Y Cyfarfod Llawn

Plenary

04/05/2022

Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.

In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches.

Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. 

The Senedd met in the Chamber and by video-conference at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

Datganiad gan y Llywydd
Statement by the Llywydd

Prynhawn da a chroeso, bawb, i'r Cyfarfod Llawn. Cyn i ni ddechrau, dwi angen nodi ychydig o bwyntiau. Cynhelir y cyfarfod yma ar ffurf hybrid, gyda rhai Aelodau yn y Siambr ac eraill yn ymuno trwy gyswllt fideo. Bydd yr holl Aelodau sy'n cymryd rhan yn nhrafodion y Senedd, ble bynnag y bônt, yn cael eu trin yn gyfartal. Mae Cyfarfod Llawn a gynhelir drwy gynhadledd fideo, yn unol â Rheolau Sefydlog Senedd Cymru, yn gyfystyr â thrafodion y Senedd at ddibenion Deddf Llywodraeth Cymru 2006. Bydd rhai o ddarpariaethau Rheol Sefydlog 34 yn gymwys ar gyfer y cyfarfod yma, ac mae'r rheini wedi'u nodi ar eich agenda.

Good afternoon, everyone, and welcome all to this Plenary session. Before we begin, I want to set out a few points. This meeting will be held in hybrid format, with some Members in the Senedd Chamber and others joining by video-conference. All Members participating in proceedings of the Senedd, wherever they may be, will be treated equally. A Plenary meeting held using video-conference, in accordance with the Standing Orders of the Welsh Parliament, constitutes Senedd proceedings for the purposes of the Government of Wales Act 2006. Some of the provisions of Standing Order 34 will apply for today's Plenary meeting, and these are noted on your agendas. 

1. Cwestiynau i’r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol
1. Questions to the Minister for Social Justice

Yr eitem gyntaf yw'r cwestiynau i'r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Carolyn Thomas.

The first item is questions to the Minister for Social Justice, and the first question is from Carolyn Thomas.

Cynhwysiant Digidol mewn Cymunedau Gwledig
Digital Inclusion in Rural Communities

1. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i wella cynhwysiant digidol mewn cymunedau gwledig? OQ57979

1. What steps is the Welsh Government taking to improve digital inclusion in rural communities? OQ57979

Our digital inclusion and health programme, Digital Communities Wales, supports organisations across all communities and sectors to help people maximise the opportunities digital can offer. And over 91,000 people have received support for basic digital skills, motivation and confidence, which can help them gain employment, access services and support well-being.

Mae ein rhaglen cynhwysiant digidol ac iechyd, Cymunedau Digidol Cymru, yn cefnogi sefydliadau ar draws pob cymuned a sector i helpu pobl i wneud y mwyaf o’r cyfleoedd y gall technoleg ddigidol eu cynnig. Ac mae dros 91,000 o bobl wedi cael cymorth gyda sgiliau digidol sylfaenol, cymhelliant a hyder, a all eu helpu i gael cyflogaeth, cyrchu gwasanaethau a chefnogi llesiant.

Thank you for that answer, Minister. Many of my residents in north Wales live in rural communities that are often poorly served by existing digital infrastructure and, whilst some are now being offered improved services, it can be daunting to make the right decisions in terms of providers, broadband types and changing phone lines. This is particularly the case as the cost-of-living crisis continues to be felt and improving a household's digital connectivity can be expensive. What support does the Welsh Government have in place to guide people in rural communities through the process of improving digital connectivity so that they are no longer excluded from a world that is now centred online?

Diolch am eich ateb, Weinidog. Mae llawer o fy nhrigolion yng ngogledd Cymru'n byw mewn cymunedau gwledig sy’n aml yn cael eu gwasanaethu’n wael gan y seilwaith digidol presennol, ac er bod rhai bellach yn cael cynnig gwell gwasanaethau, gall fod yn anodd gwneud y penderfyniadau cywir o ran darparwyr, mathau o fand eang a newid llinellau ffôn. Mae hyn yn arbennig o wir wrth i'r argyfwng costau byw barhau a gall gwella cysylltedd digidol cartref fod yn ddrud. Pa gymorth sydd gan Lywodraeth Cymru ar waith i arwain pobl mewn cymunedau gwledig drwy’r broses o wella cysylltedd digidol fel nad ydynt yn cael eu hallgáu o fyd lle mae bod ar-lein bellach yn hanfodol?

Thank you very much, Carolyn Thomas, for your important question as North Wales regional Member. The Welsh Government website www.gov.wales/broadband-in-Wales does contain useful information to help guide people through the process of improving digital connectivity, including the range of options available. It's crucial now that we maximise our understanding and awareness of that, as you say, particularly in relation to the cost-of-living crisis, but also to welcome the fact that many local authorities do have broadband engagement officers helping people and communities to improve their digital connectivity, including Anglesey, Gwynedd, Flintshire, Denbighshire and Wrexham in north Wales. So, it is important that we ensure that this is maximised in terms of reaching out to your citizens and constituents.

Diolch yn fawr iawn, Carolyn Thomas, am eich cwestiwn pwysig fel yr Aelod rhanbarthol dros Ogledd Cymru. Mae gwefan Llywodraeth Cymru www.llyw.cymru/band-eang-yng-nghymru yn cynnwys gwybodaeth ddefnyddiol i helpu i arwain pobl drwy’r broses o wella cysylltedd digidol, gan gynnwys yr amrywiaeth o opsiynau sydd ar gael. Mae'n hanfodol yn awr ein bod yn cynyddu ein dealltwriaeth a'n hymwybyddiaeth o hynny, fel y dywedwch, yn enwedig mewn perthynas â'r argyfwng costau byw, ond hefyd er mwyn croesawu'r ffaith bod gan lawer o awdurdodau lleol swyddogion ymgysylltu band eang sy'n helpu pobl a chymunedau i wella eu cysylltedd digidol, gan gynnwys Ynys Môn, Gwynedd, sir y Fflint, sir Ddinbych a Wrecsam yn y gogledd. Felly, mae’n bwysig ein bod yn sicrhau y gwneir y mwyaf o hyn ac estyn allan at eich dinasyddion a’ch etholwyr.

Minister, people living in rural areas who are not online are usually excluded due to problems in broadband provision, as my colleague Carolyn just mentioned. Both with fixed line and mobile broadband services, it's often the case that both are a problem for constituents. Digitally excluded people are some of the heaviest users of health and social care services and risk being left behind by recent developments that have seen services, such as appointment bookings, prescription requests and consultations, moving online. Given that fewer people in Wales use the internet to manage their health than the rest of the United Kingdom, what is the Welsh Government—and I know, from your previous answer, you mentioned the website and support services, but what specifically is the Welsh Government doing—to ensure that people living in rural areas are not left behind and excluded from the benefits of accessing health services online? Thank you.

Weinidog, mae pobl sy’n byw mewn ardaloedd gwledig nad ydynt ar-lein fel arfer wedi'u hallgáu oherwydd problemau gyda darpariaeth band eang, fel y dywedodd fy nghyd-Aelod, Carolyn. Gyda gwasanaethau band eang symudol a llinell sefydlog, mae'n aml yn wir fod y ddau fath yn broblem i etholwyr. Pobl sydd wedi’u hallgáu’n ddigidol yw rhai o’r defnyddwyr mwyaf o wasanaethau iechyd a gofal cymdeithasol ac maent mewn perygl o gael eu gadael ar ôl gan ddatblygiadau diweddar sydd wedi golygu bod gwasanaethau, fel gwneud apwyntiadau, gwneud ceisiadau am bresgripsiynau ac ymgynghoriadau wedi symud ar-lein. O gofio bod llai o bobl yng Nghymru'n defnyddio’r rhyngrwyd i reoli eu hiechyd na gweddill y Deyrnas Unedig, beth y mae Llywodraeth Cymru'n ei wneud—a gwn o’ch ateb blaenorol, ichi sôn am y wefan a’r gwasanaethau cymorth, ond beth yn benodol y mae Llywodraeth Cymru'n ei wneud—i sicrhau nad yw pobl sy’n byw mewn ardaloedd gwledig yn cael eu gadael ar ôl a'u hallgáu o fanteision cyrchu gwasanaethau iechyd ar-lein? Diolch.

Thank you, Natasha Asghar. That's a very important question as well. Interestingly, we do know through our national survey for Wales that rural and urban aren't necessarily the underlying cause for digital exclusion—93 per cent of people in both rural and urban areas use the internet. But, as you say, in terms of digital inclusion and access to health, it's important to also acknowledge that £2 million per annum has been invested in that programme—the digital inclusion and health programme, Digital Communities Wales: Digital Confidence, Health and Well-being—since July 2019. In fact, I had a meeting about this with the Minister for Health and Social Services and Cwmpas, which are working to promote the Digital Communities Wales programme, just last week, and we looked at these particular issues in terms of access to health. It's interesting that, also, for example, health boards are taking responsibilities. Hywel Dda is working closely with Digital Communities Wales to consider how to embed digital inclusion within their plans and are also signing up to the digital inclusion charter. But, finally, on this point, we are very keen to work on the minimum digital living standard for Wales, and that's been now taken forward—we've commissioned the University of Liverpool to follow up this work.

Diolch, Natasha Asghar. Mae hwnnw'n gwestiwn pwysig iawn hefyd. Yn ddiddorol, gwyddom drwy arolwg cenedlaethol Cymru nad ardaloedd gwledig a threfol o reidrwydd yw achos sylfaenol allgáu digidol—mae 93 y cant o bobl mewn ardaloedd gwledig a threfol yn defnyddio'r rhyngrwyd. Ond fel y dywedwch, o ran cynhwysiant digidol a mynediad at iechyd, mae'n bwysig cydnabod hefyd fod £2 filiwn y flwyddyn wedi'i fuddsoddi yn y rhaglen honno—y rhaglen cynhwysiant digidol ac iechyd, Cymunedau Digidol Cymru: Hyder Digidol, Iechyd a Llesiant—ers mis Gorffennaf 2019. A dweud y gwir, cefais gyfarfod am hyn gyda'r Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol a Cwmpas, sy'n gweithio i hyrwyddo rhaglen Cymunedau Digidol Cymru, yr wythnos diwethaf, a buom yn edrych ar y materion penodol hyn mewn perthynas â mynediad at iechyd. Mae'n ddiddorol hefyd, er enghraifft, fod byrddau iechyd yn mabwysiadu cyfrifoldebau. Mae bwrdd Hywel Dda'n gweithio’n agos gyda Cymunedau Digidol Cymru i ystyried sut i ymgorffori cynhwysiant digidol yn eu cynlluniau ac maent hefyd yn ymrwymo i’r siarter cynhwysiant digidol. Ond yn olaf ar y pwynt hwn, rydym yn awyddus iawn i weithio ar safon ofynnol Cymru ar gyfer bywyd digidol, ac mae hynny bellach yn mynd rhagddo—rydym wedi comisiynu Prifysgol Lerpwl i barhau â'r gwaith hwn.

13:35

Diolch yn fawr iawn i Carolyn am y cwestiwn yma. Mae gen i drigolion yn Nwyfor Meirionnydd, yn Islaw'r-dref, er enghraifft, sy'n methu â chynnal eu busnes ar-lein ac sy'n gorfod symud i ffwrdd neu gau'r busnes i lawr. Mae gen i blant bach sy'n cael eu heithrio o sgyrsiau yn yr ysgol achos eu bod nhw'n methu â gweld y fideo diweddaraf ar YouTube, neu'n methu â chael mynediad i Netflix, er mwyn medru cymryd rhan yn y sgyrsiau efo'u cyd-ddisgyblion nhw. Mae eraill yn methu â gwneud gwaith cartref ar-lein, neu'n methu â chofrestru stoc oherwydd diffyg cysylltedd. Dydw i ddim yn gwybod sawl gwaith dwi wedi cael cyfarfod efo'r awdurdodau, boed yn Openreach neu'n rhywun arall, a hwythau'n dweud efo balchder eu bod nhw'n mynd i gyrraedd 95 y cant o'r boblogaeth o fewn rhai blynyddoedd. Y gwir ydy, ni ddylid anelu i gyrraedd 95 y cant o'r boblogaeth; dylid anelu i gyrraedd 100 y cant o'r boblogaeth, a dim llai. Beth ydy'r pwynt hefyd i drigolion gwledig gael mynediad i dechnoleg heddiw mewn pum mlynedd, pan fydd y dechnoleg mewn pum mlynedd wedi symud ymlaen a hwythau'n cael eu heithrio o'r dechnoleg newydd yna? Felly mae'n fater o gyfiawnder cymdeithasol. A wnewch chi, felly, sicrhau bod cael mynediad i'r we i bawb yng Nghymru—nid canran o'r bobl, ond i bawb—yn flaenoriaeth i chi fel Llywodraeth?

Thank you very much to Carolyn for asking this question. I have residents in Dwyfor Meirionnydd, in Islaw'r-dref, for example, who can't undertake their business online, and they have to either move away or close their business down. I have young children who are exempted from school conversations because they can't access the latest videos on Netflix or YouTube, and so they can't take part in those conversations with their fellow pupils. Others can't do homework online, or they can't register stock because of the lack of connectivity. I don't know how many times I've had meetings with authorities, be that Openreach or anyone else, only to hear them say with pride that they're going to reach 95 per cent of the population within a few years. But the truth is that they shouldn't aim to reach 95 per cent of the population; they should aim for 100 per cent of the population, and no less. What's the point of residents having access to today's technology in five years' time, when, in five years' time, technology will have moved forward again and residents will be excluded again? So, it's a matter of social justice. Will you, therefore, ensure that everyone has access to the internet—not a percentage of people, but everyone—and make that a priority for you as a Government?

Diolch yn fawr am eich cwestiwn pwysig iawn.

Thank you very much for your important question.

In fact, Digital Communities Wales is supporting Citizens Online's community renewal funded project—you're probably aware of it, Mabon—Gwynedd Ddigidol, which does focus on supporting people with employment-related basic digital skills. Also, recognising that telecommunications is not devolved to Wales—we commented on this yesterday—but we continue to deliver improvements in digital connectivity, specifically across north Wales in terms of responding to your question, but of course, for the whole of Wales. So, just for north Wales, under our £56 million full fibre roll-out, we've already provided access to full fibre broadband to 8,869 premises in the six north Wales counties, and working very closely with the North Wales Economic Ambition Board, connected campuses and connected corridor projects.

Mewn gwirionedd, mae Cymunedau Digidol Cymru yn cefnogi prosiect adfywio cymunedol Dinasyddion Ar-lein—mae'n debyg eich bod yn ymwybodol ohono, Mabon—sef Gwynedd Ddigidol, sy'n canolbwyntio ar gefnogi pobl â sgiliau digidol sylfaenol sy'n gysylltiedig â chyflogaeth. Hefyd, gan gydnabod nad yw telathrebu wedi’i ddatganoli i Gymru—gwnaethom sylwadau ar hynny ddoe—rydym yn parhau i sicrhau gwelliannau mewn cysylltedd digidol, yn benodol ar draws gogledd Cymru i ymateb i’ch cwestiwn, ond wrth gwrs, ar gyfer Cymru gyfan. Felly, ar gyfer y gogledd, o dan ein cynlluniau gwerth £56 miliwn i gyflwyno band eang ffeibr llawn, rydym eisoes wedi darparu mynediad at fand eang ffeibr llawn i 8,869 o adeiladau yn chwe sir gogledd Cymru, a chan weithio'n agos iawn gyda Bwrdd Uchelgais Economaidd Gogledd Cymru, rydym wedi cysylltu campysau a phrosiectau coridor.

Ffoaduriaid o Wcráin ac Affganistan
Ukrainian and Afghan Refugees

2. Pa fentrau sydd gan Lywodraeth Cymru i helpu ffoaduriaid o Wcráin ac Affganistan i integreiddio â chymunedau Cymru? OQ57961

2. What initiatives does the Welsh Government have to help Ukrainian and Afghan refugees to integrate with Welsh communities? OQ57961

Thank you, Joel, for your question. Through our team Wales approach, services are in place to support refugees from Ukraine and Afghanistan. And our nation of sanctuary plan sets out the actions we are taking to integrate all people seeking sanctuary in Wales.

Diolch am eich cwestiwn, Joel. Drwy ein hymagwedd tîm Cymru, mae gwasanaethau ar waith i roi cymorth i ffoaduriaid o Wcráin ac Affganistan. Ac mae ein cynllun cenedl noddfa yn nodi’r camau yr ydym yn eu cymryd i integreiddio pawb sy’n ceisio noddfa yng Nghymru.

Thank you, Minister. I recently met with a representative from the Displaced People in Action group, who are advocating that we have an opportunity to help Afghan and Ukrainian refugees in Wales to gain skill sets that will help them both integrate here and will be useful if and when they're able to return to their home countries. An example that has already been mentioned in the Chamber before would be to give Afghan refugees—many of whom have former military experience—the opportunity to train as HGV drivers. They also advocated that refugee organisations should be supported by the Welsh Government, especially for overhead and management costs, and be provided funding so that they can host projects that provide relevant services. I believe that is important with regard to Afghan and Ukrainian refugees who are uniquely exposed to being targeted by unscrupulous people to work for cash and below minimum wage, or could even be forced into slave-labour conditions. Minister, as the lead on such matters in Wales, what conversations have you had with the UK Government concerning plans to access the long-term needs and current skill sets of Afghan and Ukrainian refugees in Wales, and what pathways have been proposed to help them from being targeted? Thank you.

Diolch, Weinidog. Cyfarfûm yn ddiweddar â chynrychiolydd o’r grŵp Alltudion ar Waith, sy’n dadlau bod gennym gyfle i helpu ffoaduriaid o Affganistan a Wcráin yng Nghymru i ennill sgiliau a fydd yn eu helpu i integreiddio yma ac a fydd yn ddefnyddiol os a phan fyddant yn gallu dychwelyd adref. Enghraifft sydd eisoes wedi’i chrybwyll yn y Siambr fyddai rhoi’r cyfle i ffoaduriaid o Affganistan—y mae gan lawer ohonynt brofiad milwrol blaenorol—hyfforddi fel gyrwyr cerbydau nwyddau trwm. Roeddent hefyd yn argymell y dylai sefydliadau ffoaduriaid gael cymorth gan Lywodraeth Cymru, yn enwedig gyda gorbenion a chostau rheoli, a chael cyllid iddynt allu cynnal prosiectau sy'n darparu gwasanaethau perthnasol. Credaf fod hynny’n bwysig i ffoaduriaid o Affganistan a Wcráin yn benodol sy'n agored i gael eu targedu gan bobl ddiegwyddor i weithio am arian parod ac islaw’r isafswm cyflog, neu hyd yn oed i gael eu gorfodi i weithio o dan amodau caethlafur. Weinidog, fel yr arweinydd ar faterion o’r fath yng Nghymru, pa drafodaethau a gawsoch gyda Llywodraeth y DU ynghylch cynlluniau i gael mynediad at anghenion hirdymor a setiau sgiliau presennol ffoaduriaid o Affganistan a Wcráin yng Nghymru, a pha lwybrau a gynigiwyd i’w hatal rhag cael eu targedu? Diolch.

Thank you for that very helpful question. The Welsh Government funds crucial advice and advocacy services for people seeking sanctuary. In fact, just recently, a Welsh Refugee Council-led consortium has been awarded funding for the sanctuary seekers support service, and this is a successor service to the asylum rights programme, which we funded over the last three years. But we've also got our sanctuary website, which I'm sure you will be aware of, which provides information specifically for people coming through Ukraine and, indeed, Afghan schemes. As you so rightly say, the skills that are there, the skills that are coming, particularly from August, from Afghan refugees, those skills—interpretation, and many skill sets—. In fact, I met some of the Afghan refugees who were alongside us at the Urdd, and there were also women with skills as well in the health sector, as well as business skills. So, it's vital that, in terms of integration, those contributions can be made. So, we provide the information on access to health, education and employment, and the website also has translation text-to-speech software to ensure the site is accessible to people seeking sanctuary and now joining us in Wales, integrating and, of course, contributing in so many ways. We need to use their skills.

We have, for many, many years, supported refugee doctors as well, who are now part of our NHS. But, I'd have to say, the right to work is a crucial issue that I've raised on many occasions with the UK Government immigration Ministers, indeed jointly with my colleagues from Scottish Government. It is vital that we enable our refugees to work and bring their skill set, as well as access new skills in Wales.

Diolch am eich cwestiwn defnyddiol iawn. Mae Llywodraeth Cymru yn ariannu gwasanaethau cynghori ac eirioli hollbwysig i bobl sy’n ceisio noddfa. A dweud y gwir, yn ddiweddar, dyfarnwyd cyllid i gonsortiwm a arweinir gan Gyngor Ffoaduriaid Cymru ar gyfer y gwasanaeth cymorth i geiswyr noddfa, ac mae hwn yn wasanaeth olynol i'r rhaglen hawliau lloches, a ariannwyd gennym dros y tair blynedd diwethaf. Ond mae gennym hefyd ein gwefan noddfa, y byddwch yn ymwybodol ohoni rwy'n siŵr, sy'n darparu gwybodaeth yn benodol ar gyfer pobl a ddaw yma drwy gynlluniau Wcráin, ac Affganistan yn wir. Fel y dywedwch, yn gwbl gywir, y sgiliau sydd yno, y sgiliau sy'n dod, yn enwedig o fis Awst, gyda ffoaduriaid o Affganistan, y sgiliau hynny—cyfieithu, a llawer o setiau sgiliau eraill—. A dweud y gwir, cyfarfûm â rhai o’r ffoaduriaid o Affganistan a oedd gyda ni yn yr Urdd, ac roedd menywod â sgiliau hefyd yn y sector iechyd, yn ogystal â sgiliau busnes. Felly, mae'n hanfodol, ar gyfer integreiddio, fod modd gwneud y cyfraniadau hynny. Felly, rydym yn darparu’r wybodaeth am fynediad at iechyd, addysg a chyflogaeth, ac mae gan y wefan hefyd feddalwedd cyfieithu testun i leferydd er mwyn sicrhau bod y wefan yn hygyrch i bobl sy’n ceisio noddfa ac sy'n ymuno â ni yng Nghymru yn awr, gan integreiddio, a chyfrannu mewn cynifer o ffyrdd wrth gwrs. Mae angen inni ddefnyddio eu sgiliau.

Ers blynyddoedd lawer, rydym wedi cefnogi meddygon sy’n ffoaduriaid hefyd, sydd bellach yn rhan o’n GIG. Ond byddai'n rhaid imi ddweud bod yr hawl i weithio'n fater allweddol a godais droeon gyda Gweinidogion mewnfudo Llywodraeth y DU, ar y cyd, yn wir, â fy swyddogion cyfatebol o Lywodraeth yr Alban. Mae’n hanfodol ein bod yn galluogi ein ffoaduriaid i weithio a defnyddio'u set sgiliau, yn ogystal â chael mynediad at sgiliau newydd yng Nghymru.

13:40
Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr, Joel James. 

Questions now from party spokespeople. The Conservative spokesperson, Joel James. 

Thank you, Llywydd. Minister, do you agree with the Older People's Commissioner for Wales's analysis of the recent High Court rulings on testing in care homes during COVID-19?

Diolch, Lywydd. Weinidog, a ydych yn cytuno â dadansoddiad Comisiynydd Pobl Hŷn Cymru o ddyfarniadau diweddar yr Uchel Lys ar brofi mewn cartrefi gofal yn ystod COVID-19?

This is a question that—. Indeed, the First Minister responded to these questions yesterday, and, of course, all these issues will be dealt with by the independent inquiry. 

Mae hwn yn gwestiwn sydd—. Yn wir, ymatebodd y Prif Weinidog i’r cwestiynau hyn ddoe, ac wrth gwrs, bydd yr ymchwiliad annibynnol yn mynd i'r afael â’r holl faterion hyn.

Thank you. It's a shame, Minister, that you continue to peddle the lines of your First Minister, and the previous health Minister, who seem to think that the Welsh Government's actions or inaction during COVID-19 should have little consequence. It should be remembered that Wales was a full two weeks behind England before your Government introduced blanket testing in care homes, and I remind the Senedd that the older people's commissioner has recently said that the High Court ruling underlines the need for a Wales-specific public inquiry to examine the impact of decisions made by the Welsh Government, and provide people with the much-needed answers they're looking for. Your refusal to have a Wales-specific public inquiry suggests you're happy with the status quo. Will you stand up for older people's rights and place your weight behind the older people's commissioner's call?

Diolch. Mae’n drueni, Weinidog, eich bod yn parhau i ailadrodd llinellau eich Prif Weinidog, a’r cyn-Weinidog iechyd, sydd fel pe baent yn meddwl na ddylai gweithredoedd neu ddiffyg gweithredu Llywodraeth Cymru yn ystod COVID-19 arwain at unrhyw ganlyniadau o sylwedd. Dylid cofio bod Cymru bythefnos gyfan ar ôl Lloegr cyn i’ch Llywodraeth gyflwyno profion cyffredinol mewn cartrefi gofal, ac rwy'n atgoffa'r Senedd fod y comisiynydd pobl hŷn wedi dweud yn ddiweddar fod dyfarniad yr Uchel Lys yn tanlinellu’r angen am ymchwiliad cyhoeddus penodol i Gymru er mwyn archwilio effaith y penderfyniadau a wnaed gan Lywodraeth Cymru, a darparu atebion mawr eu hangen i'r bobl sy'n chwilio amdanynt. Mae eich penderfyniad i wrthod cynnal ymchwiliad cyhoeddus penodol i Gymru yn awgrymu eich bod yn fodlon â'r sefyllfa bresennol. A wnewch chi sefyll dros hawliau pobl hŷn a chefnogi galwad y comisiynydd pobl hŷn?

Well, I'm very pleased to have regular meetings with the older people's commissioner. In fact, I met with the older people's commissioner only a few weeks ago, and the topics that she wanted to raise with me were ways in which we could improve older people's rights in Wales, and we discussed a range of ways in which we can do that. She was very pleased that we said that we were going to not only boost the access to pensioner credit campaign, which is crucial to the rights of older people in Wales, but also look at issues, for example, like ensuring that our violence against women, domestic abuse and sexual violence strategy also addresses issues relating to elder abuse. 

It's critically important that the older people's commissioner stands up for the rights of older people in Wales. She is an independent commissioner. And, in my role, and indeed, the Deputy Minister for Social Services, we not only listen to the issues of the older people's commissioner, specifically around those policy areas we know, like the cost of living, which, of course, the Tory Government is making so hard for older people, but we're actually responding to those key issues she raises.

Wel, rwy’n falch iawn o gael cyfarfodydd rheolaidd gyda’r comisiynydd pobl hŷn. A dweud y gwir, cyfarfûm â’r comisiynydd pobl hŷn ychydig wythnosau’n ôl yn unig, a’r pynciau yr oedd hi am eu codi gyda mi oedd ffyrdd y gallem wella hawliau pobl hŷn yng Nghymru, a buom yn trafod amrywiaeth o ffyrdd y gallwn wneud hynny. Roedd yn falch iawn ein bod wedi dweud y byddem nid yn unig yn hybu’r ymgyrch mynediad at gredyd pensiwn, sy’n hollbwysig i hawliau pobl hŷn yng Nghymru, ond hefyd yn edrych ar faterion fel sicrhau er enghraifft fod ein strategaeth trais yn erbyn menywod, cam-drin domestig a thrais rhywiol hefyd yn mynd i'r afael â materion sy'n gysylltiedig â cham-drin pobl hŷn.

Mae'n hollbwysig fod y comisiynydd pobl hŷn yn sefyll dros hawliau pobl hŷn yng Nghymru. Mae hi'n gomisiynydd annibynnol. Ac yn fy rôl i, ac yn wir, y Dirprwy Weinidog Gwasanaethau Cymdeithasol, rydym nid yn unig yn gwrando ar faterion a godir gan y comisiynydd pobl hŷn, yn benodol ynghylch y meysydd polisi y gwyddom amdanynt, fel costau byw, y mae’r Llywodraeth Dorïaidd, wrth gwrs, yn eu gwneud mor anodd i bobl hŷn, rydym hefyd yn ymateb i'r materion allweddol y mae'n eu codi.

Thank you, Minister, for your comments, but I think many people will still be disappointed with the response you've given. 

Turning to another topic, in the news, we have heard time and time again about just how cash-strapped the Future Generations Commissioner for Wales thinks her budget is. But we then see her wasting money on universal basic income feasibility studies and research into a four-day working week. Only recently, I was scrolling through social media when I stumbled across a music video about the future generations commissioner and the work her office does. I wouldn't even like to imagine how much money was spent on that, and it was quite a cringeworthy video, I must say. Minister, in light of the commissioner's comments about being strapped for cash, do you agree that splashing out on a music video is not the best use of her budget, funded by the Welsh taxpayer? Thank you. 

Diolch am eich sylwadau, Weinidog, ond credaf y bydd llawer o bobl yn dal yn siomedig â’r ymateb a roesoch.

Gan droi at bwnc arall, yn y newyddion, rydym wedi clywed dro ar ôl tro pa mor brin o arian yw cyllideb Comisiynydd Cenedlaethau'r Dyfodol Cymru yn ei thyb hi. Ond fe’i gwelwn wedyn yn gwastraffu arian ar astudiaethau o ddichonoldeb incwm sylfaenol cyffredinol ac ymchwil i wythnos waith pedwar diwrnod. Roeddwn yn sgrolio drwy’r cyfryngau cymdeithasol yn ddiweddar pan welais fideo cerddoriaeth am gomisiynydd cenedlaethau’r dyfodol a’r gwaith y mae ei swyddfa'n ei wneud. Ni fyddwn yn hoffi dychmygu faint o arian a wariwyd ar hynny, a gwnaeth y fideo i mi wingo, mae'n rhaid imi ddweud. Weinidog, yng ngoleuni sylwadau’r comisiynydd ynglŷn â bod yn brin o arian, a ydych yn cytuno nad gwario arian mawr ar fideo cerddoriaeth yw’r defnydd gorau o’i chyllideb, fideo y talwyd amdano gan drethdalwyr Cymru? Diolch.

Well, I'm very pleased from the response that I get to the well-being of future generations legislation and, indeed, the appointment of a strong independent commissioner. And I just wondered whether you also would like to reflect on the points that she made only earlier this week, which I think are very relevant to all of us here in this Chamber. In the last few days, the future generations commissioner, Sophie Howe, and, indeed, Laura Anne Jones, shared their own stories of sexism whilst in public life. I know, unfortunately, there are many colleagues in this Chamber who will have their own examples to share. And it was very brave of the future generations commissioner, and, indeed, colleagues across all parties in this Chamber, to come out with this. I'm proud of the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015 and the record of the commissioner. The well-being of future generations agenda is permeating and driving continuous improvement in how Government and public bodies work. This is about future generations expecting a better quality of life on a healthy planet. This is pioneering legislation, which is now being reflected across the world. 

Wel, rwy’n falch iawn o’r ymateb a gaf i ddeddfwriaeth llesiant cenedlaethau’r dyfodol, ac yn wir, i benodi comisiynydd annibynnol cryf. Ac roeddwn yn meddwl tybed a hoffech ystyried hefyd y pwyntiau a wnaeth yn gynharach yr wythnos hon, sydd, yn fy marn i, yn berthnasol iawn i bob un ohonom yma yn y Siambr. Dros y dyddiau diwethaf, mae comisiynydd cenedlaethau’r dyfodol, Sophie Howe, ac yn wir, Laura Ann-Jones, wedi rhannu eu straeon eu hunain am rywiaeth mewn bywyd cyhoeddus. Gwn, yn anffodus, y bydd gan lawer o gyd-Aelodau yn y Siambr hon eu henghreifftiau eu hunain i’w rhannu. Ac roedd comisiynydd cenedlaethau'r dyfodol, a chyd-Aelodau ar draws pob plaid yn y Siambr hon yn wir, yn ddewr iawn i sôn am hyn. Rwy’n falch o Ddeddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015 a chyflawniad y comisiynydd. Mae agenda llesiant cenedlaethau’r dyfodol yn treiddio ac yn ysgogi gwelliant parhaus yn y ffordd y mae’r Llywodraeth a chyrff cyhoeddus yn gweithio. Mae a wnelo hyn â chenedlaethau'r dyfodol yn disgwyl ansawdd bywyd gwell ar blaned iach. Mae hon yn ddeddfwriaeth arloesol, sydd bellach yn cael ei hadlewyrchu ledled y byd.

13:45

Llefarydd Plaid Cymru, Sioned Williams. 

Plaid Cymru spokesperson, Sioned Williams. 

Diolch, Llywydd. Minister, the oil and gas companies are making obscene record-breaking profits, billions upon billions of pounds. It's really hard to stomach and certainly feels unacceptable, while we are witnessing a cost-of-living crisis in Wales on a scale that is difficult to comprehend. Citizens Advice Cymru estimate that more than one in five people in Wales won't have enough money left after paying essential bills to pay for the predicted further rise in energy prices in October. The latest fuel poverty estimates show that 98 per cent of low-income households are living in fuel poverty, and a staggering 41 per cent of low-income households are said to be living in severe fuel poverty. It was unbelievable and, frankly, disgusting to hear Boris Johnson say yesterday that there isn't a magic solution for families in need, when the UK Government has failed to use the power and resources it has available to support people when they need it most.

The attempts the Welsh Government has made to mitigate this crisis are welcome, with measures such as the winter fuel support scheme. I'm sure the Minister agrees with me it's crucial that payments available from Welsh Government reach all eligible households. Therefore, could the Minister, please, provide an update on the level of uptake of the winter fuel support scheme? What lessons have been learnt for the future roll-out of the future scheme, which she has announced to be launched in the autumn? And is it the Minister's intention to make payments ahead of October to help stop people going without heat and power in the coldest months?  

Diolch, Lywydd. Weinidog, mae’r cwmnïau olew a nwy yn gwneud mwy o elw nag erioed, biliynau a biliynau o bunnoedd anweddus. Mae'n anodd iawn ei stumogi, ac yn sicr, mae'n teimlo'n annerbyniol wrth inni brofi argyfwng costau byw yng Nghymru ar raddfa sy'n anodd ei hamgyffred. Mae Cyngor ar Bopeth Cymru yn amcangyfrif na fydd gan fwy nag un o bob pump o bobl yng Nghymru ddigon o arian yn weddill ar ôl talu biliau hanfodol i dalu am y cynnydd pellach a ragwelir ym mhrisiau ynni ym mis Hydref. Mae’r amcangyfrifon tlodi tanwydd diweddaraf yn dangos bod 98 y cant o aelwydydd incwm isel yn byw mewn tlodi tanwydd, a dywedir bod nifer syfrdanol o aelwydydd incwm isel, 41 y cant, yn byw mewn tlodi tanwydd difrifol. Roedd yn anghredadwy, ac a dweud y gwir, yn ffiaidd clywed Boris Johnson yn dweud ddoe nad oes ateb hud ar gael i deuluoedd mewn angen, pan fo Llywodraeth y DU wedi methu defnyddio’r pŵer a’r adnoddau sydd ganddynt i roi cymorth i bobl ar yr adeg y maent ei angen fwyaf.

Mae ymdrechion Llywodraeth Cymru i liniaru’r argyfwng hwn, gyda mesurau fel cynllun cymorth tanwydd y gaeaf, i’w croesawu. Rwy'n siŵr fod y Gweinidog yn cytuno â mi ei bod yn hollbwysig fod y taliadau sydd ar gael gan Lywodraeth Cymru yn cyrraedd pob cartref cymwys. Felly, a allai’r Gweinidog roi’r wybodaeth ddiweddaraf i ni, os gwelwch yn dda, am y nifer sydd wedi manteisio ar gynllun cymorth tanwydd y gaeaf? Pa wersi a ddysgwyd ar gyfer cyflwyno’r cynllun yn y dyfodol, wedi iddi gyhoeddi y bydd yn cael ei lansio yn yr hydref? Ac ai bwriad y Gweinidog yw gwneud taliadau cyn mis Hydref i helpu i atal pobl rhag mynd heb wres a thrydan yn ystod y misoedd oeraf?

Diolch yn fawr, Sioned Williams, for those important questions. I'm sure you would join with me, as you have already expressed, in our disgust with the way the Prime Minister responded yesterday—disgust with the way that he talked about people without any understanding of what people's lives were really like. He couldn't answer the question when asked, 'What do you think about someone who is actually only able to have one meal a day and who travels in a bus in order to keep warm with their free bus pass?' But it's crucial that we do what we can in the Welsh Government.

On our winter fuel support scheme, we're now with the local government elections, and as soon as those are through, we will get the latest figures on the take-up of the winter fuel support scheme. We're going to extend eligibility, and we will, of course—we've just been talking about pensioners—be looking not just in terms of those on pension credit, but wider eligibility in terms of the take-up. Because I want to make sure that we can get that funding straight into the pockets of those who need it through this terrible crisis in terms of fuel poverty.

Also, next week, I'm having a meeting—a round-table—on tackling food poverty as well, because this is all part of the cost-of-living crisis, to look at what we can do, and to understand the ways in which foodbanks and those organisations who are tackling food poverty are also engaging with tackling fuel poverty as well, and looking at ways in which fuel vouchers, for example, can also be part of the way in which we'll support. I would just say on Citizens Advice, it's so important, the role that they play in terms of Claim What's Yours for every benefit, which is on UK benefit take-up. But we are pressing them. 

Diolch yn fawr am eich cwestiynau pwysig, Sioned Williams. Rwy’n siŵr y byddech yn ymuno â mi, fel y mynegwyd gennych eisoes, i ffieiddio at y ffordd yr ymatebodd Prif Weinidog y DU ddoe—ffieiddio at y ffordd y siaradodd am bobl heb unrhyw ddealltwriaeth o fywydau pobl mewn gwirionedd. Ni allai ateb y cwestiwn pan ofynnwyd iddo, 'Beth yw eich barn am rywun sydd ond yn gallu cael un pryd y dydd ac sy'n teithio mewn bws er mwyn cadw'n gynnes gyda'u tocyn bws am ddim?' Ond mae'n hollbwysig ein bod yn gwneud yr hyn a allwn yn Llywodraeth Cymru.

Ar ein cynllun cymorth tanwydd y gaeaf, mae gennym yr etholiadau llywodraeth leol ar hyn o bryd, a chyn gynted ag y bydd y rheini wedi bod, byddwn yn edrych ar y ffigurau diweddaraf ar y nifer sydd wedi manteisio ar gynllun cymorth tanwydd y gaeaf. Rydym am ymestyn cymhwysedd, ac wrth gwrs—rydym newydd fod yn siarad am bensiynwyr—byddwn yn edrych nid yn unig ar bobl sydd ar gredyd pensiwn, ond ar gymhwysedd ehangach o ran y nifer sy'n manteisio ar y cynllun. Oherwydd mewn perthynas â thlodi tanwydd, rwy'n awyddus i sicrhau y gallwn roi'r cyllid hwnnw’n syth ym mhocedi’r rheini sydd ei angen drwy’r argyfwng ofnadwy hwn.

Hefyd, yr wythnos nesaf, byddaf yn cael cyfarfod—cyfarfod bord gron—ar drechu tlodi bwyd hefyd, gan fod hyn oll yn rhan o'r argyfwng costau byw, i edrych ar yr hyn y gallwn ei wneud, ac i ddeall y ffyrdd y mae banciau bwyd a’r sefydliadau sy’n ceisio trechu tlodi bwyd hefyd yn ceisio trechu tlodi tanwydd, ac yn edrych ar ffyrdd y gall talebau tanwydd hefyd, er enghraifft, fod yn rhan o’r ffordd y byddwn yn eu cefnogi. Ar Cyngor ar Bopeth, rwyf am ddweud eu bod mor bwysig, y rôl y maent yn ei chwarae gyda Hawliwch yr Hyn sy’n Ddyledus i Chi ar gyfer pob budd-dal, sy'n ymwneud â hawlio budd-daliadau'r DU. Ond rydym yn pwyso arnynt.

Diolch, Weinidog. One of the aims of the Government's UBI pilot scheme is to enhance support available to young people who are leaving care in an attempt to tackle poverty and address inequality. Innovative and radical measures, such as UBI, are key in tackling the cost-of-living crisis. But Barnardo's Cymru, while welcoming the scheme, has raised some questions in relation to sustainable housing. Young people leaving care often access semi-independent accommodation, such as flats in a complex, but this sort of semi-independent accommodation is expensive to run and, as such, rents can be high. For many people leaving care, rent would be paid directly to landlords of this type of accommodation via housing benefit. However, people taking part in the basic income pilot will have reduced benefits as a result of their income. So, Minister, Welsh Government must ensure that participants in the pilot are financially supported to access the best possible support and accommodation. How will the Government ensure participants are not financially disincentivised from accessing supported housing?

Diolch, Weinidog. Un o nodau cynllun peilot incwm sylfaenol cyffredinol y Llywodraeth yw gwella'r cymorth sydd ar gael i bobl ifanc sy'n gadael gofal mewn ymgais i drechu tlodi a mynd i'r afael ag anghydraddoldeb. Mae mesurau arloesol a radical, fel incwm sylfaenol cyffredinol, yn allweddol wrth fynd i'r afael â'r argyfwng costau byw. Ond mae Barnardo’s Cymru, er eu bod yn croesawu’r cynllun, wedi codi rhai cwestiynau mewn perthynas â thai cynaliadwy. Mae pobl ifanc sy’n gadael gofal yn aml yn cael mynediad at lety lled-annibynnol, fel fflatiau mewn cyfadeilad, ond mae’r math hwn o lety lled-annibynnol yn ddrud i’w redeg, ac o'r herwydd, gall rhenti fod yn uchel. I lawer o bobl sy'n gadael gofal, byddai rhent yn cael ei dalu'n uniongyrchol i landlordiaid y math hwn o lety drwy fudd-dal tai. Fodd bynnag, bydd y rheini sy'n cymryd rhan yn y cynllun peilot incwm sylfaenol yn cael llai o fudd-daliadau o ganlyniad i'w hincwm. Felly, Weinidog, mae'n rhaid i Lywodraeth Cymru sicrhau bod y rheini sy’n cymryd rhan yn y cynllun peilot yn cael cymorth ariannol i gael y gefnogaeth a’r llety gorau posibl. Sut y bydd y Llywodraeth yn sicrhau nad yw'r rheini sy’n rhan o'r cynllun yn cael eu datgymell yn ariannol rhag cael mynediad at dai â chymorth?

13:50

I'm very grateful, as I have said before, for your support and for your party's support for our UBI pilot. We're in the stages now of ensuring that we scope the pilot, particularly working with young people themselves, care experienced young people, to make sure that we get this right in terms of their needs and expectations. What is very important about the pilot is that it is unconditional. They will be getting their funding but also support in terms of the way that they can then access housing, access jobs, training and education. The basic income pilot is focused, of course, on those leaving care from 18. It's going to be launched in this financial year, and it is going to provide that cohort with £1,600 per month for a duration of 24 months. This should make a significant and positive change to participants' lives. Also, we need to recognise what this means in terms of their access to funding and to other benefits—in terms of housing benefits, for example. But I will look at that particular point that you've raised with me, because this is a crucial time in terms of us moving forward and indeed scoping our evaluation of the basic income pilot, which will be crucial in terms of lessons learnt.

Rwy’n ddiolchgar iawn, fel rwyf wedi’i ddweud o’r blaen, am eich cefnogaeth ac am gefnogaeth eich plaid i’n cynllun peilot incwm sylfaenol cyffredinol. Ar hyn o bryd, rydym yn ceisio sicrhau ein bod yn cwmpasu'r cynllun peilot, yn enwedig wrth weithio gyda phobl ifanc eu hunain, pobl ifanc sydd â phrofiad o ofal, i sicrhau ein bod yn gwneud hyn yn gywir mewn perthynas â'u hanghenion a'u disgwyliadau. Yr hyn sy’n bwysig iawn am y cynllun peilot yw ei fod yn ddiamod. Byddant yn cael eu cyllid ond hefyd yn cael cymorth o ran y ffordd y gallant gael mynediad yn sgil hynny at dai, at swyddi, hyfforddiant ac addysg. Mae'r cynllun peilot incwm sylfaenol yn canolbwyntio, wrth gwrs, ar rai sy'n gadael gofal o 18 oed ymlaen. Bydd yn cael ei lansio yn y flwyddyn ariannol hon, a bydd yn darparu £1,600 y mis i'r garfan honno am gyfnod o 24 mis. Dylai hyn wneud gwahaniaeth sylweddol a chadarnhaol i fywydau'r rheini sy'n cymryd rhan. Hefyd, mae angen inni nodi'r hyn y mae'n ei olygu i'w gallu i gael cyllid a budd-daliadau eraill—budd-daliadau tai, er enghraifft. Ond byddaf yn edrych ar y pwynt penodol a grybwyllwyd gennych, gan fod hon yn adeg hollbwysig wrth inni fwrw ymlaen i gwmpasu ein gwerthusiad o'r cynllun peilot incwm sylfaenol, a fydd yn hollbwysig i weld pa wersi a ddysgwyd.

Hawliau Cyfartal i Blant ag Anableddau
Equal Rights for Children with Disabilities

3. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i sicrhau hawliau cyfartal i blant ag anableddau? OQ57955

3. What steps is the Welsh Government taking to ensure equal rights for children with disabilities? OQ57955

The Welsh Government has led the way in promoting children's rights through our practical commitment to the principles enshrined in the United Nations Convention on the Rights of the Child. We aim to ensure that all children have their individual needs met, thus enabling them to have equality of opportunity.

Mae Llywodraeth Cymru wedi arwain y ffordd wrth hyrwyddo hawliau plant drwy ein hymrwymiad ymarferol i’r egwyddorion a ymgorfforir yng Nghonfensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau’r Plentyn. Ein nod yw sicrhau bod anghenion unigol pob plentyn yn cael eu diwallu, gan eu galluogi i gael cyfle cyfartal.

Thank you. On 9 February this year, I did highlight to our Senedd that, despite all children having the right to play as enshrined in the United Nations Convention on the Rights of the Child, and section 11 of the Children and Families (Wales) Measure 2010 requiring local authorities to have regard to the needs of children who are disabled persons in relation to the sufficiency of play opportunities, there are still, Minister, many playgrounds across Wales that simply don't have a single suitable facility for a child with a disability. You stated at the time, and I quote:

'I certainly will be taking this up and exploring this, particularly with the Deputy Minister for Social Services'.

Three months on, can you confirm what discussions have taken place with the Deputy Minister and would you advise us what additional steps will be taken to ensure that not a single child is deprived of their right to play in Wales? Diolch.

Diolch. Ar 9 Chwefror eleni, nodais wrth ein Senedd, er bod gan bob plentyn hawl i chwarae fel y’i hymgorfforir yng Nghonfensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau’r Plentyn, ac er bod adran 11 o Fesur Plant a Theuluoedd (Cymru) 2010 yn ei gwneud yn ofynnol i awdurdodau lleol ystyried anghenion plant sy’n anabl mewn perthynas â digonolrwydd cyfleoedd chwarae, fod llawer o feysydd chwarae ledled Cymru o hyd, Weinidog, heb unrhyw gyfleusterau addas ar gyfer plentyn ag anabledd. Fe ddywedoch chi ar y pryd:

'yn sicr, byddaf yn mynd i’r afael â hyn ac yn archwilio'r mater, yn enwedig gyda’r Dirprwy Weinidog Gwasanaethau Cymdeithasol'.

Dri mis yn ddiweddarach, a wnewch chi gadarnhau pa drafodaethau a gafwyd gyda’r Dirprwy Weinidog, ac a wnewch chi ddweud wrthym pa gamau ychwanegol a gymerir i sicrhau nad oes unrhyw blant yn cael eu hamddifadu o’u hawl i chwarae yng Nghymru? Diolch.

Diolch, Janet. This is a very important question. Children's rights are enshrined in Welsh law through the Rights of Children and Young Persons (Wales) Measure 2011. That does mean that, whenever we use any of our powers to make a decision, we must consider the impact on children. Of course, that includes the right of all children to play and also recognising those rights in terms of their physical, cognitive and emotional development. This is about continuing our commitment to improve opportunities for all children and young people to play in safety—

Diolch, Janet. Mae hwn yn gwestiwn pwysig iawn. Mae hawliau plant wedi’u hymgorffori yng nghyfraith Cymru drwy Fesur Hawliau Plant a Phobl Ifanc (Cymru) 2011. Golyga hynny, pryd bynnag y byddwn yn defnyddio unrhyw un o’n pwerau i wneud penderfyniad, fod yn rhaid inni ystyried yr effaith ar blant. Wrth gwrs, mae hynny’n cynnwys hawl pob plentyn i chwarae yn ogystal â chydnabod yr hawliau hynny mewn perthynas â'u datblygiad corfforol, gwybyddol ac emosiynol. Mae hyn yn ymwneud â pharhau â’n hymrwymiad i wella cyfleoedd i bob plentyn a pherson ifanc chwarae’n ddiogel—

Of course, this is a message—if I'm allowed to continue—that local authorities are required to ensure sufficient play opportunities for all children in line with the provisions under section 11 of the Children and Families (Wales) Measure 2010, a specific provision for the needs of disabled children, and 'Planning Policy Wales' has a clear requirement that recreation and play spaces should be provided. So, I'm sure you will be checking out your local authority's play sufficiency assessment each year. There's one due at the end of June this year.

Wrth gwrs, y neges—os caf barhau—yw ei bod yn ofynnol i awdurdodau lleol sicrhau cyfleoedd chwarae digonol i bob plentyn yn unol â darpariaethau adran 11 o Fesur Plant a Theuluoedd (Cymru) 2010, darpariaeth benodol ar gyfer anghenion plant anabl, ac mae 'Polisi Cynllunio Cymru' yn cynnwys gofyniad clir y dylid darparu mannau hamdden a chwarae. Felly, rwy’n siŵr y byddwch yn edrych ar asesiad o ddigonolrwydd cyfleoedd chwarae eich awdurdod lleol bob blwyddyn. Mae disgwyl un ddiwedd mis Mehefin eleni.

Ymosodiad Rwsia ar Wcráin
The Russian Invasion of Ukraine

4. A wnaiff y Gweinidog amlinellu sut mae Cymru'n cyflawni ei dyletswyddau i'r rheini sy'n ffoi rhag ymosodiad Rwsia ar Wcráin? OQ57947

4. Will the Minister outline how Wales is fulfilling its duties to those fleeing the Russian invasion of Ukraine? OQ57947

Thank you, Altaf Hussain. I provided an oral statement yesterday to update Senedd Members on our approach to supporting Ukrainian sanctuary seekers. We're continuing to demonstrate our nation of sanctuary vision as a supersponsor by putting in place support and urging improvements to UK Government processes.

Diolch, Altaf Hussain. Gwneuthum ddatganiad llafar ddoe i roi’r wybodaeth ddiweddaraf i Aelodau’r Senedd am ein dull o gefnogi ceiswyr noddfa o Wcráin. Rydym yn parhau i arddangos ein gweledigaeth cenedl noddfa fel uwch-noddwr drwy roi cymorth ar waith ac annog gwelliannau i brosesau Llywodraeth y DU.

Thank you, Minister. Minister, Wales, along with the rest of the UK, is showing once again that we are a country that welcomes those fleeing conflict. The Russian invasion of Ukraine, in addition to appalling war crimes that have been committed by the Russian state, have displaced millions of people who are in need of a home. Wales is right to welcome as many as we can. So, would the Minister now confirm how many people we are hoping to help and what provision we have made to house and support those who will soon be in our care? Thank you, Minister.

Diolch. Weinidog, mae Cymru, ynghyd â gweddill y DU, yn dangos unwaith eto ein bod yn wlad sy’n croesawu’r rheini sy’n ffoi rhag gwrthdaro. Mae ymosodiad Rwsia ar Wcráin, yn ogystal â'r troseddau rhyfel echrydus a gyflawnwyd gan wladwriaeth Rwsia, wedi dadleoli miliynau o bobl ac mae arnynt angen cartref. Mae Cymru’n iawn i groesawu cymaint ohonynt ag y gallwn. Felly, a wnaiff y Gweinidog gadarnhau faint o bobl y gobeithiwn eu helpu a pha ddarpariaeth a wnaed gennym i gartrefu a chefnogi’r rheini a fydd yn ein gofal cyn bo hir? Diolch, Weinidog.

13:55

Thank you very much. I made clear in my statement yesterday the statistics that were published formally by the four nations, with the UK Government and Scottish Government, last Thursday, and they will be updated tomorrow. There were 2,300 visas issued where the sponsor was from Wales as of last Thursday, 1,650 sponsored by individuals, and 670 sponsored by the Welsh Government as a supersponsor. We've already said—I think it was in my very opening statement—that we are ready to welcome in our welcome centres. We have welcome centres ready and open, giving refuge to Ukrainian refugees. I also thank all those households who are sponsoring through the Homes for Ukraine scheme. There are also many others who have come through the families scheme, and as I said yesterday, unfortunately the Home Office can give us no information about how many, who they are, in terms of families with UK links, but we know they got here first in terms of getting visas. There is no funding for support for people in those schemes, and, indeed, there's a lot of pressure on our local authorities, but they're willing and able and are stepping up to reach and support all those Ukrainian refugees that are joining us here in Wales. But, the delays are unacceptable; the lack of funding has to be addressed by the UK Government.

Diolch yn fawr iawn. Yn fy natganiad ddoe, nodais yn glir yr ystadegau a gyhoeddwyd yn ffurfiol gan y pedair gwlad, gyda Llywodraeth y DU a Llywodraeth yr Alban, ddydd Iau diwethaf, a byddant yn cael eu diweddaru yfory. Erbyn dydd Iau diwethaf, roedd 2,300 o fisâu wedi'u rhoi lle'r oedd y noddwr yn dod o Gymru, gyda 1,650 wedi'u noddi gan unigolion, a 670 wedi’u noddi gan Lywodraeth Cymru fel uwch-noddwr. Rydym eisoes wedi dweud—yn fy natganiad agoriadol, rwy'n credu—ein bod yn barod i groesawu yn ein canolfannau croeso. Mae gennym ganolfannau croeso yn barod ac ar agor, i roi lloches i ffoaduriaid o Wcráin. Diolch hefyd i’r holl aelwydydd sy’n noddi drwy gynllun Cartrefi i Wcráin. Mae llawer o rai eraill hefyd wedi dod drwy’r cynllun teuluoedd, ac fel y dywedais ddoe, yn anffodus, ni all y Swyddfa Gartref roi unrhyw wybodaeth i ni ynglŷn â faint ohonynt, pwy ydynt, o ran teuluoedd â chysylltiadau â’r DU, ond gwyddom eu bod wedi cyrraedd yma yn gyntaf mewn perthynas â chael fisâu. Nid oes cyllid ar gyfer rhoi cymorth i bobl yn y cynlluniau hynny, ac yn wir, mae llawer o bwysau ar ein hawdurdodau lleol, ond maent yn fodlon ac yn abl ac yn camu i'r adwy er mwyn cyrraedd a chefnogi'r holl ffoaduriaid o Wcráin sy'n ymuno â ni yma yng Nghymru. Ond mae’r oedi'n annerbyniol; mae’n rhaid i Lywodraeth y DU fynd i’r afael â’r diffyg cyllid.

Minister, I want to thank you again for your updates on this matter and your commitment to helping the sponsors who have been so stressed and anxious to ensure that their guests arrive here safely, as well as Welsh Government's commitment to ensuring that Wales is a nation of sanctuary. The UK Government Homes for Ukraine scheme has established a system that puts responsibility on everyone else other than those in Westminster. Sponsors in Bridgend have told me that they have felt abandoned after signing up to the UK Government scheme. A local charity, the Bridgend mentoring scheme and community centre the Zone are aiming to co-ordinate a drop-in cafe so that Ukrainian guests and local sponsors can come together and access services and support. But, third sector organisations and community support groups need the funding to provide this service. So, Minister, what considerations have been given to ensuring that third sector and community groups are supported to successfully run these services? 

Weinidog, hoffwn ddiolch i chi eto am roi'r wybodaeth ddiweddaraf i ni ar y mater hwn a’ch ymrwymiad i helpu’r noddwyr sydd wedi bod o dan gymaint o bwysau ac mor awyddus i sicrhau bod eu gwesteion yn cyrraedd yma’n ddiogel, yn ogystal ag ymrwymiad Llywodraeth Cymru i sicrhau bod Cymru’n genedl noddfa. Mae cynllun Cartrefi i Wcráin Llywodraeth y DU wedi sefydlu system sy’n rhoi'r cyfrifoldeb ar bawb arall heblaw'r rheini sydd yn San Steffan. Mae noddwyr ym Mhen-y-bont ar Ogwr wedi dweud wrthyf eu bod yn teimlo eu bod wedi'u gadael ar eu pen eu hunain ar ôl ymrwymo i gynllun Llywodraeth y DU. Mae elusen leol, cynllun mentora Pen-y-bont ar Ogwr a chanolfan gymunedol y Zone yn bwriadu cydlynu caffi galw heibio er mwyn i westeion o Wcráin a noddwyr lleol ddod ynghyd a chael mynediad at wasanaethau a chymorth. Ond mae angen y cyllid ar fudiadau trydydd sector a grwpiau cymorth cymunedol i ddarparu’r gwasanaeth hwn. Felly, Weinidog, pa ystyriaeth a roddwyd i sicrhau bod y trydydd sector a grwpiau cymunedol yn cael eu cynorthwyo i redeg y gwasanaethau hyn yn llwyddiannus?

Can I thank Sarah Murphy again for the way in which she has engaged and supported those families and households in her constituency who have, again, reached out and welcomed and supported Ukrainian refugees? There are some inspiring stories that have come through from your constituents. We also have, through our nation of sanctuary website, guidance for sponsors, we've got guidance for local authorities. Also, I'm meeting regularly, and I'm meeting again next week, with the Minister for Refugees, Lord Harrington, and Neil Gray, the Minister, my colleague, from the Scottish Government. The three issues we raise with them are delays in the visas, safeguarding, but also funding. I've already commented on the lack of funding that's coming through. There's less funding coming through the Ukrainian scheme than indeed came through with the Afghan resettlement scheme. There's no funding for health service support, no funding for ESOL support, no funding for the families scheme. And also, in terms of the supersponsor route, as I said, we know that this is a way in which people can come straight, without the risk of being exposed not just to complexity and bureaucracy but also safeguarding issues, to our welcome centres. Can I just say that there are strong third sector links already with the community foundation, which has established a new Croeso fund? One million pounds has come from the Welsh Government, and they're going to support a third sector organisation seeking to integrate any sanctuary seeker in Wales. So, I will share that again in terms of contact with the community foundation nation of sanctuary new fund.

A gaf fi ddiolch eto i Sarah Murphy am y ffordd y mae wedi ymgysylltu a chefnogi’r teuluoedd a’r aelwydydd yn ei hetholaeth sydd, unwaith eto, wedi estyn allan a chroesawu a chefnogi ffoaduriaid o Wcráin? Clywais straeon ysbrydoledig gan eich etholwyr. Drwy ein gwefan cenedl noddfa hefyd, mae gennym ganllawiau i noddwyr, mae gennym ganllawiau i awdurdodau lleol. Hefyd, rwy’n cyfarfod yn rheolaidd, ac rwy’n cyfarfod eto yr wythnos nesaf, â’r Gweinidog Ffoaduriaid, yr Arglwydd Harrington, a Neil Gray, y Gweinidog, fy swyddog cyfatebol, o Lywodraeth yr Alban. Y tri mater yr ydym yn eu codi gyda hwy yw oedi gyda’r fisâu, diogelu, ond cyllid hefyd. Rwyf eisoes wedi gwneud sylwadau ar y diffyg cyllid sy'n cael ei ddarparu. Yn wir, mae llai o arian yn dod drwy gynllun Wcráin nag a ddaeth drwy gynllun adsefydlu dinasyddion Affganistan. Nid oes unrhyw gyllid ar gyfer cymorth gwasanaeth iechyd, nac unrhyw gyllid cymorth Saesneg ar gyfer siaradwyr ieithoedd eraill, nac unrhyw gyllid ar gyfer y cynllun teuluoedd. A hefyd, ar y llwybr uwch-noddwyr, fel y dywedais, gwyddom fod hon yn ffordd y gall pobl ddod yn syth i'n canolfannau croeso heb orfod wynebu cymhlethdod a biwrocratiaeth, a phroblemau diogelu hefyd. A gaf fi ddweud bod cysylltiadau cryf yn y trydydd sector eisoes â’r sefydliad cymunedol, sydd wedi sefydlu cronfa newydd Croeso? Mae £1 filiwn wedi'i ddarparu gan Lywodraeth Cymru, ac maent yn mynd i gefnogi mudiad trydydd sector sy’n integreiddio unrhyw geiswyr noddfa yng Nghymru. Felly, byddaf yn rhannu hynny eto ar gyswllt â chronfa newydd cenedl noddfa'r sefydliad cymunedol.

Y Trydydd Sector
The Third Sector

5. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am rôl sefydliadau'r trydydd sector o ran sicrhau cyfiawnder cymdeithasol yng Nghymru? OQ57968

5. Will the Minister make a statement on the role of third sector organisations in achieving social justice in Wales? OQ57968

14:00

The third sector plays a crucial and unique role in delivering a fair and just Wales, and as we work to avoid the deepening of inequalities in our communities due to the pandemic, we've co-produced with the sector a COVID recovery plan focused on support, relationships and volunteering.

Mae'r trydydd sector yn chwarae rhan hanfodol ac unigryw yn creu Cymru deg a chyfiawn, ac wrth inni weithio i osgoi cynnydd mewn anghydraddoldebau yn ein cymunedau oherwydd y pandemig, rydym wedi cydgynhyrchu cynllun adfer COVID gyda'r sector sy'n canolbwyntio ar gymorth, cysylltiadau a gwirfoddoli.

Thank you, Minister. We're incredibly lucky in Wales to have such a diverse range of services and support provided by the third sector. In Rhondda alone we have Rhondda veterans, Valleys Kids, Men's Sheds, the Arts Factory and RCT Women's Aid, amongst hundreds of others. Since becoming the Senedd Member, I've had the opportunity to visit Barnardo's Better Futures, Wales Air Ambulance and Voices from Care. Each and every one of these charities and community groups provide bespoke support to families and individuals, and each have their own unique relationship with Welsh Government—some needing financial support, others needing advice and guidance, and some will benefit greatly from partnership working with other third sector organisations.

The Wales Council for Voluntary Action have reported an increase in demand for third sector support across Wales, and there is research that suggests that 20 per cent of people approaching GPs will benefit from social prescribing rather than medical support. Knowing this, how will the Minister engage with third sector organisations, groups and charities going forward? And will we see a more comprehensive plan on how we can better support the sector in the future, encompassing financial support, advice and guidance and support to make meaningful partnerships?

Diolch yn fawr, Weinidog. Rydym yn hynod ffodus yng Nghymru i gael ystod mor amrywiol o wasanaethau a chymorth wedi'i ddarparu gan y trydydd sector. Yn y Rhondda yn unig mae gennym gyn-filwyr Rhondda, Plant y Cymoedd, Men's Sheds, y Ffatri Gelf a Cymorth i Fenywod RhCT, ymhlith cannoedd o rai eraill. Ers dod yn Aelod o'r Senedd, rwyf wedi cael cyfle i ymweld â Dyfodol Gwell Barnardo's, Ambiwlans Awyr Cymru a Voices from Care. Mae pob un o'r elusennau a'r grwpiau cymunedol hyn yn darparu cymorth pwrpasol i deuluoedd ac unigolion, ac mae gan bob un ohonynt eu perthynas unigryw eu hunain â Llywodraeth Cymru—gyda rhai angen cymorth ariannol, eraill angen cyngor ac arweiniad, a bydd rhai'n elwa'n fawr o weithio mewn partneriaeth â sefydliadau eraill yn y trydydd sector.

Mae Cyngor Gweithredu Gwirfoddol Cymru wedi nodi cynnydd yn y galw am gymorth gan y trydydd sector ledled Cymru, a cheir ymchwil sy'n awgrymu y bydd 20 y cant o bobl sy'n cysylltu â meddygon teulu yn elwa o bresgripsiynu cymdeithasol yn hytrach na chymorth meddygol. Gan wybod hyn, sut y bydd y Gweinidog yn ymgysylltu â sefydliadau, grwpiau ac elusennau'r trydydd sector wrth symud ymlaen? Ac a fyddwn yn gweld cynllun mwy cynhwysfawr ar sut y gallwn gefnogi'r sector yn well yn y dyfodol, gan gwmpasu cymorth ariannol, cyngor ac arweiniad, a chymorth i wneud partneriaethau ystyrlon?

Thank you to Buffy Williams. As Rhondda Senedd Member, you're so engaged with your community, and that's come through clearly in your question about your links and your visits and your engagement with local organisations—organisations that, actually, are reflected in constituencies across Wales, in terms of their huge contribution in the community. I think the pandemic has shown even more clearly the contribution and role of the third sector and volunteers, and, indeed, that has made a difference, in terms of the way forward with our funding, because we have a third sector support Wales grant that does provide that core funding, not just to the Wales Council for Voluntary Action, but also our county voluntary councils. Every Member of this Senedd will have a county voluntary council that they will be aware of—in your area, of course, it's the Interlink RCT—helping to support the local organisations.

But I think the key point you make, in terms of the way forward for the third sector—the third sector recovery plan is crucial to that. But we work very closely with the funding and compliance committee, with the third sector, to ensure that we can have greater awareness of funding opportunities, priorities for the third sector. And I would say, just finally, that the priority now has been very much focused on how they can help, as they do, as support to communities and vulnerable people with the cost-of-living crisis. We've got to remember that, actually, in your constituency and across Wales, you have Citizens Advice, you have Trussell Trust foodbanks and third sector organisations, as well as credit unions, helping to support families and households and communities with the cost-of-living crisis.

Diolch i Buffy Williams. Fel yr Aelod o'r Senedd dros y Rhondda, rydych yn ymwneud cymaint â'ch cymuned, ac mae hynny wedi dod i'r amlwg yn glir yn eich cwestiwn am eich cysylltiadau a'ch ymweliadau a'ch ymgysylltiad â sefydliadau lleol—sefydliadau fel sydd i'w cael mewn etholaethau ledled Cymru, sy'n gwneud cyfraniad enfawr yn y gymuned. Rwy'n credu bod y pandemig wedi dangos hyd yn oed yn gliriach beth yw cyfraniad a rôl y trydydd sector a gwirfoddolwyr, ac yn wir, mae hynny wedi gwneud gwahaniaeth, o ran y ffordd ymlaen gyda'n cyllid, oherwydd mae gennym grant Cymru ar gyfer cefnogi'r trydydd sector sy'n darparu'r cyllid craidd hwnnw, nid yn unig i Gyngor Gweithredu Gwirfoddol Cymru, ond hefyd i'n cynghorau gwirfoddol sirol. Bydd gan bob Aelod o'r Senedd hon gyngor gwirfoddol sirol y byddant yn gwybod amdano—Interlink RhCT yn eich ardal chi wrth gwrs—sy'n helpu i gefnogi'r sefydliadau lleol.

Ond rwy'n credu mai'r pwynt allweddol a wnewch, o ran y ffordd ymlaen i'r trydydd sector—mae cynllun adfer y trydydd sector yn allweddol i hynny. Ond rydym yn gweithio'n agos iawn gyda'r pwyllgor ariannu a chydymffurfiaeth, gyda'r trydydd sector, i sicrhau y gallwn gael mwy o ymwybyddiaeth o gyfleoedd ariannu, blaenoriaethau ar gyfer y trydydd sector. A hoffwn ddweud, yn olaf, fod y flaenoriaeth yn awr wedi canolbwyntio ar sut y gallant helpu, fel y maent yn ei wneud, fel cymorth i gymunedau a phobl fregus gyda'r argyfwng costau byw. Rhaid inni gofio, yn eich etholaeth chi a ledled Cymru, fod gennych Cyngor ar Bopeth, fod gennych fanciau bwyd Ymddiriedolaeth Trussell a sefydliadau trydydd sector, yn ogystal ag undebau credyd, sy'n helpu i gefnogi teuluoedd ac aelwydydd a chymunedau gyda'r argyfwng costau byw.

I've sat here for 19 years listening to Welsh Government Ministers telling me how they work in partnership and co-production with third sector organisations to achieve social justice in Wales. However, I'm a patron of a charity that supports disabled people across north Wales, but which, despite most of the over 100 new referrals they receive weekly coming from public bodies in north Wales, receives no public funding from any of them. I'm contacted weekly by third sector organisations battling to support people denied by public bodies the voice over their care and support that is their right under the Social Services and Well-being (Wales) Act 2014. When I questioned Age Cymru in committee last week about engagement with regional partnership boards, regarding integrated health and social care support, they replied:

'What we're hearing back from some of the regional organisations is that the level of involvement of older people representation isn't as good as they would like it to be, and through the development of regional partnership boards we'd like to see more meaningful engagement of more older people, and their representatives being involved in those developments'.

Of course, they've been saying that since regional partnership boards first began. So, how and when will you, therefore, turn words into deeds by designing the system backwards, with people and third sector organisations?

Rwyf wedi eistedd yma ers 19 mlynedd yn gwrando ar Weinidogion Llywodraeth Cymru yn dweud wrthyf sut y maent yn gweithio mewn partneriaeth ac yn cydgynhyrchu gyda sefydliadau'r trydydd sector i sicrhau cyfiawnder cymdeithasol yng Nghymru. Fodd bynnag, rwy'n noddwr elusen sy'n cefnogi pobl anabl ledled gogledd Cymru, ond er bod y mwyafrif o'r dros 100 o atgyfeiriadau newydd y maent yn eu derbyn yn wythnosol yn dod gan gyrff cyhoeddus yng ngogledd Cymru, nid ydynt yn cael arian cyhoeddus gan unrhyw un ohonynt. Yn wythnosol, mae sefydliadau'r trydydd sector yn cysylltu â mi i ddweud eu bod yn brwydro i gefnogi pobl y mae cyrff cyhoeddus wedi gwrthod rhoi llais iddynt ynghylch eu gofal a'u cymorth, sef eu hawl o dan Ddeddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2014. Pan holais Age Cymru yn y pwyllgor yr wythnos diwethaf ynghylch ymgysylltu â byrddau partneriaeth rhanbarthol, ynglŷn â chymorth iechyd a gofal cymdeithasol integredig, fe wnaethant ateb:

'Yr hyn a glywn yn ôl gan rai o'r sefydliadau rhanbarthol yw nad yw lefel ymwneud cynrychiolwyr pobl hŷn gystal ag yr hoffent iddi fod, a thrwy ddatblygu byrddau partneriaeth rhanbarthol hoffem weld ymgysylltu mwy ystyrlon â mwy o bobl hŷn, a bod eu cynrychiolwyr yn rhan o'r datblygiadau hynny'.

Wrth gwrs, maent wedi bod yn dweud hynny ers i fyrddau partneriaethau rhanbarthol ddechrau. Felly, sut a phryd y byddwch chi'n troi geiriau'n weithredoedd drwy gynllunio'r system am yn ôl, gyda phobl a sefydliadau'r trydydd sector?

Well, of course, for many years we've discussed these issues, Mark Isherwood, and I'm very proud of the fact that the Welsh Government has got a partnership with the third sector, and that I chair a third sector partnership council. I can assure you that that council is made up of representatives, as you are well aware, of all sectors, who raise issues with us not just in terms of policy, but also funding. That's why we have a funding and compliance committee, and that's why we responded—. It is a response as a result of co-production that we've now moved to giving a three-year grant commitment. I know that you would welcome the three-year grant commitments that we're giving to the third sector. It enables them to undertake long-term planning, retaining staff and skills, but also it helps them to develop those crucial long-term partnerships, in terms of the regional boards and consortia, with local authorities and health boards.

I can assure you that the funding is available, and you know that, in terms of funding not just the CVCs, the Wales Council for Voluntary Action, and support for safeguarding, the third sector change fund, support for volunteering, the partnership capacity fund—these are all substantial sums of money coming through our third sector grant scheme. Also I think the community facilities programme is very important to the third sector and, I'm sure, to many of those that you represent, because that's £4.8 million in 2020-21, and it remained open throughout the pandemic, and indeed is open now.

Wel, wrth gwrs, ers blynyddoedd lawer rydym wedi trafod y materion hyn, Mark Isherwood, ac rwy'n falch iawn o'r ffaith bod gan Lywodraeth Cymru bartneriaeth gyda'r trydydd sector, a fy mod yn cadeirio cyngor partneriaeth y trydydd sector. Gallaf eich sicrhau bod y cyngor hwnnw'n cynnwys cynrychiolwyr, fel y gwyddoch yn iawn, o bob sector, sy'n codi materion gyda ni nid yn unig ynghylch polisi, ond hefyd ynghylch cyllid. Dyna pam y mae gennym bwyllgor ariannu a chydymffurfiaeth, a dyna pam y gwnaethom ymateb—. Mae'n ymateb o ganlyniad i gydgynhyrchu ein bod bellach wedi newid i roi ymrwymiad grant tair blynedd. Rwy'n gwybod y byddech yn croesawu'r ymrwymiadau grant tair blynedd yr ydym yn eu rhoi i'r trydydd sector. Mae'n eu galluogi i gynllunio'n hirdymor, gan gadw staff a sgiliau, ond mae hefyd yn eu helpu i ddatblygu partneriaethau hirdymor hanfodol gyda byrddau rhanbarthol a chonsortia, gydag awdurdodau lleol a byrddau iechyd.

Gallaf eich sicrhau bod y cyllid ar gael, ac o ran ariannu nid yn unig y cynghorau gwirfoddol sirol, Cyngor Gweithredu Gwirfoddol Cymru, a chymorth diogelu, cronfa newid y trydydd sector, cymorth i wirfoddoli, cronfa meithrin gallu partneriaeth—mae'r rhain i gyd yn symiau sylweddol o arian sy'n dod drwy ein cynllun grant trydydd sector. Hefyd, rwy'n credu bod y rhaglen cyfleusterau cymunedol yn bwysig iawn i'r trydydd sector ac i lawer o'r rheini yr ydych yn eu cynrychioli, rwy'n siŵr, oherwydd roedd honno'n werth £4.8 miliwn yn 2020-21, ac fe arhosodd ar agor drwy gydol y pandemig, ac mae ar agor yn awr yn wir.

14:05
Effaith Chwyddiant
The Effect of Inflation

6. Pa asesiad y mae'r Gweinidog wedi'i wneud o effaith chwyddiant ar bobl sy'n byw ar incwm isel? OQ57954

6. What assessment has the Minister made of the effect of inflation on people living on low incomes? OQ57954

The surge in inflation combined with higher taxes will result in real living standards decreasing and it will put significant further pressure on household budgets. Welsh Government is doing all it can, with the powers it has, to deliver support for our most vulnerable households in Wales. 

Bydd y cynnydd mewn chwyddiant ynghyd â threthi uwch yn arwain at ostwng safonau byw a bydd yn rhoi pwysau sylweddol pellach ar gyllidebau aelwydydd. Mae Llywodraeth Cymru yn gwneud popeth yn ei gallu, gyda'r pwerau sydd ganddi, i ddarparu cymorth i'n haelwydydd mwyaf bregus yng Nghymru. 

Quoting Jack Monroe:

'I did a £10 food shop in 2012...and re-did the exact same shop'

in 2022,

'and it came to £17.11.'

That's over a 70 per cent increase. Neither the minimum wage nor benefits have gone up anywhere near that level. Even with the change by the Office for National Statistics in its collection of inflation data, the huge increase in food costs is not being fully reflected in the inflation rates. More and more poor people are having to use foodbanks. Seven of the eight wards in my constituency now have a foodbank. What support is the Welsh Government giving to foodbanks?

Rwy'n dyfynnu Jack Monroe:

'Fe brynais werth £10 o fwyd yn 2012... a phrynu'r un peth yn union'

yn 2022,

'ac fe gostiodd £17.11.'

Dyna gynnydd o dros 70 y cant. Nid yw'r isafswm cyflog na budd-daliadau wedi codi'n agos at y lefel honno. Hyd yn oed gyda'r newid gan y Swyddfa Ystadegau Gwladol yn y ffordd y mae'n casglu data chwyddiant, nid yw'r cynnydd enfawr mewn prisiau bwyd yn cael ei adlewyrchu'n llawn yn y cyfraddau chwyddiant. Mae mwy a mwy o bobl dlawd yn gorfod defnyddio banciau bwyd. Mae gan saith o'r wyth ward yn fy etholaeth fanc bwyd erbyn hyn. Pa gymorth y mae Llywodraeth Cymru yn ei roi i fanciau bwyd?

Can I say I really respect the role and contribution of food justice activist Jack Monroe for pointing that out, and just to recognise the impact of Brexit on rising food costs as well, which we certainly responded to and covered yesterday in terms of the First Minister's questions—the impact, and the ways in which this UK Tory Government has had such an adverse impact on people's lives, leading to this cost-of-living crisis? But the answer to your question is that the figures the Trussell Trust published last week showed a network of foodbanks, and 1,341,000 emergency food parcels distributed to people facing financial hardship between 1 April 2021 and 31 March 2022. It's back to eat or stay warm, it's the loss of the £2 million EU transition funding, supporting community food organisations, and 40 grant awards that are now going from Welsh Government to local authorities, third sector groups, schools and churches. 

A gaf fi ddweud fy mod yn parchu rôl a chyfraniad yr ymgyrchydd cyfiawnder bwyd, Jack Monroe, am dynnu sylw at hynny, a chydnabod effaith Brexit ar gostau bwyd cynyddol hefyd, rhywbeth y gwnaethom ymateb iddo a'i grybwyll ddoe yn ystod y cwestiynau i'r Prif Weinidog—yr effaith, a'r ffyrdd y mae'r Llywodraeth Dorïaidd hon yn y DU wedi cael effaith mor andwyol ar fywydau pobl, gan arwain at yr argyfwng costau byw hwn? Ond yr ateb i'ch cwestiwn yw bod y ffigurau a gyhoeddwyd gan Ymddiriedolaeth Trussell yr wythnos diwethaf wedi dangos rhwydwaith o fanciau bwyd, a bod 1,341,000 o barseli bwyd brys wedi'u dosbarthu i bobl sy'n wynebu caledi ariannol rhwng 1 Ebrill 2021 a 31 Mawrth 2022. Mae'n fater o fwyta neu aros yn gynnes, o golli'r £2 filiwn o gyllid pontio'r UE, cefnogi sefydliadau bwyd cymunedol, a 40 o ddyfarniadau grant sydd bellach yn mynd gan Lywodraeth Cymru i awdurdodau lleol, grwpiau'r trydydd sector, ysgolion ac eglwysi. 

Thank you also to the Member for submitting this important question today. Last week, Minister, I attended a Cardiff University webinar, and other Members of the Senedd were there as well, where they shared their evaluation of the policy response to the cost-of-living challenge. They highlighted that one of the disproportionate challenges facing those on lower incomes is of course the inflationary pressures of energy costs, and as we know in Wales we do have an older and less energy-efficient housing stock compared to other parts of the UK. That's backed up by data from the Wales fiscal analysis, which found that 45 per cent of properties in Wales are graded A to C in terms of energy efficiency, compared to 52 per cent of properties elsewhere—having that highest level of energy efficiency. So, in light of this, Minister, what discussions are you having with the Minister for Climate Change to make houses more efficient in Wales, to help with the inflationary pressures of energy costs on those with the lowest incomes?

Diolch hefyd i'r Aelod am gyflwyno'r cwestiwn pwysig hwn heddiw. Yr wythnos diwethaf, Weinidog, fe fynychais un o weminarau Prifysgol Caerdydd, ac roedd Aelodau eraill o'r Senedd yno hefyd, lle'r oeddent yn rhannu eu gwerthusiad o'r ymateb polisi i'r her costau byw. Gwnaethant dynnu sylw at y ffaith mai un o'r heriau anghymesur sy'n wynebu'r rheini ar incwm is yw pwysau chwyddiant costau ynni wrth gwrs, ac fel y gwyddom yng Nghymru mae gennym stoc dai hŷn a llai effeithlon o ran ynni o gymharu â rhannau eraill o'r DU. Cefnogir hynny gan ddata dadansoddi cyllidol Cymru, a ganfu mai 45 y cant o eiddo yng Nghymru sydd wedi'u graddio o A i C o ran effeithlonrwydd ynni, o'i gymharu â 52 y cant o eiddo mewn mannau eraill, sydd â'r lefel uchaf honno o effeithlonrwydd ynni. Felly, yng ngoleuni hyn, Weinidog, pa drafodaethau yr ydych yn eu cael gyda'r Gweinidog Newid Hinsawdd i wneud tai'n fwy effeithlon yng Nghymru, i helpu gyda phwysau chwyddiant costau ynni ar y rheini sydd â'r incwm isaf?

Thank you for that very constructive question, Sam Rowlands. You will be aware that we held a cost-of-living crisis summit in February. I chaired it, along with the Minister for Climate Change, who spoke about the challenges in terms of housing and energy efficiency and the investment that's gone into the budget for this year in terms of supporting energy efficiency and boosting renewables, but also in terms of energy sources. And also there was my colleague Rebecca Evans, who is Minister for Finance and Local Government. So, we discuss these issues. It is a cross-Government responsibility in terms of tackling fuel poverty, our Warm Homes programme, which of course we are now concluding in terms of the consultation that we've undertaken. These are all crucial to tackling the cost-of-living crisis, but what we need is the funding to support us to do that, and that's where I hope you will be calling on the UK Government particularly to get that funding from a windfall tax to ensure that we can invest more in terms of energy efficiency and also reduce the fuel bills of those who are going to be at the sharp end of the cost-of-living crisis. 

Diolch ichi am y cwestiwn adeiladol iawn hwnnw, Sam Rowlands. Fe fyddwch yn gwybod fy mod wedi cynnal uwchgynhadledd argyfwng costau byw ym mis Chwefror. Fe'i cadeiriais, gyda'r Gweinidog Newid Hinsawdd, a siaradodd am heriau tai ac effeithlonrwydd ynni a'r buddsoddiad yn y gyllideb eleni i gefnogi effeithlonrwydd ynni a hybu ynni adnewyddadwy, ond hefyd o ran ffynonellau ynni. Ac roedd fy nghyd-Aelod, Rebecca Evans, sy'n Weinidog Cyllid a Llywodraeth Leol yno hefyd. Felly, rydym yn trafod y materion hyn. Mae'n gyfrifoldeb trawslywodraethol i fynd i'r afael â thlodi tanwydd, ein rhaglen Cartrefi Clyd, sy'n dod i ben yn awr wrth gwrs yn sgil yr ymgynghoriad a gynhaliwyd gennym. Mae'r rhain i gyd yn hanfodol i fynd i'r afael â'r argyfwng costau byw, ond yr hyn sydd ei angen arnom yw'r arian i'n cefnogi i wneud hynny, a dyna lle rwy'n gobeithio y byddwch yn galw ar Lywodraeth y DU yn arbennig i gael yr arian hwnnw o dreth ffawdelw i sicrhau y gallwn fuddsoddi mwy mewn effeithlonrwydd ynni a hefyd i leihau biliau tanwydd y rhai sy'n mynd i gael eu taro galetaf gan yr argyfwng costau byw. 

14:10
Hawliau Pobl Hŷn
The Rights of Older People

7. Pa gamau y mae'r Gweinidog yn eu cymryd i hybu ymwybyddiaeth o hawliau pobl hŷn? OQ57962

7. What action is the Minister taking to promote awareness of the rights of older people? OQ57962

Thank you for that question. We are funding Age Cymru to work with older people to raise awareness and understanding of rights using our co-produced guidance 'Making rights work for older people'. Age Cymru is also producing a video toolkit and is delivering an older people's rights campaign, which is running until June.

Diolch ichi am y cwestiwn hwnnw. Rydym yn ariannu Age Cymru i weithio gyda phobl hŷn i godi ymwybyddiaeth a dealltwriaeth o hawliau gan ddefnyddio ein canllawiau a gydgynhyrchwyd, 'Sicrhau bod hawliau’n gweithio i bobl hŷn'. Mae Age Cymru hefyd yn cynhyrchu pecyn cymorth fideo ac yn cyflwyno ymgyrch hawliau pobl hŷn, sydd ar y gweill tan fis Mehefin.

Minister, pension credit is a top-up for our most vulnerable pensioners and is worth an average of £3,300. As well as a cash top-up to the state pension, it is a bridge to accessing a lot of other benefits, such as help with housing costs, heating bills, council tax reduction schemes and free over-75 tv licences. It's estimated that around a quarter of people who could claim this extra help do not currently do so. The UK Conservative Government has launched a major campaign to encourage eligible pensioners, as well as those who care for and support older people, to access the help that they are entitled to. So, Minister, will you commit to working with the UK Government and the older people's commissioner to raise awareness of the availability of pension credit to vulnerable older people in Wales who are entitled and have a right to claim this additional financial support? Thank you. 

Weinidog, mae credyd pensiwn yn daliad ychwanegol i'n pensiynwyr mwyaf bregus ac mae'n werth £3,300 ar gyfartaledd. Yn ogystal ag ychwanegiad ariannol at bensiwn y wladwriaeth, mae'n bont i gael mynediad at lawer o fudd-daliadau eraill, megis cymorth gyda chostau tai, biliau gwresogi, cynlluniau gostyngiadau'r dreth gyngor a thrwyddedau teledu am ddim i bobl dros 75 oed. Amcangyfrifir nad yw tua chwarter y bobl a allai hawlio'r cymorth ychwanegol hwn yn gwneud hynny ar hyn o bryd. Mae Llywodraeth Geidwadol y DU wedi lansio ymgyrch fawr i annog pensiynwyr cymwys, yn ogystal â'r rhai sy'n gofalu am bobl hŷn ac yn eu cefnogi, i gael y cymorth y mae ganddynt hawl iddo. Felly, Weinidog, a wnewch chi ymrwymo i weithio gyda Llywodraeth y DU a'r comisiynydd pobl hŷn i godi ymwybyddiaeth o'r credyd pensiwn sydd ar gael i bobl hŷn agored i niwed yng Nghymru sydd â hawl i gael y cymorth ariannol ychwanegol hwn? Diolch. 

Thank you very much. That follows on very nicely from earlier points that I was making about my meetings with the older people's commissioner. And, indeed, I know there have been calls from across the Chamber—I think Peredur has also raised it—about how we can improve the take-up—it's a UK Government benefit—of pension credit in particular, but there is also access to other benefits as well. We're working, of course, with the older people's commissioner, and we're also working with the UK Government. We've been asking the UK Government to join us, with Scotland, in a UK-wide 'Claim what's yours' campaign, and we're now getting some response to that. But I will say that 'Making rights work for older people', which we published last year, was co-produced guidance with Social Care Wales and with Age Cymru, is also about making sure that older people are engaged and are telling us the best way to get the message over that these are rights that they're entitled to and we want them to take up, to ensure that they don't suffer as much as well under the cost-of-living crisis, because it is also hitting pensioners very hard. 

Diolch yn fawr iawn. Mae hynny'n dilyn yn dda iawn o'r pwyntiau cynharach yr oeddwn yn eu gwneud am fy nghyfarfodydd gyda'r comisiynydd pobl hŷn. Ac yn wir, rwy'n gwybod bod galwadau o bob rhan o'r Siambr—rwy'n credu bod Peredur hefyd wedi'i godi—ynglŷn â sut y gallwn gynyddu'r nifer sy'n manteisio—budd-dal Llywodraeth y DU ydyw—ar gredyd pensiwn yn benodol, ond ceir mynediad at fudd-daliadau eraill hefyd. Rydym yn gweithio, wrth gwrs, gyda'r comisiynydd pobl hŷn, ac rydym hefyd yn gweithio gyda Llywodraeth y DU. Rydym wedi bod yn gofyn i Lywodraeth y DU ymuno â ni, gyda'r Alban, mewn ymgyrch 'Hawliwch yr hyn sy’n ddyledus i chi' ledled y DU, ac rydym yn cael rhywfaint o ymateb i hynny yn awr. Ond rwyf am ddweud bod 'Sicrhau bod hawliau’n gweithio i bobl hŷn', a gyhoeddwyd gennym y llynedd, ac a gydgynhyrchwyd gyda Gofal Cymdeithasol Cymru a chydag Age Cymru, hefyd yn ymwneud â sicrhau bod pobl hŷn yn ymgysylltu ac yn dweud wrthym am y ffordd orau o gyfleu'r neges fod y rhain yn bethau y mae ganddynt hawl iddynt a'n bod eisiau iddynt fanteisio arnynt, i sicrhau nad ydynt yn dioddef cymaint yn yr argyfwng costau byw, oherwydd mae hefyd yn taro pensiynwyr yn galed iawn. 

Polisi Rwanda ar gyfer Ceiswyr Lloches
Rwanda Asylum-seeker Policy

8. Pa drafodaethau y mae Llywodraeth Cymru wedi'u cael gyda Llywodraeth y DU ynghylch ei pholisi Rwanda ar gyfer ceiswyr lloches? OQ57977

8. What discussions has the Welsh Government had with the UK Government regarding its Rwanda asylum-seeker policy? OQ57977

Thank you, Joyce Watson, for that very important question. The UN refugee agency has been clear that the measures in the Nationality and Borders Act 2022, including the offshoring of asylum processing, is at odds with the refugee convention, which the UK Government is a signatory to. The Rwanda plan is shocking, and I am making my views clear to the immigration Minister. 

Diolch am y cwestiwn pwysig hwnnw, Joyce Watson. Mae asiantaeth ffoaduriaid y Cenhedloedd Unedig wedi dweud yn glir fod y mesurau yn Neddf Cenedligrwydd a Ffiniau 2022, gan gynnwys symud y gwaith o brosesu ceiswyr lloches i wlad arall, yn groes i'r confensiwn ffoaduriaid, confensiwn y mae Llywodraeth y DU wedi ymrwymo iddo. Mae cynllun Rwanda yn warthus, ac rwy'n gwneud fy marn yn glir i'r Gweinidog mewnfudo. 

Thank you for that update, Minister. The plan is, of course, morally abhorrent, for all the reasons that we discussed yesterday in the human rights debate, but it is gratuitously expensive. And given Britain's obligation under the UN refugee convention and the human rights laws, it looks unworkable anyway, as we have seen the legal challenges in recent days attest. The plan, quite frankly, is a mess. So, do you share my anger and frustration that the only guarantee of this deeply shameful Tory policy is that it will leave Welsh taxpayers out of pocket and refugees more vulnerable than they ever have been?

Diolch am y diweddariad hwnnw, Weinidog. Mae'r cynllun, wrth gwrs, yn foesol ffiaidd, am yr holl resymau a drafodwyd gennym ddoe yn y ddadl ar hawliau dynol, ond mae'n anghyfiawn o ddrud. Ac o ystyried rhwymedigaeth Prydain o dan gonfensiwn ffoaduriaid y Cenhedloedd Unedig a'r cyfreithiau hawliau dynol, mae'n edrych yn anymarferol beth bynnag, fel y mae'r heriau cyfreithiol a welsom yn y dyddiau diwethaf yn dangos. A dweud y gwir, mae'r cynllun yn llanastr. Felly, a ydych yn rhannu fy nicter a fy rhwystredigaeth mai'r unig beth sy'n sicr am y polisi hynod gywilyddus hwn gan y Torïaid yw y bydd yn mynd ag arian o bocedi trethdalwyr Cymru ac y bydd ffoaduriaid yn fwy bregus nag y buont erioed?

I do agree with those points, Joyce Watson. There's a charity that, yesterday—Care4Calais—actually branded the Rwanda deal as just another in a long line of deterrence policies announced by this Tory Government over the last few years. Care4Calais—I've got constituents who are involved in Care4Calais who've been to Calais on many occasions. Because they are there; they are working with people who are desperate, who've fled the horrors of the lives from which they've fled. And I was interested to see that the member for Calais from the French national assembly says, 'When you leave your country because of flood, because of starvation, because you're not afraid of being hauled and being sent back to another country, at least you have a chance, you will try.' It is absolutely shocking that our country, that the UK Government, is following this Nationality and Borders Act 2022 and this Rwanda plan. And let us hope that the legal challenge will stop it, and it, anyway, looks unworkable. But we have great concerns. We're one of the richest countries, Rwanda is one of the poorest countries, and I have written also to say that this is something that is totally against not just the refugee convention, but, of course, our morals and spirit and ethics as a nation of sanctuary.

Rwy'n cytuno â'r pwyntiau hynny, Joyce Watson. Ddoe, galwodd un elusen—Care4Calais—gynllun Rwanda yn ddim ond un arall mewn rhes hir o bolisïau ataliaeth a gyhoeddwyd gan y Llywodraeth Dorïaidd hon dros y blynyddoedd diwethaf. Care4Calais—mae gennyf etholwyr yn ymwneud â Care4Calais sydd wedi bod yn Calais ar sawl achlysur. Oherwydd maent yno; maent yn gweithio gyda phobl sy'n byw mewn anobaith, sydd wedi dianc rhag erchyllterau'r bywydau y maent wedi dianc rhagddynt. Ac roedd yn ddiddorol gweld bod yr aelod dros Calais yng nghynulliad cenedlaethol Ffrainc yn dweud, 'Pan fyddwch yn gadael eich gwlad o ganlyniad i lifogydd, o ganlyniad i newyn, oherwydd nad oes arnoch ofn cael eich dal a chael eich hel yn ôl i wlad arall, o leiaf mae gennych obaith, fe rowch gynnig arni.' Mae'n gwbl warthus fod ein gwlad, fod Llywodraeth y DU, yn mynd ar drywydd Deddf Cenedligrwydd a Ffiniau 2022 a chynllun Rwanda. A gadewch inni obeithio y bydd yr her gyfreithiol yn ei atal, ac mae'n edrych yn anymarferol beth bynnag. Ond mae gennym bryderon mawr. Rydym yn un o'r gwledydd cyfoethocaf, Rwanda yw un o'r gwledydd tlotaf, ac rwyf wedi ysgrifennu hefyd i ddweud bod hyn yn rhywbeth sy'n gwbl groes nid yn unig i'r confensiwn ffoaduriaid, ond wrth gwrs, i'n moesoldeb a'n hysbryd a'n moeseg fel cenedl noddfa.

14:15
Ffoaduriaid o Wcráin
Ukrainian Refugees

9. Sut mae Llywodraeth Cymru'n defnyddio ei statws uwch noddwr i helpu pobl o Wcráin i geisio diogelwch yng Nghymru? OQ57966

9. How is the Welsh Government using its super sponsor status to help people from Ukraine to seek safety in Wales? OQ57966

Thank you, Peter Fox. I've urged the UK Minister for Refugees to adopt our supersponsor model for use across the UK to avoid the unacceptable safeguarding risks posed by the wider Homes for Ukraine route. And I did provide updated figures and information in my oral statement yesterday.

Diolch, Peter Fox. Rwyf wedi annog Gweinidog Ffoaduriaid y DU i fabwysiadu ein model uwch-noddwr i'w ddefnyddio ledled y DU er mwyn osgoi'r risgiau diogelu annerbyniol a achosir gan gynllun ehangach Cartrefi i Wcráin. Ac fe roddais ffigurau a gwybodaeth wedi'u diweddaru yn fy natganiad llafar ddoe.

Thank you, Minister, for that response. Llywydd, I fully support the Government's intention to help as many of our Ukrainian friends as possible to seek safety in Wales, and all of us in this Chamber are proud of Wales's designation as a nation of sanctuary. As I understand it, the Welsh Government is helping to sponsor people to come into the UK, rather than relying on a match with a host family. These individuals are then initially being placed in welcome centres. Now, recently, I've received a number of e-mails from constituents who would like to become host families for those currently housed in welcome centres, but they have been unable to find information as to how the Welsh Government will link these families with hosts. Minister, could you provide any additional information as to what action you're taking to help families who have been sponsored by the Government to find longer term accommodation? Does your initiative link up with host families who have registered their interest via the UK Government's Homes for Ukraine scheme, or will you also be looking into providing a route for people to volunteer to help accommodate those who have arrived into the UK through the supersponsor scheme? Thank you.

Diolch am yr ymateb hwnnw, Weinidog. Lywydd, rwy'n llwyr gefnogi bwriad y Llywodraeth i helpu cynifer â phosibl o'n cyfeillion o Wcráin i geisio diogelwch yng Nghymru, ac mae pob un ohonom yn y Siambr hon yn falch o'r ffaith bod Cymru wedi'i dynodi yn genedl noddfa. Yn ôl yr hyn a ddeallaf, mae Llywodraeth Cymru yn helpu i noddi pobl i ddod i mewn i'r DU, yn hytrach na dibynnu ar gael eu cysylltu â theulu a all gynnig llety iddynt. Caiff yr unigolion hyn eu gosod mewn canolfannau croeso i ddechrau. Nawr, yn ddiweddar, rwyf wedi cael nifer o e-byst gan etholwyr a hoffai gynnig llety i'r rhai sydd mewn canolfannau croeso ar hyn o bryd, ond nid ydynt wedi gallu dod o hyd i wybodaeth ynglŷn â sut y bydd Llywodraeth Cymru yn cysylltu'r teuluoedd hyn â theuluoedd a all gynnig llety iddynt. Weinidog, a wnewch chi ddarparu unrhyw wybodaeth ychwanegol ynglŷn â pha gamau a gymerir gennych i helpu teuluoedd sydd wedi cael eu noddi gan y Llywodraeth i ddod o hyd i lety mwy hirdymor? A yw eich cynllun yn cysylltu â theuluoedd sydd wedi cofrestru eu diddordeb drwy gynllun Cartrefi i Wcráin Llywodraeth y DU, neu a fyddwch chi hefyd yn edrych ar ddarparu llwybr i bobl wirfoddoli i helpu i gynnig llety i'r rhai sydd wedi cyrraedd y DU drwy'r cynllun uwch-noddwr? Diolch.

Thank you very much, and that's a very practical and welcome operational question, because at this point in time—. In fact, we had a meeting to discuss it this morning, a ministerial meeting chaired by the First Minister, where we were updating on the next steps for people from welcome centres. Of course, every local authority is looking at the next steps in terms of host family or other accommodation that will be available. Just to clarify, the supersponsor route is part of the UK Government's Homes for Ukraine scheme. The Homes for Ukraine scheme is—. So, that is where people match. This is our concern about it, it's very unregulated, but the matching is taking place. We've got household sponsors across Wales, and you'll be aware of them locally, and some of them have been matched and some of them are waiting still for their families to arrive, and I'm sure you're aware of this. But we are looking to those options, and I can just tell you that, again, this is about working with the UK Government, with the Home Office. I'm meeting the Minister for Refugees again next week to make sure that those routes will be available. 

Diolch yn fawr iawn ichi, ac mae hwnnw'n gwestiwn gweithredol ymarferol iawn ac i'w groesawu, oherwydd ar hyn o bryd—. Mewn gwirionedd, cawsom gyfarfod i'w drafod y bore yma, cyfarfod gweinidogol o dan gadeiryddiaeth y Prif Weinidog, lle buom yn diweddaru'r camau nesaf ar gyfer pobl o ganolfannau croeso. Wrth gwrs, mae pob awdurdod lleol yn edrych ar y camau nesaf mewn perthynas â theuluoedd sy'n cynnig llety neu lety arall a fydd ar gael. Er eglurder, mae'r cynllun uwch-noddwr yn rhan o gynllun Cartrefi i Wcráin Llywodraeth y DU. Mae'r cynllun Cartrefi i Wcráin—. Felly, dyna lle mae pobl yn cael eu cysylltu. Dyma ein pryder yn ei gylch, nid yw wedi'i reoleiddio'n iawn, ond mae'r cysylltu'n digwydd. Mae gennym noddwyr aelwydydd ledled Cymru, ac fe fyddwch yn gwybod amdanynt yn lleol, ac mae rhai ohonynt wedi cael eu cysylltu ac mae rhai ohonynt yn dal i aros i'w teuluoedd gyrraedd, ac rwy'n siŵr eich bod yn ymwybodol o hyn. Ond rydym yn edrych ar yr opsiynau hynny, a gallaf ddweud wrthych fod hyn, unwaith eto, yn ymwneud â gweithio gyda Llywodraeth y DU, gyda'r Swyddfa Gartref. Byddaf yn cwrdd â'r Gweinidog Ffoaduriaid eto yr wythnos nesaf i sicrhau y bydd y llwybrau hynny ar gael. 

Diogelwch Cymunedol
Community Safety

10. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'u cael gyda Llywodraeth y DU a chyrff cyhoeddus eraill ynghylch rôl swyddogion prawf o ran sicrhau diogelwch cymunedol? OQ57965

10. What discussions has the Minister had with the UK Government and other public bodies regarding the role of probation officers in ensuring community safety? OQ57965

Diolch yn fawr, Rhys ab Owen. I have regular engagement with UK Government Ministers on all aspects of community safety in Wales and I'm meeting Her Majesty’s Chief Inspector of Probation on 18 May and continuing discussions with all partners, devolved and reserved, reinforcing our commitment to ensuring that communities are safe in Wales.

Diolch yn fawr, Rhys ab Owen. Rwy'n ymgysylltu'n rheolaidd â Gweinidogion Llywodraeth y DU ar bob agwedd ar ddiogelwch cymunedol yng Nghymru ac rwy'n cwrdd â Phrif Arolygydd Prawf Ei Mawrhydi ar 18 Mai ac yn parhau i drafod gyda'r holl bartneriaid, datganoledig ac a gadwyd yn ôl, gan atgyfnerthu ein hymrwymiad i sicrhau bod cymunedau'n ddiogel yng Nghymru.

14:20

Diolch yn fawr, Weinidog. It's fair to say—and I'm sure that everyone can agree with this—that, due to underfunding and reorganisation of the probation services in England and Wales over the past 12 years, they have faced a very difficult time. Often, this can lead to real, tragic consequences. Currently, there are over 700 job vacancies across England and Wales. Has the Minister had any discussions regarding staff levels and what impact that has on protecting members of the public here in Wales?

Diolch yn fawr, Weinidog. Mae'n deg dweud eu bod—ac rwy'n siŵr y gall pawb gytuno â hyn—oherwydd tanariannu ac ad-drefnu'r gwasanaethau prawf yng Nghymru a Lloegr dros y 12 mlynedd diwethaf, wedi wynebu cyfnod anodd iawn. Yn aml, gall hyn arwain at ganlyniadau real a thrasig. Ar hyn o bryd, mae dros 700 o swyddi gwag ledled Cymru a Lloegr. A yw'r Gweinidog wedi cael unrhyw drafodaethau ynghylch lefelau staff a pha effaith y mae hynny'n ei chael ar ddiogelu aelodau o'r cyhoedd yma yng Nghymru?

Thank you very much for that question, and I value your interest in the probation service. In fact, over the years, we have developed positive working relationships with key justice partners and key service providers in Wales. I was very proud when we were the first part of the UK—the first nation—where the probation service was re-nationalised, if you like, to be a national probation service after that flawed and appalling privatisation that took place under Chris Grayling's ministerial role.

So, we actually have got to—. I think, in terms of ensuring that our probation service meets the needs of people in Wales, it's crucial to our youth justice and female offending blueprints—excellent examples of partnership working—and for community safety in Wales. But we see that there are real opportunities as we move forward in terms of justice in Wales to look at the role of the probation service and to make sure, therefore, that it is a place where people will want to work and make a contribution. And I think that they will, because of the focus that we have in terms of justice in looking at the role of the probation service.

Diolch yn fawr am y cwestiwn hwnnw, ac rwy'n gwerthfawrogi eich diddordeb yn y gwasanaeth prawf. Yn wir, dros y blynyddoedd, rydym wedi datblygu perthynas waith gadarnhaol gyda phartneriaid cyfiawnder allweddol a darparwyr gwasanaethau allweddol yng Nghymru. Roeddwn yn falch iawn pan ddaethom yn rhan gyntaf y DU—y wlad gyntaf—lle'r oedd y gwasanaeth prawf wedi'i ail-wladoli, os mynnwch, i fod yn wasanaeth prawf cenedlaethol ar ôl y preifateiddio diffygiol a gwarthus a ddigwyddodd o dan Chris Grayling fel Gweinidog.

Felly, mae'n rhaid inni—. O ran sicrhau bod ein gwasanaeth prawf yn diwallu anghenion pobl yng Nghymru, rwy'n credu ei fod yn allweddol i'n glasbrintiau cyfiawnder ieuenctid a throseddu benywaidd—enghreifftiau rhagorol o weithio mewn partneriaeth—ac i ddiogelwch cymunedol yng Nghymru. Ond gwelwn fod cyfleoedd gwirioneddol wrth inni symud ymlaen ar gyfiawnder yng Nghymru i edrych ar rôl y gwasanaeth prawf ac i sicrhau, felly, ei fod yn sector lle bydd pobl eisiau gweithio a gwneud cyfraniad. Ac rwy'n credu y byddant, oherwydd y ffocws sydd gennym ar gyfiawnder wrth edrych ar rôl y gwasanaeth prawf.

2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol a Gweinidog y Cyfansoddiad
2. Questions to the Counsel General and Minister for the Constitution

Yr eitem nesaf, felly, yw'r cwestiynau i'r Cwnsler Cyffredinol a Gweinidog y Cyfansoddiad, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Jack Sargeant. 

The next item, therefore, is the questions to the Counsel General and Minister for the Constitution, and the first question is from Jack Sargeant. 

Troseddau Rhyfel yn Wcráin
War Crimes in Ukraine

1. Pa sylwadau y mae Llywodraeth Cymru wedi'u cyflwyno i Lywodraeth y DU mewn perthynas â thribiwnlys rhyngwladol i erlyn troseddau rhyfel Vladimir Putin yn Wcráin? OQ57978

1. What representations has the Welsh Government made to the UK Government in respect of an international tribunal to prosecute Vladimir Putin’s war crimes in Ukraine? OQ57978

Thank you for the question. I met with the law officers from the UK Government and the devolved Governments regarding the support that can be provided to prosecute war crimes. We will continue to liaise with the Governments of the other three UK nations to provide any support possible to bring those responsible to justice.

Diolch am y cwestiwn. Cyfarfûm â swyddogion y gyfraith o Lywodraeth y DU a'r Llywodraethau datganoledig ynghylch y cymorth y gellir ei ddarparu i erlyn troseddau rhyfel. Byddwn yn parhau i gysylltu â Llywodraethau tair gwlad arall y DU i ddarparu unrhyw gymorth posibl er mwyn dwyn y rheini sy'n gyfrifol i gyfrif.

Can I thank the Counsel General for that answer, and, if I may, Llywydd, take this opportunity to put my thanks on the record of our Parliament here in the Siambr for the way that the Counsel General—both in his capacity as Counsel General in the Welsh Government, but also in a personal capacity—how he has championed the people of Ukraine, not just in recent times, but for many, many years? 

Llywydd, the whole of humanity should speak with one voice, stating that those who have prosecuted this war and the accompanying atrocities should face justice. Counsel General, can you outline how the Welsh Government will continue to play a proactive role in being a voice for justice? 

A gaf fi ddiolch i'r Cwnsler Cyffredinol am yr ateb hwnnw, ac os caf, Lywydd, hoffwn achub ar y cyfle i gofnodi fy niolch i'n Senedd yma yn y Siambr am y ffordd y mae'r Cwnsler Cyffredinol—yn rhinwedd ei swydd fel Cwnsler Cyffredinol yn Llywodraeth Cymru, ond hefyd yn bersonol—y ffordd y mae wedi hyrwyddo achos pobl Wcráin, nid yn unig yn ddiweddar, ond ers blynyddoedd lawer? 

Lywydd, dylai'r holl ddynoliaeth siarad ag un llais, a dweud y dylai'r rhai sydd wedi achosi'r rhyfel hwn a'r erchyllterau cysylltiedig wynebu cyfiawnder. Gwnsler Cyffredinol, a wnewch chi nodi sut y bydd Llywodraeth Cymru yn parhau i chwarae rhan ragweithiol yn codi llais dros gyfiawnder? 

Well, thank you for that supplementary question, and it is in many ways quite appalling, isn't it, that we are actually in a world where we are discussing the issue of war crimes and the prosecution of the culprits. Can I thank the Member? Of course, you raised the issue of war crimes and Putin in your emergency question on 1 March.

We have quite a number of individuals who have arrived from Ukraine, who have witnessed some of the most appalling atrocities that have taken place in living memory. The war crimes team, with the Metropolitan Police counter-terrorism command, will be assisting the investigation into war crimes, and are directly engaged with the International Criminal Court. Any evidence of such crimes is obviously there to be reported to the war crimes team in the Metropolitan Police.

Now, I have discussed this matter with the Minister for Social Justice and, indeed, the First Minister, on our approach to that. I'm very conscious that people arriving in Wales from Ukraine need to be made aware of the opportunity to bring forward evidence that may be directly relevant to war crimes that they may have experienced. I've asked officials to consider how this can be done practically at welcome centres, and through those arriving under the family and the individual Homes for Ukraine scheme. We must appreciate that, of course, some of these people have been traumatised and that the approach of this issue is something that has to be handled very sensitively.

On the broader issue of war crimes, well, of course, under the International Criminal Court investigation, any prosecutions would normally be brought by the Ukrainian Government. In the discussions that we've had, we've given full support to the United Kingdom being part of an international effort to provide the support, the resources and the assistance that's necessary to enable those. The war crimes issue must not be something that can be bartered away by discussions over sanctions, and have to be pursued no matter how long they take, and of course are key issues, ultimately, in the opening of the door to reparations being paid to Ukraine for the consequence of Russian actions.

Wel, diolch am y cwestiwn atodol hwnnw, ac mae'n eithaf gwarthus mewn sawl ffordd, onid yw, ein bod mewn byd lle'r ydym yn trafod troseddau rhyfel ac erlyn y troseddwyr. A gaf fi ddiolch i'r Aelod? Wrth gwrs, fe godoch chi fater troseddau rhyfel a Putin yn eich cwestiwn brys ar 1 Mawrth.

Mae gennym gryn dipyn o unigolion wedi cyrraedd o Wcráin, sydd wedi gweld rhai o'r erchyllterau mwyaf gwarthus o fewn cof. Bydd y tîm troseddau rhyfel, gyda gwasanaeth gwrth-derfysgaeth yr Heddlu Metropolitan, yn cynorthwyo'r ymchwiliad i droseddau rhyfel, ac maent yn ymgysylltu'n uniongyrchol â'r Llys Troseddau Rhyngwladol. Yn amlwg, dylid adrodd am unrhyw dystiolaeth o droseddau o'r fath wrth y tîm troseddau rhyfel yn yr Heddlu Metropolitan.

Nawr, rwyf wedi trafod y mater hwn gyda'r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol a'r Prif Weinidog yn wir, ynglŷn â'n hymagwedd tuag at hynny. Rwy'n ymwybodol iawn fod angen i bobl sy'n cyrraedd Cymru o Wcráin fod yn ymwybodol o'r cyfle i gyflwyno tystiolaeth a allai fod yn uniongyrchol berthnasol i droseddau rhyfel y gallent fod wedi'u profi. Rwyf wedi gofyn i swyddogion ystyried sut y gellir gwneud hyn yn ymarferol mewn canolfannau croeso, a thrwy'r rhai sy'n cyrraedd drwy'r cynllun Cartrefi i Wcráin i unigolion a theuluoedd. Rhaid inni sylweddoli, wrth gwrs, fod rhai o'r bobl hyn wedi'u trawmateiddio a bod hwn yn fater y mae'n rhaid ei drin yn sensitif iawn.

Ar fater ehangach troseddau rhyfel, wel, wrth gwrs, o dan ymchwiliad y Llys Troseddau Rhyngwladol, byddai unrhyw erlyniadau fel arfer yn cael eu dwyn gerbron gan Lywodraeth Wcráin. Yn y trafodaethau a gawsom, rydym wedi rhoi cefnogaeth lawn i weld y Deyrnas Unedig yn rhan o ymdrech ryngwladol i ddarparu'r gefnogaeth, yr adnoddau a'r cymorth sydd eu hangen i alluogi'r hynny. Rhaid i fater troseddau rhyfel beidio â bod yn rhywbeth y gellir ei gyfnewid am drafodaethau ynghylch sancsiynau, ac mae'n rhaid mynd ar eu trywydd ni waeth pa mor hir y bydd hynny'n cymryd, ac wrth gwrs, maent yn faterion allweddol yn y pen draw wrth ddechrau ar y broses o wneud iawn i Wcráin am ganlyniadau gweithredoedd Rwsia.

14:25
Prentisiaeth Cyfreithiwr Lefel 7
Level 7 Solicitor Apprenticeship

2. Pa ystyriaeth y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'i rhoi i gyflwyno prentisiaeth cyfreithiwr lefel 7, fel sy'n bodoli yn Lloegr, i helpu i ehangu mynediad economaidd-gymdeithasol i'r proffesiwn cyfreithiol? OQ57964

2. What consideration has the Counsel General given to introducing a level 7 solicitor apprenticeship, as exists in England, to help widen socioeconomic access to the legal profession? OQ57964

Thank you for the question. We are making good progress on legal apprenticeships. For example, last week we issued an apprenticeship framework for two new Chartered Institute of Legal Executives qualifications, at paralegal level 3 and advanced paralegal level 5. This should help widen socioeconomic access to the legal profession.

Diolch am y cwestiwn. Rydym yn gwneud cynnydd da ar brentisiaethau cyfreithiol. Er enghraifft, yr wythnos diwethaf cyhoeddwyd fframwaith prentisiaeth gennym ar gyfer dau gymhwyster newydd gan Sefydliad Siartredig y Gweithredwyr Cyfreithiol, paragyfreithiol lefel 3 a pharagyfreithiol uwch lefel 5. Dylai hyn helpu i ehangu mynediad economaidd-gymdeithasol at y proffesiwn cyfreithiol.

Naturally, I welcome the announcement of the new level 3 and level 5 legal services profession. However, I hope we can go further to introduce level 7 solicitor apprenticeships in Wales. I am sure the Counsel General agrees with me that such a post would help to address the issue of access to the legal profession, and, of course, potentially help with current legal advice deserts. Will we see level 7 apprenticeships here in Wales, such as in England?

Yn naturiol, rwy'n croesawu'r cyhoeddiad am lefel 3 a lefel 5 newydd y proffesiwn gwasanaethau cyfreithiol. Fodd bynnag, rwy'n gobeithio y gallwn fynd ymhellach i gyflwyno prentisiaethau cyfreithwyr lefel 7 yng Nghymru. Rwy'n siŵr bod y Cwnsler Cyffredinol yn cytuno â mi y byddai swydd o'r fath yn helpu i fynd i'r afael â mater mynediad at y proffesiwn cyfreithiol, ac wrth gwrs, gallai helpu gyda'r anialdiroedd cyngor cyfreithiol presennol. A ydym yn mynd i weld prentisiaethau lefel 7 yma yng Nghymru, fel sydd i'w gweld yn Lloegr?

Thank you for the supplementary question, and of course this is a question that was also raised in my monthly discussion with the Law Council of Wales, who, you may know, have set up a legal education and training working group, which I think will be very important to this. I think we've taken the first steps, and I think we do need to go further, so we are working with key stakeholders in the legal sector, including the Law Society, the Solicitors Regulation Authority—who I met with very recently—and with the bar, to support the development and sustainability of the sector. And of course, the role of the Law Council of Wales in this, I think, will be extremely important.

We do, of course, want to encourage and support increasing diversity in the legal profession, and increasing access from those who wouldn't normally have access to qualification within the legal profession as solicitors. So, the issue of apprenticeships at that level is important. It is something that—. There is research that is being carried out, and the work and discussions are ongoing. Of course, what we want to do is to ensure that, if we go down this road, the objectives will actually be delivered and that what we're not just doing is replacing funding that already exists within the legal profession to support those particular qualifications, but actually it goes to not only encouraging the diversity I mentioned but also, I believe, in terms of supporting those firms, I think, in, for example, our Valleys areas, in rural areas, that are under greater economic pressure, where this support will be something that encourages people to go into the legal profession and to work in those communities and to contribute to the increased access to justice.

Diolch am y cwestiwn atodol, ac wrth gwrs mae hwn yn gwestiwn a godwyd hefyd yn fy nhrafodaeth fisol gyda Chyngor Cyfraith Cymru, sydd, efallai eich bod yn gwybod, wedi sefydlu gweithgor addysg a hyfforddiant cyfreithiol, a fydd yn bwysig iawn i hyn yn fy marn i. Rwy'n credu ein bod wedi cymryd y camau cyntaf, ac rwy'n credu bod angen inni fynd ymhellach, felly rydym yn gweithio gyda rhanddeiliaid allweddol yn y sector cyfreithiol, gan gynnwys Cymdeithas y Cyfreithwyr, yr Awdurdod Rheoleiddio Cyfreithwyr—y cyfarfûm â hwy yn ddiweddar iawn—a chyda'r bar, i gefnogi datblygiad a chynaliadwyedd y sector. Ac wrth gwrs, rwy'n credu y bydd rôl Cyngor Cyfraith Cymru yn hyn yn eithriadol o bwysig.

Wrth gwrs, rydym am annog a chefnogi mwy o amrywiaeth yn y proffesiwn cyfreithiol, a chynyddu mynediad i'r rhai na fyddent fel arfer yn gallu cael cymhwyster o fewn y proffesiwn cyfreithiol fel cyfreithwyr. Felly, mae prentisiaethau ar y lefel honno'n bwysig. Mae'n rhywbeth—. Mae ymchwil ar y gweill, ac mae'r gwaith a'r trafodaethau'n mynd rhagddynt. Wrth gwrs, yr hyn yr hoffem ei wneud, os dilynwn y trywydd hwn, yw sicrhau y caiff yr amcanion eu cyflawni ac nad ydym yn disodli cyllid sydd eisoes yn bodoli o fewn y proffesiwn cyfreithiol i gefnogi'r cymwysterau hynny, a bod hyn nid yn unig yn annog yr amrywiaeth a grybwyllais ond hefyd yn cefnogi cwmnïau yn ardaloedd y Cymoedd, er enghraifft, ac mewn ardaloedd gwledig, sydd o dan fwy o bwysau economaidd, lle bydd y cymorth hwn yn annog pobl i fynd i mewn i'r proffesiwn cyfreithiol ac i weithio yn y cymunedau hynny a chyfrannu at gynyddu mynediad at gyfiawnder.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr, Mark Isherwood.

Questions now from the party spokespeople. Welsh Conservatives spokesperson, Mark Isherwood.

Diolch, Llywydd. What engagement have you had with the UK Ministry of Justice regarding their 15 March announcement that an extra £135 million will be spent on the legal aid sector every year to match the recommendations made by an independent review of the system, overseen by Sir Christopher Bellamy QC, which, added to the extra £200 million each year to speed up the courts system, will bring total taxpayer funding for criminal defence to £1.2 billion a year?

Diolch, Lywydd. Pa ymgysylltiad a gawsoch â'r Weinyddiaeth Gyfiawnder ar gyfer y DU ynghylch eu cyhoeddiad ar 15 Mawrth y bydd £135 miliwn ychwanegol yn cael ei wario ar y sector cymorth cyfreithiol bob blwyddyn i gyd-fynd â'r argymhellion a wnaed gan adolygiad annibynnol o'r system, dan oruchwyliaeth Syr Christopher Bellamy CF, a fydd, ar ben y £200 miliwn ychwanegol blynyddol i gyflymu'r system llysoedd, yn golygu bod cyfanswm cyllid y trethdalwr ar gyfer amddiffyn troseddol yn £1.2 biliwn y flwyddyn?

Thank you for that question, and it's an important area, legal aid, and something we have discussed in this Chamber on many occasions, because of its importance in terms of access to justice. And of course I welcome any increased funding that goes into legal aid, and I welcome also the additional proposals in respect of changing the means test arrangements to make access to legal aid easier.

That having been said, there is a consultation that is under way at the moment and there is considerable concern that, in quite a number of areas of the recommendations by Lord Bellamy, the UK Government has not yet given the commitments that were being expected. And of course, this has resulted in—. I think the indication from members of the legal profession is that they will be engaging in legal action.

I've raised this issue at every opportunity I've had with the relevant justice Minister, who, of course, has recently resigned. So, whereas I welcome some improvement, I think there is still a long way to go and there is still a considerable level of uncertainty as to what is actually going to be the outcome of the UK Government's commitment. Even the Bellamy recommendations did not, in my view, go far enough to tackle the issue of the advice deserts we have. It is clear that legal aid significantly underfunds those firms that work particularly with legal aid and advice in communities. But this is a matter that I will come back to and raise within this Senedd at a later stage when we know the full outcome of the UK Government's consultation and the proposals it intends to introduce.

Diolch am y cwestiwn hwnnw, ac mae'n faes pwysig, cymorth cyfreithiol, ac yn rhywbeth yr ydym wedi'i drafod yn y Siambr hon droeon, oherwydd ei bwysigrwydd mewn perthynas â mynediad at gyfiawnder. Ac wrth gwrs, rwy'n croesawu unrhyw gynnydd yn y cyllid sy'n mynd tuag at gymorth cyfreithiol, ac rwy'n croesawu hefyd y cynigion ychwanegol ar gyfer newid y trefniadau prawf modd i wneud mynediad at gymorth cyfreithiol yn haws.

Wedi dweud hynny, mae ymgynghoriad ar y gweill ar hyn o bryd ac mae cryn bryder nad yw Llywodraeth y DU, mewn cryn nifer o rannau o'r argymhellion gan yr Arglwydd Bellamy, wedi gwneud yr ymrwymiadau yr oedd disgwyl iddi eu gwneud eto. Ac wrth gwrs, mae hyn wedi arwain at—. Rwy'n credu mai'r awgrym gan aelodau o'r proffesiwn cyfreithiol yw y byddant yn rhoi camau cyfreithiol ar waith.

Rwyf wedi codi'r mater hwn ar bob cyfle a gefais gyda'r Gweinidog cyfiawnder perthnasol, sydd, wrth gwrs, wedi ymddiswyddo yn ddiweddar. Felly, er fy mod yn croesawu peth gwelliant, rwy'n credu bod llawer i'w wneud eto ac mae cryn ansicrwydd o hyd ynghylch yr hyn a fydd yn ganlyniad i ymrwymiad Llywodraeth y DU. Yn fy marn i, nid oedd argymhellion Bellamy hyd yn oed yn mynd yn ddigon pell i fynd i'r afael â'r anialdiroedd cyngor sydd gennym. Mae'n amlwg fod cymorth cyfreithiol yn tanariannu'n sylweddol y cwmnïau hynny sy'n gweithio'n fwyaf arbennig gyda chymorth a chyngor cyfreithiol mewn cymunedau. Ond mae hwn yn fater y byddaf yn dod yn ôl ato ac yn ei godi yn y Senedd hon ar gam diweddarach pan fyddwn yn gwybod canlyniad llawn ymgynghoriad Llywodraeth y DU a'r argymhellion y mae'n bwriadu eu cyflwyno.

14:30

Thank you. Well, you referred to, among other things, welcoming the removal of means testing, but how do you respond to the inclusion within March's announcement of funding to ensure that professionals are better paid for the work they actually carry out, and help free up capacity in court; boost pay for lawyers representing suspects in police stations; give more people the opportunity to forge a career in criminal law, whatever their background; open access to civil legal aid for around 2 million more people in Wales and England, and remove the means test, as you said, altogether for some applicants, particularly to benefit domestic abuse victims who are disputing house ownership; remove the financial cap on eligibility for Crown Court defendants; provide 3.5 million more people in Wales and England with access to criminal legal aid at the magistrates' court; and for the first time ever, provide free legal representation for all under-18s and for parents challenging doctors over the withdrawal of their child's life support, and free legal help for families at inquests where there's been a potential breach of human rights?

Diolch. Wel, fe gyfeirioch chi, ymhlith pethau eraill, at groesawu dileu'r prawf modd, ond sut rydych yn ymateb i'r ffaith eich bod wedi'i gynnwys yng nghyhoeddiad mis Mawrth am gyllid i sicrhau bod gweithwyr proffesiynol yn cael eu talu'n well am y gwaith y maent yn ei wneud mewn gwirionedd, a helpu i ryddhau capasiti yn y llys; cynyddu tâl cyfreithwyr sy'n cynrychioli pobl a ddrwgdybir mewn gorsafoedd heddlu; rhoi cyfle i fwy o bobl ddilyn gyrfa mewn cyfraith trosedd, beth bynnag fo'u cefndir; mynediad agored at gymorth cyfreithiol sifil i tua 2 filiwn yn fwy o bobl yng Nghymru a Lloegr, a chael gwared ar y prawf modd, fel y dywedoch chi, yn gyfan gwbl i rai ymgeiswyr, yn enwedig er budd dioddefwyr cam-drin domestig sy'n dadlau ynghylch perchnogaeth tai; dileu'r cap ariannol ar gymhwysedd ar gyfer diffynyddion Llys y Goron; darparu mynediad at gymorth cyfreithiol troseddol i 3.5 miliwn yn fwy o bobl yng Nghymru a Lloegr yn y llys ynadon; ac am y tro cyntaf erioed, darparu cynrychiolaeth gyfreithiol am ddim i bob plentyn dan 18 oed ac i rieni sy'n herio meddygon ynghylch rhoi diwedd ar driniaeth cynnal bywyd i'w plentyn, a chymorth cyfreithiol am ddim i deuluoedd mewn cwestau lle gallai hawliau dynol fod wedi'u torri?

Well, thank you for that further question. Of course, it presents legal aid within a context that does not exist in reality, because the majority of people, and certainly some of the poorest in our society, do not actually have access to many areas of justice that they should have access to.

I suppose a starting point is that any improvement is an improvement, but this has to be put against the backdrop of enormous cutbacks in legal aid that have taken place since the Conservatives came into Government in 2010, to the extent that the legal aid system is massively underfunded; there are many areas of legal entitlement that no longer exist; and, there are many firms that are unquestionably unviable commercially now because of their dependency on legal aid. Lord Bellamy's recommendations seek to improve that. So, any improvement in rates for the lawyers that conduct legal aid work, any expansion, any improvement on legal aid entitlement and the means testing, is an improvement, but it is still very much sticking plaster in terms of the provision of a properly funded legal aid scheme and does not, under any stretch of the imagination, make up for the very serious legal aid cuts that have taken place over the past 12 years, which have very much restricted the accessibility of legal aid and entitlement to legal advice for many sections of our communities who most depend upon it.

Wel, diolch ichi am y cwestiwn pellach hwnnw. Wrth gwrs, mae'n cyflwyno cymorth cyfreithiol o fewn cyd-destun nad yw'n bodoli mewn gwirionedd, oherwydd nid oes gan y rhan fwyaf o bobl, ac yn sicr nid oes gan rai o'r bobl dlotaf yn ein cymdeithas, fynediad at lawer o feysydd cyfiawnder y dylent gael mynediad atynt.

Mae'n debyg, fel man cychwyn, fod unrhyw welliant yn welliant, ond mae'n rhaid gosod hyn yng nghyd-destun y toriadau enfawr mewn cymorth cyfreithiol ers i'r Ceidwadwyr ddod i rym yn 2010, i'r graddau bod y system cymorth cyfreithiol wedi'i thanariannu'n aruthrol; mae llawer o feysydd hawliau cyfreithiol nad ydynt yn bodoli mwyach; ac mae llawer o gwmnïau yn ddi-os yn anhyfyw'n fasnachol bellach oherwydd eu dibyniaeth ar gymorth cyfreithiol. Mae argymhellion yr Arglwydd Bellamy yn ceisio gwella hynny. Felly, mae unrhyw welliant yng nghyfraddau cyflogau cyfreithwyr sy'n gwneud gwaith cymorth cyfreithiol, unrhyw ehangiad, unrhyw welliant mewn perthynas â hawliau cymorth cyfreithiol a'r prawf modd, yn welliant, ond plastr yn unig ydyw o hyd o ran darparu cynllun cymorth cyfreithiol a ariennir yn briodol ac nid yw'n gwneud iawn mewn unrhyw fodd am y toriadau difrifol iawn a welwyd mewn cymorth cyfreithiol dros y 12 mlynedd diwethaf, sydd, i raddau helaeth, wedi cyfyngu ar hygyrchedd cymorth cyfreithiol a'r hawl i gael cyngor cyfreithiol i lawer o rannau o'n cymunedau sy'n dibynnu arno fwyaf.

Well, according to my dictionary, I think you're referring to 'austerity', which is defined as not having enough money, and, as such, it was an inheritance, not a choice, but tough decisions then have enabled the improvements now being announced. And hopefully, I agree with you, there will be further improvements, as we look forward to the forthcoming years.

But the court backlog was higher in the last year of the UK Labour Government than it was under the UK Conservative Government before the start of the pandemic. How have you engaged positively with the UK Government's 21 April announcement that courts will continue working at full capacity for a second year to speed up justice for victims, with the cap on sitting days lifted for another year? This is part of a raft of measures to cut backlogs in the courts, where the investment will mean more trials can take place, delivering swifter justice and reducing the backlog of cases, which rose significantly during the pandemic—[Interruption.]—where the same decision last year meant nearly 17,000 more days were sat in the Crown Court than in the year prior to the pandemic. And this sits alongside the extension of 30 Nightingale courts until March 2023—I would take an intervention if it wasn't questions, but I have to stick to questions—digital hearings, and the significantly increased investment for criminal legal aid.

Wel, yn ôl fy ngeiriadur i, credaf eich bod yn cyfeirio at 'gyni', sy'n cael ei ddiffinio fel bod heb ddigon o arian, ac fel y cyfryw, etifeddiaeth ydoedd, nid dewis, ond mae penderfyniadau anodd wedyn wedi galluogi'r gwelliannau sy'n cael eu cyhoeddi yn awr. Ac rwy'n cytuno â chi, gobeithio y bydd gwelliannau pellach, wrth inni edrych ymlaen at y blynyddoedd i ddod.

Ond roedd ôl-groniad y llysoedd yn uwch ym mlwyddyn olaf Llywodraeth Lafur y DU na'r hyn ydoedd o dan Lywodraeth Geidwadol y DU cyn dechrau'r pandemig. Sut rydych wedi ymgysylltu'n gadarnhaol â chyhoeddiad Llywodraeth y DU ar 21 Ebrill y bydd llysoedd yn parhau i weithio ar gapasiti llawn am ail flwyddyn i gyflymu cyfiawnder i ddioddefwyr, gyda'r cap ar y diwrnodau y cynhelir achosion yn cael ei godi am flwyddyn arall? Mae hyn yn rhan o lu o fesurau i leihau ôl-groniadau yn y llysoedd, lle bydd y buddsoddiad yn golygu y gellir cynnal mwy o dreialon, gan sicrhau cyfiawnder yn gynt a lleihau'r ôl-groniad o achosion, a gododd yn sylweddol yn ystod y pandemig—[Torri ar draws.]—lle'r oedd yr un penderfyniad y llynedd yn golygu bod achosion wedi'u cynnal ar bron i 17,000 yn fwy o ddiwrnodau yn Llys y Goron nag yn y flwyddyn cyn y pandemig. Ac mae hyn ochr yn ochr â'r gwaith i ymestyn 30 o lysoedd Nightingale tan fis Mawrth 2023—byddwn yn derbyn ymyriad pe na bai'n sesiwn gwestiynau, ond rhaid imi gadw at y cwestiynau—gwrandawiadau digidol, a'r buddsoddiad sylweddol uwch ar gyfer cymorth cyfreithiol troseddol.

14:35

Thank you for that further series of questions. The issue of backlogs in the courts is certainly something that, in the past decade, has significantly deteriorated. As I say, equally, the access to justice, the availability of lawyers in some areas, has become increasingly difficult as well. There is no doubt also that the closure of courts by the UK Government, and particularly the magistrates' courts, has also exacerbated that particular issue.

The issue of backlogs in terms of the COVID period that we've been through is one where, certainly within Wales, from all the reports I've had—from lawyers, from judiciary, and from those who work in the courts—this was one of the most successful of the areas, and partly because of the ability of the courts and those who work in and use the courts to be able to work collaboratively within Wales in order to ensure that cases continued to be heard.

Now, in terms of serious criminal cases, there remains a significant number of very, very substantial backlogs that need to be addressed. Many of these cannot be addressed by the issue of digitisation; there are very significant ethical issues over digitisation. But certainly within the tribunals system, which is within the Welsh Government's jurisdiction, having digital hearings, online hearings, has certainly been very successful in actually keeping those tribunals operating. And I certainly very much commend all those who've worked within that particular system.

I think the problem with backlogs in courts goes back to a significant underfunding of justice, going back many decades, and I will concede that particular point. I think it is particularly exacerbated over the last 10 years, and I think you'll be aware—you didn't mention it, but you'll be aware, of course—that there are significant issues now in terms of the Ministry of Justice court estate and the standard of that, the suitability of our courts, and no less a case than the state of the civil justice centre within Cardiff, which is something that desperately needs to be addressed.

Diolch ichi am y gyfres bellach honno o gwestiynau. Mae ôl-groniadau yn y llysoedd yn sicr yn rhywbeth sydd, yn ystod y degawd diwethaf, wedi dirywio'n sylweddol. Fel y dywedaf, yn yr un modd, mae'r mynediad at gyfiawnder, argaeledd cyfreithwyr mewn rhai ardaloedd, wedi dod yn fwyfwy anodd hefyd. Diau hefyd fod penderfyniad Llywodraeth y DU i gau llysoedd, a'r llysoedd ynadon yn enwedig, wedi gwaethygu'r mater penodol hwnnw.

Mewn perthynas ag ôl-groniadau yn ystod cyfnod COVID, yn sicr yng Nghymru, o'r holl adroddiadau rwyf wedi'u cael—gan gyfreithwyr, gan y farnwriaeth, a chan y rhai sy'n gweithio yn y llysoedd—hwn oedd un o'r meysydd mwyaf llwyddiannus, a hynny'n rhannol oherwydd gallu'r llysoedd a'r rhai sy'n gweithio yn y llysoedd ac yn eu defnyddio i gydweithio yng Nghymru er mwyn sicrhau bod achosion yn parhau i gael eu clywed.

Nawr, o ran achosion troseddol difrifol, ceir nifer sylweddol iawn o ôl-groniadau y mae angen mynd i'r afael â hwy o hyd. Mae llawer o'r rhain na ellir mynd i'r afael â hwy drwy ddigideiddio; mae materion moesegol arwyddocaol iawn yn codi ynghylch digideiddio. Ond yn sicr yn system y tribiwnlysoedd, sydd o fewn awdurdodaeth Llywodraeth Cymru, mae cael gwrandawiadau digidol, gwrandawiadau ar-lein, yn sicr wedi bod yn llwyddiannus iawn er mwyn sicrhau bod y tribiwnlysoedd hynny'n parhau i weithredu. Ac rwy'n sicr yn cymeradwyo pawb sydd wedi gweithio o fewn y system benodol honno.

Credaf fod y broblem gydag ôl-groniadau mewn llysoedd yn deillio o danariannu sylweddol mewn perthynas â chyfiawnder, yn mynd yn ôl ddegawdau lawer, ac rwy'n cyfaddef y pwynt penodol hwnnw. Credaf ei fod wedi'i waethygu'n arbennig dros y 10 mlynedd diwethaf, a chredaf y byddwch yn ymwybodol—ni sonioch chi amdano, ond fe fyddwch yn ymwybodol, wrth gwrs—fod materion pwysig yn codi yn awr mewn perthynas ag ystad llysoedd y Weinyddiaeth Gyfiawnder a safon honno, addasrwydd ein llysoedd, ac nid yw'n llai pwysig nag ystad y ganolfan cyfiawnder sifil yng Nghaerdydd, sy'n rhywbeth y mae taer angen mynd i'r afael ag ef.

Cwestiynau nawr gan lefarydd Plaid Cymru, Rhys ab Owen.

Questions now from the Plaid Cymru spokesperson, Rhys ab Owen.

Diolch yn fawr, Llywydd. Cwnsler Cyffredinol, at the end of March, the Welsh Government statement on taking forward the recommendations of the Commission on Justice in Wales and the Law Commission report on Welsh Tribunals was pulled. When will the statement now be made, and can the Counsel General please guarantee to me that the statement will provide key milestones, with clear and accountable leadership and direction? Diolch.

Diolch yn fawr, Lywydd. Ddiwedd mis Mawrth, cafodd datganiad Llywodraeth Cymru ar fwrw ymlaen ag argymhellion y Comisiwn ar Gyfiawnder yng Nghymru ac adroddiad Comisiwn y Gyfraith ar Dribiwnlysoedd Cymru ei dynnu'n ôl. Pryd y gwneir y datganiad yn awr, ac a all y Cwnsler Cyffredinol warantu i mi y bydd y datganiad yn darparu cerrig milltir allweddol, gydag arweiniad a chyfeiriad clir ac atebol? Diolch.

That's a very important question. And I can tell you that the Minister for Social Justice and I have been working very closely on a whole range of justice issues, across the span of both our portfolios—not just the legislative justice area, but also the socioeconomic justice. Because I think we believe very strongly that socioeconomic justice and legal justice go very much hand in hand. Part of the issues with regard to the devolution of justice, I think, are going to be addressed in work that is under way at the moment, which we're hoping to publish imminently. So, it is not quite there yet, but it is not far off. That will also, I think, make very specific reference to the recommendations of the Law Commission on tribunals, and the issue of tribunal reform, I can assure you, is something that is very much on the radar and will form part of that broad justice presentation that we hope to be making within a matter of weeks.

Mae hwnnw'n gwestiwn pwysig iawn. A gallaf ddweud wrthych fod y Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol a minnau wedi bod yn gweithio'n agos iawn ar ystod eang o faterion cyfiawnder ar draws ein dau bortffolio—nid yn unig ym maes cyfiawnder deddfwriaethol, ond hefyd ym maes cyfiawnder economaidd-gymdeithasol. Oherwydd rwy'n meddwl ein bod yn credu'n gryf iawn fod cyfiawnder economaidd-gymdeithasol a chyfiawnder cyfreithiol yn mynd law yn llaw. Credaf y bydd rhai o'r problemau'n ymwneud â datganoli cyfiawnder yn cael sylw mewn gwaith sydd ar y gweill ar hyn o bryd, ac rydym yn gobeithio ei gyhoeddi'n fuan. Felly, nid yw'n barod eto, ond nid yw'n bell o fod. Rwy'n credu y bydd hwnnw hefyd yn cyfeirio'n benodol iawn at argymhellion Comisiwn y Gyfraith ar dribiwnlysoedd, a gallaf eich sicrhau bod diwygio tribiwnlysoedd yn rhywbeth sy'n cael ei ystyried i raddau helaeth a bydd yn rhan o'r cyflwyniad eang ar gyfiawnder y gobeithiwn ei wneud o fewn ychydig wythnosau.

Diolch yn fawr, Cwnsler Cyffredinol. I'd like to concentrate now on the Welsh Tribunals. You'll be aware that we've had several reports now that recommend the separation of the Welsh Tribunals unit from the Welsh Government, and this, in fact, has been endorsed by you and the Welsh Government. But rather than setting up a non-ministerial department, why has the Welsh Tribunals unit been moved from the office of the First Minister to the economy, trade and constitution department? And with regard to facilities, you mentioned a lack of facilities when it comes to court. The only facility for devolved tribunals, Oak House, the lease there is ending next year. What plans do Welsh Government have to ensure adequate facilities for Welsh Tribunals?

Diolch yn fawr, Gwnsler Cyffredinol. Hoffwn ganolbwyntio yn awr ar Dribiwnlysoedd Cymru. Fe fyddwch yn ymwybodol ein bod wedi cael sawl adroddiad yn awr sy'n argymell gwahanu uned Tribiwnlysoedd Cymru oddi wrth Lywodraeth Cymru, ac mae hyn, mewn gwirionedd, wedi'i gymeradwyo gennych chi a Llywodraeth Cymru. Ond yn hytrach na sefydlu adran anweinidogol, pam fod uned Tribiwnlysoedd Cymru wedi'i symud o swyddfa'r Prif Weinidog i adran yr economi, masnach a'r cyfansoddiad? Ac ar gyfleusterau, fe sonioch chi am ddiffyg cyfleusterau mewn perthynas â'r llys. Mae prydles yr unig gyfleuster ar gyfer tribiwnlysoedd datganoledig, Oak House, yn dod i ben y flwyddyn nesaf. Pa gynlluniau sydd gan Lywodraeth Cymru i sicrhau cyfleusterau digonol ar gyfer Tribiwnlysoedd Cymru?

14:40

That's a very fair point. We do, as part of the reform of the tribunal system, want to ensure that there is judicial separation and proper independence of that system, but also that the tribunals have the proper facilities that are necessary for them to be seen as proper courts, to have the respect of proper courts, and to have the proper facilities for those who are participating with them. That is very much under consideration and under review, and will be part of the issue that I referred to earlier in terms of our broader review of the overall justice system within Wales, the recommendations of the Thomas commission, and issues around the devolution of justice.

Mae hwnnw'n bwynt teg iawn. Fel rhan o'r broses o ddiwygio'r system dribiwnlysoedd, rydym eisiau sicrhau bod gwahaniad barnwrol ac annibyniaeth briodol i'r system honno, ond hefyd fod gan y tribiwnlysoedd y cyfleusterau priodol sy'n angenrheidiol iddynt gael eu hystyried yn llysoedd priodol, i ennyn parch llysoedd priodol, ac i gael y cyfleusterau priodol i'r rhai sy'n cymryd rhan ynddynt. Mae hynny'n cael ei ystyried a'i adolygu, a bydd yn rhan o'r hyn y cyfeiriais ato'n gynharach gyda ein hadolygiad ehangach o'r system gyfiawnder gyffredinol yng Nghymru, argymhellion comisiwn Thomas a materion yn ymwneud â datganoli cyfiawnder.

Teuluoedd Hillsborough
Hillsborough Families

3. Pa sgyrsiau y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'u cael gyda chymheiriaid yn Llywodraeth y DU am y frwydr barhaus dros gyfiawnder i deuluoedd Hillsborough? OQ57981

3. What conversations has the Counsel General had with UK Government counterparts about the ongoing fight for justice of the Hillsborough families? OQ57981

Well, thank you for your question on this important issue. Before his principled resignation, I corresponded and had regular discussions with Lord Wolfson about a range of serious concerns such as these. We are waiting, once again, for the UK Government to decide who will be the new Minister to lead engagement on justice with the Welsh Government, going forward.

Wel, diolch am eich cwestiwn ar y mater pwysig hwn. Cyn ei ymddiswyddiad egwyddorol, gohebais a chefais drafodaethau rheolaidd gyda'r Arglwydd Wolfson am amrywiaeth o bryderon difrifol fel y rhain. Rydym yn aros, unwaith eto, i Lywodraeth y DU benderfynu pwy fydd y Gweinidog newydd i arwain y gwaith o ymgysylltu â Llywodraeth Cymru yn y dyfodol.

I'm grateful to the Counsel General for his answer and his longstanding commitment to support the families of the Hillsborough disaster. You know I've raised this issue before that we do need a Hillsborough law now to support the campaign. The Counsel General will also be aware of the, again, recent calls from Labour metro mayors Andy Burnham and Steve Rotheram for a Hillsborough law now. Will you take the message to the UK Government to hurry up, make the decision who's going to engage with the Welsh Government on justice, because this is crucially an important piece of legislation? Will you take that message to your counterpart once he or she is named, and ask them not only to support the campaign, but to act now and introduce a Hillsborough law?

Rwy'n ddiolchgar i'r Cwnsler Cyffredinol am ei ateb a'i ymrwymiad hirsefydlog i gefnogi teuluoedd trychineb Hillsborough. Gwyddoch fy mod wedi codi'r mater hwn o'r blaen, fod angen cyfraith Hillsborough arnom yn awr i gefnogi'r ymgyrch. Bydd y Cwnsler Cyffredinol hefyd yn ymwybodol o'r galwadau diweddar, unwaith eto, gan y meiri metro Llafur, Andy Burnham a Steve Rotheram, am gyfraith Hillsborough. A wnewch chi ofyn i Lywodraeth y DU frysio, a phenderfynu pwy fydd yn ymgysylltu â Llywodraeth Cymru ar gyfiawnder, oherwydd mae hon yn ddeddfwriaeth hollbwysig? A wnewch chi drosglwyddo'r neges honno i'ch Gweinidog cyfatebol pan gaiff ei benodi, a gofyn iddynt gefnogi'r ymgyrch yn ogystal â gweithredu yn awr a chyflwyno cyfraith Hillsborough?

Thank you for that supplementary question, and for raising what is, I think, an important law reform issue. And it's worth perhaps just reminding what the Hillsborough law actually is, under, I suppose, the name of the Public Authority (Accountability) Bill, which is referred to as the Hillsborough law. It is about the provision of a charter for families bereaved through public tragedy, legally binding on all public bodies; a duty of candour on public servants; proper participation of bereaved families at inquests, through publicly funded legal representation, and a public advocate to act for the families of the deceased after major incidents. 

That, it seems to me, is something that goes to the core of basic justice. I've made the point previously, of course, that, bearing in mind that coroners' courts in Wales are totally publicly funded, they seem to me to be a matter that should be devolved to Wales, and also the provision of proper public funding for representation at inquests. I think it's always been a major weakness and anomaly that that hasn't existed. 

No-one should go through the sorts of experiences that the Hillsborough families have been through, the steps they have had to take in order to obtain justice, many of those families devoting important parts of their entire lives, and their families' lives, to obtain that justice. And those aren't the only miscarriages of justices. There are other areas where there have been significant miscarriages; you raised not so long ago the issue of Horizon and the post offices, and, of course, there are a number of deaths that are related to that in itself. 

So, the assurance I can give you is that this is something that, when the new Minister is appointed, will be on the agenda of issues that we will raise with him, and I will report back again on the outcome of those discussions.

Diolch ichi am y cwestiwn atodol hwnnw, ac am godi mater diwygio cyfraith pwysig iawn yn fy marn i. Ac mae'n werth atgoffa pobl beth yw cyfraith Hillsborough mewn gwirionedd, o dan, mae'n debyg, yr enw Bil Awdurdod Cyhoeddus (Atebolrwydd), y cyfeirir ato fel cyfraith Hillsborough. Mae'n ymwneud â darparu siarter i deuluoedd sy'n colli anwyliaid drwy drasiedi gyhoeddus, sy'n rhwymo mewn cyfraith i bob corff cyhoeddus; dyletswydd o onestrwydd i weision cyhoeddus; cyfranogiad priodol teuluoedd galarus mewn cwestau, drwy gynrychiolaeth gyfreithiol a ariennir yn gyhoeddus, ac eiriolwr cyhoeddus i weithredu dros deuluoedd yr ymadawedig yn sgil digwyddiadau mawr. 

Mae'n ymddangos i mi fod hynny'n mynd at wraidd cyfiawnder sylfaenol. Rwyf wedi gwneud y pwynt o'r blaen, wrth gwrs, o gofio bod llysoedd crwneriaid yng Nghymru'n cael eu hariannu'n gyfan gwbl gan arian cyhoeddus, ei bod yn ymddangos i mi ei fod yn fater y dylid ei ddatganoli i Gymru, yn ogystal â darparu cyllid cyhoeddus priodol ar gyfer cynrychiolaeth mewn cwestau. Rwy'n credu ei fod wedi bod yn wendid ac yn anghysondeb mawr erioed nad yw hynny wedi bodoli. 

Ni ddylai neb fynd drwy'r mathau o brofiadau y mae teuluoedd Hillsborough wedi bod drwyddynt, y camau y bu'n rhaid iddynt eu cymryd er mwyn cael cyfiawnder, gyda llawer o'r teuluoedd hynny'n rhoi rhan fawr o'u bywydau, a bywydau eu teuluoedd, i gael y cyfiawnder hwnnw. Ac nid dyna'r unig gamweddau cyfiawnder. Ceir mannau eraill lle gwelwyd camweddau cyfiawnder sylweddol; heb fod yn hir yn ôl, fe wnaethoch chi sôn am Horizon a'r swyddfeydd post, ac wrth gwrs, mae nifer o farwolaethau'n gysylltiedig â hynny ynddo'i hun. 

Felly, y sicrwydd y gallaf ei roi i chi yw bod hyn yn rhywbeth a fydd ar yr agenda o faterion y byddwn yn eu codi gyda'r Gweinidog newydd pan gaiff ei benodi, a byddaf yn adrodd yn ôl eto ar ganlyniad y trafodaethau hynny.

14:45
Ceiswyr Lloches
Asylum Seekers

4. Pa gyngor cyfreithiol y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'i roi i Lywodraeth Cymru ynghylch hawliau ceiswyr lloches yng Nghymru yng ngoleuni cynllun Llywodraeth y DU i brosesu ceisiadau am loches o'r glannau hyn yn Rwanda? OQ57950

4. What legal advice has the Counsel General provided to the Welsh Government regarding the rights of asylum seekers in Wales in the light of the UK Government’s plan to offshore asylum application processing in Rwanda? OQ57950

Thank you for the question. The Welsh Government is proud that Wales is a nation of sanctuary for all. Welsh Government will continue to protect the rights of asylum seekers in Wales and is seeking to discuss these proposals with UK Government. The UK Government did not share its Rwanda proposals ahead of publication with Welsh Government. 

Diolch am y cwestiwn. Mae Llywodraeth Cymru yn falch fod Cymru'n genedl noddfa i bawb. Bydd Llywodraeth Cymru yn parhau i ddiogelu hawliau ceiswyr lloches yng Nghymru ac yn ceisio trafod y cynigion hyn gyda Llywodraeth y DU. Ni rannodd Llywodraeth y DU ei chynigion parthed Rwanda gyda Llywodraeth Cymru cyn eu cyhoeddi. 

Thank you very much, Counsel General, and I don't think anybody's surprised by that. The Rwanda plan is, of course, inhumane, unworkable and very probably illegal as well. It is driven by the short-term interests of a right-wing Tory Government rather than any real attempt to find a solution that protects desperate people fleeing war, victims of human trafficking or a solution that genuinely addresses the failings of our broken immigration system. It's been condemned by everyone, from Oxfam to Theresa May. It's a disgrace and it's a shame for all of us in the United Kingdom that this has ever reached the stage it has reached. Can the Counsel General provide assurances that the Welsh Government will do all in its powers to ensure that asylum seekers in Wales have their rights protected to the very best of this Government's ability and to have the full extent of all the legal powers available to Ministers, the Welsh Government and also this place, and that this Labour Government in Wales will ensure that the values of the people of Wales continue to drive our approach as a nation of sanctuary to reach out to provide homes, protection and support for people who need that and don't just chase newspaper headlines day after day, as the UK Government appear to be doing? 

Diolch yn fawr iawn, Gwnsler Cyffredinol, ac nid wyf yn credu bod hynny'n synnu neb. Mae cynllun Rwanda, wrth gwrs, yn annynol, yn anymarferol ac yn debygol iawn o fod yn anghyfreithlon hefyd. Fe'i hysgogwyd gan fuddiannau tymor byr Llywodraeth Dorïaidd asgell dde yn hytrach nag unrhyw ymgais wirioneddol i ddod o hyd i ateb sy'n diogelu pobl mewn argyfwng sy'n dianc rhag rhyfel, dioddefwyr masnachu pobl neu ateb sy'n mynd i'r afael o ddifrif â methiannau ein system fewnfudo doredig. Cafodd ei gondemnio gan bawb, o Oxfam i Theresa May. Mae'n warthus ac mae'n warthus i bob un ohonom yn y Deyrnas Unedig fod hyn wedi cyrraedd y pwynt hwn. A all y Cwnsler Cyffredinol roi sicrwydd y bydd Llywodraeth Cymru yn gwneud popeth yn ei gallu i sicrhau bod hawliau ceiswyr lloches yng Nghymru yn cael eu diogelu hyd eithaf gallu'r Llywodraeth hon ac i sicrhau graddau llawn yr holl bwerau cyfreithiol sydd ar gael i Weinidogion, Llywodraeth Cymru a hefyd y lle hwn, ac y bydd y Llywodraeth Lafur hon yng Nghymru yn sicrhau bod gwerthoedd pobl Cymru yn parhau i lywio ein hymagwedd fel cenedl noddfa i ddarparu cartrefi, diogelwch a chymorth i bobl sydd eu hangen a'u bod yn gwneud mwy na cheisio bachu penawdau papurau newydd ddydd ar ôl dydd, fel y mae Llywodraeth y DU yn ei wneud i bob golwg? 

I agree entirely with those sentiments. They're sentiments that other Members have made, that my colleague the Minister for Social Justice has made as well, and many other Members have made those comments within this Chamber. I think it was only yesterday that I was able to refer to the head of the Church of England referring to these proposals as being against the nature of God. I am not personally a religious person, but when the head of a major church is so moved by proposals to say that they are ungodly, it is something where a government has to sit up and take note. And it was quite ironic, actually, that when Boris Johnson was in Kyiv talking about human rights, Priti Patel was being threatened with legal action for breaches of human rights at UK level. 

Apart from that, the proposals are likely to be extremely expensive and inefficient. There was no evidence whatsoever they will deliver anything that the UK Government says that they will deliver. They are certainly contrary to the refugee convention, in particular articles 31 and 32. I am monitoring very closely the issue of legal actions that I understand are being brought to challenge the lawfulness, and, it seems to me, there is a very significant issue as to whether these proposals are in breach of international law or not. But I will monitor that very closely, and I will do all I can to support international legality. 

Rwy'n cytuno'n llwyr â'r sylwadau hynny. Maent yn sylwadau y mae Aelodau eraill wedi'u gwneud, yn sylwadau y mae fy nghyd-Weinidog, y Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol, wedi'u gwneud hefyd, ac mae llawer o Aelodau eraill wedi gwneud y sylwadau hynny yn y Siambr hon. Credaf mai ddoe ddiwethaf y gallais gyfeirio at bennaeth Eglwys Loegr a gyfeiriodd at y cynigion hyn fel rhai sy'n groes i natur Duw. Nid wyf yn grefyddol fy hun, ond pan fydd pennaeth eglwys fawr yn cael ei ysgogi gan gynigion i'r fath raddau nes eu bod yn dweud eu bod yn annuwiol, mae'n rhaid i lywodraeth nodi hynny. Ac roedd yn eithaf eironig, mewn gwirionedd, pan oedd Boris Johnson yn Kyiv yn siarad am hawliau dynol, fod Priti Patel yn cael ei bygwth â chamau cyfreithiol am dorri hawliau dynol ar lefel y DU. 

Ar wahân i hynny, mae'r cynigion yn debygol o fod yn hynod o ddrud ac aneffeithlon. Nid oedd unrhyw dystiolaeth o gwbl y byddant yn cyflawni unrhyw beth y mae Llywodraeth y DU yn dweud y byddant yn ei gyflawni. Maent yn sicr yn groes i'r confensiwn ffoaduriaid, yn enwedig erthyglau 31 a 32. Rwy'n monitro'n agos iawn y camau cyfreithiol y deallaf eu bod yn cael eu dwyn gerbron i herio'r cyfreithlondeb, ac mae'n ymddangos i mi fod cwestiwn pwysig iawn yn codi ynglŷn ag a yw'r cynigion hyn yn torri cyfraith ryngwladol ai peidio. Ond byddaf yn monitro hynny'n agos iawn, a byddaf yn gwneud popeth yn fy ngallu i gefnogi cyfreithlondeb rhyngwladol. 

Diffyg Democrataidd
Democratic Deficit

5. Pa drafodaethau y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'u cael gyda'r Gweinidog Cyllid a Llywodraeth Leol ynghylch datblygu polisi etholiadau sy'n mynd i'r afael â'r diffyg democrataidd mewn rhai wardiau yng Nghymru? OQ57971

5. What discussions has the Counsel General had with the Minister for Finance and Local Government about developing an elections policy that will tackle the democratic deficit in some wards in Wales? OQ57971

Thank you for your question. Reforming local government elections to reduce the democratic deficit is a commitment in our programme for government, and I regularly discuss such matters with my ministerial colleagues.

Diolch am eich cwestiwn. Mae diwygio etholiadau llywodraeth leol i leihau'r diffyg democrataidd yn ymrwymiad yn ein rhaglen lywodraethu, ac rwy'n trafod materion o'r fath yn rheolaidd gyda fy nghyd-Weinidogion.

Thank you. Now, tomorrow, as we all know, people in every community in Wales should be going to elect representatives to champion their community on issues that affect them directly—council tax, highways, social care, to name just a few. However, 72 council seats now have been uncontested. The most extreme example is Gwynedd, where 28 of the council's 69 seats, just over 40 per cent, saw only one person putting themselves forward for election. Whilst only 1 per cent of all council seats in Scotland have already been filled, here in Wales the figure is at 6 per cent. The number will be even higher for community and town councils, and I remember raising this with the Minister at the time, about the huge number of uncontested seats in our community and town councils. In Conwy county alone, only six of the town and community councils have at least one ward facing an election. Of course, we could reduce the number of seats and change the ward boundaries, but again we could still face the same dilemma. Do you agree with me that election policy now needs to be reviewed and developed so that we can identify the barriers that are there to nominate and therefore encourage such elections to take place? Diolch.

Diolch. Nawr, yfory, fel y gwyddom i gyd, dylai pobl ym mhob cymuned yng Nghymru fod yn mynd i ethol cynrychiolwyr i hyrwyddo eu cymuned ar faterion sy'n effeithio arnynt yn uniongyrchol—y dreth gyngor, priffyrdd, gofal cymdeithasol, i enwi rhai yn unig. Fodd bynnag, mae 72 o seddi cyngor yn rhai diwrthwynebiad. Yr enghraifft fwyaf eithafol yw Gwynedd, lle mae 28 o 69 sedd y cyngor, ychydig dros 40 y cant, ag un unigolyn yn unig yn ymgeisio amdanynt. Dim ond 1 y cant o holl seddi cyngor yr Alban sydd eisoes wedi'u llenwi, ond mae'r ffigur yn 6 y cant yma yng Nghymru. Bydd y ffigur hyd yn oed yn uwch ar gyfer cynghorau tref a chymuned, a chofiaf godi hyn gyda'r Gweinidog ar y pryd, ynglŷn â'r nifer enfawr o seddi diwrthwynebiad yn ein cynghorau tref a chymuned. Yn sir Conwy yn unig, dim ond chwech o'r cynghorau tref a chymuned sydd ag o leiaf un ward yn wynebu etholiad. Wrth gwrs, gallem leihau nifer y seddi a newid ffiniau'r wardiau, ond unwaith eto gallem ddal i wynebu'r un broblem. A ydych yn cytuno â mi fod angen adolygu a datblygu polisi etholiadol yn awr er mwyn inni allu nodi'r rhwystrau sydd yno i enwebu ac felly annog etholiadau o'r fath i ddigwydd? Diolch.

14:50

Thank you for that supplementary question, and I do agree with, I think, most of what you actually said. I've raised a number of times my concern about the democratic health of Wales, and it goes across the United Kingdom. I think it is always of concern when there aren't sufficient candidates for some seats. I regard community councils as being an extremely important part of our democracy, so when either there aren't candidates or seats are unfilled—. I'm aware of two particular community councils where there aren't enough candidates for a quorum. I'm also aware that there are quite a number of seats where there has been only one candidate. Of course, some of that applies also at other council levels, but it is a concern. 

I'm also aware, of course, that there are many people, and I've come across individuals, who are interested very much in their community and community work but have decided that they will not stand for elections because of, I believe, the abuse that they actually get—as persons in public office. I think of the denigration that has taken place. I certainly think that is something that needs to be tackled. I know in fact of one community councillor who, the moment they said that they were going to stand for it, suddenly started getting abuse on social media and then changed their mind and said they weren't going to stand. So, I think there is a real issue there in terms of standing up for the integrity of those who stand for public office. I think that is something that needs to be addressed. 

I think, post the elections, we do need to look at two issues. One is the overall status of participation within elections, perhaps demographically, across Wales as a whole. We need to look at the outcome of the pilots that we've had that are looking at different ways of people being able to participate in elections. I also, as you know, have already made a statement that we do intend in year three to bring an electoral reform and administration Bill before this Senedd, and I hope all those comments and the views you've expressed will be things that will feature in terms of how we actually look at reforming, improving, making more accessible our electoral system. I was very moved by some of the comments that have been made in the media recently, things that actually we have been considering with regard to electoral reform, and that is those persons with disability and their ability to participate properly within the electoral system.

So, I think there are many issues there, but I suppose my concluding point is this: I think the health of our democracy is partly dependent on the participation of citizens within that, and if that participation is in some way weakened or is not fulfilled as it should be, then our society as a whole is weakened. That is something that we will be coming back to discuss and we will want to see what we can do to rectify it, but also to improve and make more accessible our own electoral system. Of course, we have had 16 to 17-year-olds for the first time being given the entitlement to vote, which is an extension of the franchise, but that's just one measure.

Diolch ichi am y cwestiwn atodol hwnnw, ac rwy'n cytuno â'r rhan fwyaf o'r hyn a ddywedoch chi mewn gwirionedd. Rwyf wedi mynegi fy mhryderon droeon ynghylch iechyd democrataidd Cymru, ac mae'n wir ar draws y Deyrnas Unedig. Rwy'n credu ei fod bob amser yn destun pryder pan nad oes digon o ymgeiswyr ar gyfer rhai seddi. Rwy'n ystyried bod cynghorau cymuned yn rhan eithriadol o bwysig o'n democratiaeth, felly pan nad oes ymgeiswyr neu pan nad yw seddi wedi'u llenwi—. Rwy'n ymwybodol o ddau gyngor cymuned penodol lle nad oes digon o ymgeiswyr i gael cworwm. Rwyf hefyd yn ymwybodol fod cryn nifer o seddi gydag un ymgeisydd yn unig. Wrth gwrs, mae rhywfaint o hynny'n berthnasol hefyd ar lefelau eraill y cynghorau, ond mae'n bryder. 

Rwyf hefyd yn ymwybodol, wrth gwrs, fod llawer o bobl, ac rwyf wedi dod ar draws unigolion sydd â diddordeb mawr yn eu cymuned a'u gwaith cymunedol ond sydd wedi penderfynu na fyddant yn sefyll mewn etholiadau oherwydd y gamdriniaeth y byddant yn ei hwynebu mewn gwirionedd—fel pobl mewn swyddi cyhoeddus. Rwy'n meddwl am y difrïo a welwyd. Credaf yn sicr fod hynny'n rhywbeth y mae angen mynd i'r afael ag ef. Gwn am un cynghorydd cymuned mewn gwirionedd a gafodd eu cam-drin ar y cyfryngau cymdeithasol yr eiliad y dywedasant eu bod yn bwriadu sefyll, ac fe wnaethant newid eu meddwl a dweud nad oeddent am sefyll. Felly, credaf fod problem wirioneddol yno o ran sefyll dros uniondeb y rhai sy'n ymgeisio am swydd gyhoeddus. Credaf fod hynny'n rhywbeth y mae angen mynd i'r afael ag ef. 

Ar ôl yr etholiadau, rwy'n credu bod angen inni edrych ar ddau fater. Un ohonynt yw statws cyffredinol cyfranogiad mewn etholiadau, yn ddemograffig efallai, ledled Cymru gyfan. Mae angen inni edrych ar ganlyniad y cynlluniau peilot a gawsom sy'n edrych ar wahanol ffyrdd y gall pobl gymryd rhan mewn etholiadau. Rwyf finnau hefyd, fel y gwyddoch, eisoes wedi gwneud datganiad ein bod yn bwriadu cyflwyno Bil diwygio a gweinyddu etholiadol gerbron y Senedd hon ym mlwyddyn tri, a gobeithio y bydd yr holl sylwadau a'r safbwyntiau rydych wedi'u mynegi yn bethau a fydd yn ymddangos o ran sut yr awn ati mewn gwirionedd i edrych ar ddiwygio, gwella, a gwneud ein system etholiadol yn fwy hygyrch. Mae rhai o'r sylwadau a wnaed yn y cyfryngau yn ddiweddar wedi gwneud argraff arnaf, pethau y buom yn eu hystyried mewn gwirionedd mewn perthynas â diwygio etholiadol, sef pobl ag anabledd a'u gallu i gymryd rhan briodol yn y system etholiadol.

Felly, credaf fod llawer o bethau'n codi yno, ond mae'n debyg mai fy mhwynt olaf yw hwn: credaf fod iechyd ein democratiaeth yn dibynnu'n rhannol ar gyfranogiad dinasyddion o fewn hynny, ac os yw'r cyfranogiad hwnnw wedi'i wanhau mewn rhyw ffordd neu os nad yw'n cael ei gyflawni fel y dylai, caiff ein cymdeithas gyfan ei gwanhau. Dyna rywbeth y byddwn yn ei drafod eto a byddwn eisiau gweld beth y gallwn ei wneud i'w unioni, ond hefyd i wella a gwneud ein system etholiadol ein hunain yn fwy hygyrch. Wrth gwrs, rydym wedi sicrhau bod pobl ifanc 16 i 17 oed yn cael yr hawl i bleidleisio am y tro cyntaf, sy'n estyniad o'r fasnachfraint, ond dim ond un mesur yw hwnnw.

14:55
Deddf Marchnad Fewnol y Deyrnas Unedig
The United Kingdom Internal Market Act

6. A wnaiff y Cwnsler Cyffredinol roi'r wybodaeth ddiweddaraf am statws apêl Llywodraeth Cymru i Oruchaf Lys y DU ar ei her gyfreithiol i Ddeddf marchnad fewnol y DU? OQ57956

6. Will the Counsel General provide an update on the status of the Welsh Government’s appeal to the UK Supreme Court on its legal challenge to the internal market Act? OQ57956

Thank you for the question. An application for permission to appeal against the order of the Court of Appeal, along with a request for expedited consideration, was filed with the Supreme Court on 7 March. The application has not, as yet, been considered. Therefore, we await a decision from the Supreme Court.

Diolch am y cwestiwn. Cafodd cais am ganiatâd i apelio yn erbyn gorchymyn y Llys Apêl, ynghyd â chais am ystyriaeth gyflym, ei gyflwyno i'r Goruchaf Lys ar 7 Mawrth. Nid yw'r cais wedi'i ystyried hyd yma. Felly, rydym yn aros am benderfyniad gan y Goruchaf Lys.

Diolch yn fawr, Cwnsler Cyffredinol.

 Thank you very much, Counsel General.

I completely agree with comments you've made previously that this Act undermines the long-established powers of the Senedd and the Welsh Ministers within matters of devolved competency. There is a clear supermajority in this Senedd to enhance and improve our powers. What discussions have you had with the Westminster Government for them to finally realise that it is the will of the Welsh people and of the Welsh Parliament that we have greater powers and that they don't deny that majority and the mandate that's been given to us by the people of Wales?

Cytunaf yn llwyr â'r sylwadau rydych wedi'u gwneud o'r blaen fod y Ddeddf hon yn tanseilio pwerau hirsefydlog y Senedd a Gweinidogion Cymru mewn perthynas â materion lle mae cymhwysedd wedi'i ddatganoli. Ceir uwchfwyafrif clir yn y Senedd hon sydd eisiau ymestyn a gwella ein pwerau. Pa drafodaethau a gawsoch chi gyda Llywodraeth San Steffan i wneud iddynt sylweddoli o'r diwedd mai ewyllys pobl Cymru a Senedd Cymru yw cael mwy o bwerau ac nad ydynt yn gwadu'r mwyafrif hwnnw a'r mandad a roddwyd i ni gan bobl Cymru?

Thank you, and I agree entirely with the points that you have made. The internal market Act, I believe, if it's interpreted as UK Government wants it to be interpreted, undermines part of our constitutional settlement. Of course, we disagree with that legislation; we believe it is unconstitutional, hence the legal action that's been taken. It is worth saying at this stage, of course, that what hasn't happened is that the merit of our arguments has not actually been dealt with. The question is what is the best mechanism for doing that, whether it is on the interpretation of the legislation of the Act itself, or whether it is best done by means of a piece of legislation being tested by reference to the Supreme Court. So, as I was saying, we have made the application for permission to appeal. It's not yet been considered by a panel of justices, but I will update the Senedd in due course once we know the outcome.

Diolch ichi, ac rwy'n cytuno'n llwyr â'r pwyntiau a wnaethoch. Credaf fod y Ddeddf marchnad fewnol, os caiff ei dehongli fel y mae Llywodraeth y DU eisiau iddi gael ei dehongli, yn tanseilio rhan o'n setliad cyfansoddiadol. Wrth gwrs, rydym yn anghytuno â'r ddeddfwriaeth honno; credwn ei bod yn anghyfansoddiadol, ac mae camau cyfreithiol wedi'u cymryd o'r herwydd. Mae'n werth dweud ar y cam hwn, wrth gwrs, nad ymdriniwyd â rhinweddau ein dadleuon mewn gwirionedd. Y cwestiwn yw, beth yw'r mecanwaith gorau ar gyfer gwneud hynny, boed hynny drwy ddehongli deddfwriaeth y Ddeddf ei hun, neu a yw'n well gwneud hynny drwy gyfrwng deddfwriaeth a gaiff ei phrofi drwy ei chyfeirio at y Goruchaf Lys. Felly, fel y dywedais, rydym wedi gwneud y cais am ganiatâd i apelio. Ni chafodd ei ystyried gan banel o ustusiaid eto, ond byddaf yn rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Senedd maes o law pan fyddwn yn gwybod y canlyniad.

Daeth y Dirprwy Lywydd (David Rees) i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer (David Rees) took the Chair.

Diwygio’r Senedd
Senedd Reform

7. A wnaiff y Cwnsler Cyffredinol ddatganiad am rôl y comisiwn cyfansoddiadol yn y broses o ystyried maint y Senedd a'r system bleidleisio a ddefnyddir i ethol Aelodau o'r Senedd? OQ57972

7. Will the Counsel General make a statement on the role of the constitutional commission in considering the size of the Senedd and the voting system used to elect Members of the Senedd? OQ57972

Thank you for the question. We have set the commission’s broad objectives. As the commission is independent of the Welsh Government, the issues they consider within that remit are a matter for them.

Diolch am y cwestiwn. Rydym wedi pennu amcanion cyffredinol y comisiwn. Gan fod y comisiwn yn annibynnol ar Lywodraeth Cymru, mater iddynt hwy yw'r materion y maent yn eu hystyried o fewn y cylch gwaith hwnnw.

Thank you. Of course, we know that Wales is still within its democratic infancy, and that's a unique position to be in as we seek to improve the welfare of Wales here in Cardiff Bay—or there in Cardiff Bay—and across the country. Media speculation and conversations amongst colleagues, however, have brought about concern about how the future of this Chamber will look and the electoral process that will be used to elect its Members. As I hope the Counsel General will agree, discussions on the future of Wales do need to be held in a very transparent and open manner, where all citizens can, if they want to, continuously scrutinise the work of the constitutional commission and provide their input on how they envisage a modern-day democratic Wales to look. The future of this country should not be carved up behind closed doors. So, in providing a constructive angle to the debate on increasing the number of Members here in Cardiff Bay, would you provide an update as to what models have been considered by the Welsh Government to increase the number of Members and what voting system is currently your preference? Diolch.

Diolch. Wrth gwrs, gwyddom fod Cymru'n dal i fod yn ei babandod democrataidd, ac mae honno'n sefyllfa unigryw i fod ynddi wrth inni geisio gwella lles Cymru yma ym Mae Caerdydd—neu yno ym Mae Caerdydd—ac ar draws y wlad. Fodd bynnag, mae dyfalu yn y cyfryngau a sgyrsiau ymysg cyd-Aelodau wedi peri pryder ynglŷn â sut y bydd dyfodol y Siambr hon yn edrych a'r broses etholiadol a ddefnyddir i ethol ei Haelodau. Fel y gobeithiaf y bydd y Cwnsler Cyffredinol yn cytuno, mae angen cynnal trafodaethau ar ddyfodol Cymru mewn modd tryloyw ac agored iawn, lle gall pob dinesydd, os dymunant, graffu'n barhaus ar waith y comisiwn cyfansoddiadol a rhoi eu mewnbwn ar sut y maent yn rhagweld y bydd Cymru ddemocrataidd fodern yn edrych. Ni ddylid naddu dyfodol y wlad hon y tu ôl i ddrysau caeedig. Felly, wrth ddarparu safbwynt adeiladol i'r ddadl ar gynyddu nifer yr Aelodau yma ym Mae Caerdydd, a wnewch chi roi'r wybodaeth ddiweddaraf ynglŷn â pha fodelau y mae Llywodraeth Cymru wedi'u hystyried i gynyddu nifer yr Aelodau a pha system bleidleisio a ffafriwch ar hyn o bryd? Diolch.

Thank you for the question, part of which I can answer, part of which I probably cannot. Can I just say on the constitution commission that I and the First Minister and the leader of Plaid Cymru, as part of the co-operation agreement, met with the commission on 28 April for just an updated report, as to the progress that's being made? That report, I believe, has been placed within the library and is available to you. What is interesting is that there has been a lot of work done in terms of obtaining evidence from a whole variety of bodies, organisations and individuals, and that they are on the next stage of the commencement of their development of an engagement process. An engagement process is obviously a very significant part of their work. But, in terms of the size of the Senedd, of course, this is a matter for the Senedd itself, and, of course, there is a special purpose committee that has been established that is due to report by the end of May. You, of course, do have Darren Millar who is a representative on that special purpose committee. I'm sure he's heard the points that you are making and will ensure that those points are raised during the course of the proceedings of that particular committee.

Diolch ichi am y cwestiwn. Gallaf ateb rhan ohono, ac mae'n debygol na allaf ateb rhan arall ohono. A gaf fi ddweud am y comisiwn cyfansoddiad fy mod i a'r Prif Weinidog ac arweinydd Plaid Cymru, fel rhan o'r cytundeb cydweithio, wedi cyfarfod â'r comisiwn ar 28 Ebrill am adroddiad diweddaru ar y cynnydd sy'n cael ei wneud? Credaf fod yr adroddiad hwnnw wedi'i osod yn y llyfrgell a'i fod ar gael i chi. Yr hyn sy'n ddiddorol yw bod llawer o waith wedi'i wneud ar gael tystiolaeth gan amrywiaeth eang o gyrff, sefydliadau ac unigolion, a'u bod ar gam nesaf y gwaith o ddechrau datblygu proses ymgysylltu. Mae'n amlwg fod proses ymgysylltu yn rhan sylweddol iawn o'u gwaith. Ond ar faint y Senedd, wrth gwrs, mater i'r Senedd ei hun yw hwn, ac wrth gwrs, mae pwyllgor diben arbennig wedi'i sefydlu sydd i fod i gyflwyno adroddiad erbyn diwedd mis Mai. Wrth gwrs, mae gennych Darren Millar yn gynrychiolydd ar y pwyllgor diben arbennig hwnnw. Rwy'n siŵr ei fod wedi clywed y pwyntiau a wnewch a bydd yn sicrhau bod y pwyntiau hynny'n cael eu codi yn ystod trafodion y pwyllgor penodol hwnnw.

15:00
Canolfan Gyfiawnder Newydd i Gaerdydd
A New Justice Centre for Cardiff

8. A wnaiff y Cwnsler Cyffredinol roi diweddariad ar drafodaethau Llywodraeth Cymru gyda'r Weinyddiaeth Gyfiawnder mewn perthynas â chanolfan gyfiawnder newydd i Gaerdydd? OQ57958

8. Will the Counsel General provide an update on Welsh Government discussions with the Ministry of Justice in respect of a new justice centre for Cardiff? OQ57958

Thank you for the question. Since I met with senior members of the judiciary at the Cardiff civil justice centre last September, I have continued to press the Ministry of Justice on the increasingly urgent need to replace it with a civil justice centre fit for a twenty-first century capital city.

Diolch am eich cwestiwn. Ers imi gyfarfod ag uwch aelodau o’r farnwriaeth yng nghanolfan cyfiawnder sifil Caerdydd fis Medi diwethaf, rwyf wedi parhau i bwyso ar y Weinyddiaeth Gyfiawnder ynghylch yr angen cynyddol i gael gwared ar y ganolfan cyfiawnder sifil a chael un yn ei lle sy’n addas ar gyfer prifddinas yn yr unfed ganrif ar hugain.

Thank you, Counsel General. The current building, which sits in my constituency, in outdated and utterly inadequate. It's unsafe for families and it's not a good place for the judiciary, its staff and lawyers to be working in. As it's the responsibility of the Ministry of Justice to sort this problem out, I wonder how it is possible that we are still seeing no progress since your meeting in September. Because failing to invest in our justice system impacts on the quality of justice, but also the perception of the importance of justice in Wales, and holds back anybody wanting to come and operate from these premises, which, obviously, impairs the development of a thriving Welsh legal economy. So, what action is the Welsh Government taking to rectify this utterly unacceptable situation? 

Diolch, Gwnsler Cyffredinol. Mae’r adeilad presennol, sydd yn fy etholaeth, wedi dyddio ac yn gwbl annigonol. Mae’n anniogel i deuluoedd ac nid yw’n lle da i’r farnwriaeth, ei staff a’i chyfreithwyr fod yn gweithio ynddo. Gan mai cyfrifoldeb y Weinyddiaeth Gyfiawnder yw datrys y broblem hon, tybed sut nad ydym wedi gweld unrhyw gynnydd ers eich cyfarfod ym mis Medi. Oherwydd mae peidio â buddsoddi yn ein system gyfiawnder yn effeithio ar ansawdd cyfiawnder, ond hefyd ar y canfyddiad o bwysigrwydd cyfiawnder yng Nghymru, ac yn atal unrhyw un sydd am ddod i weithredu o’r eiddo hwn, sy'n amlwg yn amharu ar ddatblygiad economi gyfreithiol ffyniannus yng Nghymru. Felly, pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i unioni’r sefyllfa gwbl annerbyniol hon?

You raise very important points. Of course, I've practised from the civil justice centre and there are other Members of this Senedd who are very, very familiar with those facilities. The state of the court, which was raised in the Commission on Justice in Wales, was highlighted two and a half years ago. And when you compare the actual facility and the court compared with those that exist in London, Edinburgh and Belfast, I think the situation in Cardiff is wholly, wholly unacceptable. I raised this issue with Lord Wolfson and, in fact, I'd invited Lord Wolfson to come and visit the court. His resignation, of course, has brought that to an end, but it's something I intend to do with whoever his replacement is.

Myself and the Minister for Social Justice raised this issue with the Lord Chancellor, Dominic Raab. We did not have anything like a satisfactory response. In fact, what we were informed was that there would be no replacement to the civil justice centre. There might be some minor improvements, but there were no plans for a replacement court. 

This is significant for a number of reasons. First, the Cardiff civil justice centre is not fit for purpose. It's not fit for the families, for the citizens who use that particular court, it is not fit for the lawyers who need to use it and it is also not fit or safe for the judiciary themselves. Anyone who's familiar with the court, I think, will fully endorse those particular comments. So, it is a matter of the utmost concern in terms of a justice issue that is not devolved, but where many of the consequences and many of the issues that we are concerned with, which have to be dealt with in that particular court, do not have that proper facility. 

It also undermines the legal economy in Wales because it removes the opportunity to actually develop the expertise, the sort of commercial work that would be very important to the Welsh economy and that I would certainly want to see. I know the Welsh Government wants to see the Welsh legal economy expand and grow. In order to do that, you have to have a proper court, you have to have proper facilities and you have to have something that stands up and is seen as something that obtains respect. I don't think we have any of those. I think the approach of the Ministry of Justice at the moment is one of neglect of their obligations in terms of the court estate within Wales. It's something that I intend to raise, and I know the Minister for Social Justice intends to raise, which we will do at every level. Quite frankly, it's just another argument where, if justice were devolved, the court would not be in that particular state and we would not have to tolerate those particular facilities.

Rydych yn codi pwyntiau pwysig iawn. Wrth gwrs, rwyf wedi gweithio o'r ganolfan cyfiawnder sifil ac mae Aelodau eraill o'r Senedd hon yn gyfarwydd iawn â'r cyfleusterau hynny. Tynnwyd sylw at gyflwr y llys gan y Comisiwn ar Gyfiawnder yng Nghymru ddwy flynedd a hanner yn ôl. A phan fyddwch yn cymharu’r cyfleuster a’r llys â’r rheini sy’n bodoli yn Llundain, Caeredin a Belfast, credaf fod y sefyllfa yng Nghaerdydd yn gwbl annerbyniol. Codais y mater hwn gyda’r Arglwydd Wolfson, ac mewn gwirionedd, roeddwn wedi gwahodd yr Arglwydd Wolfson i ddod i ymweld â’r llys. Mae ei ymddiswyddiad, wrth gwrs, wedi rhoi diwedd ar hynny, ond mae'n rhywbeth rwy'n bwriadu ei wneud gyda phwy bynnag a ddaw yn ei le.

Cododd y Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol a minnau'r mater hwn gyda’r Arglwydd Ganghellor, Dominic Raab. Ni chawsom ymateb boddhaol o gwbl. Mewn gwirionedd, yr hyn a ddywedwyd wrthym oedd na fyddem yn cael canolfan cyfiawnder sifil newydd. Efallai y byddai rhai mân welliannau, ond nid oedd unrhyw gynlluniau ar y gweill ar gyfer llys newydd.

Mae hyn yn arwyddocaol am nifer o resymau. Yn gyntaf, nid yw canolfan cyfiawnder sifil Caerdydd yn addas i'r diben. Nid yw’n addas ar gyfer y teuluoedd, y dinasyddion sy’n defnyddio’r llys hwnnw, nid yw’n addas ar gyfer y cyfreithwyr sydd angen ei ddefnyddio ac nid yw'n addas nac yn ddiogel ychwaith ar gyfer y farnwriaeth eu hunain. Credaf y bydd unrhyw un sy’n gyfarwydd â’r llys yn llwyr gytuno â'r sylwadau hynny. Felly, mae’n fater cyfiawnder nad yw wedi ei ddatganoli sydd o’r pwys mwyaf, ond lle nad oes cyfleuster priodol ar gyfer llawer o’r canlyniadau a llawer o’r materion yr ydym ni'n ymwneud â hwy, ac y mae’n rhaid ymdrin â hwy yn y llys penodol hwnnw.

Mae hyn hefyd yn tanseilio’r economi gyfreithiol yng Nghymru gan ei fod yn atal cyfle i ddatblygu’r arbenigedd, y math o waith masnachol a fyddai’n bwysig iawn i economi Cymru ac y byddwn i'n sicr yn hoff o'i weld. Gwn fod Llywodraeth Cymru yn dymuno gweld economi gyfreithiol Cymru yn ehangu ac yn tyfu. Er mwyn gwneud hynny, mae'n rhaid ichi gael llys priodol, mae'n rhaid ichi gael cyfleusterau priodol ac mae'n rhaid ichi gael rhywbeth sy'n sefyll ar ei draed ei hun ac sy'n cael ei ystyried yn rhywbeth sy'n ennyn parch. Ni chredaf fod gennym unrhyw un o'r rheini. Credaf mai ymagwedd y Weinyddiaeth Gyfiawnder ar hyn o bryd yw esgeuluso eu rhwymedigaethau mewn perthynas ag ystad y llysoedd yng Nghymru. Mae’n rhywbeth rwy'n bwriadu ei godi, a gwn fod y Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol yn bwriadu ei godi, a byddwn yn gwneud hynny ar bob lefel. A dweud y gwir, mae'n ddadl arall eto lle na fyddai’r llys yn y cyflwr hwnnw pe bai cyfiawnder wedi'i ddatganoli, ac ni fyddai’n rhaid inni oddef y cyfleusterau hynny.

15:05
3. Cwestiynau i Gomisiwn y Senedd
3. Questions to the Senedd Commission

Eitem 3 y prynhawn yma yw'r cwestiynau i Gomisiwn y Senedd. Cwestiwn 2 yn gyntaf, Jenny Rathbone, i'w ateb gan Janet Finch-Saunders.

Item 3 this afternoon is questions to the Senedd Commission. Question 2 first of all, from Jenny Rathbone, and this is to be answered by Janet Finch-Saunders.

Defnydd o Ynni
Energy Consumption

2. Pa gamau y mae'r Comisiwn yn eu cymryd i leihau'r defnydd o ynni yn adeiladau ystâd y Senedd? OQ57959

2. What action is the Commission taking to reduce energy consumption in the Senedd estate’s buildings? OQ57959

I thank the Member, Jenny Rathbone MS, for asking this question, because it's something that I'm quite often speaking to people working within our Commission about. The Senedd has a long history of reducing energy consumption, with our energy emissions footprint reducing by more than 50 per cent across our previous two carbon strategies. Work has already begun on the actions detailed in the Senedd's new carbon neutral strategy, which commits to investment and improvements to the estate. Energy efficiency measures and behavioural change, combined with infrastructure improvements and renewables, all form part of our plans to be net carbon neutral by 2030. Projects completed this year include more energy-efficient LED lighting for office areas, as well as increasing the zoning of the heating areas of Tŷ Hywel for future heating savings in line with occupancy. We are starting to consider the feasibility of solar PV on the estate and we've also committed to joining the Cardiff heat network, which will remove a major component of the estate's heating footprint.

Diolch i’r Aelod, Jenny Rathbone AS, am ofyn y cwestiwn hwn, gan ei fod yn rhywbeth rwy’n ei drafod yn eithaf aml â phobl sy’n gweithio yn ein Comisiwn. Mae gan y Senedd hanes hir o leihau’r defnydd o ynni, gyda’n hôl troed allyriadau ynni yn lleihau fwy na 50 y cant dros ein dwy strategaeth garbon flaenorol. Mae gwaith eisoes wedi dechrau ar y camau gweithredu a ddisgrifir yn strategaeth garbon niwtral newydd y Senedd, sy’n ymrwymo i fuddsoddi a gwella’r ystad. Mae mesurau effeithlonrwydd ynni a newid ymddygiad, ynghyd â gwelliannau i'r seilwaith ac ynni adnewyddadwy, oll yn rhan o'n cynlluniau i fod yn garbon niwtral erbyn 2030. Mae prosiectau a gwblheir eleni'n cynnwys darparu goleuo mwy effeithlon o ran ynni ar gyfer swyddfeydd drwy ddefnyddio deuodau allyrru golau, yn ogystal â chynyddu parthau ardaloedd gwresogi Tŷ Hywel ar gyfer arbedion gwresogi yn y dyfodol yn unol â lefelau defnydd. Rydym yn dechrau ystyried pa mor ymarferol yw paneli solar ffotofoltaig ar yr ystad ac rydym hefyd wedi ymrwymo i ymuno â rhwydwaith gwres Caerdydd, a fydd yn cael gwared ar gydran fawr o ôl troed gwresogi'r ystad.

Thank you. These behavioural measures need to start with the way that the electrical lighting system is set up. For example, my colleague Mike Hedges, the lights are permanently on in his office, whereas it took a huge effort on my part to get the business people in the Senedd to change the lighting system so that it didn't automatically come on. You don't need the light on in a south-facing office if the sun is shining. If we expect other people to take measures to reduce their energy for carbon-saving reasons, we need to ensure that our buildings function appropriately. So, I would like to scrutinise this action plan that the Commission says it's got in order to really drive down the carbon emissions, so that we can be exemplary, rather than laggards, in this important measure.

Diolch. Mae angen i'r mesurau ymddygiad hyn ddechrau gyda'r ffordd y mae'r system oleuadau trydanol yn gweithio. Er enghraifft, fy nghyd-Aelod, Mike Hedges, mae'r goleuadau ymlaen yn barhaol yn ei swyddfa, ond bu'n rhaid imi wneud ymdrech enfawr i gael y bobl fusnes yn y Senedd i newid y system oleuadau fel na fyddai'n cynnau'n awtomatig. Nid oes angen y golau arnoch mewn swyddfa sy'n wynebu'r de os yw'r haul yn tywynnu. Os ydym yn disgwyl i bobl eraill gymryd camau i leihau eu defnydd o ynni er mwyn arbed carbon, mae angen inni sicrhau bod ein hadeiladau’n gweithio'n briodol. Felly, hoffwn graffu ar y cynllun gweithredu hwn y mae'r Comisiwn yn dweud sydd ganddo er mwyn lleihau'r allyriadau carbon yn sylweddol, inni allu bod yn esiampl i eraill yn hytrach nag ar ei hôl hi gyda'r mater pwysig hwn.

I take your point, and actually, I agree with it, to a point. I have to say, when I had a north-facing office during last term, with the new mechanisms that came in to save energy, we were having problems with our office lights, and we had to move around a lot to get the office lights to come on. I'm now in a south-facing office, where we get lots of sun, and I've got to be honest, I don't have an issue, they seem to work quite well automatically. But as we do move towards summer, we will also be encouraging building users to play their part by opening windows where possible for natural ventilation and temperature control before switching on air conditioning. Throughout the pandemic, small numbers of staff distributed throughout the building has meant that energy use hasn't been as well minimised as it could've been, and these are all issues that I have raised with the director.

Let me reassure you that energy use across the Senedd estate has reduced over the pandemic. But we need to be very keen. On the points you make about the plan, I think you'll be quite reassured when you actually do scrutinise that plan. It's something that I have done, and all I would say is that it's something that we're constantly—. I was in the building the other week and the corridors, I felt, were overwarm. These are all issues that I raise, but it's important that each and every one of us as Members—and I'm glad you've highlighted this today—. It falls on us all as Members, not just as Commissioners, to play our part in ensuring that we're not wasting energy in any sense of the word. Thanks.

Rwy’n derbyn eich pwynt, ac mewn gwirionedd, rwy’n cytuno ag ef, i raddau. Mae'n rhaid imi ddweud, pan oedd gennyf swyddfa a oedd yn wynebu’r gogledd yn ystod y tymor diwethaf, gyda’r mecanweithiau newydd a gyflwynwyd i arbed ynni, roeddem yn cael problemau gyda goleuadau ein swyddfa, ac roedd angen inni symud llawer er mwyn cynnau'r goleuadau yn y swyddfa. Rwyf bellach mewn swyddfa sy'n wynebu'r de, lle rydym yn cael llawer o haul, ac mae'n rhaid imi fod yn onest, nid oes gennyf broblem, ymddengys eu bod yn gweithio'n eithaf da yn awtomatig. Ond wrth inni agosáu at yr haf, byddwn hefyd yn annog defnyddwyr yr adeilad i chwarae eu rhan drwy agor ffenestri lle bo modd er mwyn awyru a rheoli'r tymheredd yn naturiol cyn cynnau'r system aerdymheru. Drwy gydol y pandemig, golygai'r ffaith bod niferoedd bychain o staff wedi'u gwasgaru drwy'r adeilad nad yw’r defnydd o ynni wedi’i leihau cystal ag y gallai fod, ac mae’r rhain oll yn faterion rwyf wedi’u codi gyda’r cyfarwyddwr.

Gadewch imi eich sicrhau bod y defnydd o ynni ar draws ystad y Senedd wedi lleihau dros y pandemig. Ond mae angen inni fod yn ddyfalbarhaus. Ar y pwyntiau a wnewch ynglŷn â'r cynllun, credaf y cewch rywfaint o sicrwydd pan fyddwch yn craffu ar y cynllun hwnnw. Mae'n rhywbeth rwyf wedi'i wneud, a'r unig beth y byddwn yn ei ddweud yw ei fod yn rhywbeth yr ydym yn gyson—. Roeddwn yn yr adeilad yr wythnos o'r blaen ac roedd y coridorau, yn fy marn i, yn rhy gynnes. Mae’r rhain oll yn faterion rwy'n eu codi, ond mae’n bwysig fod pob un ohonom ni fel Aelodau—ac rwy’n falch eich bod wedi tynnu sylw at hyn heddiw—. Mae'n gyfrifoldeb ar bob un ohonom fel Aelodau, nid fel Comisiynwyr yn unig, i chwarae ein rhan er mwyn sicrhau nad ydym yn gwastraffu ynni mewn unrhyw ffordd. Diolch.

Nôl i gwestiwn 1. Bydd y cwestiwn yn cael ei ateb gan Ken Skates. Heledd Fychan.

Back to question 1. This question will be answered by Ken Skates, and it's to be asked by Heledd Fychan.

15:10
Arferion Diswyddo ac Ailgyflogi
Fire-and-rehire Practices

1. Pa asesiad y mae'r Comisiwn wedi'i wneud i ganfod a yw unrhyw rai o'i gontractwyr yn defnyddio arferion diswyddo ac ailgyflogi? OQ57963

1. What assessment has the Commission made of whether any of its contractors use fire-and-rehire practices? OQ57963

Diolch. We have safeguards in place that should protect against fire-and-rehire practices, and the Commission is committed to ensuring fair and transparent employment practices are in place throughout the supply chain for our contracts. To win our business, our contractors must demonstrate high standards of corporate social responsibility at the tender stage, and we do have clauses in our contracts that cover equalities, human rights, and fair employment practices. Once successful, we have regular contract review meetings where CSR is a standing agenda item, and as part of this, we work with contractors to ensure fair employment practices. Acting reasonably, we also reserve the right to request changes to any of those practices we consider to be unfair.

Diolch. Mae gennym fesurau diogelu ar waith a ddylai ddiogelu rhag arferion diswyddo ac ailgyflogi, ac mae’r Comisiwn wedi ymrwymo i sicrhau bod arferion cyflogaeth teg a thryloyw ar waith ym mhob rhan o’r gadwyn gyflenwi ar gyfer ein contractau. Er mwyn cael ein busnes, mae'n rhaid i'n contractwyr ddangos safonau uchel o gyfrifoldeb cymdeithasol corfforaethol yn y cam tendro, ac mae gennym gymalau yn ein contractau sy'n ymwneud â chydraddoldeb, hawliau dynol ac arferion cyflogaeth teg. Pan fyddant yn llwyddiannus, rydym yn cynnal cyfarfodydd adolygu contractau rheolaidd lle mae cyfrifoldeb cymdeithasol corfforaethol yn eitem sefydlog ar yr agenda, ac yn rhan o hyn, rydym yn gweithio gyda chontractwyr i sicrhau arferion cyflogaeth teg. Gan weithredu’n rhesymol, rydym hefyd yn cadw’r hawl i ofyn am newidiadau i unrhyw un o’r arferion hynny yr ystyriwn eu bod yn annheg.

Diolch yn fawr iawn ichi. Mae hynny'n galonogol iawn i'w glywed. Mi ydym ni, finnau a Mike Hedges, drwy ein rôl efo'r grŵp trawsbleidiol PCS, wedi clywed gan PCS bod rhai sefydliadau a ariennir gan drethdalwyr Cymru yn defnyddio diswyddo ac ailgyflogi, wedyn mae o'n beth da i weld bod y Comisiwn felly yn cael dylanwad o ran hyn o beth. Fyddech chi yn cytuno efo fi, o ran contractwyr, ei bod hi'n bwysig ein bod ni yn sicrhau a gyrru neges glir iawn nad yw'r arfer o ddiswyddo ac ailgyflogi yn rhywbeth rydyn ni yn cytuno â fo yn y Senedd hon?

Thank you very much. That is very encouraging to hear. We, myself and Mike Hedges, through our role with the cross-party group on PCS, have heard from PCS that some organisations funded by Welsh taxpayers are using these fire-and-rehire practices, so it's good to see that the Commission is having an influence in this regard. Would you agree with me that, in terms of contractors, it is important that we do ensure and send a very clear message that the practice of fire and rehire is something that we don't agree with in this Senedd?

May I thank the Member for raising this important issue? I will certainly pledge to examine all contracts to make sure that the abhorrent practice of fire and rehire is not part of the contracts that we are able to sign as a Commission. We'll also continue to look to see whether there is more that we can do to tighten up protections against fire-and-rehire practices, and, as I said, we've got clauses in place, in our contract on fair employment practices, and we reserve the right to change any practices that we consider to be unfair. We ensure our contractors, for example, pay their staff in line with the entry rate for Commission staff—that's £10.78 per hour—which is more than the real living wage, which is currently £9.50 per hour from April of this year. I think that demonstrates how we set the bar very high in terms of the contracts that we sign with businesses.

A gaf fi ddiolch i’r Aelod am godi’r mater pwysig hwn? Byddaf yn sicr yn addo archwilio pob contract i sicrhau nad yw’r arfer ffiaidd o ddiswyddo ac ailgyflogi yn rhan o’r contractau y bu modd i ni ymrwymo iddynt fel Comisiwn. Byddwn hefyd yn parhau i edrych i weld a oes mwy y gallwn ei wneud i wella amddiffyniadau yn erbyn arferion diswyddo ac ailgyflogi, ac fel y dywedais, mae gennym gymalau ar waith, yn ein contract ar arferion cyflogaeth teg, ac rydym yn cadw'r hawl i newid unrhyw arferion yr ystyriwn eu bod yn annheg. Rydym yn sicrhau bod ein contractwyr, er enghraifft, yn talu eu staff yn unol â’r gyfradd gychwynnol ar gyfer staff y Comisiwn—sef £10.78 yr awr—sy’n fwy na’r cyflog byw gwirioneddol, sef £9.50 yr awr ar hyn o bryd o fis Ebrill eleni ymlaen. Credaf fod hynny’n dangos sut rydym yn gosod y bar yn uchel iawn o ran y contractau yr ydym yn ymrwymo iddynt gyda busnesau.

Will the Commission unequivocally condemn the use of fire and rehire, and will the Commission say that any funded contractor to the Commission that uses such method of reducing terms and conditions of employees will no longer be allowed to tender and be part of the Commission and employed by the Commission, whether they do it with other parts of the organisation, not just if they do it with the people they employ at the Commission? And will you also agree with me that there is no role for fire and rehire anywhere in the public sector in Wales?

A wnaiff y Comisiwn gondemnio’r defnydd o ddiswyddo ac ailgyflogi yn llwyr, ac a wnaiff y Comisiwn ddweud na fydd unrhyw gontractwr a ariennir gan y Comisiwn sy'n defnyddio dull o’r fath i leihau telerau ac amodau gweithwyr yn cael tendro a bod yn rhan o’r Comisiwn ac yn gyflogedig gan y Comisiwn mwyach, p'un a ydynt yn gwneud hynny gyda rhannau eraill o'r sefydliad, neu'n gwneud hynny gyda'r bobl y maent yn eu cyflogi yn y Comisiwn? Ac a wnewch chi gytuno â mi hefyd nad oes lle i ddiswyddo ac ailgyflogi yn unman yn y sector cyhoeddus yng Nghymru?

I'd agree with the Member that the practice of fire and rehire has no place as far as we're concerned. As I said in response to Heledd Fychan, we'll continue to look to see whether there is more that we can do to tighten up protections against this particular practice. I would say that it is unacceptable, that it's not something that we would wish to see, and we will do our utmost to ensure that we monitor contracts and delivery to ensure that it is not part of the business that we support.

Rwy'n cytuno â’r Aelod nad oes unrhyw le i’r arfer o ddiswyddo ac ailgyflogi yn ein barn ni. Fel y dywedais mewn ymateb i Heledd Fychan, byddwn yn parhau i edrych i weld a oes mwy y gallwn ei wneud i wella'r amddiffyniadau yn erbyn yr arfer hwn. Mae'n annerbyniol, nid yw’n rhywbeth y byddem yn dymuno'i weld, a byddwn yn gwneud ein gorau glas i sicrhau ein bod yn monitro contractau a gweithgarwch i sicrhau nad yw’n rhan o’r busnes yr ydym yn ei gefnogi.

I'w ateb gan Joyce Watson, cwestiwn 3, Mabon ap Gwynfor.

To be answered by Joyce Watson, question 3, Mabon ap Gwynfor.

Lle sy'n Ystyriol o Feigryn
A Migraine-friendly Space

3. Pa gamau y mae'r Comisiwn yn eu cymryd i sicrhau bod ystâd y Senedd yn lle sy'n ystyriol o feigryn? OQ57960

3. What action is the Commission taking to ensure that the Senedd estate is a migraine-friendly space? OQ57960

I thank you for the question. The Commission ensures that accessibility of the Senedd estate is regularly reviewed to ensure that it acts as an exemplar in line with emerging developments and best practice. The Senedd building design eliminates unnatural, harsh lighting, introduces large airy spaces, reduces noise, and thermal comfort is regulated, which reduces extreme temperature fluctuations. The Senedd estate has a number of freely available water stations, and a range of healthy snacks are available. Quiet rooms are accessible, and qualified first aiders are on hand. The Commission is committed to ensuring that, as it continues to develop the estate, both as a visitor venue and a place of work, the Commission's commitments to inclusion and accessibility remain at the forefront of that design.

Diolch am eich cwestiwn. Mae’r Comisiwn yn sicrhau bod hygyrchedd ystad y Senedd yn cael ei adolygu’n rheolaidd i sicrhau ei fod yn gweithredu fel esiampl yn unol â datblygiadau ac arferion gorau a ddaw i’r amlwg. Mae cynllun adeilad y Senedd yn cael gwared ar oleuadau annaturiol, sy'n rhy llachar, yn cyflwyno mannau mawr agored, yn lleihau sŵn, ac mae cyfforddusrwydd thermol yn cael ei reoleiddio, gan leihau amrywiadau eithafol mewn tymheredd. Mae nifer o orsafoedd dŵr ar gael am ddim ar ystad y Senedd, ynghyd ag amrywiaeth o fyrbrydau iach. Mae ystafelloedd tawel yn hygyrch, ac mae swyddogion cymorth cyntaf cymwys wrth law. Mae'r Comisiwn wedi ymrwymo i sicrhau, wrth iddo barhau i ddatblygu'r ystad, fel lleoliad i ymwelwyr a gweithle, fod ymrwymiadau'r Comisiwn i gynhwysiant a hygyrchedd yn parhau i fod yn rhan hollbwysig o'r cynllun hwnnw.

15:15

Diolch yn fawr iawn am yr ateb yna. Bydd y Migraine Trust yn darparu pecyn cymorth, toolkit, i Aelodau'r Senedd y mis yma er mwyn ein helpu ni i roi cymorth i bobl sy'n dioddef o feigryn, gan gynnwys y staff sy'n gweithio efo ni ac yn wir holl staff y Senedd a'r Llywodraeth. A wnaiff y Comisiwn gymryd camau i sicrhau bod staff y Senedd yn teimlo eu bod nhw'n gallu datgelu bod ganddyn nhw'r cyflwr yma, cyflwr sy'n cael ei stigmateiddio yn llawer rhy aml, a'u bod nhw'n medru gofyn am addasiadau rhesymol, gan rannu arfer da am sut mae cefnogi staff sy'n byw efo meigryn orau? Diolch.

Thank you very much for that response. The Migraine Trust will provide a toolkit to Senedd Members this month in order to help us to assist those suffering from migraine, including the staff working with us and indeed all Senedd and Government staff. Will the Commission take steps to ensure that Senedd staff feel that they can reveal that they do have this condition, a condition that is stigmatised far too often, and that they can ask for reasonable adaptations, sharing good practice on how to support staff who live with migraine? Thank you.

I very much welcome and look forward to receiving that toolkit. In terms of absence from work, the absence reporting does include a migraine code specifically in order to support accurate reporting and also to reduce the stigma that you have just mentioned. The occupational health nurse is available regularly for individual appointments, in person or virtually, and there are a number of quiet spaces available as required. All the new computer equipment purchased, that's laptops and screens, are TÜV Rheinland certified, and where existing ones are replaced, they will meet that requirement. The same will happen with the new tvs that are installed across the estate. Some of them, of course, don't meet that standard because they haven't been replaced, but I definitely look forward to working with you and the Migraine Trust to ensure that we are an employer here and a space that ensure people feel comfortable should they be suffering from migraine. Thank you.

Rwy'n croesawu'r pecyn cymorth hwnnw’n fawr iawn ac edrychaf ymlaen at ei dderbyn. O ran absenoldeb o’r gwaith, mae’r broses ar gyfer cofnodi absenoldeb yn cynnwys cod meigryn yn benodol er mwyn cefnogi cofnodi cywir yn ogystal â lleihau’r stigma yr ydych newydd ei grybwyll. Mae’r nyrs iechyd galwedigaethol ar gael yn rheolaidd ar gyfer apwyntiadau unigol, wyneb yn wyneb neu’n rhithiol, ac mae nifer o fannau tawel ar gael yn ôl yr angen. Mae'r holl offer cyfrifiadurol newydd sy'n cael ei brynu, yn liniaduron a sgriniau, wedi'u hardystio gan TÜV Rheinland, a lle caiff rhai newydd eu prynu, byddant yn bodloni'r gofyniad hwnnw. Bydd yr un peth yn digwydd gyda'r setiau teledu newydd a osodir ar draws yr ystad. Nid yw rhai ohonynt, wrth gwrs, yn bodloni'r safon honno am nad oes rhai newydd wedi'u gosod yn eu lle, ond rwy'n sicr yn edrych ymlaen at weithio gyda chi a'r Migraine Trust i sicrhau ein bod yn gyflogwr ac yn ofod yma sy'n sicrhau bod pobl yn teimlo'n gyfforddus os ydynt yn dioddef o'r meigryn. Diolch.

4. Cwestiynau Amserol
4. Topical Questions
5. Datganiadau 90 eiliad
5. 90-second Statements

Felly, symudwn ymlaen at eitem 5: datganiadau 90 eiliad. Unwaith eto, un datganiad yn unig sydd gennym yr wythnos hon, a galwaf ar Mabon ap Gwynfor.

So, we move on to item 5, the 90-second statements. Once again, we have one 90-second statement this week, and I call on Mabon ap Gwynfor.

Diolch yn fawr iawn unwaith eto, Dirprwy Lywydd. Heddiw, dwi am dynnu sylw'r Senedd at Reilffordd Llyn Tegid, sy'n teithio o Lanuwchllyn i'r Bala ac sydd yr wythnos yma yn dathlu 50 mlwyddiant ers gosod y traciau cyntaf ar gyfer y rheilffordd bresennol. Roedd y rheilffordd wreiddiol yn rhan o rwydwaith a oedd yn teithio o Riwabon i'r Bermo, ond fel cynifer o reilffyrdd Cymru, fe ddioddefodd o dan fwyell Beeching nôl ym 1965. Ond efo gweledigaeth George Barnes a chefnogaeth y Cynghorydd Tom Jones bryd hynny, sefydlwyd cwmni newydd, cwmni Rheilffordd Llyn Tegid, y cwmni cyntaf i gael ei gofrestru trwy gyfrwng y Gymraeg, gyda llaw. Dechreuodd y cwmni weithredu 50 mlynedd yn ôl ym 1972, gan newid y trac o un maint safonol i un maint cul, gan weithredu fel atyniad ymwelwyr.

Mae nifer fawr o bobl wedi rhoi oriau dirifedi i sicrhau llwyddiant y rheilffordd, ac mae angen diolch i bob un o'r gwirfoddolwyr yma. Rŵan mae'r rheilffordd yn edrych i ymestyn y traciau ymhellach i mewn i'r Bala a datblygu gorsaf newydd yn y dref fydd yn denu miloedd yn rhagor o ymwelwyr i'r ardal. Dwi'n edrych ymlaen, felly, i weld y datblygiad newydd cyffrous yma er mwyn sicrhau 50 mlynedd lwyddiannus arall i'r rheilffordd fach odidog yma yn hyfrydwch Meirionnydd.

Thank you once again, Deputy Llwydd. Today, I want to draw the Senedd's attention to Rheilffordd Llyn Tegid-Bala Lake Railway, which travels from Llanuwchllyn to Bala and which, this week, celebrates its fiftieth anniversary since the first tracks were laid for the current railway. The original railway was part of a network that travelled from Ruabon to Barmouth, but like so many other railways in Wales, it suffered under Beeching's axe, back in 1965. But with the vision of George Barnes and the support of Councillor Tom Jones at that time a new company was established, the Rheilffordd Llyn Tegid company, the first company registered through the medium of Welsh, by the way. It started to operate 50 years ago in 1972, changing the track from a standard gauge to a narrow gauge and operating as a visitor attraction.

Very many people have given untold hours to secure the success of the railway, and we need to thank every one of the volunteers. Now the railway is looking to extend its tracks further into Bala and to develop a new station in the town that will attract thousands more visitors to the area. I look forward, therefore, to seeing this exciting new development in order to ensure another successful 50 years for this glorious railway in the lovely Meirionnydd area.

6. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Cymunedau Lleol
6. Welsh Conservatives Debate: Local Communities

Detholwyd y gwelliannau canlynol: gwelliant 1 yn enw Lesley Griffiths, a gwelliant 2 yn enw Siân Gwenllian. Os derbynnir gwelliant 1, bydd gwelliant 2 yn cael ei dad-ddethol.

The following amendments have been selected: amendment 1 in the name of Lesley Griffiths, and amendment 2 in the name of Siân Gwenllian. If amendment 1 is agreed, amendment 2 will be deselected.

Eitem 6 y prynhawn yma yw dadl y Ceidwadwyr Cymreig heddiw: cymunedau lleol. Rwy'n galw ar Sam Rowlands i wneud y cynnig.

Item 6 this afternoon is the Welsh Conservatives' debate on local communities, and I call on Sam Rowlands to move the motion.

Cynnig NDM7992 Darren Millar

Cynnig bod y Senedd:

Yn credu bod Llywodraeth Lafur Cymru yn gadael cymunedau lleol i lawr.

Motion NDM7992 Darren Millar

To propose that the Senedd:

Believes that the Labour Welsh Government is failing local communities.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Thank you, Deputy Presiding Officer. May I say that I'm absolutely delighted to be moving today's motion in the name of Darren Millar? For the last time in this term, certainly, I'd like to declare my interest as an elected member of Conwy County Borough Council, with my 14 years of being a county borough and town councillor sadly coming to an end. I'm sure we're all disappointed to hear that.

As our motion states today,

'the Labour Welsh Government is failing local communities.'

What a time to be having this important debate, with people up and down our country going to the ballot box tomorrow and with also so many who have already voted by post to decide who their next local councillor will be. I'm sure all Members from across the Chamber share the enthusiasm that I have for tomorrow's election, as it's such an important time for our communities. Councillors are so important in our cities, towns and villages, they are the true local champions who have the power and drive to deliver change in our communities when they're properly empowered to do so.

In opening today's debate, I'd like to focus on three areas in which I believe this Labour Welsh Government is failing our communities. The first area I'd like to focus on is funding. As we know, this Government in Wales has provided historic underfunding to our councils that continues to force them to raise council tax to deliver the services that are increasingly in demand. Since Labour have been in Government here in Wales, council tax has shot up across the country by nearly 200 per cent, adding £900 to the average household bill. This is why I find the Government's amendment rather intriguing, as they state the UK Government has failed to take the cost-of-living crisis seriously—the same Welsh Government that forced residents to pay higher council tax through lower funding, forcing this very tough and unpopular decision making upon our councils and councillors. It's time that local government is given the true funding that it deserves—funding that's fair across Wales. This would unleash our local champions and enable them to do an even better job than they are doing right now. 

Secondly, the Welsh Labour Government continues to neglect our local communities by simply not supporting and trusting locally elected people. As Members from across this Chamber rightfully know, devolution, of course, was introduced to bring power as close to the people as possible, and it's our local councillors who are closest to local people and local issues. Yet, with a Welsh Labour Government, it's clear that they want devolution to go no further than Cardiff Bay. And as I raised with the Minister for Finance and Local Government just last week, councils and councillors continue to be frustrated with the layers of bureaucracy and the layers of governance, boards and bodies being put in place by this Labour Government. It's seen through public services boards, regional partnership boards, regional leadership boards, corporate joint committees, all of which are watering down power and control away from locally elected people. Another example of this lack of trust for locally elected people is the post-EU funding. Time and time again, we hear from Welsh Government attacking the UK Government for giving money and funding straight to our councils. Unlike them, it's the Conservatives who trust locally elected people to make the right decisions for the communities, rather than the mothership of Cardiff Bay trying to steer what councils do time and time again. Now is the time for our councils to flourish by trusting them to do what is right for communities in Wales.

The third area, and the final area where the Labour Welsh Government continues to fail our local communities is when it comes to pride in the places that we live and work. It's vital that we empower our communities further with neighbourhood plans, allowing local people to take the lead on where new housing and services should be built and developed, along with introducing community ownership funds to help communities take control and manage their local facilities and services. It's these things that create a sense of ownership and pride in the places that we live, giving that power to very local people. 

Many of our communities are in dire need of improvement, and much of this comes down to bread-and-butter issues. We need to ensure that bins are collected on time, that potholes are filled in, dangerous pavements are repaired, and that people receive the education and social care that they deserve. And when we see what may be seen as small things dealt with, we also see businesses flourishing, with more jobs for local people, pride restored back into our towns and villages, and local people at the forefront of decision making.

In closing these opening remarks, Deputy Presiding Officer, it's been 23 years since power has been devolved to Wales, and since, under successive Labour Welsh Governments propped up by Plaid Cymru, the quality of life has barely improved for many Welsh communities. Councils deliver the crucial services that our residents rely on, yet the decades of underfunding from this Government has meant their ability to improve public services has been hampered and held back. Now is the time to support our communities and local businesses, trust local people, and work with all sectors to enhance local communities and local services. For far too long, this Government have taken Wales for granted and think that they know best rather than trust local people. It's only by voting for local Welsh Conservative champions that people can take back control of their communities' future and deliver stronger and safer communities. I call on all Members to support our motion and reject the amendments in front of us. Diolch yn fawr iawn.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. A gaf fi ddweud fy mod wrth fy modd yn cyflwyno'r cynnig heddiw yn enw Darren Millar? Am y tro olaf y tymor hwn, yn sicr, hoffwn ddatgan buddiant fel aelod etholedig o Gyngor Bwrdeistref Sirol Conwy, gyda fy 14 mlynedd o fod yn gynghorydd tref a bwrdeistref sirol yn dod i ben, yn anffodus. Rwy’n siŵr fod pob un ohonom yn siomedig o glywed hynny.

Fel y mae ein cynnig heddiw'n ei nodi, mae

'Llywodraeth Lafur Cymru yn gadael cymunedau lleol i lawr.'

Am adeg i fod yn cael y ddadl bwysig hon, gyda phobl ledled ein gwlad yn mynd i'r blwch pleidleisio yfory a chyda chymaint eisoes wedi pleidleisio drwy'r post i benderfynu pwy fydd eu cynghorydd lleol nesaf. Rwy’n siŵr fod pob Aelod o bob rhan o’r Siambr yn rhannu’r brwdfrydedd sydd gennyf dros yr etholiad yfory, gan ei bod yn adeg mor bwysig i’n cymunedau. Mae cynghorwyr mor bwysig yn ein dinasoedd, ein trefi a’n pentrefi, hwy yw’r gwir hyrwyddwyr lleol sydd â’r grym a’r dyhead i sicrhau newid yn ein cymunedau pan fyddant wedi’u grymuso’n briodol i wneud hynny.

Wrth agor y ddadl heddiw, hoffwn ganolbwyntio ar dri maes lle credaf fod Llywodraeth Lafur Cymru yn gadael ein cymunedau i lawr. Y maes cyntaf yr hoffwn ganolbwyntio arno yw cyllid. Fel y gwyddom, mae’r Llywodraeth hon yng Nghymru, yn hanesyddol, wedi tanariannu ein cynghorau, ac mae hynny'n parhau i’w gorfodi i godi’r dreth gyngor i ddarparu’r gwasanaethau y mae galw cynyddol amdanynt. Ers i Lafur fod mewn Llywodraeth yma yng Nghymru, mae’r dreth gyngor wedi codi bron i 200 y cant ledled y wlad, gan ychwanegu £900 at fil cyfartalog cartrefi. Dyma pam fod gwelliant y Llywodraeth yn ddiddorol i mi, gan eu bod yn datgan nad yw Llywodraeth y DU wedi bod o ddifrif ynghylch yr argyfwng costau byw—yr un Llywodraeth Cymru a orfododd drigolion i dalu treth gyngor uwch drwy gyllido is, gan orfodi'r penderfyniadau anodd ac amhoblogaidd hyn ar ein cynghorau a'n cynghorwyr. Mae'n bryd i lywodraeth leol gael y cyllid go iawn y mae'n ei haeddu—cyllid sy'n deg ledled Cymru. Byddai hyn yn rhyddhau ein hyrwyddwyr lleol ac yn eu galluogi i wneud gwaith hyd yn oed yn well nag y maent yn ei wneud ar hyn o bryd.

Yn ail, mae Llywodraeth Lafur Cymru yn parhau i esgeuluso ein cymunedau lleol drwy beidio â chefnogi ac ymddiried mewn pobl sy’n cael eu hethol yn lleol. Fel y gŵyr Aelodau o bob rhan o’r Siambr hon yn iawn, cyflwynwyd datganoli, wrth gwrs, i ddod â grym mor agos â phosibl at y bobl, a’n cynghorwyr lleol sydd agosaf at bobl leol a materion lleol. Serch hynny, gyda Llywodraeth Lafur Cymru, mae’n amlwg nad ydynt am i ddatganoli fynd ymhellach na Bae Caerdydd. Ac fel y nodais wrth y Gweinidog Cyllid a Llywodraeth Leol yr wythnos diwethaf, mae cynghorau a chynghorwyr yn parhau i fod yn rhwystredig ynghylch yr haenau o fiwrocratiaeth a’r haenau o lywodraethiant, byrddau a chyrff sy’n cael eu rhoi ar waith gan y Llywodraeth Lafur hon. Gellir gweld hyn drwy fyrddau gwasanaethau cyhoeddus, byrddau partneriaeth rhanbarthol, byrddau arweinyddiaeth rhanbarthol, cyd-bwyllgorau corfforedig, sydd oll yn glastwreiddio grym a rheolaeth y bobl a etholwyd yn lleol. Enghraifft arall o’r diffyg ymddiriedaeth mewn pobl a etholir yn lleol yw’r cyllid ôl-UE. Dro ar ôl tro, rydym yn clywed Llywodraeth Cymru yn ymosod ar Lywodraeth y DU am roi arian a chyllid yn uniongyrchol i’n cynghorau. Yn wahanol iddynt hwy, y Ceidwadwyr sy’n ymddiried mewn pobl a etholir yn lleol i wneud y penderfyniadau cywir ar gyfer y cymunedau, yn hytrach na bod mamlong Bae Caerdydd yn ceisio llywio’r hyn y mae cynghorau'n ei wneud dro ar ôl tro. Nawr yw’r amser i’n cynghorau ffynnu drwy ymddiried ynddynt i wneud yr hyn sy’n iawn i gymunedau yng Nghymru.

Y trydydd maes, a’r maes olaf lle mae Llywodraeth Lafur Cymru yn parhau i adael ein cymunedau lleol i lawr yw balchder yn y lleoedd yr ydym yn byw ac yn gweithio ynddynt. Mae'n hanfodol ein bod yn grymuso ein cymunedau ymhellach gyda chynlluniau cymdogaeth, gan alluogi pobl leol i arwain ar ble y dylid adeiladu a datblygu tai a gwasanaethau newydd, ynghyd â chyflwyno cronfeydd perchnogaeth gymunedol i helpu cymunedau i reoli a llywio eu cyfleusterau a'u gwasanaethau lleol. Y pethau hyn sy'n creu ymdeimlad o berchnogaeth a balchder yn y lleoedd yr ydym yn byw ynddynt, gan roi'r grym hwnnw i bobl leol iawn.

Mae taer angen gwella llawer o’n cymunedau, ac mae llawer o hyn yn ymwneud â phethau sylfaenol iawn. Mae angen inni sicrhau bod biniau’n cael eu casglu’n brydlon, fod tyllau yn y ffordd yn cael eu llenwi, fod palmentydd peryglus yn cael eu hatgyweirio, a bod pobl yn cael yr addysg a’r gofal cymdeithasol y maent yn eu haeddu. A phan welwn bethau y gellid eu hystyried yn faterion bach yn cael sylw, rydym hefyd yn gweld busnesau’n ffynnu, gyda mwy o swyddi i bobl leol, balchder yn cael ei adfer yn ein trefi a’n pentrefi, a phobl leol ar y blaen wrth wneud penderfyniadau.

Wrth gloi’r sylwadau agoriadol hyn, Ddirprwy Lywydd, mae 23 mlynedd wedi bod ers i rym gael ei ddatganoli i Gymru, ac ers hynny, o dan Lywodraethau Llafur olynol a gafodd eu cynnal gan Blaid Cymru, prin y mae ansawdd bywyd wedi gwella i lawer o gymunedau Cymru. Mae cynghorau’n darparu’r gwasanaethau hollbwysig y mae ein trigolion yn dibynnu arnynt, ond mae’r degawdau o danariannu gan y Llywodraeth hon wedi golygu bod eu gallu i wella gwasanaethau cyhoeddus wedi’i lesteirio a’i ddal yn ôl. Nawr yw’r amser i gefnogi ein cymunedau a busnesau lleol, i ymddiried mewn pobl leol, ac i weithio gyda phob sector i wella cymunedau lleol a gwasanaethau lleol. Ers gormod lawer o amser, mae’r Llywodraeth hon wedi cymryd Cymru’n ganiataol ac yn credu mai hwy sy’n gwybod orau yn hytrach nag ymddiried mewn pobl leol. Dim ond drwy bleidleisio dros hyrwyddwyr lleol y Ceidwadwyr Cymreig y gall pobl adfer rheolaeth ar ddyfodol eu cymunedau a darparu cymunedau cryfach a mwy diogel. Galwaf ar bob Aelod i gefnogi ein cynnig a gwrthod y gwelliannau ger ein bron. Diolch yn fawr iawn.

15:20

Rwyf wedi dethol y ddau welliant i'r cynnig. Os derbynnir gwelliant 1, caiff gwelliant 2 ei ddad-ddethol. Galwaf ar y Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol, Jane Hutt, i gynnig yn ffurfiol gwelliant 1, a gyflwynwyd yn enw Lesley Griffiths.

I have selected the two amendments to the motion. If amendment 1 is agreed, amendment 2 will be deselected. I call on the Minister for Social Justice, Jane Hutt, to move amendment 1, tabled in the name of Lesley Griffiths.

15:25

Gwelliant 1—Lesley Griffiths

Dileu popeth a rhoi yn ei le:

Cynnig bod y Senedd:

Yn cydnabod bod Llywodraeth Cymru wedi gweithredu i amddiffyn cymunedau ledled Cymru rhag methiant Llywodraeth y DU i gymryd yr argyfwng costau byw o ddifrif a'i gwrthodiad i wrthdroi’r toriad niweidiol i gredyd cynhwysol. 

Amendment 1—Lesley Griffiths

Delete all and replace with:

To propose that the Senedd:

Recognises the Welsh Government has acted to protect communities across Wales from the UK Government’s failure to take seriously the cost-of-living crisis and its refusal to reverse its harmful cut to universal credit. 

Cynigiwyd gwelliant 1.

Amendment 1 moved.

Galwaf ar Peredur Owen Griffiths i gynnig gwelliant 2, a gyflwynwyd yn enw Siân Gwenllian.

I call on Peredur Owen Griffiths to move amendment 2, tabled in the name of Siân Gwenllian.

Gwelliant 2—Siân Gwenllian

Dileu popeth a rhoi yn ei le:

Cynnig bod y Senedd:

1. Yn credu bod polisïau anflaengar llywodraethau olynol San Steffan—o dan y Blaid Lafur a'r Ceidwadwyr—a diffyg uchelgais Llywodraethau Llafur Cymru wedi gadael cymunedau Cymru i lawr.

2. Yn credu bod y Cytundeb Cydweithio rhwng Plaid Cymru a Llywodraeth Cymru yn sicrhau nifer o bolisïau trawsnewidiol a fydd o fudd i bobl a chymunedau Cymru.

Amendment 2—Siân Gwenllian

Delete all and replace with:

To propose that the Senedd:

1. Believes that the regressive policies of successive Westminster Governments—under Labour and the Conservatives—and the lack of ambition of Labour Welsh Governments have failed Welsh communities.

2. Believes that the Cooperation Agreement between Plaid Cymru and the Welsh Government secures a number of transformational policies that will benefit the people and communities of Wales.

Cynigiwyd gwelliant 2.

Amendment 2 moved.

Diolch, Dirprwy Lywydd, a dwi'n cynnig y gwelliant yn ffurfiol yn enw Siân Gwenllian.

Thank you, Dirprwy Lywydd, and I move the amendment formally in the name of Siân Gwenllian.

Many people in communities I represent will find it a bit rich that the Tories have brought this debate here today into the Senedd. I represent many former mining villages and towns throughout South Wales East. People living in these places will remember well that it was the Tories that did their best to rip out the heart of these communities during the 1980s. In the last 12 years, austerity politics, which was backed in its early years in Westminster by a docile Labour opposition, has exacerbated generations of neglect and underfunding in communities still reeling from the closure of pits.

If the Tories want to talk about failing communities in Wales, then they should take a long, hard look at themselves in a mirror first. And what about the Labour Government here in Wales? Well, despite what some Members in the Siambr would have their constituents believe, Plaid Cymru continues to support an independent inquiry into floods that devastated communities in 2020. Llanhilleth, Ystrad Mynach and Machen were just some of the places affected in my region. A Welsh flood forum is also needed to provide a voice for the at-risk communities to provide practical support as well as advocating on their behalf. An independent inquiry and a flood forum would provide some much-needed comfort to the people who cannot sleep at night when it rains, for fear of history repeating itself.

The lack of action on air pollution by a Labour Government is not only surprising, but also represents a broken promise. It will be a relief in places like Hafodyrynys, where a street has had to be demolished due to air pollution, when the long-awaited policy will finally be delivered, thanks to a Plaid Cymru role in the co-operation agreement. This legislation is much needed due to the legacy of our industrial past, which has made many in our communities vulnerable to air pollution. It is estimated that the air we breathe can contribute to reduced life expectancy and death, causing something between 1,000 and 1,400 mortalities in Wales every year. The cost to the Welsh NHS is approximately £1 billion a year.

Finally, I want to talk about child poverty in Wales. For a third of our children to be living in poverty is a national disgrace, made worse by the fact that this awful statistic is set to get worse in the months and years to come. Successive Tory Governments in Westminster have a lot to answer for, but there is more that we can do here in Wales, much more. The lack of an anti-poverty programme in the last five years since Labour axed Communities First is disappointing. Thanks to the co-operation agreement, which has put many of Plaid Cymru's manifesto commitments on the agenda of the Government, there are some rays of sunshine amid a gloomy picture. The commitment to guarantee a free school meal for every primary school pupil in Wales will be truly transformational for thousands of families. The bold steps for tackling Wales's growing housing crisis will also address the proliferation of second homes and unaffordable housing. The co-operation agreement also confirms the UK Government's threat to Welsh nationhood with the strongest statement to date that our Senedd is here to stay. The commitment to deliver electoral reform and consequently a larger, stronger, fit-for-purpose Parliament is a direct response to the growing responsibilities held by the Senedd.

Finally, our plan to explore ways in which to achieve net zero by 2035 is a much-need boost to the climate crisis that surely represents our biggest challenge and threat for generations to come. Our communities have suffered under the regressive policies of successive Westminster Governments—yes, both Labour and Conservative ones—and Wales is currently suffering the consequences of a lack of action on key areas, such as flooding, air pollution and poverty. This lack of ambition is failing communities across Wales, and there's so much more that the Government here should be striving towards. Diolch yn fawr.

Bydd llawer o bobl mewn cymunedau rwy'n eu cynrychioli yn credu ei bod braidd yn rhagrithiol i'r Torïaid gyflwyno'r ddadl hon yma heddiw yn y Senedd. Rwy'n cynrychioli llawer o hen bentrefi a threfi glofaol ledled Dwyrain De Cymru. Bydd pobl sy’n byw yn y lleoedd hyn yn cofio’n iawn mai’r Torïaid a wnaeth eu gorau i ddinistrio calon y cymunedau hyn yn y 1980au. Dros y 12 mlynedd diwethaf, mae gwleidyddiaeth cyni, a gefnogwyd yn y blynyddoedd cynnar yn San Steffan gan wrthblaid Lafur ddof, wedi gwaethygu cenedlaethau o esgeulustod a thanariannu mewn cymunedau sy’n dal i ddioddef yn sgil cau'r pyllau glo.

Os yw’r Torïaid yn dymuno sôn am adael cymunedau i lawr yng Nghymru, dylent edrych yn ofalus arnynt eu hunain yn y drych yn gyntaf. A beth am y Llywodraeth Lafur yma yng Nghymru? Wel, er yr hyn y byddai rhai o’r Aelodau yn y Siambr am i'w hetholwyr gredu, mae Plaid Cymru yn parhau i gefnogi ymchwiliad annibynnol i'r llifogydd a ddinistriodd gymunedau yn 2020. Dim ond rhai o’r lleoedd yr effeithiwyd arnynt yn fy rhanbarth i oedd Llanhiledd, Ystrad Mynach a Machen. Mae angen fforwm llifogydd Cymru hefyd i roi llais i’r cymunedau sydd mewn perygl er mwyn darparu cymorth ymarferol yn ogystal ag eirioli ar eu rhan. Byddai ymchwiliad annibynnol a fforwm llifogydd yn rhoi rhywfaint o gysur mawr ei angen i’r bobl na allant gysgu yn y nos pan fydd hi’n bwrw glaw, rhag ofn i hanes ailadrodd ei hun.

Mae’r diffyg gweithredu ar lygredd aer gan Lywodraeth Lafur nid yn unig yn syndod, ond mae hefyd yn addewid a dorrwyd. Bydd yn rhyddhad mewn lleoedd fel Hafodyrynys, lle bu’n rhaid dymchwel stryd oherwydd llygredd aer, pan fydd y polisi hirddisgwyliedig yn cael ei gyflwyno o’r diwedd, diolch i rôl Plaid Cymru yn y cytundeb cydweithio. Mae gwir angen y ddeddfwriaeth hon oherwydd yr hyn a adawyd ar ôl gan ein gorffennol diwydiannol, sydd wedi gwneud llawer o bobl yn ein cymunedau yn agored i lygredd aer. Amcangyfrifir y gall yr aer a anadlwn gyfrannu at ostyngiad mewn disgwyliad oes a marwolaethau, gan achosi rhwng 1,000 a 1,400 o farwolaethau yng Nghymru bob blwyddyn. Y gost i GIG Cymru yw oddeutu £1 biliwn y flwyddyn.

Yn olaf, hoffwn sôn am dlodi plant yng Nghymru. Mae'r ffaith bod traean o’n plant yn byw mewn tlodi yn warth cenedlaethol, ac mae wedi’i waethygu gan y ffaith bod yr ystadegyn ofnadwy hwn ar fin gwaethygu yn y misoedd a’r blynyddoedd i ddod. Mae gan Lywodraethau Torïaidd olynol yn San Steffan lawer i ateb drosto, ond mae mwy y gallwn ei wneud yma yng Nghymru, mwy o lawer. Mae diffyg rhaglen wrthdlodi yn y pum mlynedd diwethaf ers i Lafur gael gwared ar Cymunedau yn Gyntaf yn siomedig. Diolch i’r cytundeb cydweithio, sydd wedi rhoi llawer o ymrwymiadau maniffesto Plaid Cymru ar agenda’r Llywodraeth, ceir llygedyn o obaith mewn darlun tywyll. Bydd yr ymrwymiad i warantu pryd ysgol am ddim i bob disgybl ysgol gynradd yng Nghymru yn wirioneddol drawsnewidiol i filoedd o deuluoedd. Bydd y camau beiddgar i fynd i’r afael â’r argyfwng tai cynyddol yng Nghymru hefyd yn mynd i’r afael â’r doreth o ail gartrefi a thai anfforddiadwy. Mae’r cytundeb cydweithio hefyd yn cadarnhau bygythiad Llywodraeth y DU i genedligrwydd Cymreig gyda’r datganiad cryfaf hyd yma fod ein Senedd yma i aros. Mae’r ymrwymiad i ddiwygio etholiadol, ac o ganlyniad, i Senedd fwy, sy'n gryfach ac yn addas i’r diben, yn ymateb uniongyrchol i’r cyfrifoldebau cynyddol sydd gan y Senedd.

Yn olaf, mae ein cynllun i archwilio ffyrdd o gyflawni sero net erbyn 2035 yn hwb mawr ei angen i’r argyfwng hinsawdd, sef yr her a’r bygythiad mwyaf sy'n ein hwynebu am genedlaethau i ddod, yn sicr ddigon. Mae ein cymunedau wedi dioddef o dan bolisïau anflaengar Llywodraethau olynol yn San Steffan—ie, rhai Llafur a Cheidwadol—ac mae Cymru ar hyn o bryd yn dioddef canlyniadau diffyg gweithredu ar feysydd allweddol, megis llifogydd, llygredd aer a thlodi. Mae’r diffyg uchelgais hwn yn gadael cymunedau ledled Cymru i lawr, ac mae cymaint mwy y dylai’r Llywodraeth hon fod yn ymdrechu tuag ato. Diolch yn fawr.

The premise of this debate today is a Conservative motion that asserts that the Conservative UK Government is failing local communities, or it should be. My communities are great communities. They've been challenged often over many decades, they've bowed sometimes, but they're never beaten, and they're full of great people. I sometimes feel that people from outside the Valleys never quite get the deep sense of belonging and rootedness that keeps us there and keeps us tight through thick and thin. And we've been through really tough times and we've come through. But the failure we see at the moment is a failure of UK Government to empathise with and understand and respond positively to the challenge of these communities.

And with respect to Conservative Members here in the Chamber today, on the benches opposite, Conservative Governments traditionally have not been the friend of my communities. We were once described as, indeed, 'the enemy within' by Margaret Thatcher. And the enemy within, of course, was not the miners alone themselves—it was their families, it was their communities, it was the people who were there. And it's forgetting, of course, that this was always, even back then, about people looking for fairness and social and economic justice. But, of course, that's ancient history, isn't it? Times have changed, things have moved on, it's another time, it's, indeed, another century.

So, let's fast forward. The faces may have changed, but the attitude, unfortunately, was revealed yesterday from the interview with Prime Minister Boris Johnson—it's the same old same old. His appearance on yesterday's GMTV, after five years' of absence, was instructive. The interviewer asked the Prime Minister a very straightforward question, on what more could be done to help Elsie, who is choosing to travel on the buses all day to keep warm because she cannot afford to heat her home and to eat as well—she has no money left. 'What more can be done?', asked the interviewer. His answer—after fumbling and stumbling to find a straight answer, he then, in a moment of supreme narcissism, took credit for introducing the bus freedom pass that Elsie can make use of. How delighted Elsie must have been that she has a Prime Minister who provides warm, free buses to look after her while her home freezes.

After this, the interviewer, shocked at this response, pushed the Prime Minister again on what else could be done for Elsie, who has exhausted all other options available to her. 'Would it be worth taking VAT off heating?', she asked, 'What about a windfall tax on the shocking profits of the fossil-fuel energy companies, who are currently using their proceeds to balance their accounts and pay dividends instead of helping Elsie?' Again, the Prime Minister performed what he might have referred to, actually, as a Chaucerian trick, what Chaucer might have referred to as the oral equivalent of flatulence. He faffed and he fluffed away, explaining there was nothing more he or his Government could do.

Elsie is now living in all of our communities. When we say there are people who are making today the choice between heating and eating, that's not a rhetorical device, it's a fact. It's now increasingly commonplace. When we say that there are people turning up in foodbanks in suits and in uniforms after work, it's not unusual, it's the new normal. The UK Conservative Government is now creating, by design or neglect, a new generation of people we've seen in our communities before under previous Conservative Governments—a generation of in-work as well as out-of-work poverty. [Interruption.] I will give way in a moment. A generation of increasing debt, and the first generation, Darren, of many whose prospects are now worse than their mothers' and their fathers' and their grandparents'. Statistically, factually, true. What's happening, Darren?

Cynsail y ddadl hon heddiw yw cynnig gan y Ceidwadwyr sy’n cadarnhau bod Llywodraeth Geidwadol y DU yn gadael cymunedau lleol i lawr, neu dyna a ddylai fod. Mae fy nghymunedau'n gymunedau gwych. Maent wedi wynebu sawl her dros sawl degawd, maent wedi plygu weithiau, ond nid ydynt byth wedi cael eu curo, ac maent yn llawn o bobl wych. Rwy’n teimlo weithiau nad yw pobl o’r tu allan i’r Cymoedd byth yn deall yr ymdeimlad dwfn o berthyn a gwreiddiau sy’n ein cadw ni yno ac yn ein cadw gyda'n gilydd, doed a ddelo. Ac rydym wedi bod drwy adegau anodd iawn ac rydym wedi goroesi. Ond methiant Llywodraeth y DU i ddeall a chydymdeimlo â’r cymunedau hyn ac ymateb yn gadarnhaol i'w heriau yw'r methiant a welwn ar hyn o bryd.

Ac o ran yr Aelodau Ceidwadol yma yn y Siambr heddiw, ar y meinciau gyferbyn, yn draddodiadol, nid yw Llywodraethau Ceidwadol wedi bod yn gyfaill i fy nghymunedau i. Cawsom ein disgrifio unwaith, yn wir, fel 'y gelyn oddi mewn' gan Margaret Thatcher. Ac nid y glowyr yn unig oedd y gelyn oddi mewn, wrth gwrs, ond eu teuluoedd hefyd, eu cymunedau, y bobl a oedd yno. Ac mae'n anghofio, wrth gwrs, fod hyn bob amser, hyd yn oed bryd hynny, yn ymwneud â phobl yn chwilio am degwch a chyfiawnder cymdeithasol ac economaidd. Ond wrth gwrs, mae hynny'n hen hanes, onid yw? Mae amseroedd wedi newid, mae pethau wedi symud ymlaen, mae'n adeg arall, ac yn wir, yn ganrif arall.

Felly, gadewch inni symud ymlaen. Efallai fod yr wynebau wedi newid, ond cafodd yr ymagwedd ei datgelu ddoe, yn anffodus, yn y cyfweliad gyda Phrif Weinidog y DU, Boris Johnson—yr un hen stori. Roedd ei ymddangosiad ar GMTV ddoe, ar ôl pum mlynedd o absenoldeb, yn addysgiadol. Gofynnodd y sawl a oedd yn ei gyfweld gwestiwn syml iawn i Brif Weinidog y DU, ynglŷn â beth arall y gellid ei wneud i helpu Elsie, sy’n dewis teithio ar y bws drwy’r dydd i gadw’n gynnes am na all fforddio gwresogi ei chartref a bwyta hefyd—nid oes ganddi unrhyw arian ar ôl. 'Beth arall y gellir ei wneud?', gofynnodd y cyfwelydd. Ei ateb—ar ôl ymbalfalu a baglu i ddod o hyd i ateb plaen, mewn eiliad o hunanaddoliad llwyr, fe gymerodd y clod am gyflwyno’r tocyn bws am ddim y gall Elsie ei ddefnyddio. Mae'n rhaid bod Elsie wrth ei bodd fod ganddi Prif Weinidog y DU sy'n darparu bysiau cynnes, rhad ac am ddim i ofalu amdani wrth i'w chartref rewi.

Ar ôl hyn, fe wnaeth y cyfwelydd, a oedd wedi'i syfrdanu gan yr ymateb hwn, holi Prif Weinidog y DU eto ynglŷn â beth arall y gellid ei wneud ar gyfer Elsie, sydd wedi dihysbyddu'r holl opsiynau eraill sydd ar gael iddi. 'A fyddai'n werth cael gwared ar y TAW ar wresogi?’, gofynnodd, 'Beth am dreth ffawdelw ar elw syfrdanol y cwmnïau ynni tanwydd ffosil, sy'n defnyddio eu henillion i fantoli eu cyfrifon a thalu difidendau yn hytrach na helpu Elsie?' Unwaith eto, perfformiodd Prif Weinidog y DU yr hyn y gallai fod wedi cyfeirio ato, mewn gwirionedd, fel tric Chauceraidd, yr hyn y gallai Chaucer fod wedi cyfeirio ato fel torri gwynt ar lafar. Bustachodd a phaldaruodd, gan esbonio nad oedd unrhyw beth arall y gallai ef neu ei Lywodraeth ei wneud.

Mae Elsie yn byw ym mhob un o’n cymunedau yn awr. Pan ddywedwn fod pobl yn gwneud y dewis heddiw rhwng gwresogi a bwyta, nid dyfais rethregol mo honno, mae'n ffaith. Mae bellach yn dod yn fwyfwy cyffredin. Pan ddywedwn fod pobl yn mynd i fanciau bwyd mewn siwtiau ac mewn iwnifformau ar ôl bod yn y gwaith, nid yw hynny'n anarferol, dyma'r normal newydd. Mae Llywodraeth Geidwadol y DU bellach yn creu, yn fwriadol neu drwy esgeulustod, cenhedlaeth newydd o bobl yr ydym wedi’u gweld yn ein cymunedau o’r blaen o dan Lywodraethau Ceidwadol blaenorol—cenhedlaeth o dlodi mewn gwaith yn ogystal â thlodi ymhlith pobl ddi-waith. [Torri ar draws.] Fe ildiaf mewn eiliad. Cenhedlaeth o ddyled gynyddol, a’r genhedlaeth gyntaf, Darren, o lawer y mae eu rhagolygon bellach yn waeth na rhai eu mamau a’u tadau a’u neiniau a'u teidiau. Yn ystadegol, yn ffeithiol, mae'n wir. Beth sy'n digwydd, Darren?

15:30

Well, if he wants to talk about prospects for people, then we need to sort out our education system in Wales, which your Government is responsible for, and is the worst, unfortunately, in the United Kingdom. In terms of what the United Kingdom is doing to help people at the current time with the cost-of-living situation in our country, we know that the national living wage has risen to a record level—a boost of £1,000 a year for the lowest paid. 

Wel, os yw eisiau sôn am ragolygon i bobl, mae angen inni ddatrys ein system addysg yng Nghymru, y mae eich Llywodraeth yn gyfrifol amdani, a hon yw'r system addysg waethaf, yn anffodus, yn y Deyrnas Unedig. O ran yr hyn y mae'r Deyrnas Unedig yn ei wneud i helpu pobl ar hyn o bryd gyda'r sefyllfa costau byw yn ein gwlad, gwyddom fod y cyflog byw cenedlaethol wedi codi i'r lefel uchaf erioed—hwb o £1,000 y flwyddyn i'r rhai sy'n cael y cyflogau isaf. 

We know that universal credit taper rate—

Gwyddom fod cyfradd tapr y credyd cynhwysol—

I think the intervention—[Inaudible.]

Credaf fod yr ymyriad—[Anghlywadwy.]

—has been reduced, to put another £1,000 in the pockets of the lowest paid, 2 million people across the UK.

—wedi'i leihau, i roi £1,000 arall ym mhocedi'r 2 filiwn o bobl ar y cyflogau isaf ledled y DU.

—has been frozen for 12 years in a row.

—wedi'i rewi am 12 mlynedd yn olynol.