Y Cyfarfod Llawn

Plenary

12/07/2022

Cynnwys

Contents

Datganiad gan y Llywydd Statement by the Llywydd
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement
3. Datganiad gan y Gweinidog Cyllid a Llywodraeth Leol: Treth Gyngor Decach 3. Statement by the Minister for Finance and Local Government: A Fairer Council Tax
4. Datganiad gan Weinidog yr Economi: Y Warant i Bobl Ifanc—Sicrhau dyfodol gwell i’n pobl ifanc 4. Statement by the Minister for Economy: Young Person’s Guarantee—Ensuring a better future for our young people
5. Datganiad gan Weinidog y Gymraeg ac Addysg: Cynlluniau Strategol 10 mlynedd Cymraeg mewn Addysg 5. Statement by the Minister for Education and Welsh Language: 10-year Welsh in Education Strategic Plans
6., 8. & 9. Rheoliadau Deddf Rhentu Cartrefi (Cymru) 2016 (Tenantiaethau Cymdeithas Dai: Darpariaethau Sylfaenol) 2022; Rheoliadau Deddf Rhentu Cartrefi (Cymru) 2016 (Diwygio Atodlen 12) 2022 a Rheoliadau Deddf Rhentu Cartrefi (Cymru) 2016 (Diwygio) 2022 6., 8. & 9. The Renting Homes (Wales) Act 2016 (Housing Association Tenancies: Fundamental Provisions) Regulations 2022, The Renting Homes (Wales) Act 2016 (Amendment of Schedule 12) Regulations 2022 and The Renting Homes (Wales) Act 2016 (Amendment) Regulations 2022
10. Rheoliadau Cyd-bwyllgorau Corfforedig (Cyffredinol) (Rhif 2) (Cymru) 2022 10. The Corporate Joint Committees (General) (No. 2) (Wales) Regulations 2022
11. Gorchymyn Ffyrdd Cyfyngedig (Terfyn Cyflymder 20 mya) (Cymru) 2022 11. The Restricted Roads (20 mph Speed Limit) (Wales) Order 2022
12. Rheoliadau Iechyd Planhigion etc. (Ffioedd) (Diwygio) (Cymru) (Ymadael â’r UE) (Rhif 2) 2022 12. The Plant Health etc. (Fees) (Amendment) (Wales) (EU Exit) (No. 2) Regulations 2022
13. Rheoliadau Gwasanaethau Rheoleiddiedig (Darparwyr Gwasanaethau ac Unigolion Cyfrifol) (Cymru) (Diwygio) 2022 13. The Regulated Services (Service Providers and Responsible Individuals) (Wales) (Amendment) Regulations 2022
14. Rheoliadau Safonau’r Gymraeg (Rhif 8) 2022 14. The Welsh Language Standards (No. 8) Regulations 2022
15. Dadl: Cyfnod 4 Bil Deddfau Trethi Cymru etc. (Pŵer i Addasu) 15. Debate: Stage 4 of the Welsh Tax Acts etc. (Power to Modify) Bill
16. Dadl: Cyllideb Atodol Gyntaf 2022-23 16. Debate: The First Supplementary Budget 2022-23
17. Dadl: Adroddiad Blynyddol Llywodraeth Cymru—Cyflawni ein hamcanion llesiant 17. Debate: Welsh Government Annual Report—Delivering our well-being objectives
18. Cyfnod Pleidleisio 18. Voting Time

Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.

In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches.

Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. 

The Senedd met in the Chamber and by video-conference at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

Datganiad gan y Llywydd
Statement by the Llywydd

Prynhawn da. Croeso, bawb, i'r Cyfarfod Llawn. Cyn i ni ddechrau, dwi angen nodi ychydig o bwyntiau. Cynhelir y cyfarfod hwn ar ffurf hybrid, gyda rhai Aelodau yn y Siambr ac eraill yn ymuno drwy gyswllt fideo. Bydd yr holl Aelodau sy'n cymryd rhan yn nhrafodion y Senedd, ble bynnag y bônt, yn cael eu trin yn gyfartal. Mae Cyfarfod Llawn a gynhelir drwy gynhadledd fideo, yn unol â Rheolau Sefydlog Senedd Cymru, yn gyfystyr â thrafodion y Senedd at ddibenion Deddf Llywodraeth Cymru 2006. Bydd rhai o ddarpariaethau Rheol Sefydlog 34 yn gymwys ar gyfer y cyfarfod yma heddiw.

Good afternoon. Welcome to this Plenary session. Before we begin, I want to set out a few points. This meeting will be held in hybrid format, with some Members in the Senedd Chamber and others joining by video-conference. All Members participating in proceedings of the Senedd, wherever they may be, will be treated equally. A Plenary meeting held using video-conference, in accordance with the Standing Orders of the Welsh Parliament, constitutes Senedd proceedings for the purposes of the Government of Wales Act 2006. Some of the provisions of Standing Order 34 will apply to today's Plenary meeting.

1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister

Yr eitem gyntaf yw'r cwestiynau i'r Prif Weinidog, ac mae'r cwestiwn cyntaf heddiw gan Vikki Howells. 

The first item is questions to the First Minister, and the first question is from Vikki Howells. 

Gwaith yng Nghwm Cynon
Work in Cynon Valley

1. Sut mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi mwy o bobl yng Nghwm Cynon i gael gwaith? OQ58336

1. How is the Welsh Government supporting more people in Cynon Valley to access work? OQ58336

Llywydd, I thank Vikki Howells for that question. In September, we will extend the most generous childcare offer in the United Kingdom to those in education and training. That will support more women in the Cynon Valley in particular to access work, alongside all the other labour market interventions of the Welsh Government.

Llywydd, diolch i Vikki Howells am y cwestiwn yna. Ym mis Medi, byddwn yn estyn y cynnig gofal plant mwyaf hael yn y Deyrnas Unedig i'r rheini mewn addysg a hyfforddiant. Bydd hwnnw'n cefnogi mwy o fenywod yng Nghwm Cynon yn arbennig i gael gwaith, ochr yn ochr â holl ymyriadau eraill Llywodraeth Cymru yn y farchnad lafur.

Thank you, First Minister, for that answer. It's also really positive to see the range of possible interventions under ReAct+ to support people into work. How will Welsh Government ensure this aligns with the opportunities created in a green economy as we transition to net zero, so that people in Cynon Valley can train and retrain for the jobs that we need now and in the future?

Diolch, Prif Weinidog, am yr ateb yna. Mae hefyd yn gadarnhaol iawn gweld yr ystod o ymyriadau posibl o dan ReAct+ i gefnogi pobl i gael gwaith. Sut y bydd Llywodraeth Cymru yn sicrhau bod hyn yn cyd-fynd â'r cyfleoedd a grëir mewn economi werdd wrth i ni symud tuag at sero net, fel y gall pobl yng Nghwm Cynon hyfforddi ac ailhyfforddi ar gyfer y swyddi y mae arnom eu hangen yn awr ac yn y dyfodol?

Well, Llywydd, we will bring forward the Welsh Government's net-zero skills plan later this year. In doing that, we will be working closely with the Cardiff capital region and its regional skills partnership to make sure that we have as close a sense as possible of exactly the sort of skills that Vikki Howells refers to, and the need that exists for those skills in the Cynon Valley in particular. The Member makes an important point, Llywydd, about retraining people, and the Welsh Government's personal learning accounts programme has, I think, been a very significant success, because it allows people who are employed already to upskill, to reskill and to make sure that they are there for the jobs of the future. We will invest £54 million over three years now in that programme. An extra £10 million was allocated to the programme earlier this year, particularly to meet skill shortage areas. Four million pounds of that £10 million was directed to support training in green energy, hybrid and electric vehicles, and net-zero construction, exactly the sort of areas that Vikki Howells has drawn attention to this afternoon. And I know that she will be pleased that Coleg y Cymoedd has received £2.3 million for personal learning accounts in the last academic year to make sure that those people in the Cynon Valley looking to retrain for jobs of the future will have access to exactly the sorts of skills and education facilities that will allow them to do that. 

Wel, Llywydd, byddwn ni'n cyflwyno cynllun sgiliau sero net Llywodraeth Cymru yn ddiweddarach eleni. Wrth wneud hynny, byddwn yn gweithio'n agos gyda phrifddinas-ranbarth Caerdydd a'i phartneriaeth sgiliau rhanbarthol i sicrhau bod gennym ymdeimlad mor agos â phosibl o'r union fath o sgiliau y mae Vikki Howells yn cyfeirio atyn nhw, a'r angen sy'n bodoli am y sgiliau hynny yng Nghwm Cynon yn benodol. Mae'r Aelod yn gwneud pwynt pwysig, Llywydd, am ailhyfforddi pobl, ac mae rhaglen cyfrifon dysgu personol Llywodraeth Cymru, rwy'n credu, wedi bod yn llwyddiant sylweddol iawn, oherwydd mae'n caniatáu i bobl sy'n cael eu cyflogi eisoes uwchsgilio, i ailsgilio a sicrhau eu bod yno ar gyfer swyddi'r dyfodol. Byddwn yn buddsoddi £54 miliwn dros dair blynedd yn awr yn y rhaglen honno. Dyrannwyd £10 miliwn ychwanegol i'r rhaglen yn gynharach eleni, yn enwedig i ddiwallu anghenion meysydd lle mae prinder sgiliau. Cyfeiriwyd £4 miliwn o'r £10 miliwn hwnnw i gefnogi hyfforddiant mewn ynni gwyrdd, cerbydau hybrid a thrydan, ac adeiladu sero net, yr union fath o feysydd y mae Vikki Howells wedi tynnu sylw atyn nhw y prynhawn yma. A gwn y bydd yn falch bod Coleg y Cymoedd wedi cael £2.3 miliwn ar gyfer cyfrifon dysgu personol yn y flwyddyn academaidd ddiwethaf i sicrhau y bydd y bobl hynny yng Nghwm Cynon sy'n dymuno ailhyfforddi ar gyfer swyddi yn y dyfodol yn gallu manteisio ar yr union fathau o gyfleusterau sgiliau ac addysg a fydd yn caniatáu iddyn nhw wneud hynny. 

First Minister, as you know, people who struggle to access employment can sometimes suffer from issues associated with low self-confidence, and repeatedly being turned down for jobs, without even knowing the reasons why in some cases, can be so detrimental to some people that they simply just give up trying, even though they're often more than qualified to do a wide range of jobs. One of the ways of overcoming low self-confidence in the workplace can be through the use of mentoring schemes, pairing those looking to access employment with people who work in relevant fields. Mentors can help people realise their full potential, and are in a better position to be able to evaluate why their mentees struggle with accessing work. With this in mind, First Minister, what initiatives are the Welsh Government taking to help encourage mentoring schemes in the Cynon Valley and elsewhere? Thank you.

Prif Weinidog, fel y gwyddoch chi, gall pobl sy'n ei chael yn anodd cael gwaith weithiau ddioddef o broblemau sy'n gysylltiedig â hunanhyder isel, ac mae cael eu gwrthod dro ar ôl tro am swyddi, heb wybod hyd yn oed y rhesymau pam mewn rhai achosion, yn gallu bod mor niweidiol i rai pobl fel eu bod yn rhoi'r gorau i geisio, er eu bod yn aml yn fwy na chymwys i wneud ystod eang o swyddi. Un o'r ffyrdd o oresgyn hunanhyder isel yn y gweithle yw drwy ddefnyddio cynlluniau mentora, gan baru'r rhai sy'n dymuno cael gwaith gyda phobl sy'n gweithio mewn meysydd perthnasol. Gall mentoriaid helpu pobl i wireddu eu potensial llawn, ac maen nhw mewn gwell sefyllfa i allu gwerthuso pam mae eu mentoreion yn ei chael hi'n anodd cael gwaith. Diolch.

Llywydd, I thank the Member for that, and he'll be pleased to know that there are a range of specialist advisers and mentors operating within the Cynon Valley, exactly to do what Joel James has said, to help those people facing complex barriers to getting into work, to navigate their way from where they are today to the jobs that are there for them in the future. The careers service is operating out of Aberdare. As of September, it will be in Pontypridd as well, helping people who live in the lower Cynon valley to get the help that they need. The service is also currently working out of the Dare Valley Country Park. And that is, I think, a very good example of a response to exactly the issues that Joel James has mentioned, Llywydd. There are people who have the commitment, who have the skills sometimes, to get the job that they would need, but they lack the confidence. And particularly if they've had the sorts of experiences that the Member pointed to—applying for jobs and not getting them, not being given feedback on why that is the case—then you do need some extra help there, on the ground, to repair that lack of confidence and to give people new ideas and support along that journey, to make sure that, in an era of very close to full employment in Wales, where there are many employers looking for people to take up job chances that they are struggling to fill, we are able to bring those two things together.

Llywydd, diolch i'r Aelod am hynny, a bydd yn falch o wybod bod amrywiaeth o gynghorwyr a mentoriaid arbenigol yn gweithredu yng Nghwm Cynon, i wneud yn union yr hyn y mae Joel James wedi'i ddweud, i helpu'r bobl hynny sy'n wynebu rhwystrau cymhleth rhag cael gwaith, i lywio eu ffordd o'r man lle maen nhw heddiw i'r swyddi sydd ar gael iddyn nhw yn y dyfodol. Mae'r gwasanaeth gyrfaoedd yn gweithredu o Aberdâr. O fis Medi ymlaen, bydd ym Mhontypridd hefyd, yn helpu pobl sy'n byw yng nghwm Cynon isaf i gael y cymorth sydd ei angen arnyn nhw. Mae'r gwasanaeth hefyd yn gweithio allan o Barc Gwledig Cwm Dâr ar hyn o bryd. Ac mae hynny, rwy'n credu, yn enghraifft dda iawn o ymateb i'r union faterion y mae Joel James wedi'u crybwyll, Llywydd. Mae yna bobl sydd â'r ymrwymiad, sydd â'r sgiliau weithiau, i gael y swydd y byddai ei hangen arnyn nhw, ond nid oes ganddyn nhw yr hyder. Ac yn enwedig os ydyn nhw wedi cael y mathau o brofiadau y cyfeiriodd yr Aelod atyn nhw—gwneud cais am swyddi a pheidio â'u cael, peidio â chael adborth ynghylch pam mae hynny'n wir—yna mae angen rhywfaint o gymorth ychwanegol arnoch, ar lawr gwlad, i drwsio'r diffyg hyder hwnnw ac i roi syniadau a chefnogaeth newydd i bobl ar hyd y daith honno, sicrhau, mewn cyfnod sy'n agos iawn at gyflogaeth lawn yng Nghymru, lle mae llawer o gyflogwyr yn chwilio am bobl i fanteisio ar gyfleoedd gwaith y maen nhw'n ei chael yn anodd eu llenwi, y gallwn ddod â'r ddau beth hynny at ei gilydd.

13:35
Gorsafoedd Pŵer Niwclear
Nuclear Power Stations

2. Sut mae'r Llywodraeth yn cysoni gwaith Cwmni Egino ar ddatblygu gorsafoedd pŵer niwclear â gofynion Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015? OQ58372

2. How does the Government reconcile the work of Cwmni Egino on the development of nuclear power stations with the requirements of the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015? OQ58372

Llywydd, mae Cwmni Egino wedi cael ei sefydlu i ailddatblygu cyn-safle gorsaf bŵer Trawsfynydd. Fel y nodir yn llythyr cylch gwaith y cwmni, bydd gofynion Deddf llesiant cenedlaethau'r dyfodol yn rhan annatod o'i asesiad o bob prosiect posibl.

Llywydd, Cwmni Egino has been established to redevelop the former Trawsfynydd power station site. As stipulated in the company's remit letter, the requirements of the well-being of future generations Act will be integral to its assessment of all potential projects.

Diolch am yr ateb hynny, Brif Weinidog. Pe bai'r bobl gyntaf ddaru adael cyfandir Affrica 80,000 o flynyddoedd yn ôl wedi cloddio am wraniwm a datblygu ynni niwclear, yna mi fyddem ni'n parhau i ddelio efo'r gwastraff heddiw, oherwydd mae gan thoriwm-230, sydd i'w ganfod yn tailings y gweithfeydd wraniwm, hanner bywyd o 80,000 o flynyddoedd. Mae gan plwtoniwm-239, o bosib yr elfen fwyaf peryglus i ddynoliaeth, hanner bywyd o 24,000 o flynyddoedd. Bydd dynoliaeth wedi esblygu i fod yn species arall, a byddwn ni'n parhau i dalu am y gwaith cynnal a chadw i ddiogelu gwastraff niwclear sy'n cael ei gynhyrchu heddiw. Os mai ni sy'n cynhyrchu'r gwastraff yma, onid ein cyfrifoldeb ni ydy delio efo'r gwastraff, yn hytrach na gadael 140 tunnell o wastraff ymbelydrol, y storfa fwyaf yn y byd, i sefyll heb fodd i'w waredu, yn Sellafield Cumbria? Ac a fyddech chi'n hapus i gael atomfa a chanolfan wastraff yma yng Nghaerdydd?

Thank you for that response, First Minister. Now, if the first people to leave the African continent 80,000 years ago had mined for uranium and developed nuclear energy, then we would be continuing to deal with the waste today, because thorium-230, which is found in the tailings of uranium works, has a half life of 80,000 years. Plutonium-239, possibly the most dangerous element to humanity, has a half life of 24,000 years. Mankind will have developed into a new species and we will be continuing to pay for the maintenance work in making nuclear waste produced today safe. If we're producing this waste, isn't it our responsibility to deal with it, rather than leaving 140 tonnes of radioactive waste, the largest store in the world, to stand in Sellafield in Cumbria? And would you be happy to have a nuclear power station and waste centre here in Cardiff?

Llywydd, mae'r pwyntiau y mae'r Aelod yn eu codi yn bwysig. Wrth gwrs, bydd yn rhaid i unrhyw bosibiliadau am y dyfodol i'r diwydiant niwclear ddelio â'r problemau sy'n codi gyda gwastraff niwclear. Ond dydy honno ddim yn mynd i fod yn broblem newydd i Drawsfynydd, onid yw hi? Rŷn ni wedi cael diwydiant niwclear yn Nhrawsfynydd am flynyddoedd, so mae'r broblem honno wedi codi yn barod—dŷn ni ddim yn creu problem newydd drwy'r posibiliadau y mae Cwmni Egino yn eu trafod nawr am y safle. Ac mae mwy nag un posibiliad yn codi yng nghyd-destun Trawsfynydd hefyd. Dwi'n awyddus i weld y cynllun i greu cyfleuster isotopau meddygol—yr unig un yn y Deyrnas Unedig—yn cael ei sefydlu yn Nhrawsfynydd. So, dwi ddim yn siŵr a yw'r Aelod jest yn erbyn popeth rŷn ni'n trio'i wneud yn Nhrawsfynydd mewn egwyddor, neu a yw e'n awgrymu, fel dwi'n gweld pethau, mai'r peth pwysig yw meddwl am y posibiliadau, am bobl sy'n byw yn yr ardal, i fod yn ofalus pan fyddwn ni'n symud ymlaen â'n syniadau, ond i weithio ar y pethau ymarferol sy'n codi pan fyddwch chi'n trio ail-greu posibiliadau ar safle sydd wedi cael ei defnyddio ar gyfer pŵer niwclear dros y blynyddoedd yn barod.

Llywydd, the points that the Member raised are important. Of course, any possibilities for the future for the nuclear power industry will have to deal with the problems that arise with nuclear waste. But that isn't going to be a new problem for Trawsfynydd, is it? We've had a nuclear industry in Trawsfynydd for many years, so that problem has arisen previously—we're not creating a new problem through the possibilities that Cwmni Egino is discussing now in relation to that site. And there is more than one possibility that arises in the context of Trawsfynydd as well. I'm eager to see the plan to create the only medical isotope facility in the UK being established in Trawsfynydd. So, I'm not sure whether the Member is just against everything we're trying to do in Trawsfynydd in principle, or whether he is suggesting, as I see things, that the important thing is to think about the possibilities and about the people who live locally and to be careful as we move ahead with our ideas, but to work on the practical things that arise when you try to recreate possibilities on a site that has been used for nuclear power over many years already.

On a much lighter note of optimism, I would like to agree with the core aims of Cwmni Egino, to help exploit the economic benefits of small modular reactors and associated technologies at Trawsfynydd. Now, you may be aware, First Minister, that I have been sceptical about the progress on this. It was announced on 30 September 2020, and yet, practical milestone targets were not immediately set. And then we had to wait a further 18 months before a long-term chief executive, Alan Raymant, was appointed. However, I'm sure, First Minister, that you will join with me in applauding his aim of making Trawsfynydd the first small modular reactor site in the UK. As the chief executive has said himself, this is boosted by having both the UK and Welsh Governments backing nuclear in north-west Wales. Costs and funding are key, and have been the Achilles's heel of previous projects in Wales. The UK Government has introduced the Nuclear Energy (Financing) Act 2022 and Great British Nuclear, which can help with finance, but can you outline, First Minister, what financial incentives the Welsh Government and Cwmni Egino are considering making available to help ensure that an SMR certainly gets off the ground in Trawsfynydd? Diolch. 

Ar nodyn llawer ysgafnach o optimistiaeth, hoffwn gytuno â nodau craidd Cwmni Egino, sef helpu i fanteisio ar fuddion economaidd adweithyddion modiwlaidd bach a thechnolegau cysylltiedig yn Nhrawsfynydd. Nawr, efallai eich bod yn ymwybodol, Prif Weinidog, fy mod wedi bod yn amheus ynghylch cynnydd hyn. Fe'i cyhoeddwyd ar 30 Medi 2020, ac eto, ni osodwyd targedau cerrig milltir ymarferol ar unwaith. Ac yna bu'n rhaid i ni aros 18 mis arall cyn i brif weithredwr hirdymor, Alan Raymant, gael ei benodi. Fodd bynnag, rwy'n siŵr, Prif Weinidog, y byddwch chi'n ymuno â mi i gymeradwyo ei nod o sicrhau mai Trawsfynydd yw'r safle adweithydd modiwlaidd bach cyntaf yn y DU. Fel y mae'r prif weithredwr wedi dweud ei hun, mae hyn yn cael hwb drwy gael Llywodraeth y DU a Llywodraeth Cymru i gefnogi niwclear yng ngogledd-orllewin Cymru. Mae costau a chyllid yn allweddol, ac maen nhw wedi bod yn rhan o brosiectau blaenorol yng Nghymru. Mae Llywodraeth y DU wedi cyflwyno Deddf Ynni Niwclear (Ariannu) 2022 a Great British Nuclear, a all helpu gyda chyllid, ond a wnewch chi amlinellu, Prif Weinidog, pa gymhellion ariannol y mae Llywodraeth Cymru a Chwmni Egino yn ystyried eu darparu i helpu i sicrhau y bydd gwaith yn dechrau ar adweithydd modiwlaidd bach yn Nhrawsfynydd? Diolch. 

13:40

Well, Llywydd, I too am glad that work is going ahead to try to make use of the Trawsfynydd site, and to exploit new technologies that may be useful to us in the future. None of that is to set to one side the important points that Mabon ap Gwynfor raised about the legacy of nuclear waste and making sure that, as we plan for the future, we take all of that properly into account. Small nuclear reactors have a different set of possibilities claimed for them. They're not a technology that is ready to be deployed today, and they may not be a technology ready to be deployed for some time, and Trawsfynydd, in any case, is a site where the work that needs to be done to deal with previous nuclear activity there has to be completed before new uses for that site can be confirmed. And that's what Cwmni Egino is focused on at the moment, making sure it's working with the Nuclear Decommissioning Authority to create circumstances in which future uses for that site can be properly brought forward, and, as I said in my original answer, those are not confined to the SMR field. I am particularly keen to see the work go forward on the medical isotopes possibility. The UK has no medical isotopes facility of our own. It didn't matter while we were in the European Union; it matters a great deal to us now. Using the expertise that is available and the opportunities that the site offers to do more in that area, and to give the UK resilience in that field, is a real opportunity for that part of Wales.

I agree, of course, with what Janet Finch-Saunders said about the fact that problems in the past of cost and funding have been endemic in this field. The Japanese company Hitachi, who worked to bring the second site in Anglesey into being, spent £2 billion before its board decided it couldn't go on investing with no prospect of that development coming to fruition. So, she's right to say that the UK Government has a record that isn't encouraging to any investor in this field, and when we finally get a UK Government capable of making decisions of this sort, then I hope we will get a better deal out of them than we have hitherto. 

Wel, Llywydd, rwyf innau'n falch bod gwaith yn mynd rhagddo i geisio defnyddio safle Trawsfynydd, ac i fanteisio ar dechnolegau newydd a allai fod yn ddefnyddiol i ni yn y dyfodol. Nid oes dim o hynny yn mynd i wthio o'r neilltu y pwyntiau pwysig a gododd Mabon ap Gwynfor am waddol gwastraff niwclear a sicrhau, wrth i ni gynllunio ar gyfer y dyfodol, ein bod yn ystyried hynny i gyd yn briodol. Mae gan adweithyddion niwclear bach gyfres wahanol o bosibiliadau a hawlir ar eu cyfer. Nid yw'n dechnoleg sy'n barod i'w defnyddio heddiw, ac efallai nad yw'n dechnoleg a fydd yn barod i'w defnyddio am beth amser eto, ac mae Trawsfynydd, beth bynnag, yn safle lle mae'n rhaid cwblhau'r gwaith y mae angen ei wneud i ymdrin â gweithgaredd niwclear blaenorol cyn y gellir cadarnhau defnyddiau newydd ar gyfer y safle hwnnw. A dyna y mae Cwmni Egino yn canolbwyntio arno ar hyn o bryd, gan sicrhau ei fod yn gweithio gyda'r Awdurdod Datgomisiynu Niwclear i greu amgylchiadau lle gellir cyflwyno defnyddiau ar gyfer y safle hwnnw yn y dyfodol yn briodol, ac, fel y dywedais i yn fy ateb gwreiddiol, nid yw'r rheini wedi'u cyfyngu i faes yr adweithyddion modiwlaidd bach. Nid oes gan y DU gyfleuster isotopau meddygol ein hunain. Nid oedd o bwys tra yr oeddem yn yr Undeb Ewropeaidd; mae'n bwysig iawn i ni yn awr. Mae defnyddio'r arbenigedd sydd ar gael a'r cyfleoedd y mae'r safle'n eu cynnig i wneud mwy yn y maes hwnnw, a rhoi cydnerthedd i'r DU yn y maes hwnnw, yn gyfle gwirioneddol i'r rhan honno o Gymru.

Cytunaf, wrth gwrs, â'r hyn a ddywedodd Janet Finch-Saunders am y ffaith bod problemau yn y gorffennol o ran cost a chyllid wedi bod yn endemig yn y maes hwn. Gwariodd y cwmni o Japan, Hitachi, a weithiodd i ddod â'r ail safle yn Ynys Môn i fodolaeth, £2 biliwn cyn i'w fwrdd benderfynu na allai barhau i fuddsoddi heb unrhyw obaith y byddai'r datblygiad hwnnw'n dwyn ffrwyth. Felly, mae'n iawn i ddweud bod gan Lywodraeth y DU hanes nad yw'n galonogol i unrhyw fuddsoddwr yn y maes hwn, a phan gawn Lywodraeth y DU o'r diwedd sy'n gallu gwneud penderfyniadau o'r math hwn, yna gobeithio y cawn well bargen ganddyn nhw na'r hyn a welsom hyd yn hyn. 

First Minister, nuclear is a small part of our energy-generation prospect in Wales. With our natural resources, we can offer great potential to generate renewable energy from wind, wave and tide. With that in mind, First Minister, would you agree with me how very disappointing it was to see only four projects from Wales finding success in the latest UK Government Contracts for Difference funding round, and, of those four, only one successful tidal stream project? 

Prif Weinidog, mae niwclear yn rhan fach o'n rhagolygon o ran cynhyrchu ynni yng Nghymru. Gyda'n hadnoddau naturiol, gallwn gynnig potensial mawr i gynhyrchu ynni adnewyddadwy o wynt, tonnau a llanw. Gyda hynny mewn golwg, Prif Weinidog, a fyddech yn cytuno â mi mor siomedig oedd gweld dim ond pedwar prosiect o Gymru yn llwyddo yng nghylch ariannu diweddaraf Contractau ar gyfer Gwahaniaeth Llywodraeth y DU, ac, o'r pedwar, dim ond un prosiect ffrwd llanw llwyddiannus? 

Well, Llywydd, I very much agree with all parts of Joyce Watson's supplementary question. I entirely agree myself that the major contributor to Wales's energy future should be renewable energy and making use of all the fantastic natural resources that Wales has at our disposal. And it was disappointing, earlier this month, when the UK Government announced the outcome of its Contracts for Difference round 4, that Wales had only four projects confirmed in that bidding round. Twenty-four for Scotland, far, far more for England, and only four here in Wales. And as Joyce Watson says, of the four that were approved, only one was in marine technology, the other three were in established technologies. We welcomed the fact that the UK Government was going to provide some additional funding in this space, but £20 million was never going to be enough to do the things that we need to see here in Wales. I'm glad, of course, that one tidal stream project was successful, up at Morlais, but we know that there were other projects in that innovative space that would create the renewable energy of the future. We will work with the Department for Business, Energy and Industrial Strategy, following the announcement, to see why those other projects were not funded in the way we would want to have seen and to urge the UK Government to invest more in this space, because we will get far more back for that investment and far more quickly than some of the failed projects that they've invested in with no return in the past.

Wel, Llywydd, rwy'n cytuno'n llwyr â phob rhan o gwestiwn atodol Joyce Watson. Rwy'n cytuno'n llwyr fy hun mai ynni adnewyddadwy ddylai fod y prif gyfrannwr at ddyfodol ynni Cymru, ynghyd â defnyddio'r holl adnoddau naturiol gwych sydd ar gael i ni yng Nghymru. Ac yr oedd yn siomedig clywed, yn gynharach y mis hwn, pan gyhoeddodd Llywodraeth y DU ganlyniad rownd 4 ei Chontractau ar gyfer Gwahaniaeth, mai dim ond pedwar prosiect a gadarnhawyd yng Nghymru yn y cylch ceisiadau hwnnw. Pedwar ar hugain i'r Alban, llawer mwy i Loegr, a dim ond pedwar yma yng Nghymru. Ac fel y dywed Joyce Watson, o'r pedwar a gymeradwywyd, dim ond un oedd yn ymwneud â thechnoleg forol, yr oedd y tri arall mewn technolegau sefydledig. Roeddem yn croesawu'r ffaith bod Llywodraeth y DU yn mynd i ddarparu rhywfaint o arian ychwanegol yn y maes hwn, ond nid oedd £20 miliwn byth yn mynd i fod yn ddigon i wneud y pethau y mae angen i ni eu gweld yma yng Nghymru. Rwyf yn falch, wrth gwrs, fod un prosiect ffrwd llanw wedi bod yn llwyddiannus, i fyny ym Morlais, ond gwyddom fod prosiectau eraill yn y maes arloesol hwnnw a fyddai'n creu ynni adnewyddadwy'r dyfodol. Byddwn yn gweithio gyda'r Adran Busnes, Ynni a Strategaeth Ddiwydiannol, yn dilyn y cyhoeddiad, i weld pam na chafodd y prosiectau eraill hynny eu hariannu yn y ffordd y byddem ni eisiau ei gweld ac annog Llywodraeth y DU i fuddsoddi mwy yn y maes hwn, oherwydd byddwn yn cael llawer mwy yn ôl yn sgil y buddsoddiad hwnnw ac yn llawer cyflymach na rhai o'r prosiectau aflwyddiannus y maen nhw wedi buddsoddi ynddyn nhw heb unrhyw elw yn y gorffennol.

13:45
Cwestiynau Heb Rybudd gan Arweinwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from the Party Leaders

Cwestiynau nawr gan arweinwyr y pleidiau. Arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig, Andrew R.T. Davies. 

Questions now from the party leaders. Leader of the Welsh Conservatives, Andrew R.T. Davies.

Thank you, Presiding Officer. Could I comment on the First Minister's tie? Looking very loud today, with a knot at the top of it, which isn't usual for the First Minister, in fairness. Perhaps it's the end-of-term feeling that he has. [Laughter.]

I'd just like to ask the First Minister, if I may, on NHS waiting times. If we were standing here this time last year, the two-year-wait figure for people in the Welsh NHS would have been 7,600. Today that two-year figure stands at nearly 70,000 people waiting. We need to give people hope that they can progress off a waiting list and through the NHS back into some sort of normality in their lives. People aren't on waiting lists because they choose to be there, they're waiting for medical procedures, First Minister. So, can you give that hope as we go into the summer recess that these numbers will start to come down and we won't be standing here this time next year talking in similar terms?

Diolch yn fawr, Llywydd. A gaf i wneud sylw ar dei'r Prif Weinidog? Mae'n edrych yn llachar iawn heddiw, gyda chwlwm ar y top, anarferol i'r Prif Weinidog, a bod yn deg. Efallai mai rhyw deimlad diwedd tymor sydd ganddo. [Chwerthin.]

Hoffwn ofyn i'r Prif Weinidog, os caf i, am amseroedd aros y GIG. Pe baem yn sefyll yma yr adeg hon y llynedd, y ffigur aros dwy flynedd ar gyfer pobl yn y GIG yng Nghymru fyddai 7,600. Heddiw, mae'r ffigur dwy flynedd hwnnw bron yn 70,000 o bobl yn aros. Mae angen i ni roi gobaith i bobl y gallan nhw symud ymlaen oddi ar restr aros a thrwy'r GIG yn ôl i ryw fath o normalrwydd yn eu bywydau. Nid yw pobl ar restrau aros oherwydd eu bod yn dewis bod yno, maen nhw'n aros am driniaethau meddygol, Prif Weinidog. Felly, a allwch chi roi'r gobaith hwnnw wrth i ni fynd tuag at doriad yr haf y bydd y niferoedd hyn yn dechrau gostwng ac na fyddwn yn sefyll yma yr adeg hon y flwyddyn nesaf yn siarad mewn termau tebyg?

I thank the leader of the opposition. I'll offer you a brief explanation of my tie, which is that it is a tie knitted for me by a very elderly lady who came to this country immediately after the second world war as a refugee from Ukraine. This knot is a Ukranian design that she knitted and sent in recognition of the work that, right across Wales, is going on to welcome people from Ukraine, as he discussed with me only a couple of weeks ago, here to Wales. On our last session before the break, Llywydd, I thought I would wear it in recognition of her wish to demonstrate that. So, thank you for that.

On NHS waiting times, I think there are reasons why people can begin to see improvement. In the last figures that were available, our ambulance times improved, waiting times in emergency departments improved, the times that people were waiting for therapies were down by 10.5 per cent compared to the previous month, and long waits were starting to improve. Look, it's a start of a long journey here, because the NHS continues to deal every day both with the legacy of the pandemic period but also with the impact of coronavirus here in Wales today. We have 1,900 staff who would otherwise be in work in the NHS today who are not in work because they themselves are ill with coronavirus. One in 20 people in Wales in last week's Office for National Statistics survey are ill in that way. We went, on Friday, above 1,000 people again in an NHS bed ill with coronavirus. The number of people in intensive care with coronavirus rose again last week. And on top of the 1,900 people who are ill with coronavirus, over another 600 people are not in work because they are self-isolating having been in contact with somebody. So, that's 2,500 people who could be in work today, providing those treatments, getting those waiting times down, who aren't there because coronavirus is still here in Wales. So, the system is working as hard as it can to increase the supply of treatments, to make good the backlog, but the difficulties in its path are very significant and haven't gone away. 

Diolch i arweinydd yr wrthblaid. Cynigiaf esboniad byr i chi ynghylch fy nhei, sef ei fod yn dei a gafodd ei wau i mi gan wraig oedrannus iawn a ddaeth i'r wlad hon yn union ar ôl yr ail ryfel byd yn ffoadur o Wcráin. Mae'r cwlwm hwn o batrwm Wcreinaidd y mae hi wedi'i wau a'i anfon i gydnabod y gwaith sydd, ledled Cymru, yn mynd ymlaen i groesawu pobl o Wcráin, fel y trafododd ef gyda mi ychydig wythnosau'n ôl, yma i Gymru. Ar ein sesiwn olaf cyn yr egwyl, Llywydd, roeddwn yn meddwl y byddwn yn ei wisgo i gydnabod ei dymuniad i ddangos hynny. Felly, diolch i chi am hynny.

O ran amseroedd aros y GIG, rwy'n credu bod rhesymau pam y gall pobl ddechrau gweld gwelliant. Yn y ffigurau diwethaf a oedd ar gael, gwellodd ein hamseroedd ambiwlansys, gwellodd amseroedd aros mewn adrannau achosion brys, roedd yr amseroedd yr oedd pobl yn aros am therapïau wedi gostwng 10.5 y cant o'i gymharu â'r mis blaenorol, ac roedd amseroedd aros hir yn dechrau gwella. Edrychwch, mae'n ddechrau taith hir yma, oherwydd mae'r GIG yn parhau i ymdrin bob dydd â gwaddol cyfnod y pandemig ond hefyd gydag effaith coronafeirws yma yng Nghymru heddiw. Mae gennym 1,900 o staff a fyddai fel arall mewn gwaith yn y GIG heddiw nad ydyn nhw yn y gwaith oherwydd eu bod nhw eu hunain yn sâl gyda choronafeirws. Mae un o bob 20 o bobl yng Nghymru yn arolwg y Swyddfa Ystadegau Gwladol yr wythnos diwethaf yn sâl yn yr un ffordd. Gwelsom, ddydd Gwener, dros 1,000 o bobl eto mewn gwelyau'r GIG yn sâl gyda choronafeirws. Cynyddodd nifer y bobl mewn gofal dwys gyda choronafeirws eto yr wythnos diwethaf. Ac ar ben y 1,900 o bobl sy'n sâl gyda choronafeirws, nid yw dros 600 o bobl eraill yn y gwaith am eu bod yn hunanynysu ar ôl bod mewn cysylltiad â rhywun. Felly, dyna 2,500 o bobl a allai fod yn y gwaith heddiw, yn darparu'r triniaethau hynny, yn cael yr amseroedd aros hynny i lawr, nad ydyn nhw yno oherwydd bod y coronafeirws yma yng Nghymru o hyd. Felly, mae'r system yn gweithio mor galed ag y gall i gynyddu'r cyflenwad o driniaethau, er mwyn gwneud iawn am yr ôl-groniad, ond mae'r anawsterau sy'n ei hwynebu yn sylweddol iawn ac nid ydyn nhw wedi diflannu. 

13:50

Thank you for the explanation on the tie, First Minister. It's always good to have a bit of good news in this Chamber. But there is another way, because as we've seen in England with two-year waits, those figures peaked at 23,000 waiting two years or more out of a population of 57 million; they now stand at 12,000, or just over 12,000. I accept the pressures on the NHS and staff in particular after what has been a very challenging two to two and a half years, and the continued incidences of COVID and the effect that has on the workforce, but, clearly, if one part of the United Kingdom with a very large population can pull those two-year waits down, yet regrettably here in Wales, where we have a population of 3 million, we're seeing just under 70,000 people waiting, why hasn't the Welsh Government adopted the surgical hub model that the Royal College of Surgeons have talked about, which clearly has worked in England, where there are 91 centres? More are required, I accept that, but the figures don't lie, First Minister. Their numbers are coming down, ours are going up. As I said, we need to offer people hope. So, can you give us a map out of the despair that many people feel at the moment of being stuck on this waiting list that just seems to go in one direction?

Diolch i chi am yr esboniad ynghylch y tei, Prif Weinidog. Mae bob amser yn dda cael ychydig o newyddion da yn y Siambr hon. Ond mae ffordd arall, oherwydd fel yr ydym ni wedi gweld yn Lloegr gydag arosiadau dwy flynedd, uchafbwynt y ffigurau hynny oedd 23,000 yn aros dwy flynedd neu fwy allan o boblogaeth o 57 miliwn; maen nhw bellach yn 12,000, neu ychydig dros 12,000. Rwy'n derbyn bod pwysau ar y GIG ac ar staff yn arbennig ar ôl yr hyn a fu'n ddwy i ddwy flynedd a hanner heriol iawn, a'r achosion parhaus o COVID a'r effaith a gaiff hynny ar y gweithlu, ond, yn amlwg, os gall un rhan o'r Deyrnas Unedig sydd â phoblogaeth fawr iawn ostwng yr arosiadau dwy flynedd hynny, ac eto, yn anffodus yma yng Nghymru, lle mae gennym boblogaeth o 3 miliwn, rydym yn gweld ychydig o dan 70,000 o bobl yn aros, pam nad yw Llywodraeth Cymru wedi mabwysiadu'r model canolfan lawfeddygol y mae Coleg Brenhinol y Llawfeddygon wedi sôn amdano, sy'n amlwg wedi gweithio yn Lloegr, lle mae 91 o ganolfannau? Mae angen mwy, rwy'n derbyn hynny, ond nid yw'r ffigurau'n dweud celwydd, Prif Weinidog. Mae eu niferoedd nhw yn gostwng, mae ein niferoedd ni yn codi. Fel y dywedais i, mae angen i ni gynnig gobaith i bobl. Felly, a allwch chi roi map i ddangos i ni y ffordd allan o'r anobaith y mae llawer o bobl yn ei deimlo ar hyn o bryd o fod yn sownd ar y rhestr aros hon sydd, i bob golwg, yn mynd i un cyfeiriad?

Well, Llywydd, it doesn't just go in one direction, as I explained in my original answer, and the plan is already there and published. It's published by the health Minister, showing milestones over the period ahead as to how we will reduce those waiting times, and our map matches the ambitions that have been set for England as well.

The NHS in all parts of the United Kingdom has had a torrid time and goes on having a torrid time everywhere. I'm not going to trade figures with him. More than twice the population of Wales is now on a waiting list in England. I remember, when I was the health Minister, answering questions here on the day when, for the first time, the number of people on a waiting list in England went above the population of Wales. Now, it's more than twice that level. That's not a criticism of the English NHS, because it faces exactly the same sorts of struggles and difficulties as we face here. The numbers of long waits are coming down in Wales, as they are in England. We want them to come down faster, of course we do.

Let me tell you this, though, Llywydd: what will never bring waiting lists down in England or in Wales are some of the fantasy ideas that we see your party's politicians parading in London. How will it bring waiting times down in the NHS anywhere in the United Kingdom if your current Chancellor of the Exchequer has his way and reduces the budget of the health department by 20 per cent, because that's what he said he intends to do if he is elected? A 20 per cent reduction in the number of doctors, a 20 per cent reduction in the number of nurses, a 20 per cent reduction in the number of social workers, a 20 per cent reduction in the number of teachers—where will that lead services in Wales or in any other part of the United Kingdom? And yet, that seems to be the only debate that your party has to offer when it comes to selecting the latest in a long line of defenestrated Prime Ministers that your party has offered us in the last six years.

Wel, Llywydd, nid yw'n mynd i un cyfeiriad yn unig, fel yr eglurais i yn fy ateb gwreiddiol, ac mae'r cynllun eisoes yno ac wedi'i gyhoeddi. Fe'i cyhoeddwyd gan y Gweinidog iechyd, sy'n dangos cerrig milltir dros y cyfnod sydd i ddod o ran sut y byddwn yn lleihau'r amseroedd aros hynny, ac mae ein map yn cyd-fynd â'r uchelgeisiau a bennwyd ar gyfer Lloegr hefyd.

Mae'r GIG ym mhob rhan o'r Deyrnas Unedig wedi cael amser anodd ac mae'n parhau i gael amser anodd ym mhobman. Dydw i ddim yn mynd i gyfnewid ffigurau gydag ef. Mae mwy na dwywaith poblogaeth Cymru bellach ar restr aros yn Lloegr. Rwy'n cofio, pan oeddwn yn Weinidog iechyd, ateb cwestiynau yn y fan yma ar y diwrnod pan aeth nifer y bobl ar restr aros yn Lloegr, am y tro cyntaf, yn uwch na phoblogaeth Cymru. Nawr, mae'n fwy na dwywaith y lefel honno. Nid beirniadaeth ar y GIG yn Lloegr yw hynny, oherwydd mae'n wynebu'r un mathau o frwydrau ac anawsterau yn union ag a wynebwn ni yma. Mae nifer yr arosiadau hir yn gostwng yng Nghymru, fel y maen nhw yn Lloegr. Rydym eisiau iddyn nhw ddod i lawr yn gyflymach, wrth gwrs.

Gadewch i mi ddweud hyn wrthych chi, serch hynny, Llywydd: yr hyn na fydd byth yn dod â rhestrau aros i lawr yn Lloegr neu yng Nghymru yw rhai o'r syniadau ffantasi y gwelwn wleidyddion eich plaid yn eu brolio yn Llundain. Sut bydd amseroedd aros yn y GIG yn gostwng yn unrhyw le yn y Deyrnas Unedig os caiff eich Canghellor y Trysorlys presennol ei ffordd gan leihau cyllideb yr adran iechyd 20 y cant, oherwydd dyna a ddywedodd ei fod yn bwriadu ei wneud os caiff ei ethol? Gostyngiad o 20 y cant yn nifer y meddygon, gostyngiad o 20 y cant yn nifer y nyrsys, gostyngiad o 20 y cant yn nifer y gweithwyr cymdeithasol, gostyngiad o 20 y cant yn nifer yr athrawon—i ble y bydd hynny'n arwain gwasanaethau yng Nghymru neu mewn unrhyw ran arall o'r Deyrnas Unedig? Ac eto, mae'n ymddangos mai dyna'r unig ddadl sydd gan eich plaid i'w chynnig pan ddaw'n fater o ddewis y diweddaraf mewn cyfres hir o Brif Weinidogion sydd wedi'u diarddel y mae eich plaid wedi'u cynnig i ni dros y chwe blynedd diwethaf.

First Minister, if you want to debate the Conservative leadership contest, I'll happily provide you with a membership form and you can come to the hustings. I will also—[Interruption.] I will also quite happily sit on any tv platform and debate with you on the merits of that. And I can hear the front bench shouting. The figures I've put to the First Minister, that 68,500 people are waiting two years or more in Wales—that is a fact. That's your own figure, the front bench. In England it is 12,500, out of a population of 57 million. I acknowledge the pressures on the NHS, but I can understand why the First Minister doesn't want to debate the figures when his figures here are so horrendous. Now, he offered no plans, no solutions and he hasn't offered a road out for many of these people who are stuck on the waiting times, other than to talk about the waiting times in England, which has a population, as I've said, of 57 million people. To have the equivalent waiting times here in Wales, you would need to have 13 million people plus on the waiting lists in England. Now, First Minister, you need to do better than that. You have the levers to actually offer hope, which is where I started my line of questioning to you on these waiting times. You have not offered any hope or solutions this afternoon, so for one last time I ask you again: will we be debating these numbers this time next year, because your Government has failed to deal with them and address them, or will you offer some solutions so people going into the summer can have confidence that they won’t be facing such a bleak winter on a waiting list all over again?

Prif Weinidog, os ydych eisiau trafod cystadleuaeth arweinyddiaeth y Ceidwadwyr, byddaf yn hapus i roi ffurflen aelodaeth i chi a gallwch ddod i'r hustyngau. Byddaf hefyd—[Torri ar draws.] Byddaf hefyd yn ddigon bodlon eistedd ar unrhyw lwyfan teledu a dadlau gyda chi ynghylch rhinweddau hynny. A gallaf glywed y fainc flaen yn gweiddi. Mae'r ffigurau yr wyf wedi'u cyflwyno i'r Prif Weinidog, sef bod 68,500 o bobl yn aros dwy flynedd neu fwy yng Nghymru—mae hynny'n ffaith. Dyna'ch ffigur eich hun, y fainc flaen. Yn Lloegr mae'n 12,500, allan o boblogaeth o 57 miliwn. Rwy'n cydnabod bod pwysau ar y GIG, ond gallaf ddeall pam nad yw'r Prif Weinidog eisiau trafod y ffigurau pan fydd ei ffigurau yma mor erchyll. Nawr, ni chynigiodd unrhyw gynlluniau, dim atebion ac nid yw wedi cynnig ffordd allan i lawer o'r bobl hyn sy'n sownd ar yr amseroedd aros, ac eithrio siarad am yr amseroedd aros yn Lloegr, sydd â phoblogaeth, fel y dywedais i, o 57 miliwn o bobl. I gael yr amseroedd aros cyfatebol yma yng Nghymru, byddai angen i chi fod â 13 miliwn o bobl a mwy ar y rhestrau aros yn Lloegr. Nawr, Prif Weinidog, mae angen i chi wneud yn well na hynny. Mae gennych chi'r ysgogiadau i gynnig gobaith mewn gwirionedd, a dyna lle y dechreuais fy nhrywydd o ran eich holi chi ynghylch yr amseroedd aros hyn. Nid ydych wedi cynnig unrhyw obaith nac atebion y prynhawn yma, felly am y tro olaf gofynnaf i chi eto: a fyddwn ni'n trafod y niferoedd hyn yr adeg hon y flwyddyn nesaf, oherwydd mae eich Llywodraeth wedi methu ag ymdrin â nhw a mynd i'r afael â nhw, neu a wnewch chi gynnig rhai atebion fel y gall pobl wrth iddyn nhw fynd i mewn i'r haf fod yn ffyddiog na fyddant yn wynebu gaeaf mor llwm ar restr aros unwaith eto?

13:55

Llywydd, it was the leader of the opposition who opened his first question by referring to waiting times in England, not me; he was the person who introduced that in his original question. And I’ll tell him this: if you want to ask people outside this Chamber whether they would prefer to be living under a Labour Government here in Wales or the shambles of his party in England, he’ll get the answer, and it won’t take people long to give it to him either. I don’t need the membership application form—[Interruption.]—I don’t need the membership application form in order to find out what people in your party think of one another, because I can read it in any newspaper any single day. Ferrets in a sack are unlikely to come up with a plan for the NHS anywhere in the United Kingdom. The planned programme, the programme for planned operations in the Welsh NHS, has been published. It has a year-by-year set of—[Interruption.] Llywydd, I'm not going to indulge him on that.

Llywydd, arweinydd yr wrthblaid a ddechreuodd ei gwestiwn cyntaf drwy gyfeirio at amseroedd aros yn Lloegr, nid fi; ef oedd y person a gyflwynodd hynny yn ei gwestiwn gwreiddiol. A dywedaf hyn wrtho: os ydych chi eisiau gofyn i bobl y tu allan i'r Siambr hon a fyddai'n well ganddyn nhw fyw o dan Lywodraeth Lafur yma yng Nghymru neu yng nghanol llanastr ei blaid yn Lloegr, fe gaiff yr ateb, ac ni fydd yn cymryd llawer o amser i bobl ei roi iddo ychwaith. Nid oes angen y ffurflen gais aelodaeth arnaf—[Torri ar draws.]—Nid oes angen y ffurflen gais aelodaeth arnaf er mwyn canfod beth mae pobl yn eich plaid yn ei feddwl o'i gilydd, oherwydd gallaf ei ddarllen mewn unrhyw bapur newydd unrhyw ddiwrnod. Mae'n annhebygol y bydd ffuredau mewn sach yn llunio cynllun ar gyfer y GIG yn unrhyw le yn y Deyrnas Unedig. Mae'r rhaglen gynllunio, y rhaglen ar gyfer llawdriniaethau wedi'u cynllunio yn y GIG yng Nghymru, wedi'i chyhoeddi. Mae ganddi gyfres fesul blwyddyn o—[Torri ar draws.] Llywydd, nid wyf yn mynd i ildio iddo ar hynna.

I think the First Minister can respond to the question now before we move on.

Rwy'n credu y gall y Prif Weinidog ymateb i'r cwestiwn yn awr cyn i ni symud ymlaen.

Let me just tell the Member again: if he hasn’t had the chance to read it because he’s been too busy reading manifestos of people seeking to lead his party, we can supply him with a copy. It sets out a year-by-year sequence of ways in which waiting times in Wales will be addressed to the same timetable as his party has set for England. That’s our ambition and we wish we could do more and we could do it faster. 

Gadewch i mi ddweud wrth yr Aelod eto: os nad yw wedi cael cyfle i'w ddarllen oherwydd ei fod wedi bod yn rhy brysur yn darllen maniffestos pobl sy'n ceisio arwain ei blaid, gallwn roi copi iddo. Mae'n nodi cyfres o ffyrdd fesul blwyddyn i fynd i'r afael ag amseroedd aros yng Nghymru yn dilyn yr un amserlen ag y mae ei blaid wedi'i phennu ar gyfer Lloegr. Dyna yw ein huchelgais a dymunwn y gallem wneud mwy a hynny'n gyflymach. 

Ar ran Plaid Cymru, Rhun ap Iorwerth.

On behalf of Plaid Cymru, Rhun ap Iorwerth.

Diolch yn fawr iawn, Llywydd. Mae canlyniadau cyntaf y cyfrifiad wedi cael eu cyhoeddi; ffigurau pennawd hyd yma. Mae'r boblogaeth yn lleihau mewn sawl ardal—Ceredigion yn gweld y cwymp mwyaf o bron i 6 y cant. Mae yna awgrym o boblogaeth yn heneiddio hefyd, sy’n pwysleisio’r angen i ddal gafael ar ein pobl ifanc ni, ac mae hynny’n golygu gwneud iddyn nhw fod eisiau aros yma yng Nghymru. Rŵan, ydy'r Prif Weinidog yn cytuno bod angen i gynllun Llywodraeth Cymru ar gyfer pobl ifanc edrych ar lawer mwy na chynnig swyddi yn unig, i gynnwys pob agwedd ar anghenion pobl ifanc—tai, amgylchedd, adnoddau, cymunedau llawn bywyd—ac mai dyna sut mae eu hannog nhw i benderfynu byw a ffynnu yma yng Nghymru?

Thank you very much, Llywydd. The first census results have been published; they’re headline figures so far. The population is reducing in many areas—Ceredigion seeing the greatest decrease at almost 6 per cent. There is a suggestion that the population is also growing older, which emphasises the need to keep hold of our young people, and that means making them want to stay here in Wales. Now, does the First Minister agree that the Welsh Government’s plan for young people needs to look at far more than simply jobs, it needs to include all aspects of the needs of young people—housing, environment, resources, vibrant communities—and that’s how you encourage young people to decide to live and prosper here in Wales?

Diolch am y cwestiwn, wrth gwrs, a dwi wedi gweld canlyniadau’r sensws sydd wedi dod mas ar hyn o bryd. Mae lot mwy o wybodaeth i’w dynnu mas o’r ffigurau dros y misoedd sydd i ddod. Un o’r rhesymau pam roeddwn i ac Adam Price wedi sefyll gyda’n gilydd yng nghynhadledd y wasg yr wythnos diwethaf i setio mas y cynllun sydd gyda ni ar gartrefi i bobl yng nghefn gwlad oedd i drial creu posibiliadau am y dyfodol i bobl ifanc sydd eisiau byw yn y cymunedau lle roedden nhw wedi cael eu geni, ac i aros yno i weithio, i godi eu plant ac, wrth gwrs, i gael rhywle i fyw. A thrwy bopeth rŷn ni yn gwneud, wrth gwrs rŷn ni eisiau creu cyfleon lle mae pobl sydd eisiau aros yn y cymunedau lleol yn gallu gwneud hwnna, a gallu gwneud hwnna'n llwyddiannus. Mae’r ffigurau’n dangos ei fod yn bwysig inni wneud mwy na hynny i dynnu pobl i mewn i Gymru sy'n fodlon bod yn rhan o’n dyfodol ni yma, a bydd hwnna'n rhywbeth pwysig i ni yn y dyfodol hefyd.

Thank you for that question, of course, and I have seen the census results that have been published. There is a lot more information to draw out of those figures over the coming months. One of the reasons why I and Adam Price stood together in a press conference last week to set out the plan that we have on homes for people in rural areas was to try and create possibilities for the future for young people who want to live in the communities where they were born, and to stay there and to work there and to raise their children and, of course, to have somewhere to live. And through everything that we’re doing, we do want to create opportunities where people who want to remain in local communities can do so successfully. The figures show that it’s important for us to do more than that in order to attract people to Wales to be part of our future here, and that will be an important thing for us in the future as well.

Heb os, dŷn ni eisiau denu’r ymenyddiau gorau i Gymru hefyd, yn ogystal â chadw ein talent ni yma. Mae’r wasgfa ariannol bresennol, y raddfa chwyddiant fwyaf ers 40 mlynedd, yn effeithio'n drwm ar bobl ifanc. Does dim ond eisiau gweld ymchwil diweddar gan yr NUS i weld hynny: mwy o fyfyrwyr nag erioed yn ddibynnol ar fanciau bwyd neu yn benthyg pres na allan nhw fforddio i'w fenthyg. Mae lefel cyflog prentisiaid yn broblem—mor isel â £4.81 yr awr; mae dod o hyd i le i aros i fyfyrwyr yn argyfwng i lawer; ac mae'r swm sy'n cael ei dalu gan fyfyriwr wedi codi mewn tair blynedd o ryw £4,768 i dros £6,000. Mae eisiau rhoi mwy o gefnogaeth ariannol i bobl ifanc, ac mae eisiau rheoli'r prisiau rhent anghynaladwy yma, achos, yn ogystal â bod yn effeithio ar eu hiechyd meddwl nhw, mae caledi ariannol yn eu hatal nhw rhag cyrraedd eu potensial yn addysgol. Sut mae'r Prif Weinidog felly yn bwriadu gweithredu camau o'r fath er mwyn trio stopio'r brain drain, achos mae ffactorau ariannol rŵan yn risg go iawn o gloi pobl allan o addysg ac felly eu hatal nhw rhag cyrraedd eu llawn botensial? 

Without doubt, we want to attract the best brains to Wales, as well as keeping our own talent here. The current financial pressures, the highest inflation for 40 years, is having a great impact on young people. You only need to look at recent NUS research to see that more students than ever are reliant on foodbanks or are borrowing beyond their means. The wage level for apprentices is a problem—as low as £4.81 an hour; finding accommodation for students is in crisis in many areas; and the amount that students pay has increased over three years from some £4,768 to over £6,000. We need to provide more financial support to young people, and we need to control unsustainable rents too, because, as well as having an impact on their mental health, financial hardship does prevent them from reaching their academic potential. So, how does the First Minister intend to take action in these areas to prevent the brain drain, because financial factors are very real factors in locking people out of education and thereby preventing them from reaching their full potential?

14:00

Well, Llywydd, Wales has the most generous form of student support anywhere in the United Kingdom, and I didn't hear any recognition of that in what the Member just had to say. Of course the current crisis in the cost of living affects young people and people in universities, as well as anybody else, and the Welsh Government takes a series of measures in the field of mental health, for example, to make sure that there are additional services for young people, who have faced difficult times in the last couple of years and are now looking to re-establish themselves for the future.

I take a fundamentally different view, I suspect, to the Member on this issue of a brain drain. The pattern we see in Wales is that we do see people leaving Wales as they complete their education, and we see them come back to Wales as well a decade or so later. I think that is a good thing. I somehow doubt that he and his party take the same view. I think that young people who are brought up in Wales should have every possibility in front of them, that they should think of the world as somewhere where they can see their futures. And we know that they will reach a point in their lives where they will want to come back to Wales, where they will want to bring up families here in Wales, and they will bring back to Wales all the experiences that they have gained elsewhere. I think that is to our advantage, not a disadvantage. I don't think trying to set up a system in which our aim is to keep young people here in Wales, rather than allowing them to see themselves as wider citizens of the world, will be the best way in which to secure our future.

Wel, Llywydd, Cymru sydd â'r math mwyaf hael o gymorth i fyfyrwyr yn unman yn y Deyrnas Unedig, ac ni chlywais unrhyw gydnabyddiaeth o hynny yn yr hyn yr oedd gan yr Aelod i'w ddweud. Wrth gwrs, mae'r argyfwng presennol o ran costau byw yn effeithio ar bobl ifanc a phobl mewn prifysgolion, yn ogystal ag unrhyw un arall, ac mae Llywodraeth Cymru yn cymryd cyfres o fesurau ym maes iechyd meddwl, er enghraifft, i sicrhau bod gwasanaethau ychwanegol ar gael i bobl ifanc, sydd wedi wynebu cyfnodau anodd yn ystod yr ychydig flynyddoedd diwethaf ac sydd bellach yn bwriadu ailsefydlu eu hunain ar gyfer y dyfodol.

Rwy'n tybio bod gennyf farn sylfaenol wahanol i'r Aelod ar y mater hwn o ddraen dawn. Y patrwm a welwn yng Nghymru yw ein bod yn gweld pobl yn gadael Cymru wrth iddyn nhw gwblhau eu haddysg, ac fe'u gwelwn yn dod yn ôl i Gymru hefyd ddegawd yn ddiweddarach. Rwy'n credu bod hynny'n beth da. Rwy'n amau rywsut ei fod ef a'i blaid yn arddel yr un farn. Credaf y dylai pobl ifanc sy'n cael eu magu yng Nghymru fod â phob cyfle o'u blaenau, y dylen nhw feddwl am y byd fel rhywle lle gallan nhw weld eu dyfodol. A gwyddom y byddan nhw yn cyrraedd pwynt yn eu bywydau pan fyddan nhw eisiau dod yn ôl i Gymru, lle byddan nhw eisiau magu teuluoedd yma yng Nghymru, a byddan nhw'n dod â'r holl brofiadau y maen nhw wedi'u cael mewn mannau eraill yn ôl i Gymru. Credaf fod hynny o fantais i ni, nid yn anfantais. Nid wyf yn credu mai ceisio sefydlu system gyda'r nod o gadw pobl ifanc yma yng Nghymru, yn hytrach na chaniatáu iddyn nhw eu gweld eu hunain fel dinasyddion ehangach y byd, fydd y ffordd orau o sicrhau ein dyfodol.

I wasn't looking for division here today; I was looking for consensus, frankly. Having a daughter in Paris currently, a graduate of the London School of Economics and Political Science, having lived in Italy myself, having spent time living in London myself—. We're not about closing the doors for our young people and telling them not to leave, but the truth of the matter is that too many do not come back to Wales. And those that do, well, listen, we want them to reach their potential for their own sake and for the sake of our economy too, whilst attracting the best to Wales, as I said. 

Now, in March, the capital region in Cardiff boasted about the relatively low graduate pay levels in Cardiff compared with other parts of the UK. They said that graduates in Cardiff are paid around 20 per cent less, £6,000 less a year, than those in Glasgow. I'm not sure if they expect us to be somehow proud of that, but it was insulting to our young talent—come to Cardiff, our graduates are cheap. They're going through enough of a hard time as it is, having been through COVID and now facing the cost-of-living crisis. Welsh graduates must be valued as more than cheap labour if the Welsh brain drain is to be reversed. And there is a brain drain, and if you're relaxed about losing our talent, talent that may well and quite often does not come back, you really need to think again. Does the First Minister think that promoting a low-wage economy is the best way to boost the aspirations of young people in Wales, because we on these benches don't?

Doeddwn i ddim yn chwilio am raniad yma heddiw; roeddwn yn chwilio am gonsensws, a dweud y gwir. Mae bod â merch ym Mharis ar hyn o bryd, wedi graddio o Ysgol Economeg a Gwyddor Gwleidyddol Llundain, ar ôl byw yn yr Eidal fy hun, ar ôl treulio amser yn byw yn Llundain fy hun—. Nid ydym yn arddel cau'r drysau i'n pobl ifanc a dweud wrthyn nhw am beidio â gadael, ond y gwir amdani yw bod gormod ohonyn nhw yn dewis peidio â dod yn ôl i Gymru. Ac mae'r rhai sydd yn dod, wel, gwrandwch, rydym eisiau iddyn nhw gyrraedd eu potensial er eu mwyn eu hunain ac er mwyn ein heconomi hefyd, gan ddenu'r gorau i Gymru, fel y dywedais i. 

Nawr, ym mis Mawrth, roedd prifddinas-ranbarth Caerdydd yn brolio am lefelau cyflog cymharol isel graddedigion yng Nghaerdydd o'u cymharu â rhannau eraill o'r DU. Dywedon nhw fod graddedigion yng Nghaerdydd yn cael eu talu tua 20 y cant yn llai, £6,000 yn llai y flwyddyn, na'r rhai yn Glasgow. Nid wyf yn siŵr a ydyn nhw'n disgwyl i ni fod yn falch o hynny rywsut, ond yr oedd yn sarhaus i'n talent ifanc—dewch i Gaerdydd, mae ein graddedigion yn rhad. Maen nhw'n mynd drwy ddigon o gyfnodau caled fel y mae, wedi bod drwy COVID ac yn awr yn wynebu'r argyfwng costau byw. Rhaid i raddedigion o Gymru gael eu gwerthfawrogi'n fwy na llafur rhad os yw draen dawn Cymru i'w wrthdroi. Ac mae yna ddraen dawn, ac os ydych chi'n ddidaro ynghylch colli ein talent, talent efallai na ddaw yn ôl, sy'n digwydd yn aml, mae gwir angen i chi feddwl eto. A yw'r Prif Weinidog yn credu mai hyrwyddo economi cyflog isel yw'r ffordd orau o hybu dyheadau pobl ifanc yng Nghymru, oherwydd nid ydym ni ar y meinciau hyn yn gwneud hynny?

Well, Llywydd, I'll try to be consensual as well, because, of course, I completely agree with him that selling Wales as a low-wage economy was a failed policy of the Thatcher era, and we don't look to recreate that today. The Cardiff capital region actually produced a list of cities where graduate salaries are different—places where Wales offers more than some cities and places where Cardiff offers less. That is just the fact of the matter. And I don't think that we should read from that that they were looking to attract people here because we're a cheap place to live. The picture of the capital region is that Wales is a great place to come and live, not simply because we offer graduate-level jobs and opportunities for people to make careers, but because we offer so much more than that as well.

Now, we will differ on the fundamental issue as to whether or not it is good for Wales that our young people have experiences elsewhere, and I don't think that he is factually correct, either, to say that we don't do well in attracting people back into Wales at the point in their lives when they wish to return and they wish to make that contribution to our economy. I want Wales to be somewhere outward-looking and confident as a nation—a place where people want to come, want to settle, want to live and want to work for all the reasons that make this place so special. And I think that it is possible to succeed in doing that, and I don't think the talk of brain drains and people leaving and all that actually helps us—[Interruption.] It doesn't help us when it is portrayed as though Wales is somehow somewhere were people fail to have that sort of future, because that is not the sort of Wales we either have or wish to have in the future.

Wel, Llywydd, fe geisiaf fod yn gydsyniol hefyd, oherwydd, wrth gwrs, rwy'n cytuno'n llwyr ag ef fod gwerthu Cymru fel economi cyflog isel yn bolisi aflwyddiannus o gyfnod Thatcher, ac nid ydym yn bwriadu ail-greu hynny heddiw. Mewn gwirionedd, cynhyrchodd prifddinas-ranbarth Caerdydd restr o ddinasoedd lle mae cyflogau graddedigion yn wahanol—mannau lle mae Cymru'n cynnig mwy na rhai dinasoedd a mannau lle mae Caerdydd yn cynnig llai. Dyna'r gwir amdani. A dwi ddim yn credu y dylem ni gasglu o hynny eu bod nhw'n ceisio denu pobl yma oherwydd ein bod ni'n lle rhad i fyw. Y darlun o'r brifddinas-ranbarth yw bod Cymru'n lle gwych i ddod i fyw, nid yn unig am ein bod yn cynnig swyddi a chyfleoedd ar lefel graddedigion i bobl wneud gyrfaoedd, ond am ein bod yn cynnig cymaint mwy na hynny hefyd.

Nawr, byddwn ni'n anghytuno ar y mater sylfaenol o ran a yw'n dda i Gymru fod ein pobl ifanc yn cael profiadau mewn mannau eraill, ac nid wyf i'n credu ei fod yn ffeithiol gywir, ychwaith, i ddweud nad ydym yn gwneud yn dda o ran denu pobl yn ôl i Gymru ar yr adeg y maen nhw yn dymuno dychwelyd a'u bod yn dymuno gwneud y cyfraniad hwnnw i'n heconomi. Rwyf eisiau i Gymru fod yn rhywle sy'n edrych tuag allan ac yn hyderus fel cenedl—lle mae pobl eisiau dod, eisiau setlo, eisiau byw ac eisiau gweithio am yr holl resymau sy'n gwneud y lle hwn mor arbennig. A chredaf ei bod yn bosibl llwyddo i wneud hynny, ac nid wyf yn credu bod y sôn am ddraeniau dawn a phobl yn gadael ac ati yn ein helpu ni mewn gwirionedd—[Torri ar draws.] Nid yw'n ein helpu ni pan gaiff ei bortreadu fel pe bai Cymru rywsut yn rhywle lle mae pobl yn methu â chael y math hwnnw o ddyfodol, oherwydd nid dyna'r math o Gymru sydd gennym nac y dymunwn ei gweld yn y dyfodol.

14:05

What support is the Welsh—[Laughter.] I'm sorry. Alun Davies was being very silly there; he made me laugh.

Pa gefnogaeth y mae—[Chwerthin.] Mae'n ddrwg gen i. Roedd Alun Davies yn bod yn wirion iawn yn y fan yna; fe wnaeth i mi chwerthin.

That statement is now on the record. [Laughter.]

Mae'r datganiad yna wedi'i gofnodi nawr. [Chwerthin.]

Yes. [Laughter.] And quite deliberately so, NoContextSenedd. 

Ie. [Chwerthin.] Ac yn hollol fwriadol felly, NoContextSenedd. 

Costau Ynni Uwch
Increased Energy Costs

3. Pa gymorth y mae Llywodraeth Cymru yn ei roi i fusnesau i amsugno costau ynni uwch? OQ58368

3. What support is the Welsh Government providing to businesses to absorb increased energy costs? OQ58368

Llywydd, I had very deliberately not referred to the Member for Ynys Môn's own plans to be part of a brain drain. So—[Laughter.] Just to be sure; I had made sure that I didn't do that.

Businesses in Wales are facing extremely high energy prices, which, unlike domestic bills, are not capped. The Minister for Economy met with the Wales business council earlier today to discuss these matters. We continue to lobby the UK Government to take further action on both domestic and business energy prices.

Llywydd, nid oeddwn wedi cyfeirio'n fwriadol iawn at gynlluniau'r Aelod dros Ynys Môn ei hun i fod yn rhan o ddraen dawn. Felly—[Chwerthin.] Dim ond i fod yn siŵr; roeddwn i wedi gwneud yn siŵr nad oeddwn i'n gwneud hynny.

Mae busnesau yng Nghymru yn wynebu prisiau ynni uchel iawn, nad ydyn nhw, yn wahanol i filiau domestig, wedi'u capio. Cyfarfu Gweinidog yr Economi â chyngor busnes Cymru yn gynharach heddiw i drafod y materion hyn. Rydym yn parhau i lobïo Llywodraeth y DU i gymryd camau pellach ar brisiau ynni domestig a busnes.

I appreciate that answer, First Minister. On 24 June, I visited the Aber Hotel in Abertridwr in my constituency, and they are a family-run local business that has given up three of its rooms to provide a foodbank for the community of Abertridwr. They are a vital business and part of a network and web of businesses across the northern parts of my constituency that provide vital lifestyle and employment to people in that part of the constituency. Just a couple of months ago, they had an increase in energy costs from SSE Energy Supply Limited that hiked what was an average £650 a month electricity bill to more than £4,100 a month. That incredible increase in costs makes it very difficult to sustain family-owned businesses like the Aber Hotel. And we agree that the UK Government needs to take significant steps here. I've been looking at the Welsh Government's Transforming Towns placemaking grants and we are looking to bring those to places like Senghenydd, Abertridwr and Bargoed too. But what more can the Welsh Government do, perhaps in partnership with the UK Government, to support those businesses that are facing these difficult times?

Rwy'n gwerthfawrogi'r ateb yna, Prif Weinidog. Ar 24 Mehefin, ymwelais ag Aber Hotel yn Abertridwr yn fy etholaeth, ac mae'n fusnes teuluol lleol sydd wedi neilltuo tair o'i ystafelloedd i ddarparu banc bwyd i gymuned Abertridwr. Mae'n fusnes hanfodol ac yn rhan o rwydwaith a gwe o fusnesau ar draws rhannau gogleddol fy etholaeth sy'n darparu ffordd o fyw a chyflogaeth hanfodol i bobl yn y rhan honno o'r etholaeth. Ychydig fisoedd yn ôl, cawsant gynnydd mewn costau ynni gan SSE Energy Supply Limited a gynyddodd yr hyn a oedd yn fil trydan cyfartalog o £650 y mis i fwy na £4,100 y mis. Mae'r cynnydd anhygoel hwnnw mewn costau yn ei gwneud yn anodd iawn cynnal busnesau teuluol fel Aber Hotel. Ac rydym yn cytuno bod angen i Lywodraeth y DU gymryd camau sylweddol yma. Rwyf wedi bod yn edrych ar grantiau creu lleoedd Trawsnewid Trefi Llywodraeth Cymru ac rydym yn awyddus i ddod â'r rheini i leoedd fel Senghennydd, Abertridwr a Bargoed hefyd. Ond beth arall y gall Llywodraeth Cymru ei wneud, efallai mewn partneriaeth â Llywodraeth y DU, i gefnogi'r busnesau hynny sy'n wynebu'r cyfnod anodd hwn?

I thank Hefin David for that question. I'm aware of the company that he mentioned and the work that they do. Companies like that, Llywydd, faced with the astonishing rise in energy prices, will be following what is going on in Westminster very carefully and I'm sure that their anxiety will be growing as the contest to reduce the amount of resource available to help companies and the whole of the economy is the only contest that seems to be being conducted. 

What we do here in Wales, Llywydd, is to use the powers that we have; they're not the main powers, they, inevitably, lie with the UK Government. We have specialist resource efficiency advisers working with Business Wales who are working with companies to offer those practical solutions that can help them to mitigate—and it would only be to mitigate, to understand—the impact of energy rises of the sort that Hefin David has mentioned. But they work with companies to reduce vehicle use, to increase water and energy efficiency, to provide insulation and LED lighting, to make sure that there is efficient use of fridges and freezers and so on. The work that we do as a Government also sustains the purchasing power of consumers. One of the most challenging things happening to small businesses of the sort that Hefin David has mentioned is the drawing back by customers of discretionary spend. Faced with bills of their own, people are not buying things in a way that allows those businesses to go on being sustained. Of course we help with other costs as well—more than 85,000 properties in Wales this year will receive help with their business rates. It will cost the Welsh Government £116 million—that's £20 million more than the consequential we receive from the UK Government—in order to be able to do that.

In the longer run, Llywydd, the question that Joyce Watson asked earlier this afternoon has the key: we have to be able to secure renewable energy sources that don't leave us vulnerable to the sort of global shocks that have led to the increase in energy prices, and to be able to do it in a way that offers certainty to small businesses that they won't face this sort of shock to their business model again in the future.

Diolch i Hefin David am y cwestiwn yna. Rwy'n ymwybodol o'r cwmni y soniodd amdano a'r gwaith y mae'n yn ei wneud. Bydd cwmnïau fel hynny, Llywydd, sy'n wynebu'r cynnydd syfrdanol mewn prisiau ynni, yn dilyn yr hyn sy'n digwydd yn San Steffan yn ofalus iawn ac rwy'n siŵr y bydd eu pryder yn cynyddu gan mai'r gystadleuaeth i leihau faint o adnoddau sydd ar gael i helpu cwmnïau a'r economi gyfan yw'r unig gystadleuaeth sy'n cael ei chynnal i bob golwg.

Yr hyn a wnawn yma yng Nghymru, Llywydd, yw defnyddio'r pwerau sydd gennym; nid nhw yw'r prif bwerau, yn anochel, Llywodraeth y DU sy'n gyfrifol amdanyn nhw. Mae gennym gynghorwyr effeithlonrwydd adnoddau arbenigol sy'n gweithio gyda Busnes Cymru sy'n gweithio gyda chwmnïau i gynnig yr atebion ymarferol hynny a all eu helpu i liniaru—a dim ond lliniaru, a deall—effaith codiadau ynni o'r math y mae Hefin David wedi'i grybwyll. Ond maen nhw'n gweithio gyda chwmnïau i leihau'r defnydd o gerbydau, cynyddu effeithlonrwydd dŵr ac ynni, darparu insiwleiddio a goleuadau LED, er mwyn sicrhau bod oergelloedd a rhewgelloedd yn cael eu defnyddio'n effeithlon ac ati. Mae'r gwaith a wnawn fel Llywodraeth hefyd yn cynnal pŵer prynu defnyddwyr. Un o'r pethau mwyaf heriol sy'n digwydd i fusnesau bach o'r math y mae Hefin David wedi'i grybwyll yw cwsmeriaid yn tynnu'n ôl o wariant dewisol. Yn wynebu biliau eu hunain, nid yw pobl yn prynu pethau mewn ffordd sy'n caniatáu i'r busnesau hynny barhau i gael eu cynnal. Wrth gwrs ein bod yn helpu gyda chostau eraill hefyd—bydd dros 85,000 o eiddo yng Nghymru eleni yn cael cymorth gyda'u hardrethi busnes. Bydd yn costio £116 miliwn i Lywodraeth Cymru—mae hynny'n £20 miliwn yn fwy na'r swm canlyniadol a gawn ni gan Lywodraeth y DU—er mwyn gallu gwneud hynny.

Yn y tymor hirach, Llywydd, mae'r cwestiwn a ofynnodd Joyce Watson yn gynharach y prynhawn yma yn allweddol: rhaid i ni allu sicrhau ffynonellau ynni adnewyddadwy nad ydyn nhw yn ein gadael yn agored i'r math o ergydion byd-eang sydd wedi arwain at y cynnydd mewn prisiau ynni, a gallu gwneud hynny mewn ffordd sy'n rhoi sicrwydd i fusnesau bach na fyddan nhw'n wynebu'r math hwn o sioc i'w model busnes eto yn y dyfodol.

14:10

First Minister, research suggests that nearly two thirds of businesses in the UK spend between 5 per cent and 20 per cent of their total outlay on energy. This represents a significant proportion of their total running costs, meaning that large price rises will have a dramatic effect on their ability to operate at a profit. Small businesses are less well placed to swallow increases in energy costs due to tight margins and restricted cash flow and so are more likely to have to pass these increases on to consumers.

In Scotland, First Minister, Business Energy Scotland provides free and impartial support to help small and medium-sized businesses to save energy, carbon and money. Funded by the Scottish Government, it provides expertise and unsecured interest-free loans to help pay for energy and carbon saving upgrades, as well as offering cashback grants of up to £20,000. First Minister, therefore, will you look at Business Energy Scotland, which claims already to have found over £200 million of savings for Scottish organisations, to see if a similar scheme could and would work here in Wales? Thank you.

Prif Weinidog, mae ymchwil yn awgrymu bod bron i ddwy ran o dair o fusnesau yn y DU yn gwario rhwng 5 y cant ac 20 y cant o gyfanswm eu gwariant ar ynni. Mae hyn yn gyfran sylweddol o gyfanswm eu costau rhedeg, sy'n golygu y bydd codiadau mawr mewn prisiau yn cael effaith sylweddol ar eu gallu i weithredu gydag elw. Nid yw busnesau bach mewn sefyllfa cystal i lyncu cynnydd mewn costau ynni oherwydd elw tynn a llif arian cyfyngedig ac felly maen nhw'n fwy tebygol o orfod trosglwyddo'r codiadau hyn i ddefnyddwyr.

Yn yr Alban, Prif Weinidog, mae Business Energy Scotland yn darparu cymorth diduedd am ddim i helpu busnesau bach a chanolig i arbed ynni, carbon ac arian. Wedi'i ariannu gan Lywodraeth yr Alban, mae'n darparu arbenigedd a benthyciadau di-log, diwarant i helpu i dalu am uwchraddio ynni ac arbed carbon, yn ogystal â chynnig grantiau arian-yn-ôl o hyd at £20,000. Prif Weinidog, felly, a wnewch chi edrych ar Business Energy Scotland, sy'n honni ei fod eisoes wedi dod o hyd i dros £200 miliwn o arbedion i sefydliadau'r Alban, i weld a allai cynllun tebyg weithio yma yng Nghymru ac a fyddai'n gweithio? Diolch.

Well, Llywydd, I think I said in my last answer that we already have, through Business Wales, which is a Welsh Government-funded source of impartial advice to businesses here in Wales, specialist resource efficiency advisers. They already do the things that the Member has pointed to happening elsewhere. We don't need to reinvent things when we're already doing them. And the availability of interest-free loans and other forms of assistance for businesses that wish to take some of those practical actions that can mitigate the impact of rapidly rising energy costs are part of the landscape here in Wales as well.

Wel, Llywydd, rwy'n credu imi ddweud yn fy ateb diwethaf fod gennym eisoes, drwy Busnes Cymru, sy'n ffynhonnell cyngor diduedd a ariennir gan Lywodraeth Cymru i fusnesau yma yng Nghymru, ymgynghorwyr arbenigol ar effeithlonrwydd adnoddau. Maen nhw eisoes yn gwneud y pethau y mae'r Aelod wedi cyfeirio atyn nhw sy'n digwydd mewn mannau eraill. Nid oes angen i ni ailddyfeisio pethau pan fyddwn ni eisoes yn eu gwneud nhw. Ac mae sicrhau bod benthyciadau di-log a mathau eraill o gymorth ar gael i fusnesau sy'n dymuno cymryd rhai o'r camau ymarferol hynny a all liniaru effaith costau ynni sy'n codi'n gyflym yn rhan o'r dirwedd yma yng Nghymru hefyd.

Cynllun Dychwelyd Ernes
Deposit-return Scheme

4. A wnaiff y Prif Weinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am y cynllun dychwelyd ernes? OQ58360

4. Will the First Minister provide an update on the deposit-return scheme? OQ58360

Llywydd, our aim has been to develop the scheme as a partnership with the UK and Northern Ireland Governments. The absence of an Executive in Northern Ireland and the turmoil in Westminster are both affecting the timetable for publication of the final scheme design. That now seems likely to be further delayed into the autumn.

Llywydd, ein nod yw datblygu'r cynllun fel partneriaeth â Llywodraethau'r DU a Gogledd Iwerddon. Mae absenoldeb Gweithrediaeth yng Ngogledd Iwerddon a'r cythrwfl yn San Steffan ill dau'n effeithio ar yr amserlen ar gyfer cyhoeddi ffurf terfynol y cynllun. Mae'n ymddangos bod hynny bellach yn debygol o gael ei ohirio ymhellach i'r hydref.

Minister, I've reviewed your answer to the questions that Joel James asked you back in May, and I don't ask my question to debate whether glass bottles should be or not be included in the scheme; the reality is that the four nations of the UK are now likely to take a different approach. And that being the case, I'm keen to explore how the Welsh Government would limit any competitive disadvantage or put mitigation measures in place to support small brewing businesses in Wales in particular. I note, from your answer to Joel, you mentioned that the Government could talk to the industry about the level of the annual registration fee, but, under the current options at the moment, small brewers would be required to buy new equipment to print labels and employ additional staff to facilitate additional processes. And I'm told the cost of that equipment would effectively mean that those businesses would not be able to continue to operate. So, can I ask you for an assurance that support and mitigation would be put in place for Welsh businesses, so they are not competitively disadvantaged? And I'd be grateful if you could set out your assessment of if the deposit-return scheme in Conwy was successful.

Gweinidog, rwyf wedi adolygu eich ateb i'r cwestiynau a ofynnodd Joel James i chi ym mis Mai, ac nid wyf yn gofyn fy nghwestiwn i drafod a ddylid cynnwys poteli gwydr yn y cynllun ai peidio; y gwir amdani yw bod pedair gwlad y DU bellach yn debygol o fabwysiadu dulliau gweithredu gwahanol. Ac felly, rwy'n awyddus i archwilio sut y byddai Llywodraeth Cymru yn cyfyngu ar unrhyw anfantais gystadleuol neu'n rhoi mesurau lliniaru ar waith i gefnogi busnesau bragu bach yng Nghymru yn benodol. Sylwaf, o'ch ateb i Joel, y sonioch y gallai'r Llywodraeth siarad â'r diwydiant am lefel y ffi gofrestru flynyddol, ond, o dan yr opsiynau presennol, byddai'n ofynnol i fragwyr bach brynu offer newydd i argraffu labeli a chyflogi staff ychwanegol i hwyluso prosesau ychwanegol. A dywedir wrthyf y byddai cost yr offer hwnnw i bob pwrpas yn golygu na fyddai'r busnesau hynny'n gallu parhau i weithredu. Felly, a gaf i ofyn i chi am sicrwydd y byddai cymorth a phroses liniaru'n cael eu rhoi ar waith ar gyfer busnesau Cymru, fel nad ydyn nhw o dan anfantais gystadleuol? A byddwn yn ddiolchgar pe baech yn nodi eich asesiad o ba un a oedd y cynllun dychwelyd ernes yng Nghonwy yn llwyddiannus.

14:15

I thank the Member for those questions, Llywydd. We are indeed proposing measures to limit the impact on smaller businesses, and that does include the annual registration fee. We will look at mandatory labelling requirements, we will look at how online take-back obligations might be designed to see whether that can mitigate some of the impacts on the firms, but the principle is straightforward. It's the one I remember outlining to Mr James: the polluter must pay. What we're talking about are new obligations on those people who produce waste of this sort to make sure that we are able to deal with it more effectively in the future.

The deposit-return scheme is something we have, as I said, worked with the UK Government and with Northern Ireland on. The intention to include glass bottles in it was there in our common scheme until right at the end, when the UK Government decided to withdraw from what had been proposed. Scotland will go ahead with glass bottle inclusion, so there will be different schemes in different parts of the United Kingdom, and we will look to work with the sector to help them with that.

The pilot in Conwy, Llywydd, took place a year ago—it was in July of last year. Feedback from those participating in the pilot was positive, and the system that was used there, a unique serialisation code added to a drink bottle, means that the system has the potential to use existing kerbside collection alongside retail return points. So, I was very glad that the pilot took place in the way that it did. We've learnt from it, and we've particularly learnt that there is a genuine appetite amongst the public to make sure that we can do better in this area, and not only do we manage to recycle more of the materials that we use, but that we also have a positive impact on the littering that otherwise disfigures beautiful places like Conwy when these things that could be properly recycled are just abandoned, creating that environmental damage.

Diolch i'r Aelod am y cwestiynau yna, Llywydd. Rydym yn wir yn cynnig mesurau i gyfyngu ar yr effaith ar fusnesau llai, ac mae hynny'n cynnwys y ffi gofrestru flynyddol. Byddwn yn edrych ar ofynion labelu gorfodol, byddwn yn edrych ar sut y gellid cynllunio rhwymedigaethau dychwelyd ar-lein i weld a all hynny liniaru rhai o'r effeithiau ar y cwmnïau, ond mae'r egwyddor yn syml. Dyma'r un rwy'n cofio ei amlinellu i Mr James: rhaid i'r llygrwr dalu. Yr hyn yr ydym yn sôn amdano yw rhwymedigaethau newydd ar y bobl hynny sy'n cynhyrchu gwastraff o'r math hwn i sicrhau ein bod yn gallu ymdrin ag ef yn fwy effeithiol yn y dyfodol.

Mae'r cynllun dychwelyd ernes yn rhywbeth yr ydym, fel y dywedais i, wedi gweithio arno gyda Llywodraeth y DU a Gogledd Iwerddon. Roedd y bwriad i gynnwys poteli gwydr yno yn ein cynllun cyffredinol tan y diwedd bron, pan benderfynodd Llywodraeth y DU dynnu'n ôl o'r hyn a gynigiwyd. Bydd yr Alban yn bwrw ymlaen i gynnwys poteli gwydr, felly bydd gwahanol gynlluniau mewn gwahanol rannau o'r Deyrnas Unedig, a byddwn yn ceisio gweithio gyda'r sector i'w helpu gyda hynny.

Cynhaliwyd y cynllun treialu yng Nghonwy, Llywydd, flwyddyn yn ôl—roedd ym mis Gorffennaf y llynedd. Roedd yr adborth gan y rhai a gymerodd ran yn y cynllun treialu yn gadarnhaol, ac mae'r system a ddefnyddiwyd yno, cod cyfresol unigryw a ychwanegwyd at botel ddiod, yn golygu bod gan y system y potensial i ddefnyddio'r casgliad presennol wrth ymyl y ffordd ochr yn ochr â mannau dychwelyd manwerthu. Felly, roeddwn yn falch iawn bod y cynllun treialu wedi digwydd yn y ffordd y gwnaeth ef ddigwydd. Rydym wedi dysgu oddi wrtho, ac rydym wedi dysgu'n arbennig fod awydd gwirioneddol ymhlith y cyhoedd i sicrhau y gallwn wneud yn well yn y maes hwn, ac nid yn unig yr ydym yn llwyddo i ailgylchu mwy o'r deunyddiau a ddefnyddiwn, ond rydym hefyd yn cael effaith gadarnhaol ar y sbwriel sydd fel arall yn anharddu lleoedd hardd fel Conwy pan fydd y pethau hyn y gellid eu hailgylchu'n iawn yn cael eu gadael, gan greu'r difrod amgylcheddol hwnnw.

Y Sector Rhentu Tymor Hir
The Long-term Rental Sector

5. Beth mae’r Llywodraeth yn ei wneud i warchod y sector rhentu tymor hir yn wyneb twf yn y sector rhentu tymor byr? OQ58338

5. What is the Government doing to protect the long-term rental sector in the face of growth in the short-term rental sector? OQ58338

Llywydd, rydym yn sicrhau bod mecanweithiau cadarn ar waith ar gyfer y sectorau rhentu tymor hir a thymor byr. Mae'r mesurau yn cynnwys cyflwyno cynllun trwyddedu statudol ar gyfer pob llety gwyliau, a sicrhau bod rhyddhad ardrethi busnes yn canolbwyntio ar yr eiddo gwyliau hynny sy'n cael eu rhentu am y rhan fwyaf o'r flwyddyn.

Llywydd, we are ensuring that there are strong mechanisms for the long-term and short-term rental sectors. The measures include introducing a statutory licensing scheme for all holiday lets and ensuring that business rate relief is focused on those holiday properties that are rented for the majority of the year.

Now, on top of houses being sold as holiday homes or lets, I've become aware recently of the practice of long-term tenants being evicted so that their homes can be turned into short-term holiday accommodation. Constituents tell me that it's happening across our coastal communities.

The actions of one landlord are particularly worrying. Through historic privilege, the Bodorgan estate is a very important landlord, perhaps our best known landlord from when the Duke and Duchess of Cambridge were on Anglesey. The estate owns many houses, but I've spoken to tenants who say they have been told to leave so that their homes can be turned into holiday lets. Now, in Scotland, it was intensive grazing that led to the infamous highland clearances of the eighteenth and nineteenth centuries. On Anglesey, in the twenty-first century, it's tourism, but the principle is the same. From the scale of what I'm hearing, I fear losing large swathes of permanent population.

Through our co-operation agreement, a number of measures have been announced to start addressing the situation, including those plans for a licensing system before a home can be turned into a short-term let. Does the First Minister agree that there can be no delay, and what action could he take now to try to stop these evictions already under way?

Nawr, yn ychwanegol at y tai sy'n cael eu gwerthu fel cartrefi gwyliau neu lety gwyliau, rwyf wedi dod yn ymwybodol yn ddiweddar o'r arfer o droi tenantiaid hirdymor allan fel y gellir troi eu cartrefi'n lletyau gwyliau tymor byr. Mae etholwyr yn dweud wrthyf ei fod yn digwydd ar draws ein cymunedau arfordirol.

Mae gweithredoedd un landlord yn peri pryder arbennig. Drwy fraint hanesyddol, mae ystad Bodorgan yn landlord pwysig iawn, efallai ein landlord mwyaf adnabyddus o'r adeg pan oedd Dug a Duges Caergrawnt ar Ynys Môn. Mae'r ystad yn berchen ar lawer o dai, ond rwyf wedi siarad â thenantiaid sy'n dweud y dywedwyd wrthyn nhw i adael fel y gellir troi eu cartrefi'n lletyau haf. Nawr, yn yr Alban, pori dwys a arweiniodd at Gliriadau'r Ucheldiroedd gwarthus yn y ddeunawfed ganrif a'r bedwaredd ganrif ar bymtheg. Ar Ynys Môn, yn yr unfed ganrif ar hugain, twristiaeth ydyw, ond yr un yw'r egwyddor. O raddfa'r hyn rwy'n ei glywed, rwy'n ofni y byddwn yn colli rhannau helaeth o'r boblogaeth barhaol.

Drwy ein cytundeb cydweithio, cyhoeddwyd nifer o fesurau i ddechrau mynd i'r afael â'r sefyllfa, gan gynnwys y cynlluniau hynny ar gyfer system drwyddedu cyn y gellir troi cartref yn llety gwyliau tymor byr. A yw'r Prif Weinidog yn cytuno na ellir oedi, a pha gamau y gallai eu cymryd yn awr i geisio atal yr arfer o droi pobl allan sydd eisoes ar waith?

14:20

Well, Llywydd, there are 10 different strands in the package of measures that we announced together on 4 July, and those are measures that we will be taking forward with the urgency that is required in order to make a difference in rebalancing, as I said, the short and long-term rented sectors. I'm concerned at what the Member has said this afternoon, and I'll be interested to know if there's any further evidence that he has. People cannot simply be evicted by being asked to leave; there are rules and legal requirements that landlords have to abide by in all sectors, and I will be genuinely interested to find out more of the particular examples that Rhun ap Iorwerth has outlined.

Llywydd, there is no—as far as I am aware—evidence of wholesale retreat from long-term renting in Wales. I think the last figures I saw were that there were over 207,000 properties registered with Rent Smart Wales as long-term properties for rent, and because we're now five years on from Rent Smart Wales, and landlords are having to reregister, there were 810 landlords registered with Rent Smart Wales in June alone. But, what the programme of action that we have agreed will do will make sure that there's greater parity between long and short-term obligations. If you're a long-term renter, you have to register with Rent Smart Wales; you have to demonstrate that you have a series of things in place—insurance arrangements, safety arrangements and so on. Our licensing scheme for short-term rentals will drive up standards in that part of the market as well and will make those obligations, as I say, on a greater parity with one another. And, other things that are part of a package of measures we put together, making sure that short-term rental businesses are genuinely businesses, renting out their properties for the majority of the year, will also lead to greater parity between those two aspects, the short and the longer term rental markets. They will make a difference, and if there are other things we need to do to attend to the sorts of issues that Rhun ap Iorwerth has raised this afternoon, then of course that package of measures can be extended further.

Wel, Llywydd, mae 10 elfen wahanol yn y pecyn o fesurau a gyhoeddwyd gennym gyda'n gilydd ar 4 Gorffennaf, ac mae'r rheini'n fesurau y byddwn ni'n eu datblygu gyda'r brys sydd ei angen er mwyn gwneud gwahaniaeth o ran ailgydbwyso, fel y dywedais i, y sectorau rhentu tymor byr a thymor hir. Rwy'n pryderu am yr hyn y mae'r Aelod wedi'i ddweud y prynhawn yma, a bydd gennyf ddiddordeb mewn gwybod a oes ganddo unrhyw dystiolaeth bellach. Ni ellir troi pobl allan drwy ofyn iddyn nhw adael; mae rheolau a gofynion cyfreithiol y mae'n rhaid i landlordiaid gadw atyn nhw ym mhob sector, a bydd gennyf ddiddordeb gwirioneddol mewn darganfod mwy o'r enghreifftiau penodol y mae Rhun ap Iorwerth wedi'u hamlinellu.

Llywydd, nid oes tystiolaeth—hyd y gwn i—o encilio ar raddfa eang o rentu hirdymor yng Nghymru. Rwy'n credu mai'r ffigurau diwethaf a welais oedd bod dros 207,000 o eiddo wedi'u cofrestru gyda Rhentu Doeth Cymru fel eiddo hirdymor i'w rhentu, ac oherwydd ei bod hi bellach yn bum mlynedd ers Rhentu Doeth Cymru, a bod landlordiaid yn gorfod ailgofrestru, roedd 810 o landlordiaid wedi'u cofrestru gyda Rhentu Doeth Cymru ym mis Mehefin yn unig. Ond, yr hyn y bydd y rhaglen weithredu yr ydym wedi cytuno arni yn ei wneud bydd sicrhau bod mwy o gydraddoldeb rhwng rhwymedigaethau tymor hir a thymor byr. Os ydych chi'n rhentwr tymor hir, mae'n rhaid i chi gofrestru gyda Rhentu Doeth Cymru; rhaid i chi ddangos bod gennych gyfres o bethau ar waith—trefniadau yswiriant, trefniadau diogelwch ac ati. Bydd ein cynllun trwyddedu ar gyfer rhenti tymor byr yn codi safonau yn y rhan honno o'r farchnad hefyd a bydd yn gwneud y rhwymedigaethau hynny, fel y dywedais i, yn fwy cyfartal â'i gilydd. A bydd pethau eraill sy'n rhan o becyn o fesurau a luniwyd gennym, gan sicrhau bod busnesau rhentu tymor byr yn fusnesau go iawn, gan rentu eu heiddo am y rhan fwyaf o'r flwyddyn, hefyd yn arwain at fwy o gydraddoldeb rhwng y ddwy agwedd hynny, y marchnadoedd rhentu tymor byr a thymor hirach. Byddan nhw'n gwneud gwahaniaeth, ac os oes pethau eraill y mae angen i ni eu gwneud i fynd i'r afael â'r mathau o faterion y mae Rhun ap Iorwerth wedi'u codi y prynhawn yma, yna wrth gwrs gellir ymestyn y pecyn hwnnw o fesurau ymhellach.

Darpariaeth Iechyd Drawsffiniol
Cross-border Health Provision

6. A wnaiff y Prif Weinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am ddarpariaeth iechyd drawsffiniol i gleifion rhwng Lloegr a gogledd Cymru? OQ58373

6. Will the First Minister provide an update on cross-border health provision for patients between England and north Wales? OQ58373

Llywydd, mae'r llif cleifion rhwng gogledd Cymru a Lloegr yn cael ei reoli rhwng y cyrff iechyd ar ddwy ochr y ffin. Mae'r egwyddorion ar gyfer darparu gofal iechyd trawsffiniol wedi eu nodi yn y datganiad gwerthoedd ac egwyddorion trawsffiniol sydd wedi eu cytuno rhwng y gwasanaeth iechyd yng Nghymru a'r gwasanaeth iechyd yn Lloegr.

Llywydd, patient flows between north Wales and England are managed between the health bodies on either side of the border. The principles for providing cross-border health care provision are set out in the cross-border statement of values and principles agreed between the NHS in Wales and the NHS in England.

Yng ngoleuni problemau blaenorol gyda chyllido gwasanaethau gofal iechyd trawsffiniol—a dwi'n meddwl yn benodol am broblemau a gododd gydag Ysbyty Countess of Chester rai blynyddoedd yn ôl ac ychydig yn fwy diweddar gydag ysbyty Gobowen—ydych chi'n hyderus bod y cyllido ar gyfer gofal iechyd trawsffiniol mewn ysbytai fel Walton yn ddigonol i sicrhau nad yw cleifion o Gymru yn cael eu trin fel dinasyddion eilradd? Oherwydd fy nealltwriaeth i yw nad ydyn nhw'n medru cael eu trin o fewn 26 wythnos am resymau ariannol.

In light of previous problems with funding cross-border health services—and I'm thinking particularly of problems that arose with the Countess of Chester Hospital some years ago and more recently with Gobowen hospital—are you confident that the funding for cross-border healthcare in hospitals such as Walton is adequate to ensure that patients from Wales aren't treated as second-class citizens? Because my understanding is that they can't be treated within 26 weeks because of financial reasons.

Wel, dwi ddim wedi clywed hynny, Llywydd. Dwi'n cydnabod y ffaith, yn y gorffennol, fod rhai problemau wedi cael eu codi, ond nawr mae system newydd gyda ni ac mae uwch swyddogion yn y gwasanaeth iechyd yma yng Nghymru a dros y ffin yn Lloegr yn dod at ei gilydd. Roedden nhw'n cwrdd ddydd Gwener ddiwethaf, ac maen nhw'n gweithio trwy unrhyw broblemau, lawr at lefel unigolion, os oes problemau yn codi. Ces i ryw fath o adborth mas o'r cyfarfod ar ddydd Gwener, ac fel dwi wedi clywed, doedd neb wedi codi'r pwynt bod arian wedi bod yn broblem yn y system sydd gyda ni, yn Lerpwl neu unrhyw ysbyty arall lan a lawr y ffin.

Well, I have not heard that, Llywydd. I do acknowledge the fact that, in the past, there have been problems that have arisen, but now we have a new system in place and senior officials in the NHS in Wales and across the border in England come together. They met last Friday, and they work through any problems, down to the level of individuals, if problems do arise. I had some feedback from Friday's meeting, and according to what I've heard, nobody raised the point of funding having been a problem in the existing system, in Liverpool or in any other hospital on the border.

14:25
Gwella Gofal Orthopedig
Improving Orthopaedic Care

7. A wnaiff y Prif Weinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am drawsnewid gwasanaethau i wella gofal orthopedig ar draws y GIG? OQ58350

7. Will the First Minister provide an update on service transformation to improve orthopaedic care across the NHS? OQ58350

Llywydd, the national orthopaedic board has undertaken a review of the orthopaedic services across Wales. The board has used the information from this review to propose a blueprint for the future of orthopaedic services. The strategy and the blueprint were circulated widely last week.

Llywydd, mae'r bwrdd orthopedig cenedlaethol wedi cynnal adolygiad o'r gwasanaethau orthopedig ledled Cymru. Mae'r bwrdd wedi defnyddio'r wybodaeth o'r adolygiad hwn i gynnig glasbrint ar gyfer dyfodol gwasanaethau orthopedig. Dosbarthwyd y strategaeth a'r glasbrint yn eang yr wythnos diwethaf.

Diolch, First Minister, and before I just ask the rest of my supplementary, I'd just like to welcome some of the young carers in the gallery who I met earlier, and the truly inspirational work that they do, supporting their families.

First Minister, last week I heard first-hand, along with a number of my colleagues from across the Senedd, from Cymru Versus Arthritis and the Royal College of Surgeons about the transformational changes needed to improve patient outcomes in Wales. As you said, the national orthopaedic blueprint for services in Wales was published last week. The report was requested by the Welsh Government and it doesn't make easy reading. It highlights that elective orthopaedic and trauma services in Wales are in a perilous state of near collapse and that a failure to rapidly progress the recommendations of this report will inevitably lead to the conclusion that Wales cannot deliver safe elective orthopaedic care. It does recommend transformational service changes for orthopaedics in Wales.

I'm not here to blame anybody, First Minister; I'm here to find solutions to the problem, to solve it for people who are in life-debilitating pain. So, clearly things need to change. Your Government asked for this report, so will you today commit to implementing all the recommendations of the report and outline a timetable for their delivery, to work alongside the planned-care recovery plan, to give people in pain some light at the end of the tunnel? Diolch, Llywydd.

Diolch, Prif Weinidog, a chyn i mi ofyn gweddill fy nghwestiwn atodol, hoffwn groesawu rhai o'r gofalwyr ifanc yn yr oriel y gwnes i gyfarfod â nhw'n gynharach, a'r gwaith gwirioneddol ysbrydoledig y maen nhw'n ei wneud wrth gefnogi eu teuluoedd.

Prif Weinidog, yr wythnos diwethaf clywais yn uniongyrchol, ynghyd â nifer o fy nghyd-Aelodau o bob rhan o'r Senedd, gan Cymru Versus Arthritis a Choleg Brenhinol y Llawfeddygon am y newidiadau trawsnewidiol sydd eu hangen i wella canlyniadau i gleifion yng Nghymru. Fel y dywedoch chi, cyhoeddwyd y glasbrint orthopedig cenedlaethol ar gyfer gwasanaethau yng Nghymru yr wythnos diwethaf. Gofynnodd Llywodraeth Cymru am yr adroddiad ac mae ei ddarllen yn peri gofid. Mae'n tynnu sylw at y ffaith bod gwasanaethau orthopedig a thrawma dewisol yng Nghymru mewn cyflwr enbydus ac y bydd methu â bwrw ymlaen ag argymhellion yr adroddiad hwn yn gyflym yn anochel yn arwain at y casgliad na all Cymru ddarparu gofal orthopedig dewisol diogel. Mae'n argymell newidiadau trawsnewidiol i wasanaethau ar gyfer orthopedeg yng Nghymru.

Nid wyf yma i feio neb, Prif Weinidog; rwyf yma i ddod o hyd i atebion i'r broblem, i'w datrys ar gyfer pobl sydd mewn poen sy'n gwanychu bywyd. Felly, mae'n amlwg bod angen i bethau newid. Gofynnodd eich Llywodraeth am yr adroddiad hwn, felly a wnewch chi ymrwymo heddiw i weithredu holl argymhellion yr adroddiad ac amlinellu amserlen ar gyfer eu cyflawni, gweithio ochr yn ochr â'r cynllun adfer gofal wedi'i gynllunio, a rhoi rhywfaint o oleuni ar ddiwedd y twnnel i bobl mewn poen? Diolch, Llywydd.

Well, Llywydd, we were glad to have the report, of course, having commissioned it, and we will want to consider very carefully its recommendations. There's to be an orthopaedic summit in August that the Minister will lead, and that will bring people, not just from the Welsh Government, but from the wider clinical community, around the table to consider the recommendations and to draw up a plan for implementation.

There are a series of things in the report that we think we will be able to move on in the short term: immediate actions in relation to high-volume and low-complexity procedures, for example, the formation of a day-case delivery network, and the work that is going on to create greater capacity, protected capacity for orthopaedic surgery at the Royal Glamorgan as a surgical hub for Cwm Taf Morgannwg, at Neath Port Talbot Hospital for expanded and protected capacity there, and work that's happened in the past at Prince Philip Hospital to make sure that planned surgery can be carried out in that way. Now, when the Minister met with the Royal College of Surgeons last week, there was a recognition that what we need to do in Wales is focus in the immediate future on better use of existing capacity and facilities, so that we can work on the proposals that the blueprint and the strategy provide.

Wel, Llywydd, roeddem yn falch o gael yr adroddiad, wrth gwrs, ar ôl ei gomisiynu, a byddwn eisiau ystyried ei argymhellion yn ofalus iawn. Bydd uwchgynhadledd orthopedig ym mis Awst y bydd y Gweinidog yn ei harwain, a bydd hynny'n dod â phobl, nid yn unig o Lywodraeth Cymru, ond o'r gymuned glinigol ehangach, o gwmpas y bwrdd i ystyried yr argymhellion a llunio cynllun gweithredu.

Mae cyfres o bethau yn yr adroddiad y credwn y byddwn yn gallu eu symud ymlaen yn y tymor byr: camau gweithredu ar unwaith mewn cysylltiad â gweithdrefnau lefel uchel a chymhlethdod isel, er enghraifft, ffurfio rhwydwaith cyflawni achosion dydd, a'r gwaith sy'n mynd rhagddo i greu mwy o gapasiti, capasiti wedi'i ddiogelu ar gyfer llawdriniaeth orthopedig yn Ysbyty Brenhinol Morgannwg fel canolfan lawfeddygol ar gyfer Cwm Taf Morgannwg, yn Ysbyty Castell-nedd Port Talbot am gapasiti estynedig a gwarchodedig yno, a gwaith sydd wedi digwydd yn y gorffennol yn Ysbyty'r Tywysog Philip i sicrhau y gellir cynnal llawdriniaethau wedi'u cynllunio yn y ffordd honno. Nawr, pan gyfarfu'r Gweinidog â Choleg Brenhinol y Llawfeddygon yr wythnos diwethaf, cydnabuwyd mai'r hyn y mae angen i ni ei wneud yng Nghymru yw canolbwyntio yn y dyfodol agos ar well defnydd o'r capasiti a'r cyfleusterau presennol, fel y gallwn weithio ar y cynigion y mae'r glasbrint a'r strategaeth yn eu darparu.

Gwella Ansawdd Aer
Improving Air Quality

8. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru'n eu cymryd i wella ansawdd aer yn etholaeth Mynwy? OQ58365

8. What steps is the Welsh Government taking to improve air quality in the Monmouth constituency? OQ58365

Llywydd, studies in Chepstow and the surrounding area have been undertaken, and consideration is being given by Monmouthshire council to sustainable transport opportunities. The forthcoming clean air Bill will include proposals to improve air quality across Wales, including the Monmouth constituency.

Llywydd, mae astudiaethau yng Nghas-gwent a'r cyffiniau wedi'u cynnal, ac mae cyngor sir Fynwy yn ystyried cyfleoedd trafnidiaeth gynaliadwy. Bydd y Bil aer glân sydd ar ddod yn cynnwys cynigion i wella ansawdd aer ledled Cymru, gan gynnwys etholaeth Mynwy.

Thank you, First Minister, for the response, and I thank you for acknowledging the issues around Chepstow. That's one of my main issues, because air pollution on the A48, and particularly the route on Hardwick Hill, which you will be aware of, is one of the most polluted stretches of roads in Wales. Residents have been pushing for a bypass for some years to help alleviate the issue. As I'm sure you're already aware, First Minister, the Welsh transport appraisal guidance process for this project and other measures is currently under way, and Monmouthshire County Council and partners, indeed with Welsh Government, have spent almost £500,000 there—£300,012 was contributed by Welsh Government. It's disappointing then to hear that the current new council administration are looking at pulling away from further work on this scheme, regardless of how much it's needed. Now, I understand it's the policy of your Government to consider new road building where to do so would improve air quality. First Minister, will the Government continue working with partners to progress the Chepstow bypass to reduce air pollution in congested areas, and how is the Government delivering on the recommendations of the Burns commission to improve access to public transport and active travel in the area to provide viable greener transport for the immediate future? Thank you. 

Diolch, Prif Weinidog, am yr ymateb, a diolch i chi am gydnabod y materion sy'n ymwneud â Chas-gwent. Dyna un o fy mhrif faterion, oherwydd llygredd aer ar yr A48, ac yn enwedig Rhiw Hardwick, y byddwch yn ymwybodol ohono, sef un o'r ffyrdd mwyaf llygredig yng Nghymru. Mae trigolion wedi bod yn pwyso am ffordd osgoi ers rhai blynyddoedd i helpu i leddfu'r broblem. Fel y gwyddoch chi eisoes, mae'n siŵr, Prif Weinidog, mae proses canllawiau arfarnu trafnidiaeth Cymru ar gyfer y prosiect hwn a mesurau eraill ar y gweill ar hyn o bryd, ac mae Cyngor Sir Fynwy a phartneriaid, yn wir gyda Llywodraeth Cymru, wedi gwario bron i £500,000 yno—cyfrannwyd £300,012 gan Lywodraeth Cymru. Mae'n siomedig wedyn clywed bod gweinyddiaeth newydd bresennol y cyngor yn ystyried tynnu'n ôl o waith pellach ar y cynllun hwn, ni waeth faint yw'r angen amdano. Nawr, deallaf mai polisi eich Llywodraeth yw ystyried adeiladu ffyrdd newydd pan fyddai gwneud hynny'n gwella ansawdd aer. Prif Weinidog, a wnaiff y Llywodraeth barhau i weithio gyda phartneriaid i ddatblygu ffordd osgoi Cas-gwent i leihau llygredd aer mewn ardaloedd lle ceir tagfeydd, a sut y mae'r Llywodraeth yn cyflawni argymhellion comisiwn Burns i wella mynediad i drafnidiaeth gyhoeddus a theithio llesol yn yr ardal i ddarparu trafnidiaeth fwy gwyrdd hyfyw ar gyfer y dyfodol agos? Diolch. 

14:30

I thank the Member for that, Llywydd, and acknowledge the work that was done by the previous Conservative administration of Monmouth council, which brought forward three possible solutions to the acknowledged difficulties that are faced in parts of Chepstow. The current county council have split those three potential solutions and are currently consulting on the first two—an active travel plan in and around Chepstow and, part 2, a transport hub interchange at Chepstow railway station. I think it is right that, before the bypass option is further considered, we exhaust the potential of parts 1 and 2 to make their contribution to resolving the issues of air quality that are faced in that part of Wales. That doesn't mean that the bypass proposal does not have merit, but before we decide on the bypass, we want to make sure that those other things have been properly consulted upon and every impact that can be extracted from them is put in place. 

As far as the Burns commission is concerned, we continue to work on all those things that lie within the hands of the Welsh Government. Members will be aware of the actions that have been taken, for example, to work with Newport borough council to increase the fleet of electric buses that is available in that city, both for reasons of air quality and to improve public transport as an alternative to the car. The fundamental proposal of the Burns commission, as I know Peter Fox will recall, was for investment under the union connectivity review. We will have to wait now until we have a Government at Westminster capable of responding to the proposals that the union connectivity review received. I remain—. Well, I don't want to use the word 'optimistic', Llywydd, but I remain firmly of the view that it is a major test of the UK Government that it finds the money to go alongside the proposals that its own review brought forward, particularly in the part of Wales represented by the Member for Monmouth. 

Rwy'n diolch i'r Aelod am hynny, Llywydd, a chydnabod y gwaith a gafodd ei wneud gan weinyddiaeth Geidwadol flaenorol cyngor Mynwy, a gyflwynodd dri datrysiad posibl i'r anawsterau sydd wedi'u cydnabod y mae rhannau o Gas-gwent yn eu hwynebu. Mae'r cyngor sir presennol wedi rhannu'r tri datrysiad posibl hynny ac maen nhw wrthi'n ymgynghori ar y ddau gyntaf—cynllun teithio llesol yng Nghas-gwent a'r cyffiniau ac, yn rhan 2, cyfnewidfa ganolfan drafnidiaeth yng ngorsaf reilffordd Cas-gwent. Rwy'n credu ei bod yn iawn, cyn ystyried dewis y ffordd osgoi ymhellach, ein bod ni'n dihysbyddu potensial rhannau 1 a 2 i wneud eu cyfraniad at ddatrys y materion sy'n ymwneud ag ansawdd aer sy'n wynebu'r rhan honno o Gymru. Nid yw hynny'n golygu nad oes rhinwedd yn y cynnig o ffordd osgoi, ond cyn i ni benderfynu ar y ffordd osgoi, rydym ni eisiau sicrhau bod ymgynghori priodol wedi bod ar y pethau eraill hynny a bod pob effaith y mae modd ei chael ohonyn nhw yn cael ei rhoi ar waith. 

O ran comisiwn Burns, rydym ni'n parhau i weithio ar yr holl bethau hynny sydd o fewn dwylo Llywodraeth Cymru. Bydd yr Aelodau'n ymwybodol o'r camau sydd wedi'u cymryd, er enghraifft, i weithio gyda chyngor bwrdeistref Casnewydd i gynyddu'r fflyd o fysiau trydan sydd ar gael yn y ddinas honno, am resymau ansawdd aer ac i wella trafnidiaeth gyhoeddus yn lle'r car. Roedd cynnig sylfaenol comisiwn Burns, fel y gwn i y bydd Peter Fox yn cofio, ar gyfer buddsoddi o dan adolygiad cysylltedd yr undeb. Bydd yn rhaid i ni aros nawr nes bydd gennym ni Lywodraeth yn San Steffan sy'n gallu ymateb i'r cynigion a gafodd yr adolygiad cysylltedd yr undeb. Rwy'n dal i fod—. Wel, nid wyf i eisiau defnyddio'r gair 'optimistaidd', Llywydd, ond yr wyf i'n dal yn gadarn o'r farn ei bod yn brawf mawr ar Lywodraeth y DU ei bod yn dod o hyd yr arian i gyd-fynd â'r cynigion y gwnaeth ei hadolygiad ei hun gyflwyno, yn enwedig yn y rhan o Gymru y mae'r Aelod dros Fynwy yn ei chynrychioli

2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement

Yr eitem nesaf, felly, yw'r datganiad a chyhoeddiad busnes, a dwi'n galw ar y Trefnydd i wneud y datganiad hwnnw. Lesley Griffiths. 

The next item is the business statement and announcement, and I call on the Trefnydd to make the statement. Lesley Griffiths. 

Diolch, Llywydd. There is one change to this week's business. The motion to agree the Renting Homes (Wales) Act 2016 (Consequential Amendments) Regulations 2022 has been withdrawn from today's agenda. Draft business for the next three sitting weeks is set out on the business statement and announcement, which can be found amongst the meeting papers available to Members electronically. 

Diolch, Llywydd. Mae un newid i fusnes yr wythnos hon. Mae'r cynnig i gytuno ar Reoliadau Deddf Rhentu Cartrefi (Cymru) 2016 (Diwygiadau Canlyniadol) 2022 wedi'i dynnu'n ôl o'r agenda heddiw. Mae'r busnes drafft ar gyfer y tair wythnos nesaf wedi'i nodi ar y datganiad a chyhoeddiad busnes, sydd i'w weld ymhlith y papurau cyfarfod sydd ar gael i'r Aelodau yn electronig. 

Thank you, Trefnydd, for your statement. Can I ask for a written statement please from the Minister for Health and Social Services on the impact of tourism on health services, particularly in north Wales? As you will know, north Wales is a beautiful place for people to visit, and we have many thousands of people who come to enjoy everything that we've got to offer on our doorstep, but one of the things it does give pressure to is our health service, because, of course, some people will require unplanned care during their visit. We know that we have a health board that is in under pressure, particularly at Ysbyty Glan Clwyd, which is smack bang in the middle of the heart of the tourism belt in north Wales, and I wonder whether this is something that could be properly considered by the Welsh Government in terms of whether enough resources are being given to our health boards to be able to cope with the significant numbers of visitors that we get. As I say, we want to welcome them, but we also need to make sure they have a good experience, particularly if they fall ill. 

Diolch, Trefnydd, am eich datganiad. A gaf i ofyn am ddatganiad ysgrifenedig gan y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ar effaith twristiaeth ar wasanaethau iechyd, yn enwedig yn y gogledd? Fel y gwyddoch chi, mae'r gogledd yn lle hardd i bobl ymweld ag ef, ac mae gennym ni filoedd lawer o bobl sy'n dod i fwynhau popeth sydd gennym ni i'w gynnig ar stepen ein drws, ond un o'r pethau y mae'n rhoi pwysau arno yw ein gwasanaeth iechyd, oherwydd, wrth gwrs, bydd angen gofal heb ei gynllunio ar rai pobl yn ystod eu hymweliad. Gwyddom ni fod gennym ni fwrdd iechyd sydd o dan bwysau, yn enwedig yn Ysbyty Glan Clwyd, sy'n union yng nghanol yr ardal dwristiaeth yn y gogledd, a tybed a yw hyn yn rhywbeth y gallai Llywodraeth Cymru ei ystyried yn briodol o ran a oes digon o adnoddau'n cael eu rhoi i'n byrddau iechyd er mwyn gallu ymdopi â'r niferoedd sylweddol o ymwelwyr yr ydym ni'n eu cael. Fel y dywedais i, rydym ni eisiau eu croesawu nhw, ond mae angen i ni hefyd sicrhau eu bod yn cael profiad da, yn enwedig os ydyn nhw'n mynd yn sâl. 

Thank you very much. Just last Thursday, the Minister for Health and Social Services attended the Cabinet sub-committee for north Wales, which I chaired, and representatives—the chair and chief executive—from Betsi Cadwaladr University Health Board were present. It was actually a topic that we did discuss, and it was certainly raised by the chief executive with the Minister. I don't think there's a need for a written statement currently, because, certainly, from the discussions that were had, it was clear from the health board that this is something that they take into consideration.

Diolch yn fawr iawn. Ddydd Iau diwethaf, roedd y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn bresennol yn is-bwyllgor y Cabinet ar gyfer y gogledd, y gwnes i ei gadeirio, ac yr oedd cynrychiolwyr—y cadeirydd a'r prif weithredwr—o Fwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr yn bresennol. Roedd mewn gwirionedd yn bwnc y gwnaethom ni ei drafod, ac yn sicr, cafodd ei godi gyda'r Gweinidog gan y prif weithredwr. Nid wyf i'n credu bod angen datganiad ysgrifenedig ar hyn o bryd, oherwydd, yn sicr, o'r trafodaethau yr ydym ni wedi'u cael, yr oedd yn amlwg gan y bwrdd iechyd fod hyn yn rhywbeth y maen nhw'n ei ystyried.

14:35

The chaos in Westminster isn't just something we can witness as spectators—it will have profound impacts on how Government operates in Wales. I would request a debate straight after recess so that we can decide how to protect devolution and the interests of the people of Wales. By then, there'll be a new UK Prime Minister, and I want there to be a plan so that the First Minister can make demands of that Prime Minister, like stopping attacks on human rights, withdrawing the threat to Welsh legislation, and that Westminster should give us the billions they owe Wales for HS2 and promised European Union replacement funds that haven't materialised. Can we demand a new Wales Act, devolving rail infrastructure, the Crown Estate, broadcasting, anything that needs protecting from these wreckers in Westminster? We cannot allow our fate to be decided by default or indifference; we need to make these demands, and I'd like a debate, please, so that we can make those decisions as a Senedd.

Nid rhywbeth y gallwn ni fod yn dystion iddo fel gwylwyr yn unig yw'r anhrefn yn San Steffan—bydd yn cael effaith ddofn ar y ffordd y mae'r Llywodraeth yn gweithredu yng Nghymru. Byddwn i'n gofyn am ddadl yn syth ar ôl y toriad fel y gallwn ni benderfynu sut i ddiogelu datganoli a buddiannau pobl Cymru. Erbyn hynny, bydd Prif Weinidog newydd yn y DU, ac yr wyf i eisiau cael cynllun fel y gall Prif Weinidog Cymru wneud galwadau ar y Prif Weinidog hwnnw, fel atal ymosodiadau ar hawliau dynol, tynnu'n ôl y bygythiad i ddeddfwriaeth Cymru, ac y dylai San Steffan roi'r biliynau i ni sy'n ddyledus i Gymru ar gyfer HS2 a chronfeydd newydd yr Undeb Ewropeaidd nad ydyn nhw wedi dod i'r fei. A allwn ni fynnu Deddf Cymru newydd, sy'n datganoli seilwaith rheilffyrdd, Ystad y Goron, darlledu, unrhyw beth y mae angen ei ddiogelu rhag y chwalwyr hynny yn San Steffan? Ni allwn ni ganiatáu i'n tynged gael ei benderfynu'n ddiofyn neu'n ddifater; mae angen i ni wneud y galwadau hyn, a hoffwn i gael dadl, os gwelwch yn dda, fel y gallwn ni wneud y penderfyniadau hynny fel Senedd.

Thank you. I certainly don't disagree with your comments around the chaos that we are seeing in Westminster. Clearly, it's been a very paralysed Government, and continues to be so. But I do want to reassure you that, as Ministers—and obviously, the First Minister directly with the Prime Minister—we continue to engage with the UK Government, to make sure that issues that are of very high importance here and also to the people of Wales are considered at every opportunity. As you say, by the time we come back after the summer recess, there will be a new Prime Minister. I'm sure the First Minister will seek an urgent meeting, and, if there is an update, I will ensure that happens.

Diolch. Yn sicr, nid wyf i'n anghytuno â'ch sylwadau ynghylch yr anhrefn yr ydym ni'n ei weld yn San Steffan. Yn amlwg, mae wedi bod yn Llywodraeth wedi'i pharlysu'n fawr, ac mae'n parhau felly. Ond yr wyf i eisiau'ch sicrhau, fel Gweinidogion—ac yn amlwg, y Prif Weinidog yn uniongyrchol â Phrif Weinidog y DU—ein bod ni'n parhau i ymgysylltu â Llywodraeth y DU, i sicrhau bod materion sydd o bwys mawr iawn yma a hefyd i bobl Cymru yn cael eu hystyried ar bob cyfle. Fel y dywedwch chi, erbyn i ni ddod yn ôl ar ôl toriad yr haf, bydd Prif Weinidog newydd ar gyfer y DU. Rwy'n siŵr y bydd Prif Weinidog Cymru yn gofyn am gyfarfod brys, ac, os oes diweddariad, byddaf i'n sicrhau bod hynny'n digwydd.

I want to ask for a Government statement on the census, the first part being about the population changes in Wales. Population change is a good proxy for relative affluence, as the more successful areas have a higher population growth rate, while the poorer areas have a relative or actual population decrease. I'd like the statement to include how the Welsh Government is going to promote growth in the areas with population loss. The second part of the statement would be on Welsh language growth and decline by council areas. I predict that Monmouthshire will have its largest ever Welsh-speaking population, but that Ynys Môn will continue to show a decline in both actual and percentage of Welsh speakers. I'd like the statement to discuss the number of areas with over 70 per cent Welsh speakers.

I would also like to ask for a statement on knotweed and the responsibility for its eradication. One of my constituents had this reply from Natural Resources Wales: 'Landowners have the responsibility to contain the spread of knotweed on their own land. If it has got to the point where it is spreading onto neighbouring land, the neighbour has the ability to contact their council and local police force on 101 to get them to enforce a notice on the landlord, to force them to contain the spread'. The council denies it has the powers. Can a clear statement on responsibility be made?

Rwyf i eisiau gofyn am ddatganiad gan y Llywodraeth ar y cyfrifiad, ac mae'r rhan gyntaf yn ymwneud â newidiadau yn y boblogaeth yng Nghymru. Mae newid yn y boblogaeth yn ddirprwy da ar gyfer cyfoeth cymharol, gan fod gan yr ardaloedd mwy llwyddiannus gyfradd twf poblogaeth uwch, a bod gan yr ardaloedd tlotach ostyngiad cymharol neu wirioneddol yn y boblogaeth. Hoffwn i'r datganiad gynnwys sut y bydd Llywodraeth Cymru yn hyrwyddo twf yn yr ardaloedd sy'n colli poblogaeth. Byddai ail ran y datganiad yn ymwneud â thwf a dirywiad yn yr iaith Gymraeg fesul ardaloedd cynghorau. Rwy'n rhagweld y bydd gan sir Fynwy ei phoblogaeth fwyaf erioed sy'n medru'r Gymraeg, ond bydd Ynys Môn yn parhau i ddangos gostyngiad gwirioneddol ac yng nghanran y siaradwyr Cymraeg. Hoffwn i'r datganiad drafod nifer yr ardaloedd sydd â dros 70 y cant o siaradwyr Cymraeg.

Hoffwn i hefyd ofyn am ddatganiad ar glymog a'r cyfrifoldeb dros ei ddileu. Cafodd un o fy etholwyr yr ateb hwn gan Cyfoeth Naturiol Cymru: 'Mae gan dirfeddianwyr gyfrifoldeb i atal clymog rhag lledaenu ar eu tir eu hunain. Os yw wedi cyrraedd y pwynt lle mae'n lledaenu ar dir cyfagos, mae gan y cymydog y gallu i gysylltu â'u cyngor a'u heddlu lleol ar 101 i'w cael i orfodi hysbysiad ar y landlord, i'w orfodi i atal yr ymlediad'. Mae'r cyngor yn gwadu bod ganddo'r pwerau. A oes modd gwneud datganiad clir am gyfrifoldeb?

Thank you. Just in relation to your question around knotweed, I know the Welsh Government has recently published an updated information sheet, which is aimed at community and voluntary groups, with advice on taking action on land they manage where there is Japanese knotweed. So, we are very well aware of the problems that it causes, and its occurrence throughout Wales. And as you say, the responsibility for it always lies with the landowner. The Welsh Government does continue to work with partners, and that includes Natural Resources Wales, and obviously all our local authorities, third sector, et cetera, to be able to control and eradicate it here in Wales.

In response to the census, the Minister for Finance and Local Government did publish a written statement welcoming the first results from the 2021 census, and I know the results were also laid before the Senedd. The Minister is looking forward to the publication of further data in October this year, and that will include more detail about the population in specific areas of Wales, and important new topics such as gender identity, sexual orientation, veterans of the UK armed forces, as well as information about how many people speak Welsh.

Diolch. O ran eich cwestiwn ynghylch clymog, gwn i fod Llywodraeth Cymru wedi cyhoeddi taflen wybodaeth gyda'r wybodaeth ddiweddaraf yn ddiweddar, yn benodol ar gyfer grwpiau cymunedol a gwirfoddol, gyda chyngor ar weithredu ar dir y maen nhw'n ei reoli lle mae clymog Japan. Felly, yr ydym ni'n ymwybodol iawn o'r problemau y mae'n eu hachosi, a'r problemau y mae'n eu hachosi ledled Cymru. Ac fel y dywedwch chi, y tirfeddiannwr sy'n gyfrifol amdano bob amser. Mae Llywodraeth Cymru yn parhau i weithio gyda phartneriaid, ac mae hynny'n cynnwys Cyfoeth Naturiol Cymru, ac yn amlwg mae pob un o'n hawdurdodau lleol, y trydydd sector, ac ati, yn gallu ei reoli a'i ddileu yma yng Nghymru.

Mewn ymateb i'r cyfrifiad, cyhoeddodd y Gweinidog Cyllid a Llywodraeth Leol ddatganiad ysgrifenedig yn croesawu canlyniadau cyntaf cyfrifiad 2021, a gwn i fod y canlyniadau hefyd wedi'u gosod gerbron y Senedd. Mae'r Gweinidog yn edrych ymlaen at gyhoeddi data arall ym mis Hydref eleni, a bydd hynny'n cynnwys mwy o fanylion am y boblogaeth mewn ardaloedd penodol o Gymru, a phynciau newydd pwysig fel hunaniaeth rhywedd, cyfeiriadedd rhywiol, cyn-filwyr lluoedd arfog y DU, yn ogystal â gwybodaeth am faint o bobl sy'n siarad Cymraeg.

Minister, last week, Swansea Council confirmed that a new initiative has been launched so people know leisure operators at Caswell beach have the skills and experience to provide safe and fun activities, delivered to the highest standard. This partnership with the RNLI and the Welsh Surfing Federation is a great idea, and with the growth in the number of people taking up water activities such as surfing, paddle boarding and kayaking, this charter will hopefully give people confidence about the skills of those who run activities at the beach. As you plan Government business for after the recess, would you agree to a debate in Government time for the Senedd to reflect on this year's summer period, what has worked well, and what we can do to further enhance our tourism offer, and, in particular, how these sorts of initiatives can improve both the safety and enjoyment of our beaches for all those who use them? Thank you. 

Gweinidog, yr wythnos diwethaf, cadarnhaodd Cyngor Abertawe fod menter newydd wedi'i lansio fel bod pobl yn gwybod bod gan weithredwyr hamdden ar draeth Caswell y sgiliau a'r profiad i ddarparu gweithgareddau diogel a hwyliog, wedi'u cyflwyno i'r safon uchaf. Mae'r bartneriaeth hon gyda'r RNLI a Ffederasiwn Syrffio Cymru yn syniad gwych, a gyda'r twf yn nifer y bobl sy'n ymgymryd â gweithgareddau dŵr fel syrffio, padlfyrddio a cheufadu, gobeithio y bydd y siarter hon yn rhoi hyder i bobl ynghylch sgiliau'r rhai sy'n cynnal gweithgareddau ar y traeth. Wrth i chi gynllunio busnes y Llywodraeth ar gyfer y cyfnod ar ôl y toriad, a fyddech chi'n cytuno i ddadl yn amser y Llywodraeth i'r Senedd fyfyrio ar gyfnod yr haf eleni, yr hyn sydd wedi gweithio'n dda, a beth y gallwn ni ei wneud i wella'n cynnig twristiaeth ymhellach, ac, yn benodol, sut y gall y mathau hyn o fentrau wella diogelwch a mwynhad ein traethau i bawb sy'n eu defnyddio? Diolch. 

14:40

Thank you. It's certainly good to hear about such an initiative from Swansea with the RNLI, and I think it's a really good opportunity to remind people of the importance of water safety, particularly in hot weather. Unfortunately, we see far too many accidents and fatalities at this time of year. So, it's certainly, I think, very well worth highlighting in the Chamber today, and it's important that we do learn what has worked and make sure that we share best practice. 

Diolch. Mae'n sicr yn dda clywed am fenter o'r fath gan Abertawe gyda'r RNLI, ac rwy'n credu ei bod yn gyfle da iawn i atgoffa pobl o bwysigrwydd diogelwch dŵr, yn enwedig mewn tywydd poeth. Yn anffodus, rydym ni'n gweld gormod o lawer o ddamweiniau a marwolaethau yr adeg hon o'r flwyddyn. Felly, mae'n sicr yn werth tynnu sylw ato yn y Siambr heddiw, rwy'n credu, ac mae'n bwysig ein bod ni'n dysgu beth sydd wedi gweithio ac yn sicrhau ein bod ni'n rhannu arfer gorau. 

Mi leiciwn i ofyn am ddatganiad ysgrifenedig ar y camau mae Llywodraeth Cymru yn eu hystyried i helpu gweithwyr gofal yn sgil y cynnydd mawr mewn costau tanwydd. Roeddwn i'n trafod y mater efo swyddogion undeb Unsain ddoe. Mae gweithwyr gofal mewn ardaloedd gwledig yn arbennig yn gorfod gyrru cryn bellter rhwng tai'r bobl maen nhw'n gofalu amdanyn nhw, a dydy'r arian maen nhw'n ei gael yn ôl, erbyn hyn, ddim yn ddigon i dalu costau'r tanwydd i'w ceir a chynnal a chadw. A'r gwir amdani ydy eu bod nhw mewn gwirionedd yn sybsideiddio eu cyflogwyr rŵan, ac yn gorfod torri arian o'u cyllideb deuluol er mwyn gwneud hynny. Dwi'n gwybod mai yn nwylo Llywodraeth y Deyrnas Unedig mae'r prif lifers o ran gostwng prisiau a chaniatáu hawlio mwy o arian yn ôl yn ddi-dreth ac ati, ond mi hoffwn i wybod beth mae Llywodraeth Cymru yn ei ystyried fel camau, o daliadau uniongyrchol i drio annog talu'r gweithwyr yma fesul wythnos i gael eu harian yn ôl, neu ganiatáu buddsoddi gan eu cyflogwyr nhw mewn pool cars, ceir trydan hyd yn oed. Rydym ni'n sôn yn y fan hyn am sefyllfa lle mae'r caledi wir yn brathu, ac rydym ni'n sôn am weithwyr sydd yn ofalgar ac yn gwbl, gwbl allweddol. 

I'd like to ask for a written statement on the steps that the Welsh Government is considering to take to help care workers in the wake of a big increase in fuel costs. I discussed the issue with officials in Unison yesterday. Care workers in rural areas, in particular, have to drive distances between the houses of the people they care for, and the money they receive is not enough to pay for the fuel in their cars and maintenance costs. The truth is that they are subsidising their employers, and have to cut funding from their family budgets to do that. I know that the main levers are in the hands of the UK Government in terms of reducing prices and allowing greater claims on a tax-free basis, but I'd like to ask what the Welsh Government is considering as actions, from direct payments to trying to encourage paying these workers on a weekly basis, or allowing investment from employers in pool cars, electric cars perhaps. We're talking about a situation here where austerity is really biting, and we're talking about workers who are caring and very key. 

Thank you. I think you raise a very important point. I'm aware that the Deputy Minister for social care is aware of the concern around this, and obviously the cost of fuel is something, as you say, where the levers are with the UK Government. I'm sure the Minister will continue to have discussions with local authorities, but also with UK Government counterparts. 

Diolch. Rwy'n credu eich bod chi'n codi pwynt pwysig iawn. Rwy'n ymwybodol bod y Dirprwy Weinidog gofal cymdeithasol yn ymwybodol o'r pryder ynghylch hyn, ac mae'n amlwg bod cost tanwydd yn rhywbeth, fel y dywedwch, lle mae'r ysgogiadau gan Lywodraeth y DU. Rwy'n siŵr y bydd y Gweinidog yn parhau i gael trafodaethau gydag awdurdodau lleol, ond hefyd gyda chymheiriaid Llywodraeth y DU. 

I wonder if we can have a written statement on what contribution the Welsh Government could make to a just global transition. Bangladesh has been absolutely devastated in the last few weeks by really appalling floods in Sylhet, where at least 100 people have been killed and, according to the United Nations, 7 million people have been displaced. Most of the Bangladeshi diaspora in Cardiff come from Sylhet, and I know that some have lost family members who've been drowned. There's been very little coverage of this in the press, either drowned out by the tragedy in Ukraine or by the psychodrama going on in Downing Street. There's a wonderful photograph, which tells several thousand words, which I've just tweeted. It describes, 'We are not on the same boat #ClimateInequality' and 'We'll be dead by COP27'. This is just a huge reminder of the injustice of the poor, who are suffering the inequalities of the impact of the climate emergency created by the rich countries of the world. It is our obligation, surely, to assist the countries of the south, who are affected most by the climate crisis. We have a fantastic Wales for Africa programme. Could we have a statement from the Minister for Social Justice about how we could consider widening our international work to take account of the appalling injustices being created by the climate emergency in the poorest parts of the world? 

Tybed a gawn ni ddatganiad ysgrifenedig ar ba gyfraniad y gallai Llywodraeth Cymru ei wneud i bontio byd-eang teg. Mae Bangladesh wedi cael ei ddistrywio'n llwyr yn ystod yr wythnosau diwethaf gan lifogydd ofnadwy iawn yn Sylhet, lle mae o leiaf 100 o bobl wedi'u lladd ac, yn ôl y Cenhedloedd Unedig, mae 7 miliwn o bobl wedi'u dadleoli. Daw'r rhan fwyaf o'r diaspora Bangladeshaidd yng Nghaerdydd o Sylhet, a gwn i fod rhai wedi colli aelodau o'r teulu sydd wedi boddi. Ychydig iawn o sylw y mae'r wasg wedi'i roi i hyn, naill ai ei fod wedi'i foddi gan y drasiedi yn Wcráin neu gan y seicodrama sy'n mynd ymlaen yn Downing Street. Mae ffotograff gwych, sy'n siarad cyfrolau, yr wyf i newydd ei drydar. Mae'n disgrifio, 'Nid ydym ni ar yr un cwch #AnghydraddoldebNewidHinsawdd' a 'Byddwn wedi marw erbyn COP27'. Mae hyn yn ein hatgoffa ni'n fawr o anghyfiawnder y tlawd, sy'n dioddef yr anghydraddoldebau o ran effaith yr argyfwng hinsawdd wedi'i greu gan wledydd cyfoethog y byd. Ein rhwymedigaeth ni, yn sicr, yw cynorthwyo gwledydd y de, y mae'r argyfwng hinsawdd yn effeithio fwyaf arnyn nhw. Mae gennym ni raglen wych Cymru o Blaid Affrica. A gawn ni ddatganiad gan y Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol ynghylch sut y gallem ni ystyried ehangu ein gwaith rhyngwladol ni i ystyried yr anghyfiawnderau ofnadwy sy'n cael eu creu gan yr argyfwng hinsawdd yn rhannau tlotaf y byd? 

Thank you. Jenny Rathbone, I think, raises a very important point. As you say, this is not something that has been very widely covered in the media. The flooding in Bangladesh is very concerning, and our thoughts are with the nation, and, as you say, with the Bangladeshi community here in Wales, who must be very worried about friends and family who've been affected by this catastrophic climate event.

The budgets for our international sustainable development have increased over the past couple of years, but these remain very much focused on our sustainable development work in Africa, and, as you say, we have a fantastic Wales for Africa programme here. I know that, at the current time, there are no plans to widen that Wales for Africa programme to include other nations outside of the continent.

On the broader point you raised around the challenge of tackling the climate emergency, requiring everybody to work together across geographic and sectoral boundaries, I know you are very well aware, as part of our global responsibility here in Wales, we were a founding member of the Under2 Coalition. It's been incredible to see how that coalition has grown over the years; it now brings together 260 Governments, and they represent 1.75 billion people, 50 per cent of the global economy. We continue to provide funding to the Climate Group's Future Fund, and the key role of that group is how they can empower developing and emerging regions to accelerate emission reduction, for instance, in a just way, to leave no-one and no place behind.

Diolch. Rwy'n credu bod Jenny Rathbone yn codi pwynt pwysig iawn. Fel y dywedwch chi, nid yw hyn yn rhywbeth sydd wedi cael sylw eang iawn yn y cyfryngau. Mae'r llifogydd ym Mangladesh yn peri pryder mawr, ac mae ein meddyliau gyda'r genedl, ac, fel y dywedwch chi, gyda'r gymuned Bangladeshaidd yma yng Nghymru, rhaid ei bod yn poeni'n fawr am ffrindiau a theulu y mae'r digwyddiad hinsawdd trychinebus hwn wedi effeithio arnyn nhw.

Mae'r cyllidebau ar gyfer ein datblygu cynaliadwy rhyngwladol wedi cynyddu yn ystod yr ychydig flynyddoedd diwethaf, ond mae'r rhain yn parhau i ganolbwyntio'n sylweddol ar ein gwaith datblygu cynaliadwy yn Affrica, ac, fel y dywedwch chi, mae gennym ni raglen Cymru o Blaid Affrica wych yma. Gwn i, ar hyn o bryd, nad oes unrhyw gynlluniau i ehangu'r rhaglen Cymru o Blaid Affrica honno i gynnwys cenhedloedd eraill y tu allan i'r cyfandir.

O ran y pwynt ehangach y gwnaethoch chi ei godi ynglŷn â'r her o ymdrin â'r argyfwng hinsawdd, gan ei gwneud yn ofynnol i bawb gydweithio ar draws ffiniau daearyddol a sectoraidd, gwn i eich bod chi'n ymwybodol iawn, fel rhan o'n cyfrifoldeb byd-eang yma yng Nghymru, yr oeddem ni'n un o sylfaenwyr y Gynghrair Dan2. Mae hi wedi bod yn anhygoel gweld sut y mae'r gynghrair honno wedi tyfu yn ystod y blynyddoedd; mae hi nawr yn dwyn ynghyd 260 o Lywodraethau, ac maen nhw'n cynrychioli 1.75 biliwn o bobl, 50 y cant o'r economi fyd-eang. Rydym ni'n parhau i ddarparu cyllid i Gronfa'r Dyfodol Grŵp yr Hinsawdd, a rhan allweddol y grŵp hwnnw yw sut y gallan nhw rymuso rhanbarthau sy'n datblygu ac sy'n dod i'r amlwg i gyflymu'r broses o leihau allyriadau, er enghraifft, mewn ffordd gyfiawn, i adael neb nac unrhyw le ar ôl.

14:45

Minister, I recently met with the Road Haulage Association, also known as the RHA, alongside Welsh Government officials, some civil servants, and alongside other groups and organisations, to talk about the huge skills shortage in the industry and the challenges that they're facing with recruitment and retention, as well as simply the lack of respect that they receive in their trade. I knew things were bad, but believe me when I say I really didn't realise how bleak the situation was at present. Between February and April this year, there were a whopping 1.3 million vacancies in the logistics industry, and that number is only getting bigger day by day. The average age in the industry is 49, with many set to retire in the coming months and years ahead, and it's vital that we all do what we can to plug the shortfall. We need to encourage people from across Wales to get involved in the industry. Working in haulage or logistics doesn't simply mean being a heavy goods vehicle driver. There are a vast array of jobs and opportunities in the sector, and everything needs to be done to raise awareness of this, and we all have responsibility. There are several routes to get young people into the industry, Minister, such as apprenticeships and traineeships, but in England there are two more great routes, which are skills bootcamps and T-levels. According to the RHA, the skills bootcamps have been a huge success, with courses being oversubscribed, and the T-levels are a fantastic way to put logistics on the curriculum. T-levels are an alternative to A-levels and help students get into skilled employment. Each T-level involves an in-depth industry placement, giving students invaluable experience and the content of them to meet the needs of the industry. So, I'd like to request a statement about what the Welsh Government is doing to encourage more people to pursue a career in logistics and haulage, and what discussions has the Government had here in Wales about introducing T-levels right here for the people of Wales. Thanks.

Gweinidog, gwnes i gyfarfod yn ddiweddar â'r Gymdeithas Cludo Nwyddau ar y Ffyrdd, a chaiff ei galw hefyd yn RHA, ochr yn ochr â swyddogion Llywodraeth Cymru, rhai gweision sifil, ac ochr yn ochr â grwpiau a sefydliadau eraill, i siarad am y prinder sgiliau enfawr yn y diwydiant a'r heriau y maen nhw'n eu hwynebu o ran recriwtio a chadw staff, yn ogystal â'r diffyg parch y maen nhw'n ei gael yn eu diwydiant. Roeddwn i'n gwybod bod pethau'n ddrwg, ond credwch chi fi pan ddywedaf i nad oeddwn i'n sylweddoli pa mor wael oedd y sefyllfa ar hyn o bryd. Rhwng mis Chwefror a mis Ebrill eleni, yr oedd 1.3 miliwn o swyddi gwag yn y diwydiant logisteg, ac nid yw'r nifer hwnnw ond yn mynd yn fwy o ddydd i ddydd. Yr oedran cyfartalog yn y diwydiant yw 49, gyda llawer ar fin ymddeol yn y misoedd a'r blynyddoedd i ddod, ac mae'n hanfodol ein bod ni i gyd yn gwneud popeth o fewn ein gallu i lenwi'r lleoedd gwag. Mae angen i ni annog pobl o bob rhan o Gymru i gymryd rhan yn y diwydiant. Nid yw gweithio ym maes cludo nwyddau neu logisteg yn golygu bod yn yrrwr cerbyd nwyddau trwm yn unig. Mae amrywiaeth eang o swyddi a chyfleoedd yn y sector, ac mae angen gwneud popeth i godi ymwybyddiaeth o hyn, ac mae gan bob un ohonom ni gyfrifoldeb. Mae sawl ffordd o ddenu pobl ifanc i mewn i'r diwydiant, Gweinidog, fel prentisiaethau a hyfforddeiaethau, ond yn Lloegr mae dau lwybr gwych arall, sef bŵt-campau sgiliau a lefelau T. Yn ôl yr RHA, mae'r bŵt-camp sgiliau wedi bod yn llwyddiant ysgubol, gyda chyrsiau'n cael eu gordanysgrifio, ac mae'r lefelau T yn ffordd wych o roi logisteg ar y cwricwlwm. Mae lefelau T yn ddewis amgen i Safon Uwch ac yn helpu myfyrwyr i gael cyflogaeth sgil uchel. Mae pob lefel T yn cynnwys lleoliad cynhwysfawr yn y diwydiant, gan roi profiad amhrisiadwy i fyfyrwyr a'u cynnwys i ddiwallu anghenion y diwydiant. Felly, hoffwn i ofyn am ddatganiad ar yr hyn y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i annog mwy o bobl i ddilyn gyrfa mewn logisteg a chludo nwyddau, a pha drafodaethau y mae'r Llywodraeth wedi'u cael yma yng Nghymru ynghylch cyflwyno lefelau T yma i bobl Cymru. Diolch.

Thank you. I know the Minister for Education and Welsh Language has had specific discussions around T-levels with the UK Government, but I think it's fair to say the UK Government haven't been particularly helpful in this area. 

You mentioned the logistics sector. You can translate that into many other different sectors who are really struggling with the number of skills shortages, and, I have to say, leaving the European Union has not helped in any way.

Diolch. Gwn i fod y Gyweinidog y Gymraeg ac Addysg wedi cael trafodaethau penodol ynghylch lefelau T gyda Llywodraeth y DU, ond rwy'n credu ei bod yn deg dweud nad yw Llywodraeth y DU wedi bod yn rhyw lawer o help yn y maes hwn. 

Gwnaethoch chi sôn am y sector logisteg. Gallwch chi drosi hynny i nifer o sectorau gwahanol eraill sy'n cael trafferth wirioneddol gyda maint y prinder sgiliau, ac, mae'n rhaid i mi ddweud, nid yw gadael yr Undeb Ewropeaidd wedi helpu mewn unrhyw ffordd.

Trefnydd, I've been contacted this morning by a family living in Pontypridd who are hosting a newly arrived family from Ukraine. Whilst all is going well, they have been told that it will be a number of weeks before their guests will receive any of the financial support they are entitled to beyond the initial £200. Whilst the host family have offered to buy what they need, the guests are naturally keen to be financially independent as quickly as possible and have approached the local foodbank for support now that their initial money has run out. Would it, therefore, be possible for the Minister for Social Justice to update Members via a written statement on any discussions that are taking place with the UK Government in relation to the delays in processing applications for financial support and how the Welsh Government is working with foodbanks to ensure that they are in a position to support any Ukrainian families turning to them for support? Thank you.

Trefnydd, mae teulu sy'n byw ym Mhontypridd sy'n croesawu teulu sydd newydd gyrraedd o Wcráin i'w cartref wedi cysylltu â mi y bore yma. Er bod popeth yn mynd yn dda, maen nhw wedi clywed y bydd nifer o wythnosau cyn y bydd eu gwesteion yn cael unrhyw faint o'r cymorth ariannol y mae ganddyn nhw hawl iddo y tu hwnt i'r £200 cychwynnol. Er bod y teulu lletyol wedi cynnig prynu'r hyn sydd ei angen arnyn nhw, mae'r gwesteion yn naturiol yn awyddus i fod yn annibynnol yn ariannol cyn gynted â phosibl ac maen nhw wedi cysylltu â'r banc bwyd lleol am gymorth gan fod eu harian cychwynnol nawr wedi dod i ben. A fyddai'n bosibl, felly, i'r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau drwy ddatganiad ysgrifenedig ynghylch unrhyw drafodaethau sy'n digwydd gyda Llywodraeth y DU o ran yr oedi wrth brosesu ceisiadau am gymorth ariannol a sut y mae Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda banciau bwyd i sicrhau eu bod mewn sefyllfa i gefnogi unrhyw deuluoedd o Wcráin sy'n troi atyn nhw am gymorth? Diolch.

Thank you. You raise a very important point on refugees who are now here in Wales from Ukraine. I know the Minister just this morning was in a meeting around this issue. I will certainly ask her, if over the summer recess there is anything to update Members on, for her to do a written statement.

Just on your specific question around foodbanks, I know my own foodbank in Wrexham just last Friday helped several families who were here from Ukraine, and the Minister herself visited Wrexham foodbank about a month ago specifically to see what could be done to support them. I think I'm right in saying that there is some guidance that has been given to foodbanks, but I will check that out, and, as I say, I will ask the Minister to update us if necessary.

Diolch. Rydych chi'n codi pwynt pwysig iawn am ffoaduriaid sydd nawr yma yng Nghymru o Wcráin. Gwn i y bu’r Gweinidog mewn cyfarfod ar y mater hwn y bore yma. Byddaf i'n sicr yn gofyn iddi, os oes unrhyw wybodaeth ddiweddaraf i roi i'r Aelodau amdano dros doriad yr haf, ei bod hi'n gwneud datganiad ysgrifenedig.

O ran eich cwestiwn penodol ynghylch banciau bwyd, gwn i fod fy manc bwyd fy hun yn Wrecsam ddydd Gwener diwethaf wedi helpu nifer o deuluoedd a oedd yma o'r Wcráin, ac ymwelodd y Gweinidog ei hun â banc bwyd Wrecsam tua mis yn ôl yn benodol i weld beth y byddai modd ei wneud i'w cefnogi. Rwy'n credu fy mod i'n iawn wrth ddweud bod rhywfaint o arweiniad wedi'i roi i fanciau bwyd, ond byddaf i'n cadarnhau hynny, ac, fel yr wyf i'n ei ddweud, gofynnaf i'r Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf i ni os bydd angen.

Daeth y Dirprwy Lywydd (David Rees) i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer (David Rees) took the Chair.

3. Datganiad gan y Gweinidog Cyllid a Llywodraeth Leol: Treth Gyngor Decach
3. Statement by the Minister for Finance and Local Government: A Fairer Council Tax

Eitem 3 y prynhawn yma yw'r datganiad gan y Gweinidog Cyllid a Llywodraeth Leol: treth gyngor decach. Galwaf ar y Gweinidog, Rebecca Evans.

Item 3 this afternoon is a statement by the Minister for Finance and Local Government: a fairer council tax. I call on the Minister, Rebecca Evans.

14:50

Diolch. Our programme for government and co-operation agreement with Plaid Cymru commit to making reforms to council tax to make it fairer and more progressive. In December, I announced that I would be consulting this year on an ambitious package of reforms as the starting point on a journey towards meeting those aims. Our published work last year concluded that to meet those aims in the shorter term, we would need to consider a revaluation to allow us to change the bands and tax rates. It also highlighted the need for us to improve our national support scheme and examine the framework for discounts and exemptions. In parallel to this work, we will continue to work on alternative ways to raise local taxes that may share the burden more fairly in future, such as a local land value tax.

I am taking a phased approach to designing a new system because I am keen that everyone has the opportunity to contribute to this work. The consultation I have launched today sets out a road map. It represents phase 1 of a multistage conversation, seeking views in an open and collaborative way. I will take into account everything we learn from this phase, and I hope to be in a position to launch a consultation on detailed proposals in phase 2 next year. The consultation I am launching today aims for a fair and progressive system that rebalances the tax burden on households, funds services that benefit everyone, is a tax that connects people with communities, and has regular updates built in it to keep it fair in future.

I have worked closely with the Plaid Cymru designated Member, Cefin Campbell MS, on this shared priority. I have continued to meet local government leaders to gather views from across Wales. I have established governance arrangements, through which we are engaging with partners who are key to delivering what we set out to achieve. These include practitioners in local authorities, the Valuation Office Agency and the Valuation Tribunal for Wales. We have continued working with respected expert institutions in this field, including the Institute for Fiscal Studies.

There are a great deal of positives about the council tax system that we shouldn't lose sight of. It has stood the test of time since the 1990s and it represents local democracy in action. Overall, it is a very efficient and stable tax, raising £2 billion every year for essential services like schools and social care—services that we can't do without. It also has low administrative costs, is well understood by taxpayers, and its underlying basis, property value, is a good broad indicator of people's wealth relative to one another. However, I do recognise that it is not perfect. The system we currently have places a higher tax burden proportionately on people with lower levels of wealth. As Members will know, all properties in Wales liable for council tax are placed in one of nine bands, based on property values from April 2003. This means the tax is nearly 20 years out of date, and what we pay no longer reflects our circumstances. The amount of council tax charged for band I properties is three and a half times as much as band A, yet homes in the top band could be worth more than nine times as much as those in the bottom band. It is this Government’s view that a revaluation should take place, and we should aim to implement a new structure for council tax based on up-to-date values. If we were to do this, the consultation seeks views on doing so from April 2025.

While house prices in Wales have grown significantly since 2003, I want to be clear this does not mean that everyone's council tax will increase. The system we design will remain a relative one. Previous research suggests up to 75 per cent of households would either be unaffected or would see their bills reduce. I also want to be clear that the purpose of revaluation is not to increase the total amount raised from taxpayers, but to redistribute the burden to ensure the fairness and integrity of the system. This exercise would open up an opportunity to add bands to the top or bottom ends of the scale, which might help create tax rates that are more progressive. There will be further points when we can consider how best to redesign the system. From 2025 onwards, and for the first time in the history of council tax, we want to deliver rolling revaluations to avoid the distortions in bills that we know can occur when updates are postponed over many years. We want to introduce a cycle of revaluations to not only provide clarity for taxpayers and delivery bodies, but to ensure the council tax burden is redistributed fairly on a regular basis. 

Moving on to our system of council tax support for low-income households, from today I am seeking views on improving our national council tax reduction scheme. I am proud that we have continued to maintain entitlements to reductions for around 270,000 vulnerable and low-income households. As the cost-of-living crisis worsens, support of this kind is even more vital to thousands of struggling households. But take-up of the scheme could be improved. The regulations are complex, and we are prevented from making in-year changes where needed. As the roll-out of universal credit scales up, it introduces further complexity into the way that people apply for support and the way their entitlement is calculated. I am keen to generate views from practitioners and others about how we can simplify or modernise the scheme to make it as easy as possible to access.

Another key element of the consultation focuses on council tax discounts and exemptions. Many of the current arrangements have been in existence since 1993. Some help to recognise household circumstances and people's ability to pay, and some make practical sense from a tax-collection perspective. I want to ensure our decisions are fair and fit for a modern system. It needs to be easy for practitioners to administer and clear for people to understand. I look forward to hearing ideas about this through our consultation. The consultation I have launched today seeks views on a path to ambitious change. This is why these reforms need to be part of a national, civic conversation with the people of Wales. I'd like to reassure Members and the public today that if we undertake the reforms that we are seeking views on, we would consider targeted transitional arrangements for those who may need time to adapt to any changes.

Finally, I want to be very clear: individuals will see no immediate changes to their bills as a result of the consultation I am publishing today. We have a great deal of work to do before reforms can be introduced. These reforms will be significant undertakings that will need legislative time and the support of Members from across this Senedd. I welcome all comments on phase 1 of our consultation, and I will keep Members informed of developments.

Diolch. Mae ein rhaglen lywodraethu ni a'n cytundeb cydweithio â Phlaid Cymru yn ymrwymo i wneud diwygiadau i'r dreth gyngor i'w gwneud hi'n decach ac yn fwy blaengar. Ym mis Rhagfyr, fe gyhoeddais i y byddwn i'n ymgynghori eleni ar becyn uchelgeisiol o ddiwygiadau i fod yn fan cychwyn ar daith tuag at gyflawni'r nodau hynny. Fe ddaeth ein gwaith cyhoeddedig ni'r llynedd i'r casgliad, ar gyfer cyflawni'r nodau hynny yn y tymor byrrach, y byddai angen i ni ystyried ailbrisio i ganiatáu i ni newid y bandiau a'r cyfraddau treth. Fe dynnodd hynny sylw hefyd at yr angen i ni wella ein cynllun cymorth cenedlaethol ni ac archwilio'r fframwaith ar gyfer gostyngiadau ac eithriadau. Ochr yn ochr â'r gwaith hwn, fe fyddwn ni'n parhau i weithio ar ffyrdd amgen o godi trethi lleol a allai rannu'r baich gyda mwy o degwch i'r dyfodol, fel treth leol ar werth tir.

Rwy'n mynd ati'n raddol i gynllunio system newydd oherwydd rwy'n awyddus fod gan bawb y cyfle i gyfrannu at y gwaith hwn. Mae'r ymgynghoriad yr wyf i'n ei lansio heddiw yn nodi map ffordd. Mae'n cynrychioli cam 1 o sgwrs aml-lwyfan, gan geisio barn mewn ffordd sy'n agored a chydweithredol. Fe fyddaf i'n ystyried popeth a fyddwn ni'n ei ddysgu o'r cam hwn, ac yn gobeithio bod mewn sefyllfa i lansio ymgynghoriad ar gynigion manwl yng ngham 2 y flwyddyn nesaf. Mae'r ymgynghoriad yr wyf i'n ei lansio heddiw yn anelu at system deg a blaengar sy'n cydbwyso baich y dreth o'r newydd ar aelwydydd, yn ariannu gwasanaethau sydd o fudd i bawb, a bod yn dreth sy'n cysylltu pobl â chymunedau, ac sydd wedi cael ei llunio i gael ei diweddaru yn rheolaidd er mwyn iddi barhau i fod yn deg yn y dyfodol.

Rwyf i wedi gweithio yn agos gydag Aelod dynodedig Plaid Cymru, Cefin Campbell AS, ar y flaenoriaeth hon a rennir gennym ni. Rwyf i wedi parhau i gwrdd ag arweinwyr llywodraeth leol i gasglu safbwyntiau o bob rhan o Gymru. Rwyf i wedi sefydlu trefniadau llywodraethu, ac rydym ni'n ymgysylltu â phartneriaid sy'n allweddol i gyflawni'r hyn yr oeddem ni'n bwriadu ei gyflawni. Mae'r rhain yn cynnwys ymarferwyr yn yr awdurdodau lleol, Asiantaeth y Swyddfa Brisio a Thribiwnlys Prisio Cymru. Rydym ni wedi parhau i weithio gyda sefydliadau arbenigol uchel eu parch yn y maes hwn, gan gynnwys y Sefydliad Astudiaethau Cyllid.

Mae yna lawer iawn o bethau cadarnhaol ynglŷn â'r system treth gyngor na ddylem ni golli golwg arnyn nhw. Mae hi wedi sefyll prawf amser ers y 1990au ac mae hi'n cynrychioli democratiaeth leol ar waith. Yn gyffredinol, mae hi'n dreth effeithlon a sefydlog iawn, sy'n codi £2 biliwn yn flynyddol ar gyfer gwasanaethau hanfodol fel ysgolion a gofal cymdeithasol—gwasanaethau na allwn ni wneud hebddyn nhw. Mae ei chostau gweinyddol hi'n isel hefyd, mae trethdalwyr yn ei deall hi'n dda, ac mae ei sail sylfaenol hi, sef gwerth tai, yn gallu bod yn effeithiol wrth ddangos yn fras faint o arian sydd gan bobl o'u cymharu nhw ag eraill. Serch hynny, rwy'n cydnabod nad yw hi'n berffaith. Mae'r system sydd gennym ni ar hyn o bryd yn rhoi baich treth cymesur uwch ar bobl sydd â lefelau is o gyfoeth. Fel gŵyr yr Aelodau, mae pob eiddo yng Nghymru sy'n atebol am y dreth gyngor yn cael ei roi mewn un o naw band, yn seiliedig ar werth eiddo ym mis Ebrill 2003. Mae hyn yn golygu bod y dreth wedi dyddio ar ôl bron i 20 mlynedd, ac nid yw'r hyn a dalwn ni'n adlewyrchu ein hamgylchiadau ni erbyn hyn. Mae swm y dreth gyngor a godir am eiddo band I dair gwaith a hanner cymaint â band A, ond fe allai cartrefi yn y band uchaf fod yn werth mwy na naw gwaith cymaint â'r rhai yn y band isaf. Mae'r Llywodraeth hon o'r farn y dylid cynnal ailbrisiad, ac fe ddylem ni anelu at weithredu strwythur newydd ar gyfer y dreth gyngor yn seiliedig ar brisiadau mwy cyfredol. Pe byddem ni'n gwneud felly, mae'r ymgynghoriad yn ceisio barn ar wneud hynny o fis Ebrill 2025.

Er bod prisiau tai yng Nghymru wedi cynyddu yn sylweddol ers 2003, rwy'n awyddus i egluro nad yw hyn yn golygu y bydd y dreth gyngor yn cynyddu i bawb. Fe fydd y system a fyddwn ni'n ei chynllunio hi'n parhau i fod yn un sy'n gymharol. Mae ymchwil flaenorol yn awgrymu y byddai hyd at 75 y cant o aelwydydd naill ai'n gweld dim effaith neu y bydden nhw'n gweld eu biliau nhw'n gostwng. Rwy'n dymuno bod yn eglur hefyd nad diben ailbrisio yw cynyddu'r cyfanswm a godir oddi wrth y trethdalwyr, ond ar gyfer ailddosbarthu'r baich i sicrhau cyfiawnder a chywirdeb y system. Fe fyddai'r ymarfer hwn yn rhoi cyfle i ychwanegu bandiau at ben uchaf neu at waelod y raddfa, ac fe allai hynny helpu i greu cyfraddau treth sy'n fwy blaengar. Fe fydd yna bwyntiau pellach pan fyddwn ni'n gallu ystyried y ffordd orau o ailgynllunio'r system. O 2025 ymlaen, ac am y tro cyntaf yn hanes y dreth gyngor, rydym ni'n awyddus i gyflwyno ailbrisiadau treigl i osgoi'r afluniadau o ran biliau yr ydym ni'n gwybod y gallan nhw ddigwydd pan gaiff diweddariadau eu gohirio dros flynyddoedd lawer. Rydym ni'n dymuno cyflwyno cylch ailbrisio nid yn unig i roi eglurder i drethdalwyr a chyrff cyflenwi, ond i sicrhau bod baich y dreth gyngor yn cael ei ailddosbarthu gyda thegwch a hynny'n rheolaidd.

Gan symud ymlaen at ein system ni o roi cymorth gyda'r dreth gyngor i aelwydydd ar incwm isel, o heddiw ymlaen byddaf yn gofyn am farn ar wella ein cynllun cenedlaethol ni i leihau'r dreth gyngor. Rwy'n falch ein bod ni wedi parhau i gynnal yr hawliau i ostyngiadau ar gyfer tua 270,000 o aelwydydd sy'n agored i niwed ac ar incwm isel. Wrth i'r argyfwng costau byw waethygu, mae cefnogaeth o'r math hwn hyd yn oed yn fwy allweddol i filoedd o aelwydydd sy'n ei chael hi'n anodd. Ond fe ellid gwella'r nifer sy'n elwa ar y cynllun. Mae'r rheoliadau yn gymhleth, ac rydym ni'n cael ein rhwystro rhag gwneud newidiadau yn ystod y flwyddyn pan fo angen. Wrth i'r broses o gyflwyno graddfeydd credyd cynhwysol ddatblygu, mae hynny'n cymhlethu pethau ymhellach o ran y ffordd y mae pobl yn gwneud cais am gymorth a'r ffordd y caiff maint eu taliadau eu cyfrifo. Rwy'n awyddus i gasglu barn ymarferwyr ymysg eraill ynglŷn â sut y gallwn ni symleiddio neu foderneiddio'r cynllun i'w gwneud hi mor hawdd â phosibl i bobl gael gafael arno.

Elfen allweddol arall o'r ymgynghoriad yw canolbwyntio ar ostyngiadau ac eithriadau'r dreth gyngor. Mae llawer o'r trefniadau presennol wedi bodoli ers 1993. Mae rhai yn helpu i gydnabod amgylchiadau'r cartref a gallu pobl i dalu, ac mae rhai yn gwneud synnwyr ymarferol o safbwynt casglu trethi. Rwy'n awyddus i sicrhau bod ein penderfyniadau ni'n rhai teg ac yn rhai sy'n addas ar gyfer system fodern. Mae angen iddi fod yn hawdd i ymarferwyr ei gweinyddu hi ac yn eglur i bobl ei deall hi. Rwy'n edrych ymlaen at glywed syniadau yn hyn o beth drwy ein hymgynghoriad ni. Mae'r ymgynghoriad y gwnes i ei lansio heddiw yn chwilio am farn o ran llwybr uchelgeisiol tuag at newid. Dyna pam mae angen i'r diwygiadau hyn fod yn rhan o sgwrs genedlaethol, ddinesig gyda phobl Cymru. Fe hoffwn i sicrhau'r Aelodau a'r cyhoedd heddiw, os byddwn ni'n ymgymryd â'r diwygiadau yr ydym ni'n gofyn am farn ynglŷn â nhw, y byddem yn ystyried trefniadau trosiannol a anelir ar gyfer y rhai y gallai fod angen amser arnyn nhw i ymgyfarwyddo ag unrhyw newidiadau.

Yn olaf, rwy'n dymuno bod yn eglur iawn: ni fydd unigolion yn gweld unrhyw newidiadau yn syth i'w biliau nhw o ganlyniad i'r ymgynghoriad yr wyf i'n ei gyhoeddi heddiw. Mae llawer iawn o waith gennym ni i'w wneud cyn y gellir cyflwyno diwygiadau. Fe fydd y diwygiadau hyn yn ymrwymiadau sylweddol y bydd angen amser deddfwriaethol arnyn nhw a chefnogaeth gan Aelodau o bob rhan o'r Senedd hon. Rwy'n croesawu'r holl sylwadau ar gam 1 ein hymgynghoriad, ac fe fyddaf i'n rhoi gwybod i'r Aelodau am y datblygiadau diweddaraf.

14:55

Llefarydd y Ceidwadwyr, Sam Rowlands. 

The Conservative spokesperson, Sam Rowlands. 

Thank you, Deputy Presiding Officer, and can I thank you, Minister, for bringing forward today's statement on a fairer council tax, one that I've been looking forward to and I'm sure many of us have been looking forward to as well? Can I also welcome your balance of comments in terms of recognising some of the positive elements of council tax as it currently stands? I think you said that there are a great deal of positives about the council tax system that we should not lose sight of, that it has stood the test of time since the 1990s and represents local democracy in action, which I'm sure we'd both want to continue seeing take place. I also acknowledge where you've pointed out some improvements in the system that could and should take place as well.

In responding to your statement today, Minister, I'd like to also welcome the fact that you're going out to consultation on the future of council tax here in Wales. As we know, council tax impacts every household up and down Wales, and it's vitally important that we encourage as many people as possible to engage with any process of change, including one around council tax. It's even more important when we know many people are facing uncertainty with the future cost of living that we're all looking at at the moment. But, one concern I have with consultations, Minister, which I'm sure you may share from time to time, is that we often don't receive a big enough response, with many parts of our community missed out. So, in light of this, I wonder what assurances you can give that this consultation will ensure people from all walks of life are included and listened to. 

Secondly, Minister, as we know from your statement today, the council tax proposal will see a complete revaluation of all 1.5 million properties in Wales, with the aim of ensuring valuations are up to date and people are paying the appropriate amount of council tax. Certainly, we'd want to see as up-to-date information as possible. I agree with that. Of course, this revaluation will be the first since 2003 in Wales, which was controversial at the time, because one in three households received a higher bill than they were used to paying. It's vitally important that any change leads to a fair transition for council tax payers and will not force anyone to fall off a financial cliff edge. So, in addition to this, it's crucial that those on fixed incomes, such as pensioners, who may not have significant income in proportion to their house value, are properly considered as well. So, Minister, how will you ensure that any revaluation won't see the same mistakes of 2003, and that hard-working families and those on fixed incomes won't be hit with those higher bills? 

And finally, Minister, I note from today's statement that you're now using the term 'a fairer council tax', which I'm sure we'll all be positive about, but you were previously talking about council tax reform, perhaps a stronger statement previously. And I wonder if this is because Welsh Government now believe that your proposals are not sufficient enough reform to be calling it true reform. Minister, I can certainly accept that the current system for council tax does need some review. However, I'm not sure that your current proposals are real reform. So, in light of your consultation, I'm wondering whether you foresee any alternatives to a revaluation, and a few extra bands being proposed as well. For example, in the consultation, we could see suggestions such as a proportional property tax, which I know some Members in this Chamber would support, or a local income tax, for example, or even perhaps a council tax linked to the energy efficiency of your home to help incentivise people to make their houses more energy efficient.

So, in light of this, what assessment have you made of genuine alternatives that may be raised from the consultation, and if so, would you commit to explore these further so that consultation can be as open as possible? And I'm sure, Minister, you'll know on this side of the benches, we have some great ideas for reform—you may not always agree with those—and I am, of course, happy to work with you in considering these, and look forward to that continued engagement. Thank you very much.

Diolch, Dirprwy Lywydd, ac a gaf i ddiolch i chi, Gweinidog, am gyflwyno datganiad heddiw ynglŷn â threth gyngor decach, un yr wyf i wedi bod yn edrych ymlaen ato ac rwy'n siŵr fod llawer ohonom ni wedi bod yn edrych ymlaen ato hefyd? A gaf i hefyd groesawu cydbwysedd eich sylwadau chi o ran cydnabod rhai o elfennau cadarnhaol y dreth gyngor fel mae hi ar hyn o bryd? Rwy'n credu i chi ddweud y ceir llawer iawn o bethau cadarnhaol yn y system treth gyngor na ddylem ni golli golwg arnyn nhw, a'i bod hi wedi sefyll prawf amser ers y 1990au ac yn cynrychioli democratiaeth leol ar waith, ac rwy'n siŵr y byddai'r ddau ohonom ni'n awyddus i weld hynny'n parhau. Yn ogystal â hynny, rwy'n cydnabod eich pwynt chi wrth dynnu sylw at rai gwelliannau yn y system a allai ac a ddylai ddigwydd hefyd.

Wrth ymateb i'ch datganiad chi heddiw, Gweinidog, fe hoffwn i groesawu'r ffaith hefyd eich bod chi'n ymgynghori ar ddyfodol y dreth gyngor yma yng Nghymru. Fel gwyddom ni, mae'r dreth gyngor yn effeithio ar bob aelwyd ar hyd a lled Cymru, ac mae hi'n hanfodol bwysig ein bod ni'n annog cynifer o bobl â phosibl i ymgysylltu ag unrhyw broses o newid, gan gynnwys un sy'n ymwneud â'r dreth gyngor. Ond, un pryder sydd gennyf i o ran ymgynghoriadau, Gweinidog, rwy'n siŵr y byddwch chi'n cytuno â mi yn hyn o beth o bryd i'w gilydd, yw nad ydym ni'n aml yn cael ymateb sy'n ddigon cynhwysfawr, gyda llawer o rannau o'n cymuned ni'n dal yn ôl. Felly, yng ngoleuni hyn, tybed pa sicrwydd y gallwch chi ei roi y bydd yr ymgynghoriad hwn yn sicrhau bod pobl o bob cefndir yn cael eu cynnwys a bydd eu llais yn cael ei glywed.

Yn ail, Gweinidog, fel gwyddom ni o'ch datganiad chi heddiw, bydd cynnig y dreth gyngor yn arwain at ailbrisiad llwyr o bob un o'r 1.5 miliwn o dai sydd yng Nghymru, gyda'r nod o sicrhau bod prisiadau yn gyfredol a bod pobl yn talu'r swm priodol o dreth gyngor. Yn sicr, fe fyddem ni'n dymuno gweld yr wybodaeth fwyaf cyfredol bosibl. Rwyf innau'n cytuno â hynny. Wrth gwrs, yr ailbrisio hwn fydd y cyntaf ers 2003 yng Nghymru, ac roedd hwnnw'n ddadleuol ar y pryd, oherwydd fe gafodd un o bob tair aelwyd fil uwch nag yr oedden nhw'n ei dalu o'r blaen. Mae hi'n hanfodol bwysig bod unrhyw newid yn arwain at newid teg i dalwyr y dreth gyngor ac na fydd yn gorfodi unrhyw un i ddioddef colled ariannol ddirfawr. Felly, yn ogystal â hynny, mae hi'n hanfodol bod y rhai sydd ar incwm sefydlog, fel pensiynwyr, nad oes ganddyn nhw incwm sylweddol o bosibl yn gymesur â gwerth eu tai nhw, yn cael eu hystyried mewn ffordd briodol hefyd. Felly, Gweinidog, sut ydych chi am sicrhau na fydd unrhyw ailbrisio yn gweld yr un camgymeriadau ag yn 2003, ac na fydd teuluoedd sy'n gweithio'n galed a'r rhai ar incwm sefydlog yn cael eu taro gyda biliau uwch fel hyn?

Ac yn olaf, Gweinidog, rwy'n sylwi o ddatganiad heddiw eich bod chi'n defnyddio'r term 'treth gyngor decach' nawr, ac rwy'n siŵr y byddem ni i gyd yn gefnogol i'r syniad hwnnw, ond roeddech chi'n sôn o'r blaen am ddiwygio'r dreth gyngor, roeddech chi'n bwriadu cyflawni mwy yn eich datganiadau blaenorol, efallai. Ac rwy'n meddwl tybed ai'r rheswm am hynny yw bod Llywodraeth Cymru o'r farn erbyn hyn nad yw eich cynigion chi'n golygu digon o newid i alw hynny yn ddiwygio gwirioneddol. Gweinidog, rwy'n sicr yn gallu derbyn bod angen rhywfaint o adolygu ar y system dreth gyngor bresennol. Eto i gyd, nid wyf i'n siŵr a yw eich cynigion presennol chi'n ddiwygiadau gwirioneddol. Felly, yng ngoleuni eich ymgynghoriad chi, tybed a ydych chi'n gweld unrhyw ddewisiadau eraill yn hytrach nag ailbrisio, ac ychydig o fandiau ychwanegol a gynigir hefyd. Er enghraifft, yn yr ymgynghoriad, fe allem ni weld awgrymiadau fel treth eiddo gyfrannol, y gwn i y byddai rhai Aelodau yn y Siambr hon yn ei chefnogi, neu dreth incwm leol, er enghraifft, neu hyd yn oed treth gyngor sy'n gysylltiedig ag effeithlonrwydd ynni eich cartref chi efallai i helpu i gymell pobl i wneud eu tai nhw'n fwy effeithlon o ran ynni.

Felly, yng ngoleuni hyn, pa asesiad a wnaethoch chi o ddewisiadau amgen gwirioneddol y gellir eu tynnu nhw o'r ymgynghoriad, ac os felly, a fyddech chi'n ymrwymo i archwilio'r rhain eto fel gall yr ymgynghoriad fod mor benagored â phosibl? Ac rwy'n siŵr, Gweinidog, yr ydych chi'n gwybod ar yr ochr hon i'r meinciau, fod gennym ninnau syniadau rhagorol ar gyfer diwygio—efallai na fyddech chi'n cytuno â nhw bob amser—ac rwyf innau, wrth gwrs, yn hapus i weithio gyda chi i ystyried y rhain, ac yn edrych ymlaen at yr ymgysylltiad parhaus hwnnw. Diolch yn fawr iawn i chi.

15:00

I'm very grateful to Sam Rowlands for his contribution this afternoon, and his keenness to work collaboratively on what is such an important agenda in terms of making council tax fairer. I suppose the reason why we've referred to our consultation as making council tax fairer, rather than council tax reform in itself, is because 'fairer' is the outcome that we want from this, and the 'reform', if you like, is the how we get there. 

I'll start where you ended, really, in terms of looking at other ways in which we can achieve an improvement in fairness of council tax. Of course, over the last Senedd term, we undertook a great deal of research that looked at exactly that, really, in terms of different options for reform. We engaged experts in the field through the Institute for Fiscal Studies, Bangor University, Cardiff University and others, and looked at a number of ways in which we could take this agenda forward. One was the local income tax to which you referred, and we discounted that because it didn't have some of the benefits that Sam Rowlands began his contribution talking about, in the sense that council tax is based on property, which is a fixed asset, it's simple to understand, it's difficult to hide your property and so on. So, I think there are definitely some benefits through a property-based system. 

We also looked at a potential land value tax, and Bangor University undertook some research for us on that. We're committed to continuing to look at that idea, not only as a replacement for council tax but also for non-domestic rates, although I think that it's well recognised it's more difficult to do so for non-domestic rates. But we're continuing that work, exploring what a potential longer term programme of reform could look like, in parallel with the work that we're undertaking in the immediate term in terms of the council tax reform agenda. 

We've also been very mindful of the revaluation and the impact of it. As Sam Rowlands says, there are around 1.5 million domestic dwellings in Wales that are currently liable for council tax, and each is placed into one of those nine bands. A revaluation will provide an update to everybody's tax band, but I think it's important for people who are taking an interest in this already to recognise that just because the value of your property has gone up since the last revaluation, it doesn't necessarily mean that your council tax will go up, because the overall take from council tax is not to be increased; that's not the purpose of this exercise—it's about redistributing that more fairly across the bands. 

I think, again, Sam Rowlands is right in terms of recognising the impact of transitional arrangements. I think it is fair to say that at the last revaluation, when it came into force in 2005, we did introduce the idea of transitional arrangements probably too late. We're doing this right from the outset now to explore what those transitional arrangements should look like, because that was one of the lessons that we learned certainly from the last revaluation exercise. 

I think the fact that we are considering additions to bands and we're undertaking the revaluation exercise is important, but I don't think that we should lose sight of the importance of the work that we're doing in terms of reviewing our disregards and exemptions, because they will be critical in ensuring that we provide the right level of support to those who need it, alongside the review of our council tax reduction scheme, because we're keen that we continue to support those households that do need that support.

In terms of the previous revaluation, Sam Rowlands gave us the figures in terms of how properties were previously affected. We know from the work that the Institute for Fiscal Studies has done that if we were to revalue keeping the nine current bands, around a quarter would move up bands, a quarter would move down bands and around half would stay the same. But that research was undertaken prior to the pandemic, so we've asked the IFS to do another piece of research to update that so that we do get a better understanding of the implications in this particular regard.

Rwy'n ddiolchgar iawn i Sam Rowlands am ei gyfraniad ef y prynhawn yma, a'i awydd i gydweithio ar agenda sydd mor bwysig o ran gwneud y dreth gyngor yn decach. Mae'n debyg mai'r rheswm pam rydym ni wedi cyfeirio at ein hymgynghoriad fel ymgais i wneud y dreth gyngor yn decach, yn hytrach na diwygio'r dreth gyngor ynddi ei hun, yw oherwydd mai 'mwy o degwch' yw'r hyn yr ydym ni'n ei geisio, a'r 'diwygio', os mynnwch chi, yw'r ffordd yr ydym ni'n ymgyrraedd at hynny.

Rwyf i am ddechrau gyda'r pwynt y gwnaethoch chi orffen arno, mewn gwirionedd, o ran edrych ar ffyrdd eraill o sicrhau gwelliant o ran tegwch yn y dreth gyngor. Wrth gwrs, yn ystod tymor y Senedd ddiwethaf, fe wnaethom ni lawer iawn o ymchwil a oedd yn edrych yn gyfan gwbl ar hynny, mewn gwirionedd, o ran gwahanol ddewisiadau ar gyfer diwygio. Fe wnaethom ni ymgysylltu ag arbenigwyr yn y maes drwy'r Sefydliad Astudiaethau Cyllid, Prifysgol Bangor, Prifysgol Caerdydd ymysg eraill, ac fe edrychwyd ar nifer o ffyrdd y gallem ni fwrw ymlaen â'r agenda hon. Un ohonyn nhw oedd y dreth incwm leol yr oeddech chi'n cyfeirio ati hi, ac fe wnaethom ni ddiystyru honno am nad oedd ganddi rai o'r manteision y dechreuodd Sam Rowlands sôn amdanyn nhw yn ei gyfraniad ef, yn yr ystyr bod y dreth gyngor yn seiliedig ar eiddo, sy'n ased sefydlog, sy'n syml ei deall, mae hi'n anodd cuddio eich eiddo ac ati. Felly, rwyf i o'r farn fod rhai manteision yn bendant i'w cael drwy system sydd ar sail eiddo.

Rydym ni wedi ystyried treth gwerth tir bosibl hefyd, ac fe wnaeth Prifysgol Bangor rywfaint o ymchwil i ni yn y cyswllt hwnnw. Rydym ni wedi ymrwymo i barhau i edrych ar y syniad hwnnw, nid yn unig i ddisodli'r dreth gyngor ond ar gyfer ardrethi annomestig hefyd, er fy mod i o'r farn ei bod hi'n dra chydnabyddedig ei bod hi'n anos gwneud hynny ar gyfer ardrethi annomestig. Ond rydym ni'n parhau â'r gwaith hwnnw, gan archwilio sut ffurf allai fod i raglen hirdymor i ddiwygio o bosibl, ochr yn ochr â'r gwaith yr ydym ni'n ei wneud yn y byrdymor o ran yr agenda i ddiwygio'r dreth gyngor.

Rydym ni hefyd wedi bod yn ymwybodol iawn o'r ailbrisio a'i effaith. Fel dywed Sam Rowlands, mae tua 1.5 miliwn o anheddau domestig yng Nghymru yn agored i'r dreth gyngor ar hyn o bryd, ac mae pob un yn cael ei roi yn un o'r naw band hynny. Fe fydd ailbrisio yn diweddaru band treth pawb, ond rwy'n credu ei bod hi'n bwysig i bobl sy'n cymryd diddordeb yn hyn eisoes gydnabod nad yw'r ffaith fod gwerth eich eiddo chi wedi cynyddu ers yr ailbrisiad diwethaf yn golygu, o reidrwydd, y bydd eich treth gyngor chi'n codi, oherwydd ni fydd y defnydd cyffredinol o'r dreth gyngor yn cynyddu; nid hynny yw pwrpas yr ymarfer hwn—mae'n ymwneud ag ailddosbarthiad ledled y bandiau sy'n golygu mwy o degwch.

Rwy'n credu, unwaith eto, fod Sam Rowlands yn iawn o ran cydnabod effaith trefniadau trosiannol. Rwy'n credu ei bod hi'n deg dweud, yn ystod yr ailbrisiad diwethaf, pan ddaeth i rym yn 2005, i ni fod yn rhy hwyr, mae'n debyg, wrth gyflwyno'r syniad o drefniadau trosiannol. Rydym ni'n gwneud hyn yn iawn o'r cychwyn cyntaf nawr i ystyried sut ffurf y dylai fod i'r trefniadau trosiannol hynny, oherwydd dyna un o'r gwersi a ddysgwyd gennym ni'n sicr o'r ymarfer ailbrisio diwethaf.

Rwy'n credu bod y ffaith ein bod ni'n ystyried ychwanegiadau at fandiau a chynnal yr ymarfer ailbrisio yn bwysig, ond nid wyf i o'r farn y dylem ni golli golwg ar bwysigrwydd y gwaith yr ydym ni'n ei wneud o ran adolygu ein proses o ddiystyru ac eithrio, oherwydd fe fydd hyn yn hollbwysig o ran sicrhau ein bod ni'n estyn y gyfradd gywir o gymorth i'r rhai sydd ei angen, ochr yn ochr â'r adolygiad o'n cynllun ni i gynnig gostyngiadau yn y dreth gyngor, oherwydd rydym ni'n awyddus i barhau i gefnogi'r aelwydydd hynny y mae angen y cymorth hwnnw arnyn nhw.

O ran yr ailbrisio blaenorol, fe gawsom ni'r ffigurau gan Sam Rowlands o ran sut yr effeithiwyd ar aelwydydd yn y gorffennol. Fe wyddom ni o'r gwaith a wnaeth y Sefydliad Astudiaethau Cyllid pe byddem ni'n ailbrisio gan gadw'r naw band sydd gennym ni ar hyn o bryd, y byddai tua chwarter yn symud i fandiau uwch, byddai chwarter yn symud i fandiau is ac fe fyddai tua hanner yn aros yr un fath. Ond fe gynhaliwyd yr ymchwil hwnnw cyn y pandemig, ac felly rydym ni wedi gofyn i'r Sefydliad Astudiaethau Cyllid wneud darn arall o ymchwil i ddiweddaru hwnnw er mwyn i ni fod â gwell dealltwriaeth o'r goblygiadau yn hyn o beth.

15:05

Diolch yn fawr iawn, Ddirprwy Lywydd, ac a gaf i ddiolch i'r Gweinidog am ei datganiad? Mae'n dda gweld yn y datganiad nifer o brif elfennau polisi diwygio treth gyngor Plaid Cymru, wrth gwrs—yr hyn oedd gennym ni yn ein maniffesto—yn enwedig o gwmpas ailbrisio; cynyddu nifer y bandiau, yn enwedig ar ben uchaf gwerthusiadau tai; a hefyd, wrth gwrs, sicrhau nawr fod y dreth gyngor yn dod yn fwy cymesur â gwerth eiddo.

Mae'r cymhelliad i ddiwygio yn glir, onid yw e? Mae'r system bresennol wedi dyddio; i bob pwrpas, mae'n etifeddiaeth o gyfnod Thatcher. Hon yw'r dreth fwyaf regressive yn yr ynysoedd yma, sy'n codi bron i bedair gwaith cymaint o gyfran o gyfoeth ar y tlotaf o gymharu â'r cyfoethocaf. Felly, mae'n hen bryd ailddosbarthu'r baich yna yn decach ar draws cymdeithas a sicrhau bod y rhai sydd â'r ysgwyddau lletaf yn cario ychydig mwy o'r baich hwnnw.

Jest i bigo lan ar rai o'r pwyntiau sydd wedi cael eu gwneud, wrth gwrs, mae'n dda gweld y pwyslais, fel roeddech yn ei ddweud, Weinidog, ar wella'r cynllun cefnogi cenedlaethol ac edrych ar y fframwaith ar gyfer y disgowntiau ac eithriadau, oherwydd mi fydd nifer o bobl yn poeni, wrth gwrs, yn enwedig, efallai, pobl mewn oed, fod gwerth eu heiddo nhw ddim o reidrwydd yn adlewyrchu eu gallu nhw i dalu. Felly, y cwestiwn cyntaf gen i yw: pa sicrwydd allwch chi ei roi i'r rheini y bydd eu hamgylchiadau nhw yn cael eu hystyried yn llawn fel rhan o'r ymgynghoriad yma? Ond hefyd, wrth gwrs, ar y llaw arall, beth yw'ch neges chi i awdurdodau lleol lle mae yna ddiboblogi a lle mae yna boblogaeth sy'n heneiddio, sydd, wrth gwrs, yn ffactorau all effeithio yn sylweddol ar y dreth a fydd yn cael ei chasglu yn yr ardaloedd hynny? Tra'n derbyn bod hwn yn ymarferiad a fydd, fel rŷch chi'n ei ddweud, yn refeniw niwtral, mae angen hefyd sicrhau bod awdurdodau lleol unigol ddim yn colli allan pan fo'n dod i sicrhau'r refeniw i gynnal y gwasanaethau allweddol rŷn ni gyd eisiau eu gweld.

Mae pobl yn cwyno bod y system bresennol yn annheg, ac mae hynny'n gywir, oherwydd mae pobl yn gweld hefyd amrywiaeth amlwg ym miliau'r dreth gyngor ledled Cymru, ac mae'r system yn anghyson. Dwi wedi cyfeirio yn y Siambr hon o'r blaen am lefydd fel pentrefi Ystradowen a Chwmllynfell, sydd tua 100 llath oddi wrth ei gilydd ond mae yna wahaniaeth o gannoedd o bunnoedd rhwng eu biliau priodol. Felly, mae rhywun yn ymwybodol bod yna anghysondeb ac annhegwch. I ba raddau ydych chi'n rhagweld y bydd y broses yma o bosib yn trio mynd i'r afael ag ychydig o hynny, wrth gwrs yn amddiffyn integriti awdurdodau lleol i godi'r refeniw y maen nhw ei angen drwy'r dreth gyngor? Does dim dianc o'r ffaith bod yna densiynau o safbwynt yr amrywiaeth y mae pobl yn ei weld o un rhan o'r wlad i'r llall.

Wrth gwrs, mae'r polisi a'r newid arfaethedig yma yn fwy amserol nag erioed wrth inni wynebu'r creisis costau byw. Fe all diwygiadau i'r dreth gyngor—. Y bil treth gyngor, wrth gwrs, yw un o'r biliau mwyaf sylweddol y mae cartrefi yn ei wynebu bob blwyddyn. Mi all y diwygiadau fod yn gam radical i helpu llawer o'n haelwydydd ni i ymdopi'n well â'r hyn maen nhw'n ei wynebu. Rŷn ni'n gwybod, wrth gwrs, fod ôl-ddyledion treth gyngor wedi profi i fod yn un o elfennau mwyaf dyled cartref.

Roeddech chi'n sôn, wrth gwrs, ac rwy'n croesawu'r gydnabyddiaeth rŷch chi'n ei rhoi, ynglŷn â'r hyn roeddech chi'n ei alw'n targeted transitional arrangements, ac rŷch chi wedi ymateb i hynny, i raddau, yn barod, ond sut fyddwch chi'n delio, efallai, ag ôl-ddyledion yn benodol wrth symud o un gyfundrefn i'r gyfundrefn newydd? Ac, wrth gwrs, yn y tymor hirach, i ba raddau all unrhyw gynlluniau newydd, neu ddull newydd o gwmpas y dreth gyngor, osgoi sefyllfaoedd lle mae'r ôl-ddyledion yma yn adeiladu i fyny i'r fath raddau yn y lle cyntaf? 

Thank you very much, Dirprwy Lywydd, and may I thank the Minister for her statement? It's good to see in it a number of the main elements of Plaid Cymru's council tax reform plans, which we set out in our manifesto, particularly around revaluation; increasing the number of bands, particularly at the higher end of home valuations; and ensuring that council tax is more proportionate to the value of property.

The motive for reform is clear. The current system is dated; to all intents and purposes, it's a legacy of the Thatcher era. This is the most regressive tax on these isles, which levies almost four times as much on the poor as those who are richer, so it's about time that we redistributed that burden more fairly across society and ensure that those who have the broadest shoulders carry a little more of that weight.

Just to pick up on some of the points already made, it's good to see the emphasis on improving the national support scheme and looking at the framework for the discounts and exemptions, because many people will be concerned, particularly older people, that the value of their property doesn't necessarily reflect their ability to pay. So, the first question from me is: what assurance can you give to those people that their circumstances will be fully taken into account as part of this consultation? Also, of course, on the other hand, what's your message to local authorities where there is depopulation and a population that's growing older, which is a factor that could have a significant impact on the tax gathered in those areas? Whilst accepting that this is an exercise that will be revenue neutral, as you said, we also need to ensure that individual local authorities don't lose out when it comes to ensuring the revenue to maintain key services that we all want to see.

People complain that the current system is unfair, and that's quite right, and people also see clear differences in council tax rates across Wales, and the system is inconsistent. I've previously referred in this Chamber to villages such as Ystradowen and Cwmllynfell, around 100 yards from each other but there are hundreds of pounds of difference in terms of their council tax bills. So, one is aware that there are inconsistencies and some unfairness. To what extent do you anticipate that this process will possibly tackle some of those issues, whilst protecting the integrity of local authorities in raising the revenue that they need? There's no getting away from the fact that there are tensions in terms of the divergence between certain parts of the country and others.

Of course, the policy and the proposed change are more timely than ever as we face a cost-of-living crisis. The council tax bill, of course, is one of the most significant bills faced by households every year, and these reforms could be a radical step in helping many households to cope better with what they are currently facing, and we know that council tax payments have been one of the greatest issues in terms of household debt. 

You mentioned targeted transitional arrangements, and you've responded to issues around that already, but how will you deal with council tax debt, particularly in moving from one system to another? In the longer term, to what extent can any new plans or new approach to council tax avoid situations where these debts do build up to such an extent in the first instance?

15:10

I'm very grateful to Llyr Gruffydd for his comments today, and just through Llyr I'd like to thank Cefin Campbell for the excellent work, which we've done, I think, together, on this particular area of our co-operation agreement, and for his really constructive approach and the ideas and challenge that he's brought to the work so far. I know there's a lot more for us to be doing on this, because, as I say, this is just stage 1 of our consultations, which is why it's so important that we do look across a broad range of issues, which Llyr Gruffydd has described today, the first being the council tax reduction scheme and exploring what our plans are for improving that. I think that making the wider council tax scheme more progressive might reduce the demand for support through our council tax reduction scheme, but we still expect that there will be the continued need to support low-income households with their council tax bills, which is one of the reasons why we're exploring what changes we might need to make to the scheme in the future.

Our aim, of course, is to support those who need it, and we have to take into account the wider conditions, such as the roll-out of universal credit, which has had a big impact on council tax and the eligibility for support, and also, of course, changes to the wider economy. We want to take the opportunity to improve the design of the scheme to make it easier to administer and obviously simpler for people to access the support to which they're entitled in the first instance. Our council tax reduction scheme is currently supporting 270,000 households with their bills and over 210,000 pay no council tax at all because of the support that we're able to invest in it. Around 20 per cent of households, that means, receive some help with their bills, but we know that the landscape here is continuing to change, so we need to explore this as part of our consultation. There are some specific questions on this in the consultation, which will help us understand the best way forward. 

Then, also, there was a reference to discounts and exemptions. The current landscape there is extremely complex, and the discounts and exemptions have grown incrementally since the inception of council tax in 1993, so I think that the review that we're doing of these is more than timely, I think, in terms of understanding what changes we might wish to make. I think it's probably too early at the moment to say what those changes might be. We have to undertake the work. We have to listen to people through the consultation. But we have established an expert-led working group of officials and local authority practitioners to help consider this specific aspect and to consider the review of the existing arrangements. Around 37 per cent of dwellings are currently subject to one or more discounts, and 4 per cent of dwellings are exempt, so that's a total of almost 600,000 of our 1.5 million properties, so obviously there is lots of work for us to do to make sure that the exemptions are the right ones and the discounts are the right ones in the future. Some of these changes will require primary legislation; for example, were we to make any changes to the one-adult discount, that would require primary legislation, for example.

I think the points about debt and arrears were also really well made. We've introduced the council tax protocol for Wales, which is a way in which we can try and build that good practice in the collection of council tax amongst local government. It was made in collaboration with local government and has been jointly endorsed by the Welsh Government and the Welsh Local Government Association and signed up to by all of those 22 authorities. But we have begun, now, a review and evaluation of some of the key actions that we took in the last Senedd term to try and ensure that people are able to deal with debt and have the support that they need. So, that's an important part of the consultation, and, again, there are questions in relation to debt and arrears. 

Finally, I think the points about local authorities and the impact on them are really, really important, because, of course, the nature of the tax base differs across Wales, and our consultation does recognise that and considers it. So, we will be analysing the impacts of a revaluation on local authorities once we have that further information, which I referred to, about the IFS updating the figures, which they did before the pandemic, and that will help us have a much more granular look across Wales at what the implications might be. But it is the case, I think, that the reforms outlined would inevitably change the nature of the tax base in each area, and so the consultation then proposes that funding for authorities through the revenue support grant would be reallocated according to the latest tax base. I think that's the fairest way to do it. But, again, we need to consider what transitional arrangements might be needed for local government in this respect.

So, another important area of the consultation where we're keen to hear from local government and others, and I think I didn't respond to the point that Sam Rowlands made earlier about the importance of consulting widely, so local government will obviously have a strong view on that particular element of the consultation, but then Llyr Gruffydd referred to potentially older people, so older people's organisations will want to contribute as well, and there'll be people across the spectrum who will have an interest in this, obviously, because council tax affects us all.

But I want to make it clear that people don't have to answer all of the questions, so if a resident has a strong view and wants to share it with us they don't feel obliged to answer the questions about local government and so on—just engage with us at the level at which people want to, so that we can hear as many diverse voices as we can.

Rwy'n ddiolchgar iawn i Llyr Gruffydd am ei sylwadau ef heddiw, a thrwy Llyr fe hoffwn i ddiolch i Cefin Campbell am y gwaith rhagorol, a wnaethom ni, rwy'n credu, gyda'n gilydd, o ran y maes penodol hwn o'n cytundeb cydweithio ni, ac am ei ymagwedd wirioneddol adeiladol ef a'r syniadau a'r her a gyflwynodd i'r gwaith hyd yn hyn. Fe wn i fod llawer mwy i'w wneud gennym ni eto yn hyn o beth, oherwydd, fel dywedais i, dim ond y cam cyntaf o'n hymgynghoriadau yw hwn, a dyna pam mae hi mor bwysig ein bod ni'n edrych ar draws ystod eang o faterion, a ddisgrifiodd Llyr Gruffydd heddiw, a'r cyntaf yw cynllun ar gyfer gostyngiadau i'r dreth gyngor ac archwilio beth yw ein cynlluniau ni ar gyfer diwygio hwnnw. Rwyf i o'r farn y byddai gwneud cynllun ehangach y dreth gyngor yn rhywbeth mwy blaengar yn lleihau'r galw am gymorth drwy ein cynllun gostyngiadau i'r dreth gyngor, ond rydym ni'n dal i ddisgwyl y bydd angen parhaus i gefnogi aelwydydd incwm isel gyda'u biliau treth gyngor nhw, sef un o'r rhesymau pam yr ydym ni'n ymholi o ran pa newidiadau y gallai fod eu hangen i'r cynllun yn y dyfodol.

Ein nod ni, wrth gwrs, yw cefnogi'r rhai sydd â'r angen amdano, ac mae'n rhaid i ni ystyried yr amodau ehangach, fel cyflwyno credyd cynhwysol, sydd wedi cael effaith fawr ar y dreth gyngor a'r cymhwysedd i gael cymorth, a hefyd, wrth gwrs, y newidiadau i'r economi ehangach. Rydym ni'n awyddus i fanteisio ar y cyfle i wella dyluniad y cynllun i'w gwneud hi'n haws i'w weinyddu ef ac yn amlwg ei gwneud hi'n symlach i bobl gael gafael ar y cymorth y mae ganddyn nhw'r hawl iddo yn y lle cyntaf. Ar hyn o bryd mae ein cynllun gostyngiadau'r dreth gyngor yn cefnogi 270,000 o aelwydydd gyda'u biliau nhw ac mae dros 210,000 ohonyn nhw'n talu dim o gwbl tuag at y dreth gyngor oherwydd y cymorth yr ydym ni'n gallu buddsoddi ynddo. Mae tua 20 y cant o aelwydydd, felly, yn cael rhywfaint o help gyda'u biliau nhw, ond fe wyddom ni fod y dirwedd yn newid trwy'r amser yn hyn o beth, ac felly mae angen i ni roi ystyriaeth i hyn yn rhan o'n hymgynghoriad ni. Mae rhai cwestiynau penodol ar hyn yn yr ymgynghoriad, a fydd yn ein helpu i ddeall y ffordd orau ymlaen.

Yna, hefyd, fe soniwyd am ostyngiadau ac eithriadau. Mae'r dirwedd bresennol yn gymhleth iawn yn hyn o beth, ac mae'r gostyngiadau a'r eithriadau wedi tyfu yn raddol ers sefydlu'r dreth gyngor yn 1993, felly rwy'n credu bod yr adolygiad hwn o'r materion hyn yn hynod amserol, yn fy marn i, o ran deall pa newidiadau y gallem ni fod yn awyddus i'w gwneud. Rwy'n credu ei bod hi'n rhy gynnar ar hyn o bryd i ddweud beth allai'r newidiadau hynny fod. Mae'n rhaid i ni ymgymryd â'r gwaith sydd gennym ni. Mae'n rhaid inni wrando ar bobl drwy gyfrwng yr ymgynghoriad. Ond rydym ni wedi sefydlu gweithgor o swyddogion ac ymarferwyr yn yr awdurdodau lleol dan arweiniad arbenigwyr i helpu i ystyried yr agwedd benodol hon ac ystyried yr adolygiad o'r trefniadau cyfredol. Ar hyn o bryd, mae tua 37 y cant o anheddau yn gallu cael un neu ragor o ostyngiadau ar hyn o bryd, ac mae 4 y cant o anheddau wedi cael eu heithrio, felly dyna gyfanswm o bron i 600,000 o'n 1.5 miliwn ni o dai yng Nghymru, felly mae hi'n amlwg bod llawer o waith eto i ni ei wneud i sicrhau cywirdeb yr eithriadau a'r gostyngiadau yn y dyfodol. Fe fydd rhai o'r newidiadau hyn yn gofyn am ddeddfwriaeth sylfaenol; er enghraifft, pe byddem ni'n gwneud unrhyw newidiadau i'r gostyngiad un oedolyn, fe fyddai hynny'n gofyn deddfwriaeth sylfaenol, er enghraifft.

Rwyf i o'r farn y gwnaethpwyd y pwyntiau ynglŷn â dyledion ac ôl-ddyledion yn effeithiol iawn hefyd. Rydym ni wedi cyflwyno protocol y dreth gyngor ar gyfer Cymru, sy'n ffordd i ni geisio adeiladu'r arfer da hwnnw wrth gasglu'r dreth gyngor mewn llywodraeth leol. Lluniwyd hwnnw ar y cyd â llywodraeth leol ac fe'i cymeradwywyd ar y cyd gan Lywodraeth Cymru a Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru a chytunodd pob un o'r 22 awdurdod arno. Ond erbyn hyn rydym ni wedi dechrau adolygu a gwerthuso rhai o'r camau allweddol y gwnaethom ni eu cymryd yn ystod tymor y Senedd ddiwethaf i geisio sicrhau bod pobl yn gallu ymdrin â dyledion a chael y cymorth sydd ei angen arnyn nhw. Felly, mae honno'n rhan bwysig o'r ymgynghoriad, ac, unwaith eto, fe geir materion ynglŷn â dyled ac ôl-ddyledion.

Yn olaf, rwy'n credu bod y pwyntiau yn wirioneddol bwysig ynglŷn â'r awdurdodau lleol a'r effaith arnyn nhw, oherwydd, wrth gwrs, mae natur y sylfaen drethi yn wahanol ledled Cymru, ac mae ein hymgynghoriad ni'n cydnabod ac yn rhoi ystyriaeth i hynny. Felly, fe fyddwn ni'n dadansoddi effeithiau ailbrisio ar awdurdodau lleol ar ôl i ni gael yr wybodaeth ychwanegol honno, y cyfeiriais i ati, am Sefydliad Astudiaethau Cyllid yn diweddaru'r ffigurau, gan wneud hynny cyn y pandemig, ac fe fydd hynny'n ein helpu ni i gael golwg manylach ar Gymru a'r goblygiadau posibl. Ond mae hi'n wir, yn fy marn i, y byddai'r diwygiadau a amlinellir yn newid natur y sylfaen drethi yn anochel ym mhob ardal, ac felly mae'r ymgynghoriad yn cynnig wedyn y byddai cyllid ar gyfer awdurdodau drwy'r grant cynnal refeniw yn cael ei ailddyrannu yn ôl y sylfaen dreth ddiweddaraf. Rwy'n credu mai honno yw'r ffordd decaf o wneud hyn. Ond, unwaith eto, mae angen i ni ystyried pa drefniadau trosiannol y gallai fod eu hangen nhw ar lywodraeth leol yn y cyswllt hwn.

Felly, maes pwysig arall o'r ymgynghoriad lle yr ydym ni'n awyddus i glywed oddi wrth lywodraeth leol ac eraill, ac rwy'n credu na wnes i ymateb i'r pwynt a wnaeth Sam Rowlands yn gynharach am bwysigrwydd ehangder yr ymgynghoriad, felly mae'n amlwg y bydd gan lywodraeth leol farn gref ynglŷn â'r elfen arbennig honno o'r ymgynghoriad, ond fe gyfeiriodd Llyr Gruffydd wedyn at bobl hŷn o bosibl, felly fe fydd sefydliadau pobl hŷn yn awyddus i gyfrannu hefyd, ac fe fydd yna bobl o bob math â diddordeb yn hyn, yn amlwg, oherwydd mae'r dreth gyngor yn effeithio ar bob un ohonom ni.

Ond rwy'n awyddus i egluro nad oes yn rhaid i bobl ateb y cwestiynau i gyd, felly os oes gan breswylydd farn gref ac yn dymuno ei rhannu gyda ni, nid oes yn rhaid teimlo rheidrwydd i ateb y cwestiynau am lywodraeth leol ac ati—dim ond ymgysylltu â ni i'r graddau y mae pobl yn dymuno gwneud hynny, er mwyn i ni allu clywed cymaint o leisiau amrywiol ag y gallwn ni.

15:15

I thank the Minister for her statement. We know we need more regular revaluations. Every 20 years is not acceptable. We know two other things: a local income tax is preferred by the rich because it will save them money via tax reduction schemes. But we also know that, under the current system, those with the least ability to pay spend a greater portion of their wealth on council tax. Someone living in a property worth £100,000 pays around five times as much council tax relative to the property value as someone living in a property worth £1 million. A £420,000 house only pays twice as much as a £120,000 house. To me, this is unfair, because payment is not proportional to the value of the property and value of property is a good indicator of personal wealth.

My recommendation is that an additional band is added at the bottom and at least two higher bands are added at the top, followed by adjustments on the multipliers being used to ensure fairness. Questions are: should single people on band G and above have a single person's discount? Who benefits from the student discount, students or landlords? And finally, should the bands be split in two, therefore making it much closer to the value of the property?

Diolch i'r Gweinidog am ei datganiad. Fe wyddom ni fod angen ailbrisiadau sy'n fwy rheolaidd arnom ni. Nid yw pob 20 mlynedd yn dderbyniol. Fe wyddom ni ddau beth arall: mae treth incwm leol yn cael ei ffafrio gan y cyfoethogion oherwydd mae honno'n arbed arian iddyn nhw drwy gynlluniau gostyngiadau treth. Ond fe wyddom ni hefyd, o dan y system bresennol, fod y rhai sydd â'r lleiaf o fodd i dalu yn gwario cyfran fwy o'u cyfoeth nhw ar y dreth gyngor. Mae rhywun sy'n byw mewn eiddo sy'n werth £100,000 yn talu tua phum gwaith cymaint o dreth gyngor o'i gymharu â gwerth yr eiddo ag y mae rhywun sy'n byw mewn eiddo sy'n werth £1 miliwn. Nid yw tŷ gwerth £420,000 ond yn talu ddwywaith cymaint â thŷ gwerth £120,000. I mi, mae hynny'n annheg, oherwydd nid yw'r taliad yn gymesur â gwerth yr eiddo ac mae gwerth eiddo yn ddangosydd da o gyfoeth personol.

Fy argymhelliad i yw bod band ychwanegol yn cael ei ychwanegu at y gwaelod a bod o leiaf ddau fand uwch yn cael eu hychwanegu ar y pen uchaf, ac addasiadau wedyn ar y lluosyddion sy'n cael eu defnyddio i sicrhau cyfiawnder. Dyma'r cwestiynau: a ddylai pobl sengl ar fand G ac uwch gael gostyngiad un person? Pwy sy'n elwa ar y gostyngiad i fyfyrwyr, myfyrwyr ynteu landlordiaid? Ac yn olaf, a ddylid hollti'r bandiau yn eu hanner, gan adlewyrchu gwerth y tŷ yn llawer gwell?

I'm very grateful to Mike Hedges for those contributions and for his ongoing engagement on the issue of council tax, and I share his concern about the importance of more regular revaluations. I think that it has been far too long since the last revaluation. Painful though I understand them to be, I think it is more important that we do it more regularly, and then the changes won't be so extreme in some cases. So, I think that that kind of regular revaluation is important and that's something that we're consulting on in our consultation that is launched today—so, keen to have those views formally expressed through the consultation as well.

And then, looking to the future, we can consider what technology might be available to us. Can we do rolling revaluations? What would we do with information as it comes through in terms of house sales? How can we be sure that we're not picking up a spike in house sales at that moment in time? So, there are lots and lots of different things for us to be considering in terms of the regularity of revaluations. But that's absolutely our intention, to make revaluation much more frequent.

I think Mike Hedges described perfectly how council tax is a regressive tax; it's not a progressive tax, as we would normally want a tax to be. It very much means that people who have the least and who are least able to contribute are ending up being asked to contribute a larger share. So, this is one of the things that our approach to making council tax fairer is aiming to deal with as well—rebalancing the council tax that local authorities collect.

And I've heard Mike's arguments in terms of the way in which he would like to see the additional bands, and potentially the splitting of the bands to have that much more nuanced size of band as well, so, obviously, we'll be considering that as part of our overall consultation. I think we also need to consider as part of that the appeals system and to what extent we create a system where we get the balance right in terms of not creating too much confusion or likelihood of appeals, but having appeals where they are genuinely, in a sense, ones that are likely or potentially to be changing the band that people are in. So, lots for us to consider. I think the contributions so far have been really helpful and I think have started to kick off our consultation very well.

Rwy'n ddiolchgar iawn i Mike Hedges am y cyfraniadau yna ac am ei ymgysylltiad parhaus ar fater y dreth gyngor, ac rwyf innau hefyd yn pryderu am bwysigrwydd ailbrisio mwy rheolaidd. Rwyf i o'r farn yr aeth llawer gormod o amser heibio ers yr ailbrisiad diwethaf. Er fy mod i'n deall pa mor anodd ydyn nhw, rwy'n credu ei bod hi'n bwysicach ein bod ni'n eu gwneud nhw'n fwy rheolaidd, ac yna ni fydd y newidiadau mor eithafol mewn rhai achosion. Felly, rwy'n credu bod ailbrisio rheolaidd fel hyn yn bwysig ac mae hynny'n rhywbeth yr ydym ni'n ymgynghori yn ei gylch yn ein hymgynghoriad ni sy'n cael ei lansio heddiw—felly, yn awyddus i fynegi'r safbwyntiau hynny'n ffurfiol drwy'r ymgynghoriad hefyd.

Ac yna, gan edrych i'r dyfodol, fe allwn ni ystyried pa dechnoleg a allai fod ar gael i ni. A allwn ni gynnal ailbrisiadau treigl? Beth fyddem ni'n ei wneud gyda gwybodaeth wrth iddi ddod drwodd o ran gwerthu tai? Sut allwn ni fod yn siŵr nad ydym ni'n cael ein camarwain gan gynnydd mawr dros dro o ran gwerthiant tai ar yr adeg honno? Felly, mae llawer o bethau amrywiol i ni eu hystyried o ran amlder yr ailbrisiadau. Ond dyna'n hollol yw ein bwriad ni, i ailbrisio yn llawer mwy aml.

Rwy'n credu bod Mike Hedges wedi disgrifio yn gwbl gywir sut y gall y dreth gyngor fod yn dreth atchweliadol; nid yw hi'n dreth flaengar, fel y byddem ni'n awyddus fel arfer i dreth fod. Mae'n golygu bod y bobl sydd â lleiaf o fodd ac sydd leiaf abl i gyfrannu yn gorfod cyfrannu mwy. Felly, dyma un o'r pethau y mae ein dull ni o gael mwy o degwch o ran y dreth gyngor yn bwriadu ymdrin ag ef hefyd—ail-gydbwyso'r dreth gyngor y mae awdurdodau lleol yn ei chasglu.

Ac rwyf i wedi clywed dadleuon Mike o ran y ffordd yr hoffai ef weld y bandiau ychwanegol, a hollti'r bandiau o bosibl er mwyn i ni fod â bandiau â gwahaniaethau mwy cynnil rhyngddyn nhw hefyd, felly, yn amlwg, fe fyddwn ni'n ystyried hynny yn rhan o'n hymgynghoriad cyffredinol ni. Rwy'n credu bod angen i ni ystyried hefyd, yn rhan o hynny, y system apeliadau ac i ba raddau yr ydym ni'n creu system lle yr ydym ni'n taro'r cydbwysedd cywir o ran peidio â chreu gormod o ddryswch neu debygolrwydd o apeliadau, ond bod ag apeliadau sy'n wirioneddol debygol neu o bosibl yn newid y band y mae pobl ynddo. Felly, mae llawer i ni ei ystyried. Rwy'n credu bod y cyfraniadau hyd yn hyn wedi bod o gymorth mawr ac rwy'n credu eu bod nhw wedi rhoi cychwyn da iawn i'n hymgynghoriad ni.

15:20

The benefits of a land value tax are quite clear—it could replace a regressive council tax system, which has no relation to household income, with a system that creates a far greater equality in the distribution of wealth, lowering housing costs for many households across Wales. A land value tax would also help to end land speculation, encourage more efficient allocation of land and provide a sustainable and enhanced source of local government finance. I understand one of the main impediments to the introduction of an LVT is the lack of cadastral mapping. A cadastral database would not only be beneficial for the purpose of taxation, but also in regards to planning and agriculture. So, I was wondering if any progress has been made by the Welsh Government in establishing a cadastral database for Wales? Thank you.

Mae manteision treth ar werth tir yn eglur iawn—fe allai ddisodli system dreth gyngor atchweliadol, nad oes unrhyw gyswllt rhyngddi hi ag incwm aelwydydd, gyda system sy'n creu llawer mwy o gydraddoldeb wrth ddosbarthu cyfoeth, gan ostwng costau tai i lawer o aelwydydd ledled Cymru. Byddai treth ar werth tir yn helpu i roi terfyn ar hapfuddsoddiadau tir hefyd, yn annog dyrannu tir yn fwy effeithlon ac yn cynnig ffynhonnell gynaliadwy a gwell o gyllid llywodraeth leol. Rwy'n deall mai un o'r prif rwystrau rhag cyflwyno treth ar werth tir yw prinder mapiau cadastrol. Byddai cronfa ddata gadastrol fel hon nid yn unig yn fuddiol at ddibenion trethiant, ond o ran cynllunio ac amaethyddiaeth hefyd. Felly, roeddwn i'n meddwl tybed a wnaeth Llywodraeth Cymru unrhyw gynnydd o ran sefydlu cronfa ddata gadastrol i Gymru? Diolch i chi.

I'm grateful for that contribution, and just want to reassure Carolyn Thomas that we are very much continuing to work on the idea of a local land value tax. The main underlying objective for local tax is to raise that stable revenue for local services in the fairest possible way. And where we can have other advantages, such as the better use of land, I think we should definitely be looking to squeeze as much value out of these things as we possibly can.

The Welsh Government has published the research by Bangor University, and that assesses the feasibility of a land value tax as a possible replacement for council tax and non-domestic rates. And they did conclude that a local land value tax in Wales could raise sufficient revenue to replace the current local taxes, and also that the distribution of liability could be substantially more progressive. So, I think the research has been very positive in that sense, but it does underline that we have to undertake some further work to assess more fully whether or not a land value tax would be evidently better than our existing arrangements, or the arrangements that we will put in place following the work of reform, which is current.

So, within the scope of the research, Bangor University was able to construct a preliminary statistical model to estimate a set of land values. We have never attempted that kind of work in Wales before, and it did enable Bangor then to determine potential tax rates at which a local land value tax would need to be levied to raise revenues broadly equal to the current system. So, it's really exciting work. But I think one of the key lessons that we learned from it was that it's much more challenging to estimate the land values for non-domestic uses than it is for domestic property. So, we're currently continuing the work exploring this, but the point about having that cadastral database is absolutely key. We couldn't introduce a land value tax without one. 

I know that elsewhere in Welsh Government there's important work going on in terms of DataMapWales, and that is very much about collecting information across Wales in a useable format. And I do have some really interesting discussions with the Welsh Revenue Authority as well, because they're taking a lead on many of the exciting ways in which we're thinking about the potential ways to use digital and data, and so this is another area where we're doing some interesting work. Because having that kind of database would help us with lots of other policies, in fact. It would help us potentially in future with local rates of land transaction tax. So, we would need that kind of database. So, work is definitely ongoing. I'm more than happy to update Carolyn at any opportunity we have.

Rwy'n ddiolchgar am y cyfraniad yna, ac fe hoffwn i sicrhau Carolyn Thomas ein bod ni'n parhau i weithio ar y syniad o dreth leol ar werth tir. Y prif amcan sylfaenol ar gyfer treth leol yw codi'r refeniw cyson sydd mor bwysig ar gyfer gwasanaethau lleol yn y ffordd decaf bosibl. A phan fyddwn ni'n gweld manteision eraill, fel defnyddio tir mewn ffordd amgen, rwy'n credu yn bendant y dylem ni fod yn ceisio gwasgu cymaint o werth o'r pethau hyn ag y gallwn ni.

Mae Llywodraeth Cymru wedi cyhoeddi'r ymchwil gan Brifysgol Bangor, ac mae hwnnw'n asesu dichonoldeb treth ar werth tir yn lle'r dreth gyngor ac ardrethi annomestig. Roedden nhw'n dod i'r casgliad y gallai treth leol ar werth tir yng Nghymru godi digon o refeniw i ddisodli'r trethi lleol presennol, a hefyd y gallai dosbarthu atebolrwydd fod yn llawer mwy blaengar. Felly, rwy'n credu i'r ymchwil fod yn gadarnhaol iawn yn hynny o beth, ond mae'n tanlinellu bod rhaid i ni wneud rhywfaint o waith pellach i asesu gyda mwy o fanylder a fyddai treth ar werth tir gymaint â hynny'n well na'r trefniadau sydd gennym ni nawr, neu'r trefniadau y byddwn ni'n eu rhoi ar waith yn dilyn y gwaith diwygio, sy'n mynd rhagddo.

Felly, yng nghwmpas yr ymchwil, llwyddodd Prifysgol Bangor i lunio model ystadegol rhagarweiniol i amcangyfrif set o werthoedd tir. Nid ydym ni erioed wedi rhoi cynnig ar y math hwnnw o waith yng Nghymru o'r blaen, ac roedd yn galluogi Prifysgol Bangor wedyn i bennu cyfraddau treth posibl lle byddai angen codi treth leol ar werth tir i godi refeniw sy'n cymharu yn weddol â'r system bresennol. Felly, mae hwnnw'n waith cyffrous iawn. Ond rwy'n credu mai un o'r gwersi allweddol a ddysgwyd gennym ni oedd ei bod hi'n llawer mwy heriol i ni amcangyfrif gwerthoedd tir ar gyfer defnyddiau annomestig nag ydyw gwneud hynny ar gyfer eiddo domestig. Felly, rydym ni'n parhau ar hyn o bryd â'r gwaith o ymchwilio i hynny, ond mae'r pwynt ynglŷn â bod â'r gronfa ddata gadastrol honno'n gwbl allweddol. Ni allem ni gyflwyno treth ar werth tir heb gronfa o'r fath.

Fe wn i fod gwaith pwysig yn mynd rhagddo mewn rhannau eraill o Lywodraeth Cymru o ran MapDataCymru, ac mae hynny'n ymwneud yn bennaf â chasglu gwybodaeth ledled Cymru mewn fformat y gellir ei ddefnyddio. Ac rwy'n cael trafodaethau diddorol iawn gydag Awdurdod Cyllid Cymru hefyd, oherwydd maen nhw'n arwain ar lawer o'r ffyrdd cyffrous yr ydym ni'n eu hystyried fel y ffyrdd posibl o ddefnyddio technolegau digidol a data, ac felly mae hwn yn faes arall lle rydym ni'n gwneud gwaith diddorol. Oherwydd fe fyddai bod â chronfa fel honno o ddata yn ein helpu ni gyda llawer o bolisïau eraill, mewn gwirionedd. Fe fyddai hi'n ein helpu ni o bosibl yn y dyfodol gyda chyfraddau treth trafodiadau tir lleol. Felly, fe fydd angen cronfa data fel hyn arnom ni. Felly, mae'r gwaith yn sicr yn mynd rhagddo. Rwy'n fwy na pharod i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i Carolyn ar unrhyw gyfle a gawn ni.

4. Datganiad gan Weinidog yr Economi: Y Warant i Bobl Ifanc—Sicrhau dyfodol gwell i’n pobl ifanc
4. Statement by the Minister for Economy: Young Person’s Guarantee—Ensuring a better future for our young people

Eitem 4 sydd nesaf, datganiad gan Weinidog yr Economi: y warant i bobl ifanc, sicrhau dyfodol gwell i'n pobl ifanc. Galwaf ar y Gweinidog, Vaughan Gething. 

Item 4 is next, and that's a statement by the Minister for Economy: a young person's guarantee, ensuring a better future for our young people. And I call on the Minister, Vaughan Gething.

Thank you, Deputy Presiding Officer. We launched our ambitious young person's guarantee in November last year, with the aim of supporting 16 to 24-year-olds to access work, education, training or business start-up support. We made this commitment so that no-one would be left behind, and have committed £1.4 billion a year to support young people across Wales. And the need for the young person's guarantee is as strong as ever. Against a backdrop of extreme economic volatility, the chances of a recession have increased, and there is still a need to help avoid a lost, disengaged generation as a result of the pandemic. That's why we are providing support for over 300,000 young people within the first two years of this Government term.

Diolch i chi, Dirprwy Lywydd. Fe wnaethom ni lansio ein gwarant uchelgeisiol i bobl ifanc ym mis Tachwedd y llynedd, gyda'r nod o gefnogi pobl ifanc 16 i 24 oed i gael gwaith, addysg, hyfforddiant neu gymorth dechrau busnes. Fe wnaethom ni'r ymrwymiad hwn fel na fyddai neb yn cael ei adael ar ôl, ac rydym ni wedi ymrwymo £1.4 biliwn y flwyddyn i gefnogi pobl ifanc ledled Cymru. Yn wyneb y fath gyfnewidioldeb economaidd aruthrol, mae'r perygl o ddirwasgiad wedi cynyddu, ac mae'r angen yn parhau i helpu i osgoi cenhedlaeth yn mynd ar goll, wedi ymddieithrio o ganlyniad i'r pandemig. Dyna pam yr ydym ni'n estyn cymorth i dros 300,000 o bobl ifanc yn ystod dwy flynedd gyntaf tymor y Llywodraeth hon.

There is wide-ranging evidence that the disruption that the pandemic has caused has particularly affected young people from disadvantaged backgrounds. The young person's guarantee will help us to prevent inequalities widening further, as a new generation moves towards the labour market. By focusing on people who are under-represented, on those young people who face disadvantage and inequality in accessing work, we will be creating a more equal Wales and a stronger economy. Fourteen per cent of young people aged 16 to 24 are not in education, employment or training. That rate is too high, and our support is wedded to the long-term ambition to reduce this rate to at least 10 per cent. This means reaching and maintaining an additional 13,600 young people through programmes like the young person's guarantee over the coming decades. This is part of the route to a stronger and fairer Welsh economy, where people are supported to fulfil their potential. And we're taking wide-ranging action, tailored to the needs of people facing barriers to work.

Since the young person's guarantee has launched, we have enhanced how young people gain access to high-quality advice and guidance services. Where once there was a confusing range of options, opportunities and advice systems, the Working Wales service now provides a single route to support, coupled with careers advice and guidance. The Working Wales job-matching service also helps young people to find the right employment opportunity. Since 1 November last year, 4,729 young people have accessed this service, of which 2,249 were NEET.

Last month, I also launched our new young person's start-up grant, offering up to £2,000 to help young people to start their own business. This help is backed by one-to-one business advice and mentoring—practical help for young entrepreneurs taking those first exciting steps in starting a business. I'm pleased to say that we have improved access to our apprenticeship programme and other work-focused support. For instance, I have recently launched two new programmes: Jobs Growth Wales+, which will help to support 5,000 16 to 18-year-olds each year who are struggling to gain access to training. The new ReAct+ programme will also support up to 5,400 young people each year, providing practical help with childcare and transport costs. We've also taken steps to extend support into our communities to help young people to start their employment and career journey, including providing community mentors through the Communities for Work Plus programme. Already, 1,700 people have accessed the programme for support since November last year.

The education offer of course remains a key part of the young person's guarantee. During the current academic year, we've invested £98.9 million in sixth forms, £271.8 million in further education, with an additional £4.7 million on personal learning accounts for young people. In order to help young people to find the right course, we've also established a new user-friendly course search platform called 'courses in Wales', with user-friendly information on over 13,500 courses.

However, there is, of course, still more to do. The young person's guarantee is not and will not be a static offer. We're listening to young people to build on our progress and learn lessons as we move forward into what are still deeply uncertain times. We will continue holding a series of national conversations and developing a youth advisory board to bring the voices of young people directly into the design of the young person's guarantee. Stakeholders like Children in Wales have been appointed as our national conversation facilitators and they will continue to help us to hold conversations with young people through a series of co-ordinated events until September this year. Evidence already gathered from early conversations with young people is helping to inform our next steps. That's why we've created a summer of opportunities for young people that focus on key topics, such as health and well-being, employability and life skills, equipping them with the confidence to progress onto their next steps.

Further education will also provide new employment and enterprise bureaux that will support learners with work search, work experience and encouragement to become self-employed throughout the next academic year. We also plan to enhance the self-employment offer by providing further outreach and an enhanced package of support to young people, including a financial grant.

The renew and reform project will work to support learners with their education and well-being. This includes the Careers Wales-led tailored work experience programme aimed at re-engaging year 10 and 11 learners. Working together with both the young person's guarantee and the youth engagement and progression framework, we should do our best to ensure that young people make a positive transition into education, employment or training when they leave school.

We intend to test some new ways of working via our generation Z pilots, helping young victims of modern slavery; delivering workshops on the social model of disability and commitments within our anti-racist plan; as well as taking the young person's guarantee into the secure estate. This will be underpinned by system-wide improvements to data and tracking systems for those young people who are not in education, employment or training.

Dirprwy Lywydd, the Higher Education Funding Council for Wales will also fund the Reaching Wider programme to engage with primary and secondary schools, and adults aged 21 and over who don't have higher education qualifications.

We will continue to ensure that the young person's guarantee evolves and continues to address these challenging and changing economic times, as we strive to support the people who will determine the long-term success of the Welsh economy.

Mae tystiolaeth eang bod yr aflonyddwch y mae'r pandemig wedi'i achosi wedi effeithio'n arbennig ar bobl ifanc o gefndiroedd difreintiedig. Bydd y warant i bobl ifanc yn ein helpu i atal anghydraddoldebau rhag lledu ymhellach, wrth i genhedlaeth newydd symud tuag at y farchnad lafur. Drwy ganolbwyntio ar bobl sydd wedi'u tangynrychioli, ar y bobl ifanc hynny sy'n wynebu anfantais ac anghydraddoldeb o ran cael gwaith, byddwn yn creu Cymru fwy cyfartal ac economi gryfach. Nid yw 14 y cant o bobl ifanc rhwng 16 a 24 oed mewn addysg, cyflogaeth na hyfforddiant. Mae'r gyfradd honno'n rhy uchel, ac mae ein cefnogaeth yn dibynnu ar yr uchelgais hirdymor i leihau'r gyfradd hon i o leiaf 10 y cant. Mae hyn yn golygu cyrraedd a chynnal 13,600 o bobl ifanc ychwanegol drwy raglenni fel y warant i bobl ifanc dros y degawdau nesaf. Mae hyn yn rhan o'r llwybr at economi gryfach a thecach yng Nghymru, pryd y mae pobl yn cael eu cefnogi i gyflawni eu potensial. Ac rydym yn cymryd camau eang, wedi'u teilwra i anghenion pobl sy'n wynebu rhwystrau rhag gwaith.

Ers i'r warant i bobl ifanc gael ei lansio, rydym wedi gwella'r ffordd y mae pobl ifanc yn cael mynediad at wasanaethau cyngor ac arweiniad o ansawdd uchel. Pryd yr oedd amrywiaeth ddryslyd o opsiynau, cyfleoedd a systemau cynghori ar un adeg, mae gwasanaeth Cymru'n Gweithio bellach yn darparu un llwybr i gefnogi, ynghyd â chyngor ac arweiniad gyrfaoedd. Mae gwasanaeth paru swyddi Cymru'n Gweithio hefyd yn helpu pobl ifanc i ddod o hyd i'r cyfle cyflogaeth cywir. Ers 1 Tachwedd y llynedd, mae 4,729 o bobl ifanc wedi defnyddio'r gwasanaeth hwn, ac roedd 2,249 ohonynt yn y categori NEET.

Fis diwethaf, lansiais hefyd ein grant dechrau busnes newydd i bobl ifanc, gan gynnig hyd at £2,000 i helpu pobl ifanc i ddechrau eu busnes eu hunain. Ategir y cymorth hwn gan gyngor a mentora busnes un i un—cymorth ymarferol i entrepreneuriaid ifanc sy'n cymryd y camau cyffrous cyntaf hynny i ddechrau busnes. Rwy'n falch o ddweud ein bod wedi gwella mynediad i'n rhaglen brentisiaethau a chymorth arall sy'n canolbwyntio ar waith. Er enghraifft, rwyf wedi lansio dwy raglen newydd yn ddiweddar: Twf Swyddi Cymru+, a fydd yn helpu i gefnogi 5,000 o bobl ifanc 16 i 18 oed bob blwyddyn sy'n ei chael yn anodd cael hyfforddiant. Bydd y rhaglen ReAct+ newydd hefyd yn cefnogi hyd at 5,400 o bobl ifanc bob blwyddyn, gan ddarparu cymorth ymarferol gyda chostau gofal plant a thrafnidiaeth. Rydym hefyd wedi cymryd camau i ymestyn cymorth i'n cymunedau i helpu pobl ifanc i ddechrau eu taith cyflogaeth a gyrfa, gan gynnwys darparu mentoriaid cymunedol drwy'r rhaglen Cymunedau am Waith a Mwy. Eisoes, mae 1,700 o bobl wedi defnyddio'r rhaglen i gael cymorth ers mis Tachwedd y llynedd.

Mae'r cynnig addysg, wrth gwrs, yn parhau i fod yn rhan allweddol o'r warant i bobl ifanc. Yn ystod y flwyddyn academaidd gyfredol, rydym wedi buddsoddi £98.9 miliwn yn chweched dosbarth ysgolion, £271.8 miliwn mewn addysg bellach, gyda £4.7 miliwn ychwanegol ar gyfrifon dysgu personol i bobl ifanc. Er mwyn helpu pobl ifanc i ddod o hyd i'r cwrs iawn, rydym hefyd wedi sefydlu llwyfan chwilio cyrsiau hawdd ei ddefnyddio newydd o'r enw 'cyrsiau yng Nghymru', gyda gwybodaeth hawdd ei defnyddio am dros 13,500 o gyrsiau.

Fodd bynnag, mae mwy i'w wneud o hyd, wrth gwrs. Nid yw'r warant i bobl ifanc yn gynnig statig ac ni fydd yn gynnig statig. Rydym yn gwrando ar bobl ifanc i adeiladu ar ein cynnydd a dysgu gwersi wrth i ni symud ymlaen i'r hyn sy'n dal yn ansicr iawn. Byddwn yn parhau i gynnal cyfres o sgyrsiau cenedlaethol ac yn datblygu bwrdd cynghori ieuenctid i ddod â lleisiau pobl ifanc yn uniongyrchol i'r broses o gynllunio gwarant i bobl ifanc. Penodwyd rhanddeiliaid fel Plant yng Nghymru yn hwyluswyr sgyrsiau cenedlaethol a byddant yn parhau i'n helpu i gynnal sgyrsiau gyda phobl ifanc drwy gyfres o ddigwyddiadau cydgysylltiedig tan fis Medi eleni. Mae tystiolaeth a gasglwyd eisoes o sgyrsiau cynnar gyda phobl ifanc yn helpu i lywio ein camau nesaf. Dyna pam yr ydym wedi creu haf o gyfleoedd i bobl ifanc sy'n canolbwyntio ar bynciau allweddol, fel iechyd a lles, cyflogadwyedd a sgiliau bywyd, gan roi'r hyder iddyn nhw symud ymlaen i'w camau nesaf.

Bydd addysg bellach hefyd yn darparu canolfannau cyflogaeth a menter newydd a fydd yn cefnogi dysgwyr i chwilio am waith, profiad gwaith ac anogaeth i fod yn hunangyflogedig drwy gydol y flwyddyn academaidd nesaf. Rydym hefyd yn bwriadu gwella'r cynnig hunangyflogaeth drwy ddarparu allgymorth ychwanegol a phecyn cymorth gwell i bobl ifanc, gan gynnwys grant ariannol.

Bydd y prosiect adnewyddu a diwygio yn gweithio i gefnogi dysgwyr gyda'u haddysg a'u lles. Mae hyn yn cynnwys y rhaglen profiad gwaith wedi'i theilwra a arweinir gan Gyrfa Cymru sydd â'r nod o ailymgysylltu â dysgwyr blwyddyn 10 ac 11. Gan weithio gyda'r warant i bobl ifanc a'r fframwaith ymgysylltu a datblygu ieuenctid, dylem wneud ein gorau i sicrhau bod pobl ifanc yn trosglwyddo'n gadarnhaol i addysg, cyflogaeth neu hyfforddiant pan fyddant yn gadael yr ysgol.

Rydym yn bwriadu profi rhai ffyrdd newydd o weithio drwy ein cynlluniau treialu cenhedlaeth Z, gan helpu dioddefwyr ifanc caethwasiaeth fodern; cyflwyno gweithdai ar y model cymdeithasol o anabledd ac ymrwymiadau yn ein cynllun gwrth-hiliol; yn ogystal â mynd â'r warant i bobl ifanc i mewn i'r ystad ddiogel. Caiff hyn ei ategu gan welliannau ar draws y system i systemau data ac olrhain ar gyfer y bobl ifanc hynny nad ydyn nhw mewn addysg, cyflogaeth na hyfforddiant.

Dirprwy Lywydd, bydd Cyngor Cyllido Addysg Uwch Cymru hefyd yn ariannu'r rhaglen Ymgyrraedd yn Ehangach i ymgysylltu ag ysgolion cynradd ac uwchradd, ac oedolion 21 oed a hŷn nad oes ganddyn nhw gymwysterau addysg uwch.

Byddwn yn parhau i sicrhau bod y warant i bobl ifanc yn esblygu ac yn parhau i fynd i'r afael â'r cyfnod economaidd heriol a newidiol hwn, wrth i ni ymdrechu i gefnogi'r bobl a fydd yn penderfynu ar lwyddiant hirdymor economi Cymru.

15:30

Can I thank the Minister for his statement this afternoon? As I've said on previous occasions, I broadly welcome the Welsh Government's intention to provide everyone under 25 in Wales with the offer of work, education, training or self-employment, and today's statement provides us with a useful update on some of the work that has been done in this area.

There's been some welcome progress in supporting young people who want to set up their own business, and today's statement refers to the young person's start-up grant, which offers up to £2,000 to help young people start their own business. The Minister will know that I've called for targeted support for young people who want to start their own business, so I'm pleased to see this funding, and I hope this funding will make a real difference in due course. 

Of course, it's absolutely crucial that there is as much collaboration as possible with the HE and FE sectors, and whilst today's statement gives us a little bit of information in this area, I'd be grateful if the Minister could expand on the points highlighted in this statement, and tell us a bit more about the Welsh Government's plans to foster further collaboration in the future. 

Today's statement reinforces the importance of supporting young people to gain the skills and experiences they need to succeed, and we need to ensure that young people from all backgrounds are able to access opportunities. The Minister made it clear at the start of this Senedd that there would be a national conversation with young people to ensure their views were central to the delivery of the programme, and I'm pleased to hear from today's statement that that is taking place over the summer. So, perhaps the Minister can tell us a bit more about how that engagement will continue to take place after September, so that they continue to play a part in shaping this programme.

It's important that nobody is left behind, and that young people with additional learning needs, for example, also have access to opportunities. Therefore, I hope the Minister will tell us more about how the Government is working to ensure young people with disabilities are accessing employment and learning opportunities under the young person's guarantee, as well as ensuring that young people from all backgrounds are accessing opportunities, particularly via the generation Z pilots.

Now, today's statement also refers to the ReAct+ programme, which builds on the current ReAct programme and helps empower people seeking work in Wales with a direct application process, financial support and free careers advice. It's great to hear that up to 5,400 young people each year are being supported with practical costs like childcare and transport costs, and perhaps the Minister can tell us what plans he has to build on this really important work. 

Dirprwy Lywydd, the young person's guarantee has the power to help raise aspirations, and the delivery of high-quality apprenticeships is also important. As the National Training Federation for Wales has said, more than a quarter of Welsh businesses rate apprenticeships higher than any other qualification, and we know that they play a vital role in developing a future pipeline of talent, and offer apprentices the chance to gain valuable experience whilst continuing their studies. The Minister has rightly invested in apprenticeships in the past, and perhaps he can tell us a bit more about any plans to increase the number of apprenticeships available, and also tell us how the Welsh Government is promoting apprenticeships to businesses and organisations in all parts of Wales, so that young people have access to these opportunities in whatever part of Wales they live.

As the young person's guarantee starts to really develop, the Welsh Government must ensure that there are robust milestones in place to ensure that it's delivering what it's meant to, and to ensure that any funding allocated to the programme is being used effectively and delivering value for money. Therefore, I'd be grateful if the Minister could explain just how the Welsh Government will be assessing the young person's guarantee, so that we can be confident that not only does it have the resources that it needs, but that those resources are being used to maximum effect.

And finally, the Welsh Government can learn lessons from other administrations across the UK, such as the Scottish Government's young person's guarantee, who have also been pushing ahead with the delivery of a similar programme there. And so, perhaps the Minister could tell us whether he has reached out to Scottish Ministers to hear more about the work that has been done in Scotland on the young person's guarantee, and if there's been any useful feedback from those discussions that could help shape the future delivery of the programme here in Wales.

So, in closing, can I thank the Minister again for his statement today and reaffirm my commitment to constructively working with him on this agenda, so that all young people in Wales have access to education, employment and training opportunities? Thank you.

A gaf i ddiolch i'r Gweinidog am ei ddatganiad y prynhawn yma? Fel yr wyf wedi dweud droeon o'r blaen, rwy'n croesawu'n gyffredinol fwriad Llywodraeth Cymru i roi'r cynnig o waith, addysg, hyfforddiant neu hunangyflogaeth i bawb o dan 25 oed yng Nghymru, ac mae'r datganiad heddiw yn rhoi diweddariad defnyddiol i ni ynghylch rhywfaint o'r gwaith sydd wedi'i wneud yn y maes hwn.

Bu rhywfaint o gynnydd i'w groesawu o ran cefnogi pobl ifanc sydd eisiau sefydlu eu busnes eu hunain, ac mae'r datganiad heddiw'n cyfeirio at y grant dechrau busnes i bobl ifanc, sy'n cynnig hyd at £2,000 i helpu pobl ifanc i ddechrau eu busnes eu hunain. Bydd y Gweinidog yn gwybod fy mod wedi galw am gymorth wedi'i dargedu ar gyfer pobl ifanc sydd eisiau dechrau eu busnes eu hunain, felly rwy'n falch o weld y cyllid hwn, a gobeithio y bydd y cyllid hwn yn gwneud gwahaniaeth gwirioneddol maes o law.

Wrth gwrs, mae'n gwbl hanfodol bod cymaint o gydweithio â phosibl gyda'r sectorau addysg uwch ac addysg bellach, ac er bod y datganiad heddiw'n rhoi ychydig o wybodaeth i ni yn y maes hwn, byddwn yn ddiolchgar pe gallai'r Gweinidog ymhelaethu ar y pwyntiau a amlygwyd yn y datganiad hwn, a dweud ychydig mwy wrthym am gynlluniau Llywodraeth Cymru i feithrin rhagor o gydweithio yn y dyfodol.

Mae'r datganiad heddiw'n atgyfnerthu pwysigrwydd cefnogi pobl ifanc i ennill y sgiliau a'r profiadau sydd eu hangen arnyn nhw i lwyddo, ac mae angen i ni sicrhau bod pobl ifanc o bob cefndir yn gallu manteisio ar gyfleoedd. Eglurodd y Gweinidog ar ddechrau'r Senedd hon y byddai sgwrs genedlaethol gyda phobl ifanc i sicrhau bod eu barn yn ganolog i gyflawni'r rhaglen, ac rwy'n falch o glywed o'r datganiad heddiw bod hynny'n digwydd dros yr haf. Felly, efallai y gwnaiff y Gweinidog ddweud ychydig mwy wrthym am sut y bydd yr ymgysylltu hwnnw'n parhau i ddigwydd ar ôl mis Medi, fel eu bod yn parhau i chwarae rhan yn y gwaith o lunio'r rhaglen hon.

Mae'n bwysig nad oes neb yn cael ei adael ar ôl, a bod pobl ifanc ag anghenion dysgu ychwanegol, er enghraifft, hefyd yn gallu manteisio ar gyfleoedd. Felly, gobeithiaf y bydd y Gweinidog yn dweud mwy wrthym am y ffordd y mae'r Llywodraeth yn gweithio i sicrhau bod pobl ifanc ag anableddau yn cael cyfleoedd cyflogaeth a dysgu o dan y warant i bobl ifanc, yn ogystal â sicrhau bod pobl ifanc o bob cefndir yn manteisio ar gyfleoedd, yn enwedig drwy gynlluniau treialu cenhedlaeth Z.

Nawr, mae'r datganiad heddiw hefyd yn cyfeirio at y rhaglen ReAct+, sy'n adeiladu ar y rhaglen ReAct bresennol ac yn helpu i rymuso pobl sy'n chwilio am waith yng Nghymru gyda phroses ymgeisio uniongyrchol, cymorth ariannol a chyngor gyrfaoedd am ddim. Mae'n wych clywed bod hyd at 5,400 o bobl ifanc bob blwyddyn yn cael eu cefnogi gyda chostau ymarferol fel costau gofal plant a thrafnidiaeth, ac efallai y gwnaiff y Gweinidog ddweud wrthym pa gynlluniau sydd ganddo i adeiladu ar y gwaith pwysig iawn hwn. 

Dirprwy Lywydd, mae gan y warant i bobl ifanc y pŵer i helpu i godi dyheadau, ac mae darparu prentisiaethau o ansawdd uchel hefyd yn bwysig. Fel y dywedodd Ffederasiwn Hyfforddiant Cenedlaethol Cymru, mae mwy na chwarter busnesau Cymru yn ystyried prentisiaethau'n uwch nag unrhyw gymhwyster arall, a gwyddom eu bod yn chwarae rhan hanfodol yn y gwaith o ddatblygu llif o dalent yn y dyfodol, ac yn cynnig cyfle i brentisiaid gael profiad gwerthfawr wrth barhau â'u hastudiaethau. Mae'r Gweinidog, a hynny'n briodol, wedi buddsoddi mewn prentisiaethau yn y gorffennol, ac efallai y gall ddweud ychydig mwy wrthym am unrhyw gynlluniau i gynyddu nifer y prentisiaethau sydd ar gael, a dweud wrthym hefyd sut y mae Llywodraeth Cymru yn hyrwyddo prentisiaethau i fusnesau a sefydliadau ym mhob rhan o Gymru, fel y gall pobl ifanc fanteisio ar y cyfleoedd hyn ym mha ran bynnag o Gymru y maen nhw'n byw.

Wrth i'r warant i bobl ifanc ddechrau datblygu mewn gwirionedd, rhaid i Lywodraeth Cymru sicrhau bod cerrig milltir cadarn ar waith i sicrhau ei bod yn cyflawni'r hyn y mae fod i'w wneud, ac i sicrhau bod unrhyw arian a ddyrennir i'r rhaglen yn cael ei ddefnyddio'n effeithiol ac yn sicrhau gwerth am arian. Felly, byddwn yn ddiolchgar pe bai'r Gweinidog yn egluro sut y bydd Llywodraeth Cymru yn asesu'r warant i bobl ifanc, fel y gallwn fod yn ffyddiog nid yn unig bod ganddi'r adnoddau y mae arni eu hangen, ond bod yr adnoddau hynny'n cael eu defnyddio i greu'r effaith mwyaf.

Ac yn olaf, gall Llywodraeth Cymru ddysgu gwersi oddi wrth weinyddiaethau eraill ledled y DU, fel gwarant i bobl ifanc Llywodraeth yr Alban, sydd hefyd wedi bod yn bwrw ymlaen â chyflwyno rhaglen debyg yno. Ac felly, efallai y gallai'r Gweinidog ddweud wrthym a yw wedi estyn allan at Weinidogion yr Alban i glywed mwy am y gwaith sydd wedi'i wneud yn yr Alban ar y warant i bobl ifanc, ac os bu unrhyw adborth defnyddiol o'r trafodaethau hynny a allai helpu i lywio'r gwaith o gyflawni'r rhaglen yma yng Nghymru yn y dyfodol.

Felly, wrth gloi, a gaf i ddiolch eto i'r Gweinidog am ei ddatganiad heddiw ac ailddatgan fy ymrwymiad i weithio'n adeiladol gydag ef ar yr agenda hon, er mwyn i bob unigolyn ifanc yng Nghymru gael mynediad at gyfleoedd addysg, cyflogaeth a hyfforddiant? Diolch.

15:35

I thank the Member for his series of questions, and the constructive nature of the tone and content of them. On the start-up grant, it's worth mentioning that, today, the application window's gone live on the Big Ideas Wales website. So, if there are young people who are watching these proceedings, there may well not be, but, if there are, then they can go onto the Big Ideas Wales website to find more information about how to not just apply for that support, but, crucially, the pre-start-up and post-start-up advice, support and mentoring that is part of that offer.

There were a number of questions about the engagement of young people. I'm very pleased to have more questions on this, to expand a bit further. So, in the events we're running up to into September, we've got a range of work that's going to take place over this summer. But, as I indicated in the statement initially, we've already made some changes and reflected on some challenges for us with our initial engagement. We've had 10 different events as part of the start of that national conversation, including direct engagement with a range of people who have greater challenges.

The Member mentioned disabled young people; we know that employment outcomes for disabled people are significantly less advantaged than the rest of the population, as they're much less likely to be in work and much less likely to be in good work as well. So, we've deliberately had part of that engagement with disabled young people. We've also looked at a range of people who face barriers, like, for example, homeless young people, and we've been able to work together with local government, actually, on that, with their homeless service co-ordinators. So, there is work with a range of partners across the piece, to try to understand the particular challenges that young people face.

One of the key issues, actually, was that there's still a lack of awareness about where to go for support. So, there are some practical barriers in getting people to engage in the service, but even if they want to engage, we need to make more visible Working Wales's role as a single gateway. So, we've done the right thing in slimming down all of the different front doors, to have one front door for people to get through, but we still need people to understand where and how to go about that, so that work is going to be ongoing. But I think, for example, the work we're doing in further education will be helpful with that, about a new access point where a lot of our young people already are, to get them to the right place for their future aspirations.

When we go through, not just the continued delivery and engagement we'll have with young people in the programme, but your point about from September onwards, we're looking to establish a young person's board around this. We've got a range of stakeholders helping us to do that, and that should help us to make sure that we continue to engage with a group of young people, to understand if the offer is meeting the aims and objectives that we have as a Government, but, crucially, the needs of young people themselves.

I think that won't just be an important point for the direct feedback, but the numbers and the figures that we'll continue to publish and make available to Members and the wider public will be an important part of understanding how successful the young person's guarantee is going to be. Some aspects of that, for example, the apprenticeship figure, there are numbers within that, to see if we manage to reach those apprenticeship start figures. There'll also be figures about whether we're going to be able to see a continued improvement in the numbers of young people who are not in education, employment or training. So, you will see a number of areas where we'll be able to assess and update on how successful the guarantee is being in all of the different programmes of work.

On your point about promoting apprenticeships, we continue to promote apprenticeships both to young people themselves, as opportunities, but also to businesses. Members may not have noticed this, because not every Member will be running a business, but the A Genius Decision campaign has actually had pretty good take-up from businesses, and has helped to raise awareness of the value of taking on an apprentice, because we need to make sure that all businesses are aware they can do that. And literally, I met a medium-sized business yesterday, and they were enquiring about the opportunities for apprentices and interns. So, even in relatively established businesses, of several dozen people, there isn't always the awareness of where to go to help get support to take on new apprentices.

And, when it comes to our engagement with the Scottish Government, we do engage on—. We have different political priorities at various points in time, but official to official we do have engagement, and we have looked at some of what they have done, and, equally, it's my understanding that they're going to look to refocus their work on young people furthest from the labour market in the way that we have done as well. So, there, it's not just a one-way process; they're looking at and looking to improve their own programmes by looking at what we are doing as well.

And, finally, on your point about funding, I talked about ReAct+ and Communities for Work Plus, the work that they're doing to help remove barriers to work, employment, education, training and starting up a business. The challenge in maintaining the funds isn't any lack of goodwill from the finance Minister, it's just the reality of managing with a really difficult budget position, with the reality that we have fewer EU funds, because the replacement funds aren't there. That used to fund significant chunks of all the programmes I've just run through, and the mainstream Business Wales support service as well, and then you have the backdrop of the fact that our Government's budget is worth £600 million less than it was in October last year. So, there are real pressures, but despite that, we have a headline commitment to the young person's guarantee in all its forms, and we will continue to make difficult choices in Government to make sure that we can deliver on our top-six pledges and the rest of the programme for Government as far as we can. But, as I say, I'm more than happy to update the Chamber on the progress we are making.

Diolch i'r Aelod am ei gyfres o gwestiynau, a natur adeiladol naws a chynnwys y rhain. O ran y grant dechrau busnes, mae'n werth sôn bod y cyfnod ymgeisio wedi mynd yn fyw heddiw ar wefan Syniadau Mawr Cymru. Felly, os oes yna bobl ifanc yn gwylio'r trafodion hyn, mae'n ddigon posibl nad oes rai, ond, os oes, yna gallan nhw fynd i wefan Syniadau Mawr Cymru i ddod o hyd i ragor o wybodaeth nid yn unig am sut i wneud cais am y cymorth hwnnw, ond, yn hollbwysig, y cyngor, y cymorth a'r mentora cyn dechrau ac ar ôl dechrau sy'n rhan o'r cynnig hwnnw.

Roedd nifer o gwestiynau am ymgysylltu â phobl ifanc. Rwy'n falch iawn o gael mwy o gwestiynau am hyn, i ehangu ychydig ymhellach. Felly, yn y digwyddiadau yr ydym yn eu cynnal hyd at fis Medi, mae gennym ystod o waith sy'n mynd i ddigwydd dros yr haf hwn. Ond, fel y nodais yn y datganiad i ddechrau, rydym eisoes wedi gwneud rhai newidiadau ac wedi myfyrio ar rai heriau i ni gyda'n hymgysylltiad cychwynnol. Rydym wedi cael 10 digwyddiad gwahanol fel rhan o ddechrau'r sgwrs genedlaethol honno, gan gynnwys ymgysylltu'n uniongyrchol ag amrywiaeth o bobl sydd â mwy o heriau.

Soniodd yr Aelod am bobl ifanc anabl; gwyddom fod canlyniadau cyflogaeth i bobl anabl yn llawer llai breintiedig na gweddill y boblogaeth, gan eu bod yn llawer llai tebygol o fod mewn gwaith ac yn llawer llai tebygol o fod mewn gwaith da hefyd. Felly, yn fwriadol rydym wedi gweld rhan o'r ymgysylltu hwnnw â phobl ifanc anabl. Rydym hefyd wedi edrych ar amrywiaeth o bobl sy'n wynebu rhwystrau, fel, er enghraifft, pobl ifanc ddigartref, ac rydym wedi gallu cydweithio â llywodraeth leol, mewn gwirionedd, ar hynny, gyda'u cydgysylltwyr gwasanaethau i'r digartref. Felly, mae gwaith yn cael ei wneud gydag amrywiaeth o bartneriaid yn gyffredinol, i geisio deall yr heriau penodol y mae pobl ifanc yn eu hwynebu.

Un o'r materion allweddol, mewn gwirionedd, oedd diffyg ymwybyddiaeth o hyd ynghylch ble i fynd am gymorth. Felly, mae rhai rhwystrau ymarferol o ran cael pobl i ymgysylltu â'r gwasanaeth, ond hyd yn oed os ydyn nhw eisiau ymgysylltu, mae angen i ni wneud swyddogaeth Cymru'n Gweithio yn fwy gweladwy fel un porth unigol. Felly, rydym wedi gwneud y peth iawn wrth leihau nifer y drysau ffrynt gwahanol, a sicrhau un drws ffrynt i bobl fynd drwyddo, ond mae angen i bobl ddeall o hyd ble a sut i wneud hynny, fel y bydd y gwaith hwnnw'n mynd rhagddo. Ond rwy'n credu, er enghraifft, y bydd y gwaith yr ydym yn ei wneud mewn addysg bellach yn ddefnyddiol i hynny, sef ynghylch pwynt mynediad newydd lle mae llawer o'n pobl ifanc ni eisoes, i'w cael nhw i'r lle iawn ar gyfer eu dyheadau yn y dyfodol.

Pan fyddwn yn mynd drwodd, nid yn unig y ddarpariaeth a'r ymgysylltu parhaus a gawn gyda phobl ifanc yn y rhaglen, ond eich pwynt ynghylch o fis Medi ymlaen, rydym yn bwriadu sefydlu bwrdd pobl ifanc ynghylch hyn. Mae gennym amrywiaeth o randdeiliaid yn ein helpu ni i wneud hynny, a dylai hynny ein helpu ni i sicrhau ein bod yn parhau i ymgysylltu â grŵp o bobl ifanc, i ddeall a yw'r cynnig yn bodloni'r nodau a'r amcanion sydd gennym fel Llywodraeth, ond, yn hollbwysig, anghenion y bobl ifanc eu hunain.

Credaf y bydd hynny nid yn unig yn bwynt pwysig ar gyfer yr adborth uniongyrchol, ond bydd y niferoedd a'r ffigurau y byddwn yn parhau i'w cyhoeddi a'u darparu i Aelodau a'r cyhoedd yn ehangach yn rhan bwysig o ddeall pa mor llwyddiannus fydd y warant i bobl ifanc. Mae rhai agweddau ar hynny, er enghraifft, y ffigur prentisiaeth, mae rhifau o fewn hwnnw, i weld a lwyddwn i gyrraedd y ffigurau dechrau prentisiaethau hynny. Bydd ffigurau hefyd ynghylch a fyddwn yn gallu gweld gwelliant parhaus yn nifer y bobl ifanc nad ydyn nhw mewn addysg, cyflogaeth na hyfforddiant. Felly, fe welwch chi nifer o feysydd lle byddwn yn gallu asesu a diweddaru pa mor llwyddiannus yw'r warant ym mhob un o'r gwahanol raglenni gwaith.

O ran eich pwynt am hyrwyddo prentisiaethau, rydym yn parhau i hyrwyddo prentisiaethau i bobl ifanc eu hunain, fel cyfleoedd, ond hefyd i fusnesau. Efallai nad yw Aelodau wedi sylwi ar hyn, oherwydd ni fydd pob Aelod yn rhedeg busnes, ond mae'r ymgyrch Dewis Doeth wedi cael ei defnyddio'n eithaf da gan fusnesau mewn gwirionedd, ac mae wedi helpu i godi ymwybyddiaeth o werth cyflogi prentis, oherwydd mae angen i ni sicrhau bod pob busnes yn ymwybodol y gallan nhw wneud hynny. Ac yn llythrennol, cyfarfûm â busnes canolig ei faint ddoe, ac roedden nhw'n holi am y cyfleoedd i brentisiaid ac interniaid. Felly, hyd yn oed mewn busnesau cymharol sefydledig, o sawl dwsin o bobl, nid oes bob amser ymwybyddiaeth o ble i fynd i gael cymorth i gyflogi prentisiaid newydd.

Ac, o ran ein hymgysylltiad â Llywodraeth yr Alban, rydym yn ymgysylltu â—. Mae gennym flaenoriaethau gwleidyddol gwahanol ar wahanol adegau, ond rhwng swyddog a swyddog mae gennym ymgysylltiad, ac rydym wedi edrych ar rywfaint o'r hyn y maen nhw wedi'i wneud, ac, yn yr un modd, fy nealltwriaeth i yw eu bod yn mynd i geisio ailganolbwyntio eu gwaith ar bobl ifanc sydd bellaf o'r farchnad lafur yn y ffordd yr ydym ni wedi'i wneud hefyd. Felly, yno, nid proses un ffordd yn unig ydyw; maen nhw'n edrych ar eu rhaglenni eu hunain ac yn ceisio eu gwella drwy edrych ar yr hyn yr ydym ni'n ei wneud hefyd.

Ac, yn olaf, ynglŷn â'ch pwynt am ariannu, soniais am ReAct+ a Chymunedau am Waith a Mwy, y gwaith y maen nhw'n ei wneud i helpu i ddileu rhwystrau rhag gwaith, cyflogaeth, addysg, hyfforddiant a dechrau busnes. Nid diffyg ewyllys da ar ran y Gweinidog cyllid yw'r her o ran cynnal yr arian, ond y realiti o reoli gyda sefyllfa wirioneddol anodd o ran y gyllideb, a'r realiti bod gennym lai o arian yr UE, oherwydd nid yw'r cronfeydd newydd i gymryd eu lle nhw yno. Roedd y rheini yn arfer ariannu darnau sylweddol o'r holl raglenni yr wyf newydd eu crybwyll, a gwasanaeth cymorth prif ffrwd Busnes Cymru hefyd, ac yna mae gennych chi fel cefnlen y ffaith bod cyllideb ein Llywodraeth yn werth £600 miliwn yn llai nag yr oedd ym mis Hydref y llynedd. Felly, mae pwysau gwirioneddol, ond er gwaethaf hynny, mae gennym brif ymrwymiad i'r warant i bobl ifanc yn ei gwahanol ffurfiau, a byddwn yn parhau i wneud dewisiadau anodd yn y Llywodraeth i sicrhau y gallwn gyflawni ein chwe phrif addewid a gweddill y rhaglen lywodraethu cyn belled ag y gallwn. Ond, fel y dywedais i, rwyf yn fwy na pharod i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Siambr am y cynnydd yr ydym yn ei wneud.

15:40

Diolch, Dirprwy Lywydd, a diolch i'r Gweinidog am ei ddatganiad. Yn sicr, mae'n dda i weld bod cynnydd yn y maes hwn.

Thank you, Deputy Presiding Officer, and thank you, Minister, for the statement. Certainly, it's good to see progress being made in this area.

From the outset, I'd like to reiterate Plaid Cymru's support for the young person's guarantee, and our desire, similar to that of the Welsh Conservatives, to work constructively with the Government on this. Especially during this cost-of-living crisis, I think it's important that young people feel that there is an opportunity in Wales, and this, of course, plays a part in ensuring that. Of course, we are currently seeing workers across the country demanding fairer pay and better workplace conditions. Young people often are the most likely to go into uncertain, precarious and low-paid work. So, to that end, I'd be interested in learning more about how the young person's guarantee is working to ensure that young people are aware of their workplace rights and entitlements. Is there, for example, scope to create a 'Know your rights' campaign, for example? 

Now, Chwarae Teg recently published a report titled 'Towards a Gender Equal Wales: Responding to a Transforming Economy'. There were a number of interesting findings on apprenticeships in particular. For example, apprenticeships, despite being a key route into many industries, remain heavily segregated on the basis of gender, and, to date, there have also been no targets placed on providers to help address the gender imbalance in apprenticeships, and progress towards closing these gaps remains slow. There was an acknowledgement of some of these challenges in your statement, but, given the stark gender discrepancies between different apprenticeship choices that have been revealed by Chwarae Teg, how is the young person's guarantee working to tackle these imbalances? And would the Government consider placing requirements on apprenticeship providers to tackle these inequalities?

Of course, an important element to also consider, as we head into the future, is the risks posed by automation. It is estimated that 25 per cent of jobs will change due to automation and 10 per cent of jobs will become fully automated. And this links to the Chwarae Teg report, because women make up 70.2 per cent of the workforce in roles that are at high risk of automation, 50.3 per cent in medium risk and 42.6 per cent at low risk. On top of reducing gender discrepancies in educational course selection, what systems are in place to ensure that women and girls are being given an equitable opportunity to be represented in the next industrial revolution of automation and green industries?

An important element to further consider is those who are self-employed. Self-employment has increased in Wales over the last 10 years and now accounts for nearly one in seven workers across Wales, and it's welcome that the young person's start-up grant is offering up to £2,000, as well as the additional support through the one-to-one mentoring. Given the Bevan Foundation's recent report that found that the average income of a self-employed person is less than two thirds the income of an employee, and also noted that it carries risks of financial insecurity and poverty, what safety nets are in place to support those young people who struggle with being self-employed, especially during such uncertain times, as we recover from the pandemic and are in the midst of an unprecedented cost-of-living crisis, beyond, of course, what you've already outlined? Long-term support will be key to their success. 

Finally, Dirprwy Lywydd, the proportion of the population aged over 65 years old in Wales has increased from 18.4 per cent in 2011 to 21.3 per cent in 2021. That's over a fifth of our population now over 65. Meanwhile, the proportion of 15 to 24-year-olds in Wales between 2011 and 2021 has dropped. Given the census results, how will we monitor the effectiveness of the guarantee, not just for improved outcomes for young people, but in terms of the impact on the Welsh economy, for example the retainment of talent in Wales generally and in our rural communities to tackle the brain drain? Diolch.

O'r cychwyn cyntaf, hoffwn ailadrodd cefnogaeth Plaid Cymru i'r warant i bobl ifanc, a'n hawydd, yn debyg i un y Ceidwadwyr Cymreig, i weithio'n adeiladol gyda'r Llywodraeth ar hyn. Yn enwedig yn ystod yr argyfwng costau byw hwn, credaf ei bod yn bwysig bod pobl ifanc yn teimlo bod cyfle yng Nghymru, ac mae hyn, wrth gwrs, yn chwarae rhan i sicrhau hynny. Wrth gwrs, rydym ar hyn o bryd yn gweld gweithwyr ledled y wlad yn mynnu cyflog tecach a gwell amodau yn y gweithle. Pobl ifanc yn aml yw'r rhai mwyaf tebygol o fynd i waith ansicr, ansefydlog a chyflog isel. Felly, i'r perwyl hwnnw, byddai gennyf ddiddordeb mewn dysgu mwy am sut mae'r warant i bobl ifanc yn gweithio i sicrhau bod pobl ifanc yn ymwybodol o'u hawliau yn y gweithle. A oes lle, er enghraifft, i greu ymgyrch 'Gwybod eich hawliau'?

Nawr, cyhoeddodd Chwarae Teg adroddiad yn ddiweddar o'r enw 'Tuag at Gydraddoldeb Rhywedd yng Nghymru: Ymateb i Economi sy’n Trawsnewid'. Cafwyd nifer o ganfyddiadau diddorol ar brentisiaethau yn benodol. Er enghraifft, mae prentisiaethau, er eu bod yn llwybr allweddol i lawer o ddiwydiannau, yn parhau i wahanu'n sylweddol ar sail rhyw, a hyd yma, ni roddwyd unrhyw dargedau ar ddarparwyr ychwaith i helpu i fynd i'r afael â'r anghydbwysedd rhwng y rhywiau mewn prentisiaethau, ac mae'r cynnydd tuag at gau'r bylchau hyn yn parhau'n araf. Cydnabuwyd rhai o'r heriau hyn yn eich datganiad, ond, o ystyried yr anghysondebau amlwg rhwng y rhywiau rhwng gwahanol ddewisiadau prentisiaeth a ddatgelwyd gan Chwarae Teg, sut mae'r warant i bobl ifanc yn gweithio i fynd i'r afael â'r anghydbwysedd hwn? Ac a fyddai'r Llywodraeth yn ystyried gosod gofynion ar ddarparwyr prentisiaethau i fynd i'r afael â'r anghydraddoldebau hyn?

Wrth gwrs, elfen bwysig i'w hystyried hefyd, wrth i ni fynd i'r dyfodol, yw'r risgiau a achosir gan awtomeiddio. Amcangyfrifir y bydd 25 y cant o swyddi'n newid oherwydd awtomeiddio a bydd 10 y cant o swyddi'n cael eu hawtomeiddio'n llawn. Ac mae hyn yn gysylltiedig ag adroddiad Chwarae Teg, oherwydd bod menywod yn cyfrif am 70.2 y cant o'r gweithlu mewn swyddi sydd mewn perygl mawr o gael eu hawtomeiddio, 50.3 y cant mewn risg canolig a 42.6 y cant mewn risg isel. Ar ben lleihau anghysondebau rhwng y rhywiau o ran dewis cyrsiau addysgol, pa systemau sydd ar waith i sicrhau bod menywod a merched yn cael cyfle teg i gael eu cynrychioli yn y chwyldro diwydiannol nesaf o awtomeiddio a diwydiannau gwyrdd?

Elfen bwysig i'w hystyried ymhellach yw'r rhai sy'n hunangyflogedig. Mae hunangyflogaeth wedi cynyddu yng Nghymru dros y 10 mlynedd diwethaf ac mae bellach yn cyfrif am bron i un o bob saith gweithiwr ledled Cymru, ac mae i'w groesawu bod y grant dechrau busnes newydd i bobl ifanc yn cynnig hyd at £2,000, yn ogystal â'r cymorth ychwanegol drwy'r mentora un i un. O ystyried adroddiad diweddar Sefydliad Bevan a ganfu fod incwm cyfartalog person hunangyflogedig yn llai na dwy ran o dair o incwm cyflogai, a nododd hefyd fod ganddo risgiau o ansicrwydd ariannol a thlodi, pa rwydi diogelwch sydd ar waith i gefnogi'r bobl ifanc hynny sy'n ei chael yn anodd bod yn hunangyflogedig, yn enwedig yn ystod cyfnod mor ansicr, wrth i ni adfer ar ôl y pandemig a bod yng nghanol argyfwng costau byw na welwyd ei debyg o'r blaen, y tu hwnt, wrth gwrs, i'r hyn yr ydych chi eisoes wedi'i amlinellu? Bydd cymorth hirdymor yn allweddol i'w llwyddiant.

Yn olaf, Dirprwy Lywydd, mae cyfran y boblogaeth dros 65 oed yng Nghymru wedi cynyddu o 18.4 y cant yn 2011 i 21.3 y cant yn 2021. Mae dros un rhan o bump o'n poblogaeth bellach dros 65 oed. Yn y cyfamser, mae cyfran y bobl ifanc 15 i 24 oed yng Nghymru rhwng 2011 a 2021 wedi gostwng. O ystyried canlyniadau'r cyfrifiad, sut y byddwn yn monitro effeithiolrwydd y warant, nid yn unig ar gyfer gwell canlyniadau i bobl ifanc, ond o ran yr effaith ar economi Cymru, er enghraifft cadw talent yng Nghymru yn gyffredinol ac yn ein cymunedau gwledig i fynd i'r afael â draen dawn? Diolch.

15:45

Thank you for the series of questions. I think it might be helpful to say that a number of the questions you asked were really about how effective will the support and guidance aspects of the variety of programmes we've put in place be.

On the point about knowing your rights, about understanding what you're entitled to in a workplace on a basic level when it comes to pay, but then you get into other challenges, frankly, as you go up through your time in working life and understand how your pay reflects around other people's, it's part of the reason why this Government is positive about trade union membership. Trade union workplaces are safer, more productive on average, and better paid than non-unionised workforces. I should, of course, note that I'm a former trade union steward myself, as well as a former trade union lawyer. But, there's a serious point here about knowing your rights and what you could and should expect in the workplace as well. But actually, much of the young person's guarantee is with people who are near the labour market or job ready. Some apprentices know what they want to do and they don't struggle with the choices they make. Lots of young people in further education have a career path that's mapped out for them. Lots of the other work we're talking about, though, is persuading people to get nearer to the labour market, to be ready, and that's where lots of the support is there and available. 

Jobs Growth Wales+, for example, is about young people who may not be job ready. It's taking on the best of both Jobs Growth Wales and the traineeships. There's a wage subsidy to help people into doing things as well. Our challenge is we're dealing with more than one cohort of young people in the sense of how job ready they are and the support they'll need. So, different people will need a different range of support. Interestingly, that's been really important from young people's feedback already, that they want more personalised support that understands them, how ready they are, and whether they're actually ready to plan their longer term future or not. There's still a fair amount of uncertainty, and we're still not sure how much that relates to the pandemic or a broader generational difference that you may be closer to than me, but there's a challenge about understanding how the support we want to provide is actually going to be useful for the people we want to work with and for.

That includes your point on the risks of automation. There are opportunities in automation and AI, and lots of things we're doing. In fact, lots of young people coming through their education today have an entirely different view on the way the world already works and how it should work, and that's why lots of the challenges are actually going through education in the way we're trying to help teach young people not just to be able to use technology, but to design and build it. I regularly reflect on the lectures I've had from my colleague the climate change Minister on the importance of coding and making sure it's something that is seen for both boys and girls, because the talent isn't distributed in just one gender and not the other. You'll see that there's a lot of proactive support that we're doing to try to make sure that boys and girls see opportunities in a whole range of careers. It is often about getting women into careers that are still seen as traditionally male-dominated ones. That's part of the reason why that support and advice is important. I'll continue to reflect on the points about what more we can do with providers as well as encouraging people themselves to have a broader view on what they could and should do with the talent that they have.

On your point about self-employment, I do recognise there are risks in self-employment, but then there are also opportunities in doing so as well. That's why the money we're providing in the start-up grant is accompanied by practical support. I recently had a really inspiring but very loud evening with a range of start-up businesses in the Wales StartUp Awards. It was really inspiring seeing lots of people over the last three years who have started their businesses and been successful. In the room, there were lots and lots of people of my age, but the great majority of people were much younger. Lots of young people have been successful entrepreneurs in one of the most difficult periods of time to set up their own business. I'm delighted to say the big winners were non-alcoholic brewers, two women running a firm, and I look forward to sampling more of their produce—it won't stop me from working.

We do have lots of talent. It's about reflecting on that and it's about being able to point out that this is possible, and that's why support is there. We talked before about the challenge of our age profile; we need to be better at persuading people to move to Wales, we need to be better at persuading people they can plan to have their future here, with both the educational and the work opportunities, but a great place to grow your business and to look forward to a future. That's an economic imperative, not just a challenge for public services.

Diolch am y gyfres o gwestiynau. Rwy'n credu y gallai fod yn ddefnyddiol dweud bod nifer o'r cwestiynau a ofynnwyd gennych yn ymwneud mewn gwirionedd â pha mor effeithiol fydd yr agweddau cymorth ac arweiniad ar yr amrywiaeth o raglenni yr ydym wedi'u rhoi ar waith.

O ran y pwynt am wybod eich hawliau, am ddeall yr hyn y mae gennych hawl iddo mewn gweithle ar lefel sylfaenol pan ddaw'n fater o gyflog, ond yna byddwch yn dod ar draws heriau eraill, a dweud y gwir, wrth i chi fynd drwy gyfnod gweithio eich bywyd a deall sut mae eich cyflog yn cymharu â rhai pobl eraill, mae'n rhan o'r rheswm pam mae'r Llywodraeth hon yn gadarnhaol ynghylch aelodaeth o undebau llafur. Mae gweithleoedd undebau llafur yn fwy diogel, yn fwy cynhyrchiol ar gyfartaledd, ac yn talu'n well na gweithluoedd nad ydyn nhw yn aelodau o undeb. Dylwn i, wrth gwrs, nodi fy mod yn gyn-stiward undeb llafur fy hun, yn ogystal â chyn-gyfreithiwr undeb llafur. Ond, mae pwynt difrifol yma ynghylch gwybod eich hawliau a'r hyn y gallech ac y dylech chi ei ddisgwyl yn y gweithle hefyd. Ond mewn gwirionedd, mae llawer o'r warant i bobl ifanc yn ymwneud â phobl sy'n agos at y farchnad lafur neu'n barod am waith. Mae rhai prentisiaid yn gwybod beth maen nhw eisiau ei wneud ac nid ydyn nhw'n cael trafferth gyda'r dewisiadau maen nhw'n eu gwneud. Mae gan lawer o bobl ifanc mewn addysg bellach lwybr gyrfa sydd wedi'i fapio ar eu cyfer. Mae llawer o'r gwaith arall yr ydym ni'n sôn amdano, serch hynny, yn perswadio pobl i fynd yn agosach at y farchnad lafur, i fod yn barod, a dyna lle mae llawer o'r gefnogaeth ar gael.

Mae Twf Swyddi Cymru+, er enghraifft, yn ymwneud â phobl ifanc nad ydyn nhw efallai'n barod am waith. Mae'n ymgymryd â'r gorau o Twf Swyddi Cymru a'r hyfforddeiaethau. Mae cymhorthdal cyflog i helpu pobl i wneud pethau hefyd. Ein her yw ein bod yn ymdrin â mwy nag un garfan o bobl ifanc o ran pa mor barod am waith y maen nhw a'r cymorth y bydd ei angen arnyn nhw. Felly, bydd angen ystod wahanol o gymorth ar wahanol bobl. Yn ddiddorol, mae hynny wedi bod yn bwysig iawn yn adborth pobl ifanc eisoes, eu bod eisiau cael cymorth mwy personol sy'n eu deall nhw, pa mor barod ydyn nhw, ac a ydyn nhw mewn gwirionedd yn barod i gynllunio eu dyfodol tymor hirach ai peidio. Mae cryn ansicrwydd o hyd, ac nid ydym yn siŵr o hyd faint o hynny sy'n gysylltiedig â'r pandemig neu wahaniaeth ehangach rhwng y cenedlaethau y gallech fod yn nes ato na mi, ond mae her o ran deall sut y bydd y cymorth yr ydym eisiau ei ddarparu yn ddefnyddiol i'r bobl yr ydym eisiau gweithio gyda nhw ac ar eu cyfer.

Mae hynny'n cynnwys eich pwynt am risgiau awtomeiddio. Mae cyfleoedd mewn awtomeiddio ac AI, a llawer o bethau yr ydym ni'n eu gwneud. Yn wir, mae gan lawer o bobl ifanc sy'n dod drwy eu haddysg heddiw farn hollol wahanol am y ffordd y mae'r byd eisoes yn gweithio a sut y dylai weithio, a dyna pam mae llawer o'r heriau'n ymwneud â mynd drwy addysg mewn gwirionedd yn y ffordd yr ydym yn ceisio helpu i addysgu pobl ifanc, nid yn unig i allu defnyddio technoleg, ond i'w ddylunio a'i adeiladu. Rwy'n myfyrio'n rheolaidd ar y darlithoedd yr wyf wedi'u cael gan fy nghyd-Weinidog y Gweinidog Newid Hinsawdd ar bwysigrwydd codio a gwneud yn siŵr ei fod yn rhywbeth sy'n cael ei ystyried ar gyfer bechgyn a merched, oherwydd nid yw'r dalent yn cael ei dosrannu i un rhyw yn unig ac nid i'r llall. Fe welwch fod llawer o gefnogaeth ragweithiol gennym i geisio sicrhau bod bechgyn a merched yn gweld cyfleoedd mewn ystod eang o yrfaoedd. Mae'n aml yn ymwneud â chael menywod i ddilyn gyrfaoedd sy'n dal i gael eu hystyried yn rhai sy'n cael eu dominyddu gan ddynion yn draddodiadol. Mae hynny'n rhan o'r rheswm pam y mae'r gefnogaeth a'r cyngor hwnnw'n bwysig. Byddaf yn parhau i fyfyrio ar y pwyntiau ynghylch beth arall y gallwn ei wneud gyda darparwyr yn ogystal ag annog pobl eu hunain i gael barn ehangach ar yr hyn y gallan nhw ac y dylen nhw ei wneud gyda'r dalent sydd ganddyn nhw.

O ran eich pwynt am hunangyflogaeth, yr wyf yn cydnabod bod risgiau o ran hunangyflogaeth, ond yna mae cyfleoedd hefyd o wneud hynny. Dyna pam mae cymorth ymarferol yn cyd-fynd â'r arian yr ydym yn ei ddarparu yn y grant dechrau busnes. Yn ddiweddar cefais noson ysbrydoledig ond mawr ei sŵn gydag amrywiaeth o fusnesau newydd yng Ngwobrau Dechrau Busnes Cymru. Roedd yn ysbrydoledig iawn gweld llawer o bobl dros y tair blynedd diwethaf sydd wedi dechrau eu busnesau ac wedi bod yn llwyddiannus. Yn yr ystafell, roedd llawer o bobl yr un oed â mi, ond roedd y mwyafrif helaeth o bobl yn llawer iau. Mae llawer o bobl ifanc wedi bod yn entrepreneuriaid llwyddiannus yn un o'r cyfnodau anoddaf i sefydlu eu busnes eu hunain. Rwy'n falch iawn o ddweud mai bragwyr di-alcohol oedd yr enillwyr, dwy fenyw yn rhedeg cwmni, ac edrychaf ymlaen at samplo mwy o'u cynnyrch—ni fydd yn fy atal rhag gweithio.

Mae gennym lawer o dalent. Mae'n ymwneud â myfyrio ar hynny ac mae'n ymwneud â gallu tynnu sylw at y ffaith bod hyn yn bosibl, a dyna pam mae cymorth ar gael. Buom yn siarad o'r blaen am her ein proffil oedran; mae angen i ni fod yn well wrth berswadio pobl i symud i Gymru, mae angen i ni fod yn well wrth berswadio pobl y gallan nhw gynllunio i gael eu dyfodol yma, gyda'r cyfleoedd addysgol a gwaith, ond ei fod yn lle gwych i dyfu eich busnes ac i edrych ymlaen at ddyfodol. Mae hynny'n rheidrwydd economaidd, nid yn her i wasanaethau cyhoeddus yn unig.

15:50

Thank you very much for your statement and your description of all the varied things that you're doing to try and capture all these young people. Because I agree with you that 13,600 young people who are not in education, employment or training is a really worrying statistic, because everybody needs to make some form of contribution to society, and if you're between 16 and 24 and you're not doing anything, obviously a lot of young people become agoraphobic, mentally ill or get dragged into activities that are harmful, whether they're legal or illegal. So, everything that we can do together to sort them out is really very welcome, particularly as disabled young people have had a really challenging time during the pandemic, because they've found it that much more difficult to continue their learning online, and some of them, including some of my constituents, are feeling they're falling between cracks. So, I'm hoping that we'll be able to pick them up.

I've had recent discussions with the Construction Industry Training Board and Community Housing Cymru about the retrofit skills training programme that we obviously need to have to decarbonise all our homes. It's a bit of a chicken-and-egg scenario, and I'd welcome your views on how we approach this. Because we can't be training people up if the work isn't there, but equally, if CHC are saying they can't find the people who've got the skills to do the sort of work that's required, it's a very difficult situation. So, I wondered how you're approaching that, and how many people have started, if not completed, retrofit skills training courses, so that we have some idea of the programme that we need to do over a period of years.

Diolch yn fawr am eich datganiad a'ch disgrifiad o'r holl bethau amrywiol yr ydych chi'n eu gwneud i geisio dal yr holl bobl ifanc hyn. Oherwydd, rwy'n cytuno â chi fod 13,600 o bobl ifanc nad ydyn nhw mewn addysg, cyflogaeth na hyfforddiant, yn ystadegyn sy'n peri pryder gwirioneddol, oherwydd mae angen i bawb wneud rhyw fath o gyfraniad i gymdeithas, ac os ydych chi rhwng 16 a 24 oed ac nad ydych yn gwneud dim, mae'n amlwg bod llawer o bobl ifanc yn mynd yn agoraffobig, yn sâl yn feddyliol neu'n cael eu llusgo i weithgareddau sy'n niweidiol, p'un a ydyn nhw'n gyfreithlon neu'n anghyfreithlon. Felly, mae popeth y gallwn ni ei wneud gyda'n gilydd i'w rhoi nhw ar ben ffordd i'w groesawu'n fawr iawn, yn enwedig gan fod pobl ifanc anabl wedi cael amser heriol iawn yn ystod y pandemig, oherwydd maen nhw wedi'i chael yn llawer anoddach parhau â'u dysgu ar-lein, ac mae rhai ohonyn nhw, gan gynnwys rhai o fy etholwyr, yn teimlo eu bod yn syrthio rhwng y craciau. Felly, rwy'n gobeithio y byddwn yn gallu eu codi nhw.

Rwyf wedi cael trafodaethau'n ddiweddar gyda Bwrdd Hyfforddi'r Diwydiant Adeiladu a Cartrefi Cymunedol Cymru am y rhaglen hyfforddiant sgiliau ôl-osod y mae'n amlwg bod ei hangen arnom er mwyn datgarboneiddio ein holl gartrefi. Mae'n sefyllfa'r iâr a'r wy i raddau, a byddwn yn croesawu eich barn ar sut yr ydym yn mynd i ymdrin â hyn. Oherwydd ni allwn fod yn hyfforddi pobl os nad yw'r gwaith yno, ond yn yr un modd, os yw Cartrefi Cymunedol Cymru yn dweud na allant ddod o hyd i'r bobl sydd â'r sgiliau i wneud y math o waith sydd ei angen, mae'n sefyllfa anodd iawn. Felly, tybed sut yr ydych yn ymdrin â hynny, a faint o bobl sydd wedi dechrau, os nad ydyn nhw wedi cwblhau cyrsiau hyfforddi sgiliau ôl-osod, fel bod gennym ni ryw syniad o'r rhaglen y mae angen i ni ei chyflawni dros gyfnod o flynyddoedd.

I can't give you a figure for your last question, Jenny, about the number of people who have started a course for a retrofit programme, but this is an active not just topic of debate but practical delivery from myself and the climate change Minister. The optimised retrofit programme should mean that we improve the quality of housing stock, make it more sustainable and actually end up giving people a helping hand to a career that will be more useful as we carry on in the future and, frankly, more and more expected. You know, the housing stock of the future is largely built. We'll continue to build new houses, but actually, what we need to do is improve the stock of the housing that we've got. That is something that will be deliberately taken account of in the net-zero skills plan that I'm due to bring back in the autumn, and there'll be plenty of challenge, both within Government as well as outside, about what that's going to look like. Because, as I say, there's a real economic imperative as well as a whole range of things that go right across the programme for government, so you can expect more than one Minister to take an interest. I'm confident that I'll continue to face questions from you, in and outside the Chamber, about the practical progress we're making, and I recognise the importance of the issues.

Ni allaf roi ffigur i chi ar gyfer eich cwestiwn olaf, Jenny, am nifer y bobl sydd wedi dechrau cwrs ar gyfer rhaglen ôl-osod, ond mae hon yn ddarpariaeth weithredol, ymarferol gennyf i a'r Gweinidog Newid Hinsawdd, nid pwnc trafod yn unig. Dylai'r rhaglen ôl-osod er mwyn optimeiddio olygu ein bod yn gwella ansawdd y stoc tai, yn ei gwneud yn fwy cynaliadwy ac mewn gwirionedd yn rhoi help llaw i bobl tuag at yrfa a fydd yn fwy defnyddiol wrth i ni barhau i'r dyfodol ac, a dweud y gwir, yn fwy a mwy disgwyliedig. Fe wyddoch chi fod stoc tai'r dyfodol wedi'i hadeiladu i raddau helaeth. Byddwn yn parhau i adeiladu tai newydd, ond mewn gwirionedd, yr hyn y mae angen i ni ei wneud yw gwella'r stoc o dai sydd gennym. Mae hynny'n rhywbeth a gaiff ei ystyried yn fwriadol yn y cynllun sgiliau sero net yr wyf i fod i'w gyflwyno yn yr hydref, a bydd digon o heriau, o fewn y Llywodraeth yn ogystal â'r tu allan, ynghylch sut y bydd hynny'n edrych. Oherwydd, fel y dywedais i, mae rheidrwydd economaidd gwirioneddol yn ogystal ag ystod eang o bethau sy'n mynd ar draws y rhaglen lywodraethu, fel y gallwch ddisgwyl i fwy nag un Gweinidog ddangos diddordeb. Rwy'n ffyddiog y byddaf yn parhau i wynebu cwestiynau gennych chi, yn y Siambr a'r tu allan iddi, am y cynnydd ymarferol yr ydym yn ei wneud, ac rwy'n cydnabod pwysigrwydd y materion.

5. Datganiad gan Weinidog y Gymraeg ac Addysg: Cynlluniau Strategol 10 mlynedd Cymraeg mewn Addysg
5. Statement by the Minister for Education and Welsh Language: 10-year Welsh in Education Strategic Plans

Yr eitem nesaf yw'r datganiad gan Weinidog y Gymraeg ac Addysg ar gynlluniau strategol 10 mlynedd Cymraeg mewn addysg. Galwaf ar Weinidog y Gymraeg ac Addysg, Jeremy Miles.

The next item is a statement by the Minister for Education and Welsh Language on 10-year Welsh in education strategic plans. I call on the Minister for Education and Welsh Language, Jeremy Miles.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Mae'n bleser gen i fod yma heddiw i ddiweddaru Aelodau ar y cynlluniau strategol Cymraeg mewn addysg, sef cynlluniau ein hawdurdodau lleol i dyfu addysg cyfrwng Cymraeg dros y degawd nesaf.

O ganlyniad i ganllawiau a rheoliadau newydd ar gyfer y cynlluniau strategol, mae awdurdodau lleol wedi paratoi cynlluniau newydd, mwy uchelgeisiol sy'n darparu cyfleoedd i fwy o ddysgwyr, gan gynnwys y rhai ag anghenion dysgu ychwanegol, i fanteisio ar gyfleoedd addysg a dysgu cyfrwng Cymraeg. Rŷn ni wedi cydweithio ag awdurdodau lleol i adolygu a diwygio cynlluniau drafft, ac rwy'n falch o ddweud wrthych fod y broses o gymeradwyo'r cynlluniau strategol wedi dechrau. Er bod y gwaith yn parhau gydag awdurdodau lleol, dwi’n disgwyl bod mewn sefyllfa i gymeradwyo’r cynlluniau erbyn diwedd mis Gorffennaf. Dwi’n edrych ymlaen at weld pob cynllun yn weithredol o fis Medi, ac yn hyderus iawn y bydd pob sir mewn sefyllfa i gychwyn ar eu cylch CSCA 10 mlynedd nesaf ar y cyd.

Thank you, Dirprwy Lywydd. It's my pleasure to be here today to update Members on the Welsh in education strategic plans, namely the plans of our local authorities to grow Welsh-medium education over the next 10 years.

As a result of new guidance and regulations for the WESPs, local authorities have prepared new, more ambitious plans that provide opportunities to more learners, including those with additional learning needs, to access Welsh-medium education and learning opportunities. We’ve worked together with local authorities to review and revise draft plans, and I’m pleased to tell you that the process of approving the strategic plans has begun. While there is still work to do, working with local authorities, we are expecting to be on track to approve the plans by the end of July. I look forward to seeing all plans being operational from September, and am very confident that every local authority will be in a position to embark on their next 10-year WESP cycle together.

Mae’n bleser gen i ddweud wrthych fod pob un o'n 22 awdurdod lleol wedi ymrwymo i'w targedau 10 mlynedd uchelgeisiol o gynyddu'r ddarpariaeth addysg cyfrwng Cymraeg. Mae'r targedau hyn yn cyfateb i gerrig milltir ein strategaeth iaith Gymraeg, 'Cymraeg 2050: Miliwn o siaradwyr'. Mae rhai awdurdodau wedi mynd ymhellach hyd yn oed ac wedi gosod targedau sy'n rhagori ar ein disgwyliadau. Rŷn ni am i 26 y cant o ddysgwyr blwyddyn 1 gael eu haddysg drwy gyfrwng y Gymraeg erbyn 2026, gyda hynny’n codi i 30 y cant erbyn 2031. Mae hwn yn darged y mae gen i bob hyder y gallwn ni ei gyrraedd gyda'r cynlluniau strategol Cymraeg mewn addysg hyn ar waith. 

Dwi am dynnu sylw at rai o'r ymrwymiadau a nodir yn y cynlluniau hyn. Mae datblygiadau cyffrous ar y gorwel. Mae pwyslais clir ar gynyddu’r nifer o leoliadau ysgol cynradd ar draws Cymru gydag ymrwymiadau i sefydlu 23 ysgol gynradd Cymraeg newydd ac ehangu 25 ysgol gynradd Gymraeg dros y 10 mlynedd nesaf. Mae’r cynlluniau diwygiedig yn dangos bod canran uchel o’r datblygiadau hyn i’w gwireddu yn ystod pum mlynedd cyntaf y CSCA a’u bod yn amlach na pheidio yn cael eu cefnogi gan gefnogaeth cyfalaf Llywodraeth Cymru.

Mae’r Gymraeg, Ddiprwy Lywydd, yn perthyn i ni i gyd, ac mae'n bwysig cydnabod bod gan bawb eu taith iaith eu hunain o ran dysgu a defnyddio'r iaith. Mae gweithio gyda'n gilydd i gynhyrchu'r cynlluniau strategol wedi cynnig cyfleoedd gwych i weld beth yn union y gellir ei gyflawni. Mae'r Cwricwlwm i Gymru, sy’n galluogi ysgolion a lleoliadau i gyflwyno’r Gymraeg o dair oed, wedi rhoi cyfle i ni gynllunio'n wahanol ac mae'n wych gweld cynifer o awdurdodau lleol yn manteisio ar y cyfleoedd hyn. Un enghraifft o hyn yw'r 10 awdurdod lleol sy’n canolbwyntio ar symud eu hysgolion ar hyd continwwm iaith drwy gynyddu'r ddarpariaeth Gymraeg sydd ar gael.  

Wedi dweud hyn, rhaid i ni gofio mai fframwaith cynllunio yw'r cynlluniau strategol a ni ellir eu gweithredu heb gymorth ar draws y sectorau. Dwi’n gwybod bod byddin o unigolion yn cynrychioli ysgolion, rhieni, sefydliadau lleol, rhanbarthol a chenedlaethol wedi bod wrthi’n ddiwyd dros y flwyddyn diwethaf yn trafod ac ymateb i gynlluniau drafft yr awdurdodau lleol. Hoffwn ddiolch i chi i gyd am y gwaith hwnnw, a hefyd diolch i chi ymlaen llaw am y gwaith sydd o'n blaenau i gefnogi'r gwaith o weithredu'r cynlluniau newydd o fis Medi ymlaen. Mae eich ymrwymiad yn cael ei gydnabod a'i werthfawrogi. Hoffwn hefyd gydnabod a chymeradwyo swyddogion yr awdurdodau lleol. Mae eich ymrwymiad a'ch dyfalbarhad drwy un o'r cyfnodau mwyaf heriol yr ydym wedi'u hwynebu ers degawdau wedi bod yn ganmoladwy. Mae eich ymgysylltiad parhaus gyda’ch gilydd a gyda ni wedi sicrhau bod cynlluniau i dyfu addysg cyfrwng Cymraeg dros y 10 mlynedd nesaf mor uchelgeisiol ag y gallant fod. Diolch i chi hefyd.

Ar yr ochr wleidyddol, dwi'n cydnabod yr angen i gael cefnogaeth pob cabinet yng Nghymru i wireddu uchelgais 'Cymraeg 2050', a dyna pam y byddaf i’n manteisio ar y cyfle i gwrdd â holl arweinwyr y cynghorau yn ystod tymor yr hydref i drafod cyfleoedd a heriau sy'n gysylltiedig â chynllunio addysg cyfrwng Cymraeg. Fel Gweinidog y Gymraeg ac Addysg, dwi hefyd wedi rhoi camau yn eu lle i gefnogi gweithrediad effeithiol y CSCA. Mae’r rhain yn cynnwys buddsoddi ers 2018 £76 miliwn mewn grantiau cyfalaf cyfrwng Cymraeg penodedig sydd yn creu dros 3,700 o lefydd gofal plant ac ysgol ychwanegol a 285 o lefydd mewn canolfannau neu unedau trochi hwyr ychwanegol; ymrwymo i fuddsoddi £2.2 miliwn yn flynyddol hyd nes diwedd cyfnod y Senedd hwn i gefnogi darpariaethau trochi hwyr ym mhob awdurdod lleol yng Nghymru; cefnogi Mudiad Meithrin i agor mwy o ddarpariaethau meithrin cyfrwng Cymraeg bob blwyddyn er mwyn cyrraedd 150 o ddarpariaethau newydd erbyn 2026; cyhoeddi cynllun gweithlu Cymraeg 10 mlynedd gyda chyllid ychwanegol i'w wireddu; sicrhau gwersi Cymraeg am ddim i'r gweithlu addysg drwy'r Ganolfan Dysgu Cymraeg Genedlaethol o fis Medi eleni; ymgynghori ar fframwaith drafft Cwricwlwm i Gymru ar gyfer y Gymraeg mewn addysg cyfrwng Saesneg—bydd y deunyddiau ategol hyn yn cael eu mireinio a'u cyhoeddi ym mis Medi eleni; cynyddu’r cyllid i gynllun e-sgol i £600,000 er mwyn ehangu'r rhaglen e-ddysgu i bob ardal o Gymru erbyn 2023.

Dwi wedi bod yn ffodus fy mod i wedi gallu ymweld â nifer o'r prosiectau rŷn ni wedi buddsoddi ynddyn nhw. Mae cymaint o enghreifftiau arloesol a straeon ysbrydoledig o Fôn i Fynwy, o ddarpariaethau trochi hwyr yn Ysgol Dyffryn Conwy i brosiectau arloesol sy'n digwydd yn ysgol Pen y Dre ym Merthyr i gynyddu'r defnydd o'r Gymraeg mewn ysgol cyfrwng Saesneg.

Fodd bynnag, Dirprwy Lywydd, rhaid inni gydnabod sgileffeithiau pandemig COVID-19, effeithiau rŷn ni'n dal i brosesu'n llawn. Rhaid cael cyfnod i fyfyrio, yn enwedig o ran cefnogi teuluoedd a chynyddu dealltwriaeth o'r hyn y mae addysg cyfrwng Cymraeg yn ei gynnig. Byddwn yn parhau i fonitro'n ofalus oblygiadau tymor hwy'r pandemig ar ddewisiadau rhieni a gofalwyr o ran addysg cyfrwng Cymraeg. Ond mae fy neges i yn glir: rwyf am i addysg cyfrwng Cymraeg fod yn opsiwn i bawb ac rwyf am i bawb gael y cyfle i fod yn ddinasyddion dwyieithog yng Nghymru.

Bydd rhai fydd yn dweud nad yw'r cynlluniau strategol yn ddigon uchelgeisiol, ond rhaid cofio'r siwrnai rŷn ni wedi bod arni, beth rŷn ni wedi'i ddysgu. Rŷn ni wedi cyflawni llawer, ond dwi'n gwybod bod mwy y gellir ac y mae angen ei wneud i sicrhau gwell mynediad at addysg cyfrwng Cymraeg mewn ardaloedd lle mae ei angen fwyaf. Mae gormod o rwystrau o hyd i addysg cyfrwng Cymraeg ac mae gormod o blant yn colli cyfleoedd i gael eu haddysgu drwy gyfrwng y Gymraeg a dod yn siaradwyr dwyieithog hyderus a mwy. Rŷn ni wedi mynd mor bell ag y gallwn o fewn fframwaith presennol y cynllun strategol Cymraeg mewn addysg. Bydd gwelliannau pellach i’r fframwaith hynny yn cael eu hystyried fel rhan o waith cwmpasu ar Fil addysg y Gymraeg.

Cyn cloi, gaf i ddiolch i bawb eto, a thanlinellu'r pwysigrwydd o weithio gyda'n gilydd, i fod yn agored gyda'n gilydd, i gefnogi ein gilydd? Mae'n ddegawd dyngedfennol, ond yn gyfle cyffrous i'r Gymraeg ac i Gymru. 

I’m delighted to tell you that all 22 of our local authorities have committed to their ambitious 10-year targets of increasing the provision of Welsh-medium education. These targets match the milestones of our Welsh language strategy, 'Cymraeg 2050: A million Welsh speakers'. Some local authorities have gone the extra mile and have set targets that exceed our expectations. We want 26 per cent of year 1 learners receiving their education through the medium of Welsh by 2026, rising to 30 per cent by 2031. This is a target that I have every confidence in achieving with these WESPs in place.

I’d like to draw attention to some of the commitments set out in these plans. There are exciting developments on the horizon. There is a clear emphasis on increasing the number of primary school settings across Wales with commitments to establish 23 new Welsh-medium primary schools and to expand 25 Welsh-medium primary schools over the next 10 years. The revised plans show that a high percentage of these developments are to be realised during the first five years of the WESPs, and that more often than not, they are made possible with the support of capital funding from the Welsh Government.

Cymraeg, the Welsh language, belongs to us all, and it’s important to