, ddefnyddio dwy iaith swyddogol Cymru, ac rydym ni eisiau ei gwneud hi'n hawdd i ddigwydd ac rydym ni eisiau'i wneud yn rhan o'r system gyfan. Felly, gallaf i ei sicrhau hi mai dyna yw ein nod ni a dyna pam yr ydym ni wedi dyrannu arian yn benodol yn y cyhoeddiad hwn heddiw i gryfhau'r ddarpariaeth cyfrwng Cymraeg, gweithio gyda Cwlwm yn agos iawn, a sicrhau y bydd cyfleoedd i aelodau o staff presennol ddatblygu a dysgu hyder yn y Gymraeg, yn ogystal â denu aelodau newydd o staff a chynnig cyfleoedd eang, a hefyd rhoi swyddog datblygu i ddatblygu'r ddarpariaeth Gymraeg ym mhob un o bartneriaid Cwlwm. Felly, mae gennym ni gynlluniau penodol wedi'u costio i ddefnyddio'r arian sydd gennym ni. Rydym ni'n gwybod bod y gweithlu yn un o'r materion y mae'n rhaid i ni ymdrin â nhw ar gyfer lleoliadau cyfrwng Saesneg a chyfrwng Cymraeg, ond rydym ni'n ymwybodol iawn o hynny ac yn gwneud popeth posibl i fynd ar drywydd hynny. 

15:25
5. Datganiad gan Weinidog y Gymraeg ac Addysg: Cefnogi’r Gweithlu Addysg
5. Statement by the Minister for Education and Welsh Language: Supporting the Education Workforce

Yr eitem nesaf yw datganiad gan Weinidog y Gymraeg ac Addysg—cefnogi'r gweithlu addysg. Galwaf ar y Gweinidog i wneud y datganiad. Jeremy Miles.  

The next item is a statement by the Minister for Education and Welsh Language—supporting the education workforce. I call on the Minister to make the statement. Jeremy Miles. 

Diolch, Dirprwy Lywydd. Rwyf wedi dweud yn gwbl glir nad oes modd cefnogi lles disgyblion a darparu addysg o ansawdd uchel os nad yw’r gweithlu yn teimlo eu bod nhw’n cael cefnogaeth. Mae hynny’n golygu bod yn rhaid i les y gweithlu fod yn ystyriaeth flaenllaw ym mhob peth rŷn ni'n ei wneud. Rhaid i leihau llwyth gwaith fod yn flaenoriaeth. Mae'r grŵp rheoli llwyth gwaith a lleihau biwrocratiaeth, sy'n cynnwys rhanddeiliaid allweddol o'r gymuned addysg, wedi nodi ac ystyried materion sylweddol sy'n effeithio ar lwyth gwaith. Bydd y grŵp yn cwblhau ei argymhellion cyn bo hir, ond rwy’n disgwyl cynigion a fydd yn gwneud gwahaniaeth sylweddol, fel cael gwared â’r term 'ffug arolwg', egluro’r disgwyliadau ynghylch cynllunio gwersi a sicrhau ansawdd, yn arbennig mewn ysgolion cynradd, a symleiddio’r holl gyfathrebu a chanllawiau yn y dyfodol. Byddaf hefyd yn sefydlu proses newydd o fewn yr adran addysg, lle bydd yn rhaid i bob polisi a diwygiad ystyried yr effaith ar lwyth gwaith y gweithlu addysg.

Mae ansawdd system addysg yn dibynnu ar ansawdd ei hathrawon. Rwy'n hynod o falch o’n gweithlu ymroddedig, ac rwy'n gwybod eu bod nhw’n croesawu’r camau rydyn ni’n eu cymryd tuag at system o ddysgu proffesiynol drwy gydol gyrfa. Yn ddiweddarach yr wythnos hon, byddaf yn cyhoeddi'r hawl genedlaethol ar gyfer dysgu proffesiynol. Bydd yn creu pecyn o ddysgu proffesiynol ar gyfer y gweithlu addysg cyfan, fel y gall unrhyw un, ble bynnag maen nhw wedi'u lleoli yng Nghymru, elwa ohono. Bydd hwn yn hawl byw, yn cael ei fireinio wrth iddo ddatblygu. Bydd yn ei gwneud yn haws i ymarferwyr gael gafael ar raglenni dysgu proffesiynol ac yn gosod ein disgwyliadau clir ynglŷn â'r hyn y dylai pob gweithiwr proffesiynol yng Nghymru fod â hawl iddo. Os nad yw'r hawl hwnnw yn ei le ar hyn o bryd, byddwn ni’n gweithio'n gyflym gyda phartneriaid i wella’r hyn sy’n cael ei gynnig.

Thank you, Dirprwy Lywydd. I've made it clear that we cannot support the well-being of pupils and provide high-quality education unless the workforce feel that they are being supported. That means that workforce well-being must be at the forefront of everything that we do. Tackling workload must be a priority. The managing workload and reducing bureaucracy group, comprising key stakeholders from the education community, has identified and considered significant issues that have an impact on workload. The group is soon to sign off its recommendations, but I'm expecting proposals that will make a significant difference, such as ensuring that the term 'mock inspection' becomes obsolete, clarification around expectations for lesson planning and quality control particularly in primary schools, and ensuring all future communication and guidance is streamlined. I will also be establishing a new process within the education department, where all policies and reforms must consider the implications for workload.

An education system is only as good as the quality of its teachers. I am proud that we have such a dedicated workforce, and I know that they welcome the steps that we're taking towards a system driven by career-long professional learning. Later this week, I will be publishing the new national professional learning entitlement. This will bring together a package of professional learning for the entire education workforce so that anyone, wherever they are based in Wales, can benefit from it. This will be a live entitlement, curated as it evolves. It will make it easier for practitioners to access professional learning programmes, and it will set out our clear expectations on what every professional in Wales should be entitled to. If that entitlement is not currently in place, we will work at pace with partners to improve the offer.

Our national offer must be consistent and of the highest quality. I can therefore announce we will introduce a new validation process to ensure all national professional learning is quality assured and recognised. I am also pleased to inform you that a new cross-regional website has gone live today. The website will provide equitable access to information regarding professional learning provision for practitioners across Wales, together with open access to the Curriculum for Wales professional learning offer across all regions. The site will continue to develop so that it provides universal access to further professional learning opportunities and resources. The new validation process and the new cross-regional website are important steps towards ensuring that we have a consistent, validated, reputable offer that is available to all.

Rhaid i'n cynnig cenedlaethol fod yn gyson ac o'r ansawdd gorau. Gallaf gyhoeddi felly y byddwn yn cyflwyno proses ddilysu newydd er mwyn sicrhau bod yr holl ddysgu proffesiynol cenedlaethol yn cael ei sicrhau o ran ansawdd a'i gydnabod. Mae'n bleser gennyf hefyd roi gwybod i chi fod gwefan draws-ranbarthol newydd wedi mynd yn fyw heddiw. Bydd y wefan yn darparu mynediad teg i wybodaeth ynghylch darpariaeth dysgu proffesiynol ar gyfer ymarferwyr ledled Cymru, ynghyd â mynediad agored i gynnig dysgu proffesiynol Cwricwlwm i Gymru ar draws pob rhanbarth. Bydd y safle'n parhau i ddatblygu fel ei fod yn rhoi mynediad cyffredinol i gyfleoedd ac adnoddau dysgu proffesiynol pellach. Mae'r broses ddilysu newydd a'r wefan draws-ranbarthol newydd yn gamau pwysig tuag at sicrhau bod gennym ni gynnig cyson, wedi'i ddilysu, ag enw da sydd ar gael i bawb.

Recognising the additional burden on education staff, particularly following the pandemic, and to support the professional learning entitlement, I am consulting on extending the provision of an additional in-service training day for the next three academic years, and I would encourage everyone with an interest to respond to the consultation.

To strengthen professional learning and support we have made improvements to statutory induction, following a public consultation in the spring. From this term, we are providing funding for trained mentors to support all newly qualified teachers throughout induction. A national programme of professional learning has also been developed, regardless of whether NQTs are working on a contract or supply basis.

On curriculum implementation, we provided flexibility to secondary schools to commence in either 2022 or 2023. My officials continue to share early plans with teaching unions, addressing their concerns where possible, and in some cases, adjusting plans in response to wider workload considerations. Research on the early experiences of curriculum realisation will begin this term, allowing us to understand what is working well and what lessons we can learn moving forward to help us best support practitioners.

Similarly, I have continued to listen to concerns raised about the pressures facing the workforce to meet the timeline for moving children to the new additional learning needs system. Last spring, I announced an extra year to move the first group of children. With strong commitment across Wales to deliver improved outcomes for children and young people with additional learning needs, we continue to support the sector with £21 million annually over the next two years to boost capacity and implementation support. It is heartening to learn that families are reporting positively on their experiences so far.

The devolution of teachers' pay, terms and conditions presented Wales with an opportunity to forge a new path to support our workforce, and that is what we have done. We have taken a social partnership approach, working with the teaching profession to help provide higher salaries and allowances for both new and experienced teachers when compared, for example, to England. We will work with stakeholders on a comprehensive review of the structure of teachers' pay and conditions, providing further opportunities to develop a more distinct national system, not only improving and enhancing the system, but making it fairer and more transparent.

For too long supply teachers have not felt supported enough. Working with Plaid Cymru, we are taking action to address that. Over the coming months, I will be setting out significant reforms that will look at the system as a whole, and ensure that supply staff are fairly rewarded for the work that they do. Teaching assistants are also an integral part of our education workforce, which is why I have already set out a number of actions that we will take to support them, including addressing their specific workforce issues and professional learning.

As I've said, well-being support is vital, Dirprwy Lywydd. In the spring, I announced increased funding to support the mental health and well-being of the education workforce, with funding of £1.2 million this financial year, rising to £3 million by 2024-25. We continue to fund the charity Education Support, who provide bespoke, tailored support for mental health and well-being to the education workforce. Wider well-being support is also being scoped, working with stakeholders, employers and unions.

Dirprwy Lywydd, as a Government, we remain wholly committed to supporting the education workforce. We have made strong progress over the last year, and I am determined to keep up this momentum so that we continue to support our workforce in helping them to raise standards and aspirations in our classrooms.

Gan gydnabod y baich ychwanegol ar staff addysg, yn enwedig yn dilyn y pandemig, ac i gefnogi'r hawl i ddysgu proffesiynol, rwy'n ymgynghori ar ymestyn y ddarpariaeth o ddiwrnod hyfforddiant ychwanegol mewn swydd ar gyfer y tair blynedd academaidd nesaf, a byddwn yn annog pawb sydd â diddordeb i ymateb i'r ymgynghoriad.

Er mwyn cryfhau dysgu a chefnogaeth broffesiynol rydym wedi gwneud gwelliannau i sefydlu statudol, yn dilyn ymgynghoriad cyhoeddus yn y gwanwyn. O'r tymor hwn, rydym yn darparu cyllid ar gyfer mentoriaid hyfforddedig i gefnogi pob athro sydd newydd gymhwyso trwy gydol eu cyfnod sefydlu. Mae rhaglen genedlaethol o ddysgu proffesiynol hefyd wedi'i datblygu, ni waeth pa un a yw athrawon newydd gymhwyso yn gweithio ar gontract neu ar sail gyflenwi.

O ran gweithredu'r cwricwlwm, roeddem yn darparu hyblygrwydd i ysgolion uwchradd i ddechrau naill ai yn 2022 neu 2023. Mae fy swyddogion yn parhau i rannu cynlluniau cynnar gydag undebau athrawon, gan fynd i'r afael â'u pryderon pan fo modd, ac mewn rhai achosion, addasu cynlluniau mewn ymateb i ystyriaethau ehangach ynglŷn â llwyth gwaith. Bydd ymchwil ar brofiadau cynnar gwireddu'r cwricwlwm yn dechrau'r tymor hwn, gan ein galluogi i ddeall yr hyn sy'n gweithio'n dda a pha wersi y gallwn ni eu dysgu ar gyfer y dyfodol i'n helpu i gefnogi ymarferwyr orau.

Yn yr un modd, rwyf wedi parhau i wrando ar bryderon a godwyd am y pwysau sy'n wynebu'r gweithlu i fodloni'r llinell amser ar gyfer symud plant i'r system anghenion dysgu ychwanegol newydd. Y gwanwyn diwethaf, cyhoeddais flwyddyn ychwanegol i symud y grŵp cyntaf o blant. Gydag ymrwymiad cryf ledled Cymru i sicrhau canlyniadau gwell i blant a phobl ifanc ag anghenion dysgu ychwanegol, rydym yn parhau i gefnogi'r sector gyda £21 miliwn bob blwyddyn dros y ddwy flynedd nesaf i hybu cefnogaeth capasiti a gweithredu. Mae'n galonogol dysgu bod teuluoedd yn sôn yn gadarnhaol am eu profiadau hyd yn hyn.

Roedd datganoli cyflogau, telerau ac amodau athrawon yn cyflwyno cyfle i Gymru greu llwybr newydd i gefnogi ein gweithlu, a dyna beth yr ydym ni wedi'i wneud. Rydym ni wedi mabwysiadu dull partneriaeth gymdeithasol, gan weithio gyda'r proffesiwn addysgu i helpu darparu lwfansau a chyflogau uwch i athrawon newydd a phrofiadol o'u cymharu, er enghraifft, â Lloegr. Byddwn ni'n gweithio gyda rhanddeiliaid ar adolygiad cynhwysfawr o strwythur cyflog ac amodau athrawon, gan ddarparu cyfleoedd pellach i ddatblygu system genedlaethol fwy penodol, a fydd nid yn unig yn gwella a mireinio'r system, ond yn ei gwneud yn decach ac yn fwy tryloyw.

Am gyfnod rhy hir nid yw athrawon cyflenwi wedi teimlo eu bod nhw'n cael digon o gefnogaeth. Gan weithio gyda Phlaid Cymru, rydym yn cymryd camau i fynd i'r afael â hynny. Dros y misoedd nesaf, byddaf yn dechrau ar ddiwygiadau sylweddol a fydd yn edrych ar y system gyfan, ac yn sicrhau bod staff cyflenwi yn cael eu gwobrwyo'n deg am y gwaith y maen nhw'n ei wneud. Mae cynorthwywyr addysgu hefyd yn rhan annatod o'n gweithlu addysg, a dyna pam yr wyf eisoes wedi nodi nifer o gamau y byddwn yn eu cymryd i'w cefnogi, gan gynnwys mynd i'r afael â'u problemau penodol yn y gweithlu a dysgu proffesiynol.

Fel y dywedais, mae cefnogaeth llesiant yn hanfodol, Dirprwy Lywydd. Yn y gwanwyn, cyhoeddais fwy o gyllid i gefnogi iechyd meddwl a llesiant y gweithlu addysg, gyda chyllid o £1.2 miliwn yn y flwyddyn ariannol hon, yn codi i £3 miliwn erbyn 2024-25. Rydym yn parhau i ariannu'r elusen Cymorth Addysg, sy'n darparu cefnogaeth bwrpasol, wedi'i deilwra ar gyfer iechyd meddwl a llesiant i'r gweithlu addysg. Mae cefnogaeth llesiant ehangach hefyd yn cael ei chwmpasu, gan weithio gyda rhanddeiliaid, cyflogwyr ac undebau.

Dirprwy Lywydd, rydym ni, y Llywodraeth, yn parhau i fod yn gwbl ymrwymedig i gefnogi'r gweithlu addysg. Rydym wedi gwneud cynnydd cadarn dros y flwyddyn ddiwethaf, ac rwy'n benderfynol o gadw'r momentwm hwn fel ein bod yn parhau i gefnogi ein gweithlu i'w helpu i godi safonau a dyheadau yn ein hystafelloedd dosbarth.

15:35

Can I thank the Minister for his statement today? I think much of it is to be welcomed. But I think it would be remiss of me not to say that, at the beginning of your statement, you mention that workforce well-being must be at the forefront of all that we do, and yet, since 2011, we've seen 7,000 more pupils enter the classroom and 4,000 fewer teachers to teach them. And that teacher shortage is even more stark in the Welsh language education sector. And while that's in no way a reflection on the dedication and hard work of the profession that we've seen over that time, by consistently failing to recruit enough teachers in Wales, it's the Welsh Government that continues to let down that workforce. Surely, a way to let the workforce feel valued and motivated is to recruit more teachers, lessen the burden on their workload, which would ensure that teachers remain in the profession and we can attract the best from all corners of the country. Minister, can you outline what steps your department is taking to help with some of those pressures?

Another way we can get teachers and teaching assistants to feel valued is through their pay. So, Minister, can you provide an update on these reviews, particularly the one around teaching assistants' pay and conditions? As a former teaching assistant myself, and with a number of friends still in the profession, I know first-hand that a number of TAs go above and beyond their contracted duties for the benefit of their pupils and their school, and it would be useful for them to get the clarity that they deserve from that review.

The shift towards a system driven by career-long professional learning is one to be welcomed, and I look forward to seeing the new national professional learning entitlement. Could you just confirm that, where you say you'll work at pace with partners to improve the offer, professionals will not be disadvantaged depending on the school or local authority that they will be teaching in, and that this will be a consistent offer of professional development across Wales? Also, how will we know that this is having an impact on the profession? How will success be measured? And how will teachers, teaching assistants and pupils benefit from that? What clear guidelines will you be setting out for those groups, to ensure that we don't have a postcode lottery of access to that professional development?

I also welcome the fact that you've acknowledged the additional burden on educational staff, and the mental health and well-being of the workforce must be at the forefront of our minds when we consider that support for the professions. Therefore, in light of the consultation on an additional INSET day for teachers for the next three years, could you confirm when the profession should expect a final announcement on that? And given the additional burdens placed on educational staff that you mentioned, is one additional INSET day really going to be a substantial help to enable teachers and staff to catch up on the professional development required that you mention?

On NQTs, the national programme is again to be welcomed. But I wonder if the Minister had considered a potential buddy programme with more experienced staff, to help support them, helping them with their professional development and creating clear pathways for their career.

To touch on supply teachers, I welcome the acknowledgement that supply teachers are not supported enough, and I know that the profession would welcome swift action on that. So, could the Minister give an idea of what those reforms will look like, as the industry are looking for a degree of certainty to help keep people within the profession? Finally, on agency staff, they're often some of the worst affected staff members when it comes to work conditions.

I do think we need to set up a clear pathway for teaching assistants to learn and enhance professional development, so that we can get more teaching assistants to become teachers, as, often, it's those teaching assistants that are doing much of the job of a teacher in the first place, with little or no reward for it. Therefore, some action on ensuring that we attract people from all backgrounds into the profession, to ensure that not only teachers, but pupils and the sector as a whole benefit from some of those changes. So, finally, what action are you taking to simplify the pathway for teaching assistants to become teachers in their own right? Thank you.

A gaf i ddiolch i'r Gweinidog am ei ddatganiad heddiw? Rwy'n credu bod llawer ohono i'w groesawu. Ond rwy'n credu y byddai'n esgeulus ohonof i beidio â dweud, ar ddechrau eich datganiad, eich bod yn sôn bod yn rhaid i lesiant y gweithlu gael lle amlwg ym mhopeth a wnawn, ac eto, ers 2011, rydym ni wedi gweld 7,000 yn fwy o ddisgyblion yn dod i'r ystafell ddosbarth a 4,000 yn llai o athrawon i'w dysgu. A bod prinder athrawon hyd yn oed yn fwy amlwg yn y sector addysg Gymraeg. Ac er nad yw hynny'n sen o gwbl ar ymroddiad a gwaith caled y proffesiwn yr ydym ni wedi'i weld dros yr amser hwnnw, trwy fethu â recriwtio digon o athrawon yng Nghymru yn gyson, Llywodraeth Cymru sy'n parhau i siomi'r gweithlu hwnnw. Heb os nac oni bai y ffordd o adael i'r gweithlu deimlo eu bod yn cael eu gwerthfawrogi a'u hysgogi yw recriwtio mwy o athrawon, lleihau'r baich o ran eu llwyth gwaith, a fyddai'n sicrhau bod athrawon yn aros yn y proffesiwn ac y gallwn ni ddenu'r gorau o bob cornel o'r wlad. Gweinidog, a wnewch chi amlinellu beth mae eich adran yn ei wneud i helpu gyda pheth o'r pwysau hynny?

Ffordd arall y gallwn ni gael athrawon a chynorthwywyr addysgu i deimlo eu bod yn cael eu gwerthfawrogi yw trwy eu cyflog. Felly, Gweinidog, allwch chi roi diweddariad ar yr adolygiadau hyn, yn enwedig yr un ynghylch tâl ac amodau cynorthwywyr addysgu? Fel cyn-gynorthwyydd dysgu fy hun, a gyda nifer o ffrindiau'n dal yn y proffesiwn, rwy'n gwybod o lygad y ffynnon fod nifer o gynorthwywyr addysgu yn mynd uwchlaw a thu hwnt i'w dyletswyddau contract er lles eu disgyblion a'u hysgol, a byddai'n ddefnyddiol iddynt gael yr eglurder y maent yn ei haeddu o'r adolygiad hwnnw.

Mae'r newid tuag at system sy'n cael ei gyrru gan ddysgu proffesiynol gydol gyrfa yn un i'w groesawu, ac rwy'n edrych ymlaen at weld yr hawl genedlaethol newydd ar gyfer dysgu proffesiynol. Allech chi gadarnhau, pan ydych chi'n dweud y byddwch yn gweithio'n gyflym gyda phartneriaid i wella'r cynnig, na fydd pobl broffesiynol o dan anfantais yn dibynnu ar yr ysgol neu'r awdurdod lleol y byddant yn addysgu ynddo, ac y bydd hwn yn gynnig cyson o ddatblygiad proffesiynol ledled Cymru? Hefyd, sut fyddwn ni'n gwybod bod hyn yn cael effaith ar y proffesiwn? Sut bydd llwyddiant yn cael ei fesur? A sut fydd athrawon, cynorthwywyr addysgu a disgyblion yn cael budd o hynny? Pa ganllawiau clir fyddwch chi'n eu nodi ar gyfer y grwpiau hynny, er mwyn sicrhau nad oes gennym ni loteri cod post o fynediad at y datblygiad proffesiynol hwnnw?

Rwyf hefyd yn croesawu'r ffaith eich bod wedi cydnabod y baich ychwanegol ar staff addysgol, ac mae'n rhaid i iechyd meddwl a llesiant y gweithlu fod ar flaen ein meddyliau pan ystyriwn y gefnogaeth honno i'r proffesiynau. Felly, yn sgil yr ymgynghoriad ar ddiwrnod hyfforddiant mewn swydd ychwanegol i athrawon am y tair blynedd nesaf, a wnewch chi gadarnhau pryd y dylai'r proffesiwn ddisgwyl cyhoeddiad terfynol ar hynny? Ac o ystyried y beichiau ychwanegol a roddir ar staff addysgol y sonioch chi amdanyn nhw, a yw un diwrnod hyfforddiant mewn swydd ychwanegol wir yn mynd i fod yn help sylweddol i alluogi athrawon a staff i ddal i fyny o ran y datblygiad proffesiynol angenrheidiol yr ydych chi'n sôn amdano?

O ran athrawon newydd gymhwyso, mae'r rhaglen genedlaethol unwaith eto i'w chroesawu. Ond tybed a oedd y Gweinidog wedi ystyried rhaglen gyfeillio bosib gyda staff mwy profiadol, i helpu eu cefnogi, eu helpu gyda'u datblygiad proffesiynol a chreu llwybrau clir ar gyfer eu gyrfa.

I grybwyll athrawon cyflenwi, rwy'n croesawu'r gydnabyddiaeth nad yw athrawon cyflenwi yn cael eu cefnogi ddigon, ac rwy'n gwybod y byddai'r proffesiwn yn croesawu gweithredu cyflym ar hynny. Felly, a wnaiff y Gweinidog roi syniad o sut olwg fydd ar y diwygiadau hynny, gan fod y diwydiant yn chwilio am rywfaint o sicrwydd i helpu i gadw pobl o fewn y proffesiwn? Yn olaf, o ran staff asiantaeth, maen nhw'n aml yn rhai o'r aelodau staff yr effeithir fwyaf arnyn nhw yng nghyswllt amodau gwaith.

Rwy'n credu bod angen i ni sefydlu llwybr clir ar gyfer cynorthwywyr addysgu i ddysgu a gwella datblygiad proffesiynol, fel y gallwn ni gael mwy o gynorthwywyr addysgu i ddod yn athrawon, oherwydd, yn aml, y cynorthwywyr addysgu hynny sy'n gwneud llawer o waith athro neu athrawes yn y lle cyntaf, heb fawr o wobr am hynny. Felly, rhywfaint o weithredu ar sicrhau ein bod yn denu pobl o bob cefndir i'r proffesiwn, er mwyn sicrhau nad athrawon yn unig, ond bod y disgyblion a'r sector yn gyffredinol yn cael budd o rai o'r newidiadau hynny. Felly, yn olaf, beth ydych chi'n ei wneud i symleiddio'r llwybr ar gyfer cynorthwywyr addysgu i ddod yn athrawon yn eu rhinwedd eu hunain? Diolch.