Y Cyfarfod Llawn

Plenary

15/12/2021

Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.

In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches.

Cyfarfu'r Senedd drwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. 

The Senedd met by video-conference at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

Datganiad gan y Llywydd
Statement by the Llywydd

Croeso, bawb, i'r Cyfarfod Llawn. Cyn i ni ddechrau, dwi angen nodi ychydig o bwyntiau. Mae Cyfarfod Llawn a gynhelir drwy gynhadledd fideo, yn unol â Rheolau Sefydlog Senedd Cymru, yn gyfystyr â thrafodion y Senedd at ddibenion Deddf Llywodraeth Cymru 2006. Bydd rhai o ddarpariaethau Rheol Sefydlog 34 yn gymwys ar gyfer y Cyfarfod Llawn heddiw ac mae'r rheini wedi eu nodi ar eich agenda.

Welcome to this Plenary session. Before we begin, I need to set out a few points. A Plenary meeting held using video-conference, in accordance with the Standing Orders of the Welsh Parliament, constitutes Senedd proceedings for the purposes of the Government of Wales Act 2006. Some of the provisions of Standing Order 34 will apply for today's Plenary meeting and those are set out on your agenda.

1. Cwestiynau i’r Gweinidog Cyllid a Llywodraeth Leol
1. Questions to the Minister for Finance and Local Government

Yr eitem gyntaf ar gyfer y prynhawn yma yw'r cwestiynau i'r Gweinidog Cyllid a Llywodraeth Leol, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Huw Irranca-Davies.

The first item this afternoon is questions to the Minister for Finance and Local Government, and the first question is from Huw Irranca-Davies.

Cynhyrchu Ynni ac Effeithlonrwydd Ynni
Energy Generation and Energy Efficiency

1. Pa ystyriaeth y mae'r Gweinidog yn ei rhoi i alluogi Llywodraeth Cymru ac awdurdodau lleol i fuddsoddi'n weithredol mewn cynhyrchu ynni ac effeithlonrwydd ynni wrth ddyrannu cyllid i'r portffolio newid hinsawdd? OQ57354

1. What consideration does the Minister give to enabling the Welsh Government and local authorities to actively invest in energy generation and energy efficiency when allocating funding to the climate change portfolio? OQ57354

Our recently published Net Zero Wales plan sets out our targets relating to energy and energy efficiency. This plan was supported by an initial allocation of £200 million, and further measures will be set out in the draft budget, which will be published later this month.

Mae ein cynllun Cymru Sero Net a gyhoeddwyd yn ddiweddar yn nodi ein targedau mewn perthynas ag ynni ac effeithlonrwydd ynni. Cefnogwyd y cynllun hwn gan ddyraniad cychwynnol o £200 miliwn, a bydd mesurau pellach yn cael eu nodi yn y gyllideb ddrafft, a fydd yn cael ei chyhoeddi yn ddiweddarach y mis hwn.

Minister, I really welcome that initial response. There's no doubting the Welsh Government's ambitions on behalf of the people of Wales. But one of the interesting things, when we look at this aspect of taking a stake in energy generation and energy efficiency, is that very often you will see—and I would support this as a co-operative member—the idea of share models, where you could involve members of the public, but it tends to go to a certain type of member of the public, if you know what I mean. One of the biggest ways we can get involvement is by either Welsh Government or local authorities actually being that stakeholder on behalf of local people. Are there particular barriers that we can break down or are there ways in which we can make it easier and encourage local authorities to be an active party in energy-generation schemes particularly?

Weinidog, rwy'n croesawu eich ymateb cychwynnol yn fawr. Nid oes unrhyw amheuaeth ynglŷn ag uchelgeisiau Llywodraeth Cymru ar ran pobl Cymru. Ond un o'r pethau diddorol, wrth ystyried yr agwedd hon o gael cyfran mewn cynhyrchiant ynni ac effeithlonrwydd ynni, yw y byddwch yn aml yn gweld—a byddwn yn cefnogi hyn fel aelod cydweithredol—y syniad o fodelau cyfranddaliadau, lle gallech gynnwys aelodau'r cyhoedd, ond mae'n tueddu i ymwneud â math penodol o aelod o'r cyhoedd, os mynnwch. Un o'r ffyrdd mwyaf y gallwn gynnwys pobl yw drwy sicrhau bod naill ai Llywodraeth Cymru neu awdurdodau lleol yn rhanddeiliad ar ran pobl leol. A oes rhwystrau penodol y gallwn eu chwalu neu a oes ffyrdd y gallwn ei gwneud yn haws ac annog awdurdodau lleol i gymryd rhan weithredol mewn cynlluniau cynhyrchu ynni yn arbennig?

Yes, this is a really important issue and a particular area of interest, I know, for the local government decarbonisation strategy panel. That panel was set up in November 2020, and even with everything that was going on with the pandemic, they've still met more than 13 times now to explore ways in which to best support local government to undertake those decarbonisation initiatives that are so necessary. 

Welsh Government has given £0.5 million funding to the Welsh Local Government Association to develop a support programme for local authorities to enable them to maximise resources and avoid duplication and that's been an important part of ensuring that local authorities are working together on this important agenda.

Our policy on ownership of energy generation sets out how every effort should be made to maximise the benefit for the people of Wales when developing energy projects here in Wales, with opportunities for local ownership to be promoted. And I'm really pleased to say that we have initiated, funded and supported four regional energy strategies that will start to identify the scale of the change needed in order to reach a low-carbon energy system and those have absolutely been co-developed by regional partners, and local authorities are really important as part of that. 

At a local level, we are piloting local area energy planning in Conwy and Newport at the moment to identify the actions needed to decarbonise the local energy system, and I think all of this speaks to the important role that local authorities can and do play in this agenda.

Ie, mae hwn yn fater pwysig iawn a gwn ei fod yn faes o ddiddordeb penodol i'r panel strategaeth datgarboneiddio llywodraeth leol. Sefydlwyd y panel hwnnw ym mis Tachwedd 2020, a hyd yn oed gyda phopeth a oedd yn digwydd gyda’r pandemig, maent yn dal i fod wedi cyfarfod dros 13 gwaith bellach i archwilio'r ffyrdd gorau o gynorthwyo llywodraeth leol i gyflawni’r mentrau datgarboneiddio hynny sydd mor angenrheidiol.

Mae Llywodraeth Cymru wedi rhoi £0.5 miliwn o gyllid i Gymdeithas Llywodraeth Leol Cymru er mwyn datblygu rhaglen gymorth i awdurdodau lleol i'w galluogi i sicrhau bod ganddynt gymaint o adnoddau â phosibl ac i osgoi dyblygu ac mae hynny wedi bod yn rhan bwysig o sicrhau bod awdurdodau lleol yn gweithio gyda'i gilydd ar yr agenda bwysig hon.

Mae ein polisi ar berchnogaeth ar gynhyrchiant ynni yn nodi sut y dylid gwneud pob ymdrech i sicrhau'r budd mwyaf i bobl Cymru wrth ddatblygu prosiectau ynni yma yng Nghymru, gyda chyfleoedd i hyrwyddo perchnogaeth leol. Ac rwy'n falch iawn o ddweud ein bod wedi cychwyn, wedi ariannu ac wedi cefnogi pedair strategaeth ynni ranbarthol a fydd yn dechrau nodi maint y newid sydd ei angen er mwyn cyrraedd system ynni carbon isel ac mae'r rheini'n sicr wedi'u cyd-ddatblygu gan bartneriaid rhanbarthol, ac mae awdurdodau lleol yn rhan wirioneddol bwysig o hynny.

Ar lefel leol, rydym yn treialu cynlluniau peilot cynllunio ynni ardal leol yng Nghonwy a Chasnewydd ar hyn o bryd i nodi'r camau sydd eu hangen i ddatgarboneiddio'r system ynni leol, a chredaf fod hyn oll yn dyst i'r rôl bwysig y gall ac y mae awdurdodau lleol yn ei chwarae yn yr agenda hon.

Because of the target you set yourself, Minister, which you outlined at the beginning of your contribution, how are you working with the UK Government and local authorities to increase the take-up and educate on heat pumps in Wales, please? Thank you.

Oherwydd y targed a osodoch i chi'ch hun, Weinidog, a amlinellwyd gennych ar ddechrau eich cyfraniad, sut rydych yn gweithio gyda Llywodraeth y DU ac awdurdodau lleol i gynyddu nifer y bobl sy'n manteisio ar bympiau gwres yng Nghymru, ac i addysgu pobl amdanynt, os gwelwch yn dda? Diolch.

Well, I'm not sure that that's an issue for finance or local government questions, I'm afraid, Llywydd. But I will ask my colleague the Minister for Climate Change, perhaps, to write to Laura Anne Jones with those details, because those aren't conversations that I'm party to myself.

Wel, Lywydd, mae arnaf ofn nad wyf yn siŵr a yw hwn yn fater ar gyfer cwestiynau cyllid neu lywodraeth leol. Ond efallai y caf ofyn i fy nghyd-Aelod, y Gweinidog Newid Hinsawdd, ysgrifennu at Laura Ann Jones gyda'r manylion hynny, gan nad wyf yn rhan o'r sgyrsiau hynny fy hun.

Y Cynllun Buddsoddi i Arbed
The Invest-to-Save Scheme

2. A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am effeithiolrwydd y cynllun buddsoddi i arbed? OQ57348

2. Will the Minister provide an update on the effectiveness of the invest-to-save scheme? OQ57348

13:35

The invest-to-save scheme programme continues to provide support for a range of change initiatives that are being undertaken across the Welsh public and third sectors. Since 2009, the fund has made investments approaching £200 million in value.

Mae rhaglen y cynllun buddsoddi i arbed yn parhau i ddarparu cymorth ar gyfer ystod o fentrau newid sy'n cael eu cyflawni ar draws y sector cyhoeddus a'r trydydd sector yng Nghymru. Ers 2009, mae'r gronfa wedi buddsoddi gwerth bron i £200 miliwn.

Can I thank the Minister for that response? I fully support the use of invest-to-save—it is a sensible way forward, especially when it reduces fixed costs. Can the Minister give an example of a successful invest-to-save scheme that has been extended to other areas, and how they expect it to achieve, and what has been learnt from that extension?

A gaf fi ddiolch i'r Gweinidog am ei hymateb? Rwy'n llwyr gefnogi'r defnydd o gynlluniau buddsoddi i arbed—mae'n ffordd synhwyrol ymlaen, yn enwedig pan fydd yn lleihau costau sefydlog. A all y Gweinidog roi enghraifft o gynllun buddsoddi i arbed llwyddiannus sydd wedi'i ymestyn i feysydd eraill, a sut y maent yn disgwyl iddo gyflawni, a pha wersi a ddysgwyd o'u hymestyn felly?

I have to say, Llywydd, that Mike Hedges has always been a really, really strong proponent of invest-to-save, recognising the value that it brings. And I think we do have some really good examples of projects that are doing exactly what Mike Hedges has outlined—for example, the electronic patient records. That was a project that removes the need for storage space, and also enables a much more efficient way to access patient information, and it saves the need then for those files to be transported across geographic locations—a great project that, of course, is having an impact elsewhere now in the NHS. And I would also include our theatre stock control system project as an example. It creates efficiencies through maintaining economic stock levels and increasing the security around the storage of items. And then, also, our nurse recruitment programmes, which are also saving on the cost of recruitment of agency staff. But I am always aware that good practice doesn't always travel well. So, we've been working with Cardiff University to identify the barriers and enablers to ensuring that the good practice does spread in the way that Mike Hedges has outlined.

Mae'n rhaid imi ddweud, Lywydd, fod Mike Hedges bob amser wedi cefnogi cynlluniau buddsoddi i arbed yn gryf iawn, gan gydnabod y gwerth a ddaw yn eu sgil. A chredaf fod gennym enghreifftiau da iawn o brosiectau sy'n gwneud yn union yr hyn y mae Mike Hedges wedi'i amlinellu—er enghraifft, y cofnodion electronig am gleifion. Roedd hwnnw'n brosiect sy'n cael gwared ar yr angen am le i storio cofnodion, ac sydd hefyd yn darparu ffordd fwy effeithlon o lawer o gael gafael ar wybodaeth cleifion, ac mae'n arbed yr angen wedyn i'r ffeiliau hynny gael eu cludo rhwng lleoliadau daearyddol—prosiect gwych sydd, wrth gwrs, yn cael effaith mewn mannau eraill yn y GIG erbyn hyn. A byddwn hefyd yn cynnwys prosiect ein system ar gyfer rheoli stoc theatr fel enghraifft. Mae'n creu arbedion effeithlonrwydd drwy gynnal lefelau stoc economaidd a chynyddu diogelwch mewn perthynas â storio eitemau. Ac yna hefyd, ein rhaglenni recriwtio nyrsys, sydd hefyd yn arbed ar gost recriwtio staff asiantaeth. Ond rwyf bob amser yn ymwybodol nad yw arferion da bob amser yn teithio'n dda. Felly, rydym wedi bod yn gweithio gyda Phrifysgol Caerdydd i nodi'r rhwystrau a'r galluogwyr i sicrhau bod yr arferion da'n lledaenu yn y ffordd a amlinellwyd gan Mike Hedges.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr yn gyntaf, Peter Fox.

Questions now from the party spokespeople. The Conservative spokesperson, Peter Fox.

Diolch, Llywydd, and good afternoon, Minister. Minister, the recent emergence of the omicron variant has unfortunately created more uncertainty for all of us. And whilst I sincerely hope that this isn't the case, potentially there are a difficult few months ahead. Understandably, governments and scientists are trying to understand the implications of the variant on public health, but talk of looming restrictions is creating a lot of anxiety amongst businesses at a time when many were hoping to use the Christmas period to make up for some of their lost income over the past two years. This period is particularly important for our hospitality sector and the jobs that this additional demand supports. We have already seen that this uncertainty and anxiety is already starting to have an adverse effect—bars and restaurants have been hit by a wave of cancellations in recent weeks, whilst our vital tourism businesses are also fearing the impact of restrictions.

The First Minister said yesterday that if—. Oh, excuse me—iPad. The First Minister said yesterday that if further restrictions are required over the coming weeks, the Welsh Government would consider providing additional business support over and above what might be provided by the UK Government Minister. Could you outline what this support may look like, to help ease any concerns that businesses may currently have about the future? Also, businesses urgently need priority on the future of non-domestic rate relief, with many facing a cliff-edge return to 100 per cent liability in April 2022. Minister, I'm sure you're considering extending the NDR holiday to help businesses through the latter part of the pandemic. Will this be included in your upcoming budget? Could you also provide assurances to businesses that a transitional approach will be taken when any future support scheme eventually comes to an end?

Diolch, Lywydd, a phrynhawn da, Weinidog. Weinidog, yn anffodus, mae ymddangosiad diweddar amrywiolyn omicron wedi creu mwy o ansicrwydd i bob un ohonom. Ac er fy mod yn mawr obeithio fel arall, mae ychydig fisoedd anodd o'n blaenau o bosibl. Yn ddealladwy, mae llywodraethau a gwyddonwyr yn ceisio deall goblygiadau'r amrywiolyn i iechyd y cyhoedd, ond mae sôn am gyfyngiadau ar y gorwel yn creu llawer o bryder ymysg busnesau, ar adeg pan oedd llawer yn gobeithio defnyddio cyfnod y Nadolig i adennill rhywfaint o'r incwm y maent wedi'i golli dros y ddwy flynedd ddiwethaf. Mae'r cyfnod hwn yn arbennig o bwysig i'n sector lletygarwch a'r swyddi y mae'r galw ychwanegol hwn yn eu cefnogi. Rydym eisoes wedi gweld bod yr ansicrwydd a'r pryder eisoes yn dechrau cael effaith andwyol—mae bariau a bwytai wedi cael eu taro gan don o bobl yn canslo dros yr wythnosau diwethaf, tra bod ein busnesau twristiaeth hanfodol hefyd yn ofni effaith unrhyw gyfyngiadau.

Dywedodd y Prif Weinidog ddoe os—. O, esgusodwch fi—iPad. Dywedodd y Prif Weinidog ddoe, os bydd angen cyfyngiadau pellach dros yr wythnosau nesaf, y byddai Llywodraeth Cymru yn ystyried darparu cymorth ychwanegol i fusnesau y tu hwnt i’r hyn y gallai Gweinidog Llywodraeth y DU ei ddarparu. A allwch amlinellu sut olwg fydd ar y cymorth hwn, er mwyn helpu i leddfu unrhyw bryderon a allai fod gan fusnesau ar hyn o bryd ynglŷn â'r dyfodol? Hefyd, mae busnesau angen blaenoriaeth ar ddyfodol rhyddhad ardrethi annomestig, gyda nifer ohonynt yn wynebu dychweliad trychinebus i atebolrwydd 100 y cant ym mis Ebrill 2022. Weinidog, rwy'n siŵr eich bod yn ystyried ymestyn y seibiant ardrethi busnes annomestig i helpu busnesau drwy ran ddiwethaf y pandemig. A fydd hyn yn cael ei gynnwys yn eich cyllideb sydd ar y ffordd? A allwch roi sicrwydd i fusnesau hefyd y byddwch yn defnyddio dull gweithredu trosiannol pan ddaw unrhyw gynllun cymorth yn y dyfodol i ben maes o law?

I thank Peter Fox for those questions, and I particularly would recognise everything that he said about the importance of this time of the year to those businesses, particularly in the retail and hospitality sectors. I just want to reassure Peter Fox that I have been having discussions with the First Minister and with my colleague the Minister for Economy in terms of what support may be necessary to provide to business in recognition of the impact that the coronavirus pandemic continues to have on businesses here in Wales. I'm not in a position, unfortunately, to outline the specific package of funding that we might be looking at at this point; I just want to reassure you that those discussions are actively ongoing at the moment with colleagues. I have had the opportunity to hear directly from the Federation of Small Businesses, at one of our recent partnership meetings, and they were very clear in the need to support business. I also had the opportunity to meet the Welsh Retail Consortium when I was preparing for the budget. So, I've had really good opportunities to hear directly the concerns of business.

And, of course, non-domestic rates were very much a part of those conversations, and, again, just to provide reassurance to Peter Fox and those in the business sector, I will have more to say in this regard in the budget, which we'll be publishing on Monday. So, there's not too much longer to wait for that, but I am really proud of what we've been able to achieve through our support via business rates here in Wales, because, of course, across the border, those businesses in retail, hospitality and leisure were starting to pay their rates in the summer of this year, whereas our businesses here have had a whole year's relief, which I think has been really excellent and, of course, helps us in this particularly challenging time of the year. 

Diolch i Peter Fox am ei gwestiynau, a byddwn yn cydnabod yn arbennig popeth a ddywedodd am bwysigrwydd yr adeg hon o'r flwyddyn i'r busnesau hynny, yn enwedig yn y sectorau manwerthu a lletygarwch. Hoffwn roi sicrwydd i Peter Fox fy mod wedi bod yn cael trafodaethau gyda’r Prif Weinidog a fy nghyd-Aelod, Gweinidog yr Economi, ynglŷn â pha gymorth y gallai fod angen ei ddarparu i fusnesau i gydnabod yr effaith y mae pandemig y coronafeirws yn parhau i’w chael ar fusnesau yma yng Nghymru. Yn anffodus, nid wyf mewn sefyllfa i amlinellu'r pecyn cyllid penodol y gallem fod yn ei ystyried ar hyn o bryd; ond hoffwn roi sicrwydd i chi fod y trafodaethau hynny'n mynd rhagddynt ar hyn o bryd gyda fy nghyd-Aelodau. Cefais gyfle i glywed yn uniongyrchol gan y Ffederasiwn Busnesau Bach, yn un o'n cyfarfodydd partneriaeth yn ddiweddar, ac roeddent yn dweud yn glir iawn fod angen cefnogi busnesau. Cefais gyfle hefyd i gyfarfod â Chonsortiwm Manwerthu Cymru pan oeddwn yn paratoi ar gyfer y gyllideb. Felly, rwyf wedi cael cyfleoedd da iawn i wrando ar bryderon busnesau yn uniongyrchol.

Ac wrth gwrs, roedd ardrethi annomestig yn rhan fawr o'r sgyrsiau hynny, ac unwaith eto, hoffwn roi sicrwydd i Peter Fox a'r rheini yn y sector busnes y bydd gennyf fwy i'w ddweud ar hyn yn y gyllideb, y byddwn yn ei chyhoeddi ddydd Llun. Felly, nid oes gormod o amser i aros tan hynny, ond rwy'n wirioneddol falch o'r hyn rydym wedi gallu'i gyflawni drwy ein cymorth drwy ardrethi busnes yma yng Nghymru, oherwydd, wrth gwrs, dros y ffin, roedd busnesau manwerthu, lletygarwch a hamdden yn dechrau talu ardrethi yn ystod yr haf eleni, tra bod ein busnesau yma wedi cael blwyddyn gyfan o ryddhad, sydd wedi bod yn wirioneddol wych yn fy marn i, ac wrth gwrs, mae'n gymorth i ni ar yr adeg arbennig o heriol hon o'r flwyddyn.

13:40

I thank you for those responses, and it sounds like there might be some positive news. I'm sure I'm not going to get too much out of you in regard to the budget, but I will try. So, thank you for that response. 

Of course, it's not just the economy that is facing an uncertain time, but our health and social care sectors too. There are already huge amounts of pressure as we all know. We only have to look at the current waiting times for treatment, which have increased substantially during the pandemic. And whilst services are doing their very best to respond to the challenges, and I don't doubt the scale of the task ahead, the new variant is only going to add to their workload. One way of helping to free up capacity in health services is to ensure that people needing social care can access the support that they need within the community or specialist services. However, as we've all heard over the past few months, there is a significant backlog within the sector, with an unacceptable number of people waiting to be moved out of the hospital to home or into a community care facility. Whilst councils and their staff have done a fantastic job in dealing with the impact of the pandemic, it's clear that they will need more support over the coming months. Many are already facing huge overspends in adult and children's services, and this will only add to the financial pressures facing our vital front-line services. Minister, will you provide councils with the sufficient uplift they need in the local government settlement so that they can respond to current and future pressures, and how will the budget allocate the substantial consequential funding that is flowing to Wales as a result of recent announcements about social care elsewhere in the UK? 

Furthermore, we also need a long-term, ambitious plan to ensure parity between health and social care so we don't find ourselves in this situation again and to improve recruitment and retention rates. To steer us in the right direction, the Welsh Conservatives have called for all social care workers to be paid a minimum of £10 an hour, and I hope that Plaid's position remains the same in that regard. Minister, how will your budget start addressing the mismatch between social care and health in Wales?

Diolch am eich ymatebion, ac mae'n swnio fel pe gallai fod rhywfaint o newyddion cadarnhaol. Rwy'n siŵr nad wyf am gael llawer o wybodaeth gennych am y gyllideb, ond rwyf am geisio. Felly, diolch am eich ymateb.

Wrth gwrs, nid yr economi yn unig sy'n wynebu cyfnod ansicr, ond ein sectorau iechyd a gofal cymdeithasol hefyd. Mae llawer o bwysau eisoes, fel y gŵyr pob un ohonom. Nid oes ond rhaid inni edrych ar yr amseroedd aros cyfredol ar gyfer triniaethau, sydd wedi cynyddu'n sylweddol yn ystod y pandemig. Ac er bod gwasanaethau'n gwneud eu gorau glas i ymateb i'r heriau, ac nid oes unrhyw amheuaeth gennyf ynghylch ​​maint y dasg sydd o'n blaenau, ni fydd yr amrywiolyn newydd ond yn ychwanegu at eu llwyth gwaith. Un ffordd o helpu i ryddhau rhywfaint o gapasiti yn y gwasanaethau iechyd yw sicrhau bod pobl sydd angen gofal cymdeithasol yn gallu cael mynediad at y cymorth sydd ei angen arnynt yn y gymuned, neu wasanaethau arbenigol. Fodd bynnag, fel y mae pob un ohonom wedi clywed dros yr ychydig fisoedd diwethaf, mae ôl-groniad sylweddol yn y sector, gyda nifer annerbyniol o bobl yn aros i gael eu symud allan o'r ysbyty i'w cartref neu i gyfleuster gofal cymunedol. Er bod cynghorau a'u staff wedi gwneud gwaith gwych yn ymdrin ag effaith y pandemig, mae'n amlwg y bydd angen mwy o gymorth arnynt dros y misoedd nesaf. Mae llawer eisoes yn wynebu gorwariant enfawr mewn gwasanaethau plant ac oedolion, a bydd hyn yn ychwanegu at y pwysau ariannol sy'n wynebu ein gwasanaethau rheng flaen hanfodol. Weinidog, a wnewch chi roi'r codiad digonol sydd ei angen ar gynghorau yn y setliad llywodraeth leol fel y gallant ymateb i bwysau cyfredol a phwysau yn y dyfodol, a sut y bydd y gyllideb yn dyrannu'r cyllid canlyniadol sylweddol a ddaw i Gymru o ganlyniad i gyhoeddiadau diweddar ynghylch gofal cymdeithasol mewn rhannau eraill o'r DU?

Yn ychwanegol at hynny, mae angen cynllun hirdymor, uchelgeisiol arnom hefyd i sicrhau cydraddoldeb rhwng iechyd a gofal cymdeithasol fel na fydd y sefyllfa hon yn codi eto ac er mwyn gwella cyfraddau recriwtio a chadw. Er mwyn ein llywio i'r cyfeiriad cywir, mae'r Ceidwadwyr Cymreig wedi galw am dâl o £10 yr awr fan lleiaf i bob gweithiwr gofal cymdeithasol, ac rwy'n gobeithio bod safbwynt Plaid Cymru yn dal i fod yr un fath yn hynny o beth. Weinidog, sut y bydd eich cyllideb yn dechrau mynd i’r afael â’r gwahaniaeth rhwng gofal cymdeithasol ac iechyd yng Nghymru?

Thank you for raising this important issue. I'll begin by referring to our in-year position in terms of the additional support that we've provided to local authorities in respect of the coronavirus pandemic and the huge pressures it's placing on social care in particular. You'll be familiar with the £42 million social care pressures funding that we've provided, in addition to the social care recovery fund of a further £40 million allocated to local authorities, to help the sector meet the ongoing pressures. However, Peter Fox did refer to the ongoing issues in regard to children's services and adult social care, and also the need to add to that to support carers. I just want to reassure Peter Fox that my officials are in discussion with the treasurers of local government to understand the sum of that pressure, but I intend to write imminently to the leader of the WLGA to set out the envelope of further funding to support local authorities in that regard in this financial year.

Looking ahead to the budget, which will be published on Monday, and not wanting to say too much more in detail, I would just set out what we've set out all along, which is that social care and health will be priorities alongside the wider local government pressures in terms of the budget, which we will be publishing on Monday—so, not too much longer now before we get to share the detail of those plans with you.

Diolch am godi'r mater pwysig hwn. Rwyf am ddechrau drwy gyfeirio at ein sefyllfa yn ystod y flwyddyn gyda'r cymorth ychwanegol rydym wedi'i ddarparu i awdurdodau lleol mewn perthynas â phandemig y coronafeirws a'r pwysau enfawr y mae'n ei roi ar ofal cymdeithasol yn benodol. Fe fyddwch yn gyfarwydd â'r cyllid gwerth £42 miliwn rydym wedi'i ddarparu ar gyfer mynd i'r afael â'r pwysau ar ofal cymdeithasol, yn ychwanegol at y gronfa adfer gofal cymdeithasol a ddyrannodd £40 miliwn pellach i awdurdodau lleol, i helpu'r sector i ymdopi â'r pwysau parhaus. Fodd bynnag, cyfeiriodd Peter Fox at y materion parhaus mewn perthynas â gwasanaethau plant a gofal cymdeithasol oedolion, yn ogystal â'r angen i ychwanegu at hynny er mwyn cefnogi gofalwyr. Hoffwn roi sicrwydd i Peter Fox fod fy swyddogion yn trafod â thrysoryddion llywodraeth leol i ddeall hyd a lled y pwysau hwnnw, ond rwy’n bwriadu ysgrifennu ar unwaith at arweinydd CLlLC i nodi’r amlen o gyllid pellach i gefnogi awdurdodau lleol gyda hynny yn y flwyddyn ariannol hon.

Wrth edrych tuag at y gyllideb, a gaiff ei chyhoeddi ddydd Llun, a heb fod eisiau manylu gormod, hoffwn ddweud yr hyn rydym wedi'i ddweud bob amser, sef y bydd gofal cymdeithasol ac iechyd yn flaenoriaethau ochr yn ochr â'r pwysau ehangach ar lywodraeth leol yn y gyllideb, y byddwn yn ei chyhoeddi ddydd Llun—felly, nid oes gormod o amser cyn y gallwn rannu manylion y cynlluniau hynny gyda chi.

Thanks for that, again, Minister. I think the overspend that local authorities are facing with children and adult care is around £50 million at the moment.

Moving on to my last point, Minister, the uncertain times that we again face will only exacerbate the issues that families across Wales are already facing. Now, I know this is an issue that spans across Government, but I would like to focus on what additional support will be in next week's budget that will help to ease the burdens facing families. There were some broadly welcome things in the co-operation agreement, for example, the commitment to expand childcare to two-year-olds, which was also in the Welsh Conservative manifesto. However, the time for words is over, and now we need to see immediate action. Will your budget provide the funding necessary to kick start the expansion of this free childcare to help families over the coming months? However, the agreement was, unfortunately, a little light on detail in places, so we need to see a wider package of support for people and families.

A way to help people's finances is to deliver a council tax freeze, for at least the next two years, putting more money into people's pockets. Will the Welsh Government use some of the substantial expected additional funding to provide local authorities with the capacity to meet cost pressures and to freeze council tax? In addition, house prices in Wales have risen faster than in any other part of the UK. We need to do more to help people onto the housing ladder, as well as building the high-quality social homes we desperately need in Wales, enabling aspiration and providing people with the security that they need. Will you work to cut land transaction tax rates, scrapping it for first-time buyers and raising the threshold to £250,000? And will you provide a longer term funding settlement to the housing support grant to kick start social home building? Finally, can you also commit to ensuring that there will be no rise in Welsh rates of income tax for the duration of the Senedd term, as part of your spending plans? Thank you, Minister.

Diolch am hynny, unwaith eto, Weinidog. Credaf fod y gorwariant y mae awdurdodau lleol yn ei wynebu gyda gofal plant ac oedolion oddeutu £50 miliwn ar hyn o bryd.

Gan symud ymlaen at fy mhwynt olaf, Weinidog, bydd y cyfnod ansicr rydym yn ei wynebu unwaith eto yn gwaethygu'r problemau y mae teuluoedd ledled Cymru eisoes yn eu hwynebu. Nawr, gwn fod hwn yn fater sy'n ymwneud â phob rhan o'r Llywodraeth, ond hoffwn ganolbwyntio ar ba gymorth ychwanegol fydd yng nghyllideb yr wythnos nesaf er mwyn helpu i leddfu'r beichiau sy'n wynebu teuluoedd. Roedd rhai pethau i'w croesawu yn y cytundeb cydweithio at ei gilydd, er enghraifft yr ymrwymiad i ehangu gofal plant i gynnwys plant dwy oed, a oedd hefyd yn rhan o faniffesto'r Ceidwadwyr Cymreig. Fodd bynnag, mae'r amser ar gyfer siarad drosodd, ac mae angen inni weld camau gweithredu ar unwaith. A fydd eich cyllideb yn darparu'r cyllid sydd ei angen er mwyn rhoi hwb i'r broses o ehangu gofal plant am ddim fel y gellir helpu teuluoedd dros y misoedd nesaf? Fodd bynnag, yn anffodus, roedd y cytundeb braidd yn brin o fanylion mewn mannau, felly mae angen inni weld pecyn cymorth ehangach i bobl a theuluoedd.

Un ffordd o helpu cyllid pobl yw rhewi'r dreth gyngor, am y ddwy flynedd nesaf o leiaf, gan roi mwy o arian ym mhocedi pobl. A fydd Llywodraeth Cymru yn defnyddio peth o'r cyllid ychwanegol sylweddol a ddisgwylir i roi'r gallu i awdurdodau lleol ymdopi â phwysau costau a rhewi'r dreth gyngor? Yn ogystal, mae prisiau tai yng Nghymru wedi codi’n gyflymach nag unrhyw ran arall o’r DU. Mae angen inni wneud mwy i helpu pobl i gamu ar yr ysgol dai, yn ogystal ag adeiladu'r cartrefi cymdeithasol o ansawdd uchel y mae eu hangen yn enbyd yng Nghymru, gan alluogi dyhead a darparu'r diogelwch sydd ei angen ar bobl. A wnewch chi weithio i dorri cyfraddau treth trafodiadau tir, cael ei gwared ar gyfer prynwyr tro cyntaf a chodi'r trothwy i £250,000? Ac a wnewch chi ddarparu setliad cyllid mwy hirdymor i'r grant cymorth tai er mwyn rhoi hwb i'r gwaith o adeiladu cartrefi cymdeithasol? Yn olaf, a wnewch chi hefyd ymrwymo i sicrhau na fydd cyfraddau treth incwm Cymru yn codi drwy gydol tymor y Senedd, fel rhan o'ch cynlluniau gwariant? Diolch, Weinidog.

13:45

Thank you to Peter Fox for that series of questions, all of which will become clear when the budget is published on Monday. But I do want to respond to some of those issues, particularly around the co-operation agreement. We've worked very carefully and closely with Plaid Cymru to ensure that those items within the co-operation agreement are funded, and that they are deliverable. So, we've been very careful in that kind of forensic work to ensure that the co-operation agreement is deliverable and is seamless, really, with our overall budget.

And, then, I think, I need to put the budget for next year within some kind of context, because, yes, we have had a significant uplift in the first year of the three-year spending review, but then the next two years are very, very tight after that. And, I think that we need to see that initial first-year uplift within context, because it's only a large increase if you actually split out all of the COVID funding that we've had for this financial year. If you take away all the additional COVID funding we've had this year, our budget next year is actually lower than this year, and I think that we need to bear that in mind, given the fact that COVID isn't going away and we're seeing that very much reflected in the challenges now that we're facing with the new strain, the new variant. I do think that context is everything, really, for the budget. But I hope that colleagues will be pleased with what they see that I'm able to provide when it is laid on Monday. Thank you.

Diolch i Peter Fox am y gyfres honno o gwestiynau, a bydd pob un ohonynt yn dod yn glir pan gyhoeddir y gyllideb ddydd Llun. Ond hoffwn ymateb i rai o'r materion hynny, yn enwedig ynglŷn â'r cytundeb cydweithio. Rydym wedi gweithio'n agos ac yn ofalus gyda Phlaid Cymru i sicrhau bod yr eitemau yn y cytundeb cydweithio'n cael eu hariannu, a bod modd eu cyflawni. Felly, rydym wedi bod yn ofalus iawn gyda'r math hwnnw o waith fforensig i sicrhau bod y cytundeb cydweithio'n gyflawnadwy a'i fod yn rhan ddi-dor, mewn gwirionedd, o'n cyllideb gyffredinol.

Ac yna credaf fod angen imi roi'r gyllideb ar gyfer y flwyddyn nesaf mewn rhyw fath o gyd-destun, oherwydd, do, rydym wedi cael codiad sylweddol ym mlwyddyn gyntaf yr adolygiad o wariant tair blynedd, ond mae'r ddwy flynedd wedyn yn dynn eithriadol. A chredaf fod angen inni ystyried y codiad cychwynnol yn y flwyddyn gyntaf yn ei gyd-destun, gan nad yw ond yn gynnydd mawr os ydych yn rhannu'r holl gyllid COVID rydym wedi'i gael ar gyfer y flwyddyn ariannol hon. Os ydych yn diystyru'r holl gyllid COVID ychwanegol a gawsom eleni, mae ein cyllideb ar gyfer y flwyddyn nesaf yn is nag eleni mewn gwirionedd, a chredaf fod angen inni gofio hynny, o ystyried y ffaith nad yw COVID yn diflannu a gwelwn hynny'n cael ei adlewyrchu'n fawr yn yr heriau rydym yn eu hwynebu yn awr gyda'r straen newydd, yr amrywiolyn newydd. Credaf fod cyd-destun yn hollbwysig mewn perthynas â'r gyllideb. Ond rwy'n gobeithio y bydd fy nghyd-Aelodau'n fodlon ar yr hyn y gwelant y gallaf ei ddarparu pan gyflwynir y gyllideb ddydd Llun. Diolch.

Llefarydd Plaid Cymru nawr, Llyr Gruffydd.

Plaid Cymru spokesperson, Llyr Gruffydd. 

Diolch yn fawr iawn, Llywydd. Ydy, mae omicron yn taflu cysgod mawr dros Gymru'r Nadolig yma onid yw, ac, er na allwn ni ragweld efallai yn union beth fydd goblygiadau'r amrywiolyn i iechyd y cyhoedd ac i'r NHS, rydym ni eisoes yn gweld ei effaith e, onid ydym, er enghraifft, ar y sector lletygarwch, fel gwnaethoch chi gydnabod yn gynharach. So, i ddilyn i fyny ar eich ateb blaenorol chi, a allwch chi esbonio pam nad ydych chi, fel Gweinidog cyllid, yn bwriadu rhyddhau rhagor o gyllid i gefnogi'r sector lletygarwch nawr? Oherwydd mae'r ergyd a'r effaith i'r busnesau yna yn cael eu teimlo ar hyn o bryd wrth inni siarad. Dyw dweud, 'Arhoswch tan i fi gyhoeddi fy nghyllideb ddydd Llun' ddim yn datrys y broblem, oherwydd ymrwymiadau gwariant o fis Ebrill nesaf ymlaen fydd y rheini.

Thank you very much, Llywydd. Yes, omicron is casting a long shadow over Wales this Christmas, and although we can't predict exactly what the implications of the variant will be for the NHS and for public health, we are already seeing its impact, for example, on the hospitality sector, as you recognised earlier. So, to expand on your previous response, can you explain why you, as finance Minister, don't intend to release more funding to support the hospitality sector now? Because the impact on those businesses is being felt now, as we speak. Saying, 'Well, wait until I publish my budget on Monday' doesn't solve the problem, because those are expenditure commitments from April onwards.

Absolutely. Apologies if I wasn't clear. We are currently thinking, today, about what additional funding might be necessary for businesses to support them through this immediate period ahead. So, prior to coming to this session, my most recent meeting was with the First Minister, talking about what support businesses might need, and then we've got further discussions planned with the Minister for Economy. So, these are really live discussions and I recognise the urgency of it. That's separate, I think, to the budget, which will be published next Monday, which then looks ahead from April onwards. But just to provide that reassurance that these discussions in respect of business support are very much live at the moment.

Yn sicr. Ymddiheuriadau os nad oeddwn yn glir. Ar hyn o bryd, rydym yn ystyried, heddiw, pa arian ychwanegol y gallai fod ei angen ar fusnesau i'w cefnogi drwy'r cyfnod nesaf hwn. Felly, cyn dod i'r sesiwn hon, cefais fy nghyfarfod diweddaraf gyda'r Prif Weinidog, a buom yn sôn am y cymorth y gallai fod ei angen ar fusnesau, ac yna mae trafodaethau pellach ar y gweill gennym gyda Gweinidog yr Economi. Felly, mae'r rhain yn drafodaethau byw iawn ac rwy'n cydnabod brys y sefyllfa. Rwy'n credu bod hynny ar wahân i'r gyllideb, a fydd yn cael ei chyhoeddi ddydd Llun nesaf, ac a fydd yn edrych ar y cyfnod o fis Ebrill ymlaen. Ond hoffwn roi sicrwydd fod y trafodaethau ar gymorth i fusnesau yn fyw iawn ar hyn o bryd.

13:50

Dyna fe. Wel, diolch am y sicrwydd hynny. Dwi’n meddwl bod pob un ohonom ni’n gobeithio bydd modd darparu’r gefnogaeth sydd ei hangen mor fuan ag sy’n bosibl.

Ond, rŷn ni i gyd, wrth gwrs, yn cofio sut wnaeth Llywodraeth San Steffan anwybyddu cais Cymru i estyn taliadau ffyrlo pan aethon ni i mewn i’r firebreak y llynedd, a dim ond ar ôl i Loegr fynd i mewn i firebreak wedyn y gwnaethon nhw gyflwyno’r gefnogaeth i ni yma yn sgil hynny. Nawr, fe allem ni, wrth gwrs, fod yn wynebu sefyllfa debyg dros y misoedd nesaf. Felly, gaf i ofyn pa drafodaethau ydych chi fel Gweinidog wedi’u cael gyda Llywodraeth y Deyrnas Unedig er mwyn sicrhau bod trigolion Cymru ddim yn cael eu cosbi a ddim yn methu allan ar gefnogaeth gan y Trysorlys yn Llundain petai ni’n gorfod cymryd camau yn fan hyn sy’n wahanol, wrth gwrs, i'r rhai, efallai, bydd y Llywodraeth Geidwadol yn Lloegr yn eu cymryd?

Well, thank you for that reassurance. I think each and every one of us hopes that we can provide the necessary support as soon as possible.

But we all, of course, remember how the Westminster Government ignored Wales's request to extend furlough payments when we entered the firebreak last year, and it was only after England went into a firebreak that they actually provided that support to us here in Wales as a result of that. Now, we could, of course, be facing a similar situation over the next few months. So, can I ask you what discussions you as Minister have had with the UK Government in order to ensure that the residents of Wales aren't punished and don't miss out on support from the Treasury in London if we were to take steps here that are different to those that the Conservative Government in England may take?

Yes, absolutely. So, I think it would be absolutely unacceptable if we found ourselves in a position, as we were when we introduced the firebreak previously in the pandemic, where the UK Government didn’t provide additional financial support, but as soon as it needed to take similar measures, all of a sudden furlough was there and available. That situation is absolutely unacceptable. We don’t know where this pandemic will take us and what measures might be necessary over the months ahead, so I think that having a clear framework with the UK Government as to when funding should be available and under what circumstances is vital.

You’ll be aware that the First Minister wrote, alongside the First Minister of Scotland, to the UK Government on precisely this issue. My understanding is they haven’t yet had a response, so I’ve written this morning, again, to the Chief Secretary of the Treasury, outlining that particular issue and the need for assurances there. But then, also, raising the issue of a COVID guarantee again, because in the last financial year, we negotiated a COVID guarantee, which gave us a global sum for COVID expenditure, which allowed us to plan, allowed us to make the most of opportunities, and allowed us to understand the risks that we were facing, because we knew that overall sum that we would receive. Even though it kept changing throughout the year, it was at least a good start. So, we’re asking for that to be reinstated in light of the current situation, and I hope it’s something that the UK Government will agree to, because it seems just a reasonable flexibility that they would be able to provide us with.

Yn sicr. Felly, credaf y byddai'n gwbl annerbyniol pe byddem mewn sefyllfa, fel y digwyddodd pan wnaethom gyflwyno'r cyfnod atal byr yn gynharach yn y pandemig, pan na ddarparodd Llywodraeth y DU unrhyw gymorth ariannol ychwanegol, ond cyn gynted â bod angen iddynt gymryd camau tebyg, roedd y cynllun ffyrlo ar gael yn sydyn iawn. Mae'r sefyllfa honno'n gwbl annerbyniol. Nid ydym yn gwybod beth i ddisgwyl gyda'r pandemig hwn a pha fesurau a allai fod yn angenrheidiol dros y misoedd i ddod, felly credaf fod cael fframwaith clir gyda Llywodraeth y DU ynghylch pryd y dylai cyllid fod ar gael ac o dan ba amgylchiadau yn gwbl hanfodol.

Fe fyddwch yn ymwybodol fod y Prif Weinidog wedi ysgrifennu, ochr yn ochr â Phrif Weinidog yr Alban, at Lywodraeth y DU ar yr union fater hwn. Fy nealltwriaeth i yw nad ydynt wedi cael ymateb eto, felly rwyf wedi ysgrifennu eto y bore yma at Brif Ysgrifennydd y Trysorlys yn amlinellu'r mater penodol hwnnw a'r angen am sicrwydd yn hynny o beth. Ond wedyn hefyd, gan godi mater gwarant COVID eto, oherwydd yn y flwyddyn ariannol ddiwethaf, gwnaethom negodi gwarant COVID, a roddodd swm craidd i ni ar gyfer gwariant COVID, a ganiataodd inni gynllunio, a ganiataodd inni wneud y gorau o gyfleoedd, ac a ganiataodd inni ddeall y risgiau roeddem yn eu hwynebu, gan ein bod yn ymwybodol o'r cyfanswm y byddem yn ei dderbyn. Er iddo barhau i newid drwy gydol y flwyddyn, roedd yn ddechrau da o leiaf. Felly, rydym yn gofyn am adfer y warant hynny yng ngoleuni'r sefyllfa bresennol, ac rwy'n gobeithio ei fod yn rhywbeth y bydd Llywodraeth y DU yn cytuno i'w wneud, gan ei fod i'w weld yn hyblygrwydd rhesymol y byddent yn gallu ei ddarparu i ni.

Ond nid dim ond gwrthod ffyrlo pan oedd Cymru wir ei angen e sydd yn fy mhoeni i, Gweinidog; mae’r modd mympwyol y mae’r Ceidwadwyr yn trin Cymru i’w weld mewn meysydd ariannu eraill, hefyd, wrth gwrs. Mae sgandal HS2 a gwrthod biliynau o bunnau a ddylai ddod i Gymru—pres mae’r Alban a Gogledd Iwerddon yn ei gael, wrth gwrs—yn enghraifft arall, fel hefyd mae’r modd y maen nhw wedi torri’u gair ar ariannu Ewropeaidd, gyda cholli cannoedd o filiynau o bunnau a fyddai wedi dod i Gymru, ond sydd bellach yn cael ei bocedu gan San Steffan. Does dim ffocws strategol i’r gronfa ffyniant cyffredin—eto, rhywbeth sy’n gweithredu ar fympwy’r Canghellor yn Downing Street. Mae yna batrwm yn fan hyn, onid oes? Patrwm sy’n cael ei adlewyrchu ar draws Llywodraeth San Steffan.

Nawr, dwi’n gwybod eich bod chi mor rhwystredig â fi oherwydd yr effaith trawsnewidiol y byddai’r cyllid yma yn ei gael petai yn ein cyrraedd ni, ond gaf i ofyn, felly: beth yn fwy allwch chi fel Llywodraeth ac y gallwn ni fel Senedd ei wneud i sicrhau bod Cymru yn cael yr arian sy’n ddyledus i ni a’n bod ni’n cael ein trin yn decach gan Lywodraeth San Steffan?

But it's not just rejecting furlough when Wales really needed it that worries me, Minister; the arbitrary way in which the Conservatives treat Wales in other areas of funding is also apparent. The HS2 scandal and the rejection of billions of pounds that should come to Wales—money that Scotland and Northern Ireland are receiving, of course—is another example, as is the way they've broken their word on European funding, with the loss of hundreds of millions of pounds that would have come to Wales, but is now being pocketed by Westminster. There is no strategic focus to the shared prosperity fund—again, something that operates according to the whim of the Chancellor in Downing Street. And there's a pattern here, isn't there? A pattern that is being reflected across the Westminster Government.

Now, I know that you're as frustrated as I am because of the transformational impact that this funding would have if we were to receive it, but can I ask, therefore: what more can you as a Government do and can we as a Senedd do in order to ensure that Wales receives the money owed to us, and that we are treated more fairly by the Westminster Government?

I think that the Senedd is always at its best when we find areas where we can all agree on and, previously, we have been able to find some cross-party and cross-Senedd support for various issues when we’ve needed to press the Treasury, and certainly within the context Brexit. So, I think there’s a lot we can do together to press these points about fairness, about ensuring that the statement of funding policy is more than just a document, that it actually is brought to life and is stuck to. So, we’re trying to work through that with Treasury.

I think that any efforts that UK Government can make to ensure that the new inter-governmental relations structure works would be important. And the finest place that they can do that, and the most important, would be through the finance structures. So, all of those points that you’ve described—HS2, European funding and so on—will be important. We can go on and talk about coal tips funding, for example. Even though we made really strong arguments, supported by Welsh society more widely, about the fact that coal tip funding should come from the UK Government as it predates devolution—all of those arguments were well made—that wasn’t the case and, of course, now you’ll have to see how we reflect funding for coal tips in the budget next week. But when we look at that, remember that that’s funding that we can’t be spending on infrastructure in areas for which we believe we are genuinely responsible. So, I couldn't really disagree with anything that Llyr Gruffydd has set out in his question there. And, if we can find ways to work together to put that pressure on the UK Government to do the right thing, then I'm always happy to look for ways to do that.

Credaf fod y Senedd bob amser ar ei gorau pan ddown o hyd i feysydd y gall pob un ohonom gytuno arnynt, ac yn y gorffennol, rydym wedi gallu dod o hyd i gefnogaeth drawsbleidiol ar draws y Senedd i amryw o faterion pan oedd angen inni bwyso ar y Trysorlys, ac yn sicr yng nghyd-destun Brexit. Felly, credaf fod llawer y gallwn ei wneud gyda'n gilydd i bwysleisio'r pwyntiau hyn ynglŷn â thegwch, ynglŷn â sicrhau bod y datganiad o bolisi ariannu yn fwy na dogfen yn unig, a'i fod yn cael ei wireddu ac y cedwir ato. Felly, rydym yn ceisio gweithio drwy hynny gyda'r Trysorlys.

Credaf y byddai unrhyw ymdrechion y gallai Llywodraeth y DU eu gwneud i sicrhau bod y strwythur cysylltiadau rhynglywodraethol newydd yn gweithio yn bwysig. A'r lle gorau y gallant wneud hynny, a'r lle pwysicaf, fyddai drwy'r strwythurau cyllid. Felly, bydd yr holl bwyntiau hynny a nodwyd gennych—HS2, cyllid Ewropeaidd ac ati—yn bwysig. Gallwn fynd ymlaen i sôn am gyllid tomenni glo, er enghraifft. Er inni gyflwyno dadleuon cryf iawn, a gefnogwyd gan y gymdeithas ehangach yng Nghymru, ynghylch y ffaith y dylai cyllid tomenni glo ddod gan Lywodraeth y DU gan fod hynny'n rhagflaenu datganoli—gwnaed yr holl ddadleuon hynny'n dda—ni ddigwyddodd hynny, ac wrth gwrs, bydd yn rhaid ichi weld yn awr sut rydym yn adlewyrchu cyllid ar gyfer tomenni glo yn y gyllideb yr wythnos nesaf. Ond pan edrychwn ar hynny, cofiwch fod hwnnw'n gyllid na allwn ei wario ar seilwaith mewn meysydd y credwn ein bod yn gyfrifol amdanynt go iawn. Felly, ni allwn anghytuno ag unrhyw beth a nodwyd gan Llyr Gruffydd yn ei gwestiwn, a dweud y gwir. Ac os gallwn ddod o hyd i ffyrdd o weithio gyda'n gilydd i roi pwysau ar Lywodraeth y DU i wneud y peth iawn, rwyf bob amser yn barod i edrych am ffyrdd o wneud hynny.

13:55
Awdurdodau Lleol
Local Authorities

3. Pa gymorth ariannol y bydd y Gweinidog yn ei roi i awdurdodau lleol i'w galluogi i ddarparu gwasanaethau dros fisoedd y gaeaf? OQ57372

3. What financial support will the Minister provide to local authorities to enable them to deliver services over the coming winter months? OQ57372

Funding is provided through the unhypothecated local government settlement to support the delivery of services all year. This increased by 3.8 per cent this financial year. The Welsh Government is also providing funding through the local government hardship fund and has announced social care pressures funding of £42 million.

Darperir cyllid drwy'r setliad llywodraeth leol sydd heb ei neilltuo i gefnogi darpariaeth gwasanaethau drwy'r flwyddyn. Cafwyd cynnydd o 3.8 y cant yn y cyllid hwn yn y flwyddyn ariannol hon. Mae Llywodraeth Cymru hefyd yn darparu cyllid drwy gronfa galedi llywodraeth leol ac mae wedi cyhoeddi £42 miliwn o gyllid ar gyfer mynd i'r afael â'r pwysau ar ofal cymdeithasol.

Thank you, Minister, for your response, and I also listened carefully to your responses to Peter Fox's questions in relation to social care a moment ago and, as you mentioned then, noting some of the in-year additional funding that you've already provided to councils in Wales. But I'd like to just push this a little further, if I may, this afternoon. As we've noted, one of the best ways our councils can best support our health service at this time is to ensure that we have sufficient capacity in care homes and domiciliary care to release space in hospital beds. And, of course, we've seen in previous years that you've provided funding to support this extra pressure during the winter, and that is really welcomed. But, from my own experience, the sooner a council knows what additional funding they may be receiving to help manage those winter pressures, the better. And, of course, it's not a case of winter is coming; winter is here, and we're right in the middle of it. So, in light of this, Minister, what assurances can you give to councils that they'll receive this adequate winter pressures funding soon, so that they can plan to support our health service in a timely manner over the coming months? Thank you.

Diolch am eich ymateb, Weinidog, a gwrandewais yn ofalus hefyd ar eich ymatebion i gwestiynau Peter Fox mewn perthynas â gofal cymdeithasol eiliad yn ôl, ac fel y dywedoch chi ar y pryd, gan nodi peth o'r cyllid ychwanegol yn ystod y flwyddyn rydych eisoes wedi'i ddarparu i gynghorau yng Nghymru. Ond hoffwn wthio hyn ychydig ymhellach y prynhawn yma, os caf. Fel rydym wedi'i nodi, un o'r ffyrdd gorau y gall ein cynghorau gefnogi ein gwasanaeth iechyd ar yr adeg hon yw drwy sicrhau bod gennym gapasiti digonol mewn cartrefi gofal a gofal cartref i ryddhau lle mewn gwelyau ysbyty. Ac wrth gwrs, rydym wedi gweld mewn blynyddoedd blaenorol eich bod wedi darparu cyllid i gefnogi'r pwysau ychwanegol hwn yn ystod y gaeaf, ac mae hynny i'w groesawu'n fawr. Ond yn fy mhrofiad i, gorau po gyntaf y bydd cyngor yn gwybod pa gyllid ychwanegol y gallent fod yn ei dderbyn i helpu i reoli'r pwysau ychwanegol hwnnw yn ystod y gaeaf. Ac wrth gwrs, nid yw'n fater o fod y gaeaf ar ei ffordd; mae'r gaeaf yma, ac rydym yn ei ganol. Felly, o gofio hyn, Weinidog, pa sicrwydd y gallwch ei roi i gynghorau y byddant yn cael y cyllid digonol hwn ar gyfer pwysau'r gaeaf yn fuan, fel y gallant gynllunio i gefnogi ein gwasanaeth iechyd mewn modd amserol dros y misoedd nesaf? Diolch.

Yes. I just want to reiterate the points, really, that I made in response to Peter Fox, that our officials are working really, really closely with treasurers to understand the precise sum of money that local government will need in order to undertake all of the social care work that they need to—in adult social care and children's services. And, whilst that work is going on, I'm seeking, really, to provide local government with a letter of comfort so that they can get on and spend to a certain point without having to worry about the work progressing between treasurers and officials, really. So, I'm hoping that letter can be sent more or less imminently, or certainly very soon, so that they have that level of reassurance. Because I know it is a matter of stress for local government and local government leaders, which is something I can help with, and I want to do so quickly.

Ie. Hoffwn ailadrodd y pwyntiau a wneuthum mewn ymateb i Peter Fox, fod ein swyddogion yn gweithio’n agos iawn gyda thrysoryddion i ddeall faint yn union o arian y bydd ei angen ar lywodraeth leol er mwyn ymgymryd â’r holl waith gofal cymdeithasol y mae angen iddynt ei wneud—ym maes gofal cymdeithasol oedolion a gwasanaethau plant. Ac wrth i'r gwaith hwnnw fynd rhagddo, rwy'n ceisio rhoi llythyr o gysur i lywodraeth leol, mewn gwirionedd, fel y gallant fwrw iddi a gwario hyd at bwynt penodol heb orfod poeni am y gwaith sy'n mynd rhagddo rhwng trysoryddion a swyddogion. Felly, rwy'n gobeithio y gellir anfon y llythyr hwnnw fwy neu lai ar unwaith, neu'n sicr cyn bo hir, er mwyn rhoi'r lefel honno o sicrwydd iddynt. Oherwydd gwn fod hwn yn fater sy'n peri straen i lywodraeth leol ac arweinwyr llywodraeth leol, ac mae hynny'n rhywbeth y gallaf helpu gydag ef, a hoffwn wneud hynny'n gyflym.

Minister, I'm really pleased to see that the winter fuel support scheme is now in place, enabling Welsh councils to help those in their communities who are vulnerable to meet the cost of keeping their homes warm this winter. How else is the Welsh Government working with local authorities to support their communities over the coming period, especially in light of the Bevan Foundation's findings that nearly two in five Welsh households are unable to afford more than the basics?

Weinidog, rwy'n falch iawn o weld bod y cynllun cymorth tanwydd gaeaf bellach ar waith, gan alluogi cynghorau Cymru i helpu'r rheini yn eu cymunedau sy'n agored i niwed i dalu i gadw eu cartrefi'n gynnes y gaeaf hwn. Sut arall y mae Llywodraeth Cymru yn gweithio gydag awdurdodau lleol i gefnogi eu cymunedau dros y cyfnod sy'n dod, yn enwedig yng ngoleuni canfyddiadau Sefydliad Bevan nad yw bron i ddwy o bob pum aelwyd yng Nghymru yn gallu fforddio mwy na'r pethau sylfaenol?

Thank you for raising that, and, of course, the Bevan Foundation report was a difficult read, really, in terms of ensuring that we do understand the level of pressures that many families are facing, and these pressures are only getting more difficult with the cost of living increases, the cost of fuel and so forth, and all of the challenges that surround families during the pandemic. So, we've worked really closely with local government and I'm so grateful to them for being able to deliver our winter fuel support scheme when they're doing so much else at the same time. So, hats off to them for creating the capacity to do that.

We're looking to support families in a whole range of ways, including the additional funding we've provided through our discretionary assistance fund. So, that's a £25.4 million fund, which includes an extra £10.5 million this year, and that's there to support people who are facing financial hardship, and we've increased the number of times that people can access that fund over the course of the year. And that will be really, really important in supporting those families and individuals who have been affected by the withdrawal of the universal credit £20 uplift. So, I would just commend that fund to colleagues and invite you to find out more about that fund so that you can direct your constituents, who might be struggling, to that fund, because it's certainly there to help everybody who finds themselves in a situation of need. It's a relatively light-touch kind of fund to try and get that money to people who need it as quickly as possible.

Diolch am godi hynny, ac wrth gwrs, roedd adroddiad Sefydliad Bevan yn anodd ei ddarllen mewn gwirionedd, o ran sicrhau ein bod yn deall lefel y pwysau y mae llawer o deuluoedd yn ei wynebu, ac mae'r pwysau'n gwaethygu wrth i gostau byw gynyddu, cost tanwydd ac ati, a'r holl heriau sy'n amgylchynu teuluoedd yn ystod y pandemig. Felly, rydym wedi gweithio'n agos iawn gyda llywodraeth leol ac rwy'n hynod ddiolchgar iddynt am allu cyflawni ein cynllun cymorth tanwydd gaeaf a hwythau'n gwneud cymaint yn barod. Felly, rwy'n eu canmol am greu'r capasiti i wneud hynny.

Rydym yn awyddus i gefnogi teuluoedd mewn ystod eang o ffyrdd, gan gynnwys y cyllid ychwanegol rydym wedi'i ddarparu drwy ein cronfa cymorth dewisol. Felly, mae honno'n gronfa gwerth £25.4 miliwn, sy'n cynnwys £10.5 miliwn ychwanegol eleni, ac mae ar gael i gefnogi pobl sy'n wynebu caledi ariannol, ac rydym wedi cynyddu'r nifer o weithiau y gall pobl gael mynediad at y gronfa honno yn ystod y flwyddyn. A bydd hynny'n wirioneddol bwysig wrth gefnogi'r teuluoedd a'r unigolion yr effeithiwyd arnynt yn sgil cael gwared ar y cynnydd o £20 yn y credyd cynhwysol. Felly, hoffwn gymeradwyo'r gronfa honno i fy nghyd-Aelodau a'ch gwahodd i ddarganfod mwy am y gronfa honno fel y gallwch dynnu sylw eich etholwyr, a allai fod yn ei chael hi'n anodd, at y gronfa honno, oherwydd yn sicr, mae ar gael i helpu pawb sydd mewn angen. Mae'n gronfa gymharol syml er mwyn ceisio darparu'r arian hwnnw i bobl sydd ei angen cyn gynted â phosibl.

14:00

Minister, during 10 years of Tory austerity cutting public services funding, local authorities have reorganised, restructured and made all efficiencies they could possibly make. They've become so lean that any new pressures, for example because of adverse weather, pay awards or new legislation, put them at risk of not being able to provide front-line services. Some legislation, such as taking on the responsibly of establishing advisory bodies for sustainable urban drainage or the additional learning needs legislation, was deemed cost neutral, but some councils no longer have the in-house resources or reserves following years of cuts. Would the Minister conduct a financial risk assessment and full consultation with local authorities before passing any new legislation or responsibilities? Diolch.

Weinidog, yn ystod 10 mlynedd o gyni Torïaidd yn torri cyllid gwasanaethau cyhoeddus, mae awdurdodau lleol wedi ad-drefnu, ailstrwythuro a gwneud yr holl arbedion effeithlonrwydd y gallent eu gwneud. Maent wedi dod mor effeithlon fel bod unrhyw bwysau newydd, er enghraifft oherwydd tywydd garw, dyfarniadau cyflog neu ddeddfwriaeth newydd, yn eu rhoi mewn perygl o fethu gallu darparu gwasanaethau rheng flaen. Ystyriwyd bod peth deddfwriaeth, megis ymgymryd â'r cyfrifoldeb o sefydlu cyrff cynghori ar gyfer draenio trefol cynaliadwy neu'r ddeddfwriaeth anghenion dysgu ychwanegol, yn niwtral o ran cost, ond nid oes gan rai cynghorau yr adnoddau mewnol na chronfeydd wrth gefn mwyach yn dilyn blynyddoedd o doriadau. A wnaiff y Gweinidog gynnal asesiad risg ariannol ac ymgynghori'n llawn ag awdurdodau lleol cyn pasio unrhyw ddeddfwriaeth neu gyfrifoldebau newydd? Diolch.

Thank you for the question and for setting out the challenging circumstances that local government has found itself in in Wales. Despite the good last couple of years of settlements, it doesn't really take away 10 years of austerity by any sense of the imagination. We will ensure that changes that are made through laws in Senedd Bills or secondary legislation include an assessment of the cost and savings through the explanatory memorandum and the regulatory impact assessment. In doing so, although these are the responsibilities of portfolio Ministers, they would normally be engaging with stakeholders in producing those, and of course we'll make sure that we do engage properly with local government in legislation that will impact upon them. And then, also, we're considering the costs of any new legislation that we might want to introduce as part of our budget round, and obviously that will be included in the considerations now for the next three years ahead. But, your point about ensuring that we engage with local government and equip them with the tools that they need to do the job is absolutely one that I would endorse. 

Diolch am y cwestiwn ac am nodi'r amgylchiadau heriol y mae llywodraeth leol wedi'u hwynebu yng Nghymru. Er gwaethaf y flwyddyn neu ddwy ddiwethaf o setliadau da, nid yw'n gwneud iawn am 10 mlynedd o gyni mewn unrhyw fodd. Byddwn yn sicrhau bod newidiadau a wneir drwy gyfreithiau ym Miliau'r Senedd neu is-ddeddfwriaeth yn cynnwys asesiad o'r gost a'r arbedion drwy'r memorandwm esboniadol a'r asesiad effaith rheoleiddiol. Wrth wneud hynny, er mai cyfrifoldebau Gweinidogion portffolio yw'r rhain, byddent fel arfer yn ymgysylltu â rhanddeiliaid i gynhyrchu'r rheini, ac wrth gwrs byddwn yn sicrhau ein bod yn ymgysylltu'n briodol â llywodraeth leol mewn perthynas â deddfwriaeth a fydd yn effeithio arnynt. Ac yna, hefyd, rydym yn ystyried costau unrhyw ddeddfwriaeth newydd y gallem fod eisiau ei chyflwyno yn rhan o'n cylch cyllidebol, ac yn amlwg caiff ei chynnwys bellach yn yr ystyriaethau ar gyfer y tair blynedd nesaf i ddod. Ond mae eich pwynt am sicrhau ein bod yn ymgysylltu â llywodraeth leol ac yn darparu'r offer sydd eu hangen arnynt i wneud y gwaith yn sicr yn bwynt y byddwn yn ei gefnogi.

Caffael yn y Sector Cyhoeddus
Public Sector Procurement

4. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am bolisi caffael Llywodraeth Cymru yn y sector cyhoeddus? OQ57351

4. Will the Minister make a statement on the Welsh Government's public sector procurement policy? OQ57351

Following consultation, the Wales procurement policy statement was updated and published in March 2021, setting out high-level principles to support the delivery of our economic, social, environmental and cultural well-being goals through procurement. On 25 November, we published an action plan setting out how we will observe the statement.

Yn dilyn ymgynghoriad, cafodd datganiad polisi caffael Cymru ei ddiweddaru a'i gyhoeddi ym mis Mawrth 2021, gan nodi egwyddorion lefel uchel i gefnogi'r gwaith o gyflawni ein nodau llesiant economaidd, cymdeithasol, amgylcheddol a diwylliannol drwy gaffael. Ar 25 Tachwedd, cyhoeddwyd cynllun gweithredu yn nodi sut y byddwn yn cadw at y datganiad.

I'm grateful to you, Minister, for that response. Two weeks ago, during a Welsh Conservative debate on small businesses, I encouraged the economy Minister to look at ways to strengthen our procurement practices to help small local businesses bid for public sector contracts. You'll be aware of the research that shows that for every £1 a small business receives, 63p is reinvested in the local economy, compared to 40p for larger firms. That's why it's crucial that the procurement system is as accessible as possible to small businesses and that they have every opportunity to win contracts in the first place. What discussions have you had with your colleague the economy Minister on this issue? And in light of the social partnership and public procurement Wales Bill, how will you ensure that small businesses are able to fairly compete for contracts in the future?

Diolch am yr ymateb hwnnw, Weinidog. Bythefnos yn ôl, yn ystod dadl gan y Ceidwadwyr Cymreig ar fusnesau bach, anogais Weinidog yr Economi i edrych ar ffyrdd o gryfhau ein harferion caffael i helpu busnesau bach lleol i wneud cais am gontractau sector cyhoeddus. Fe fyddwch yn ymwybodol o'r ymchwil sy'n dangos, am bob £1 y mae busnes bach yn ei dderbyn, fod 63c yn cael ei ailfuddsoddi yn yr economi leol, o'i gymharu â 40c ar gyfer cwmnïau mwy. Dyna pam mae'n hanfodol fod y system gaffael mor hygyrch â phosibl i fusnesau bach a'u bod yn cael pob cyfle i ennill contractau yn y lle cyntaf. Pa drafodaethau a gawsoch gyda'ch cyd-Aelod, Gweinidog yr Economi, ar y mater hwn? Ac yng ngoleuni Bil partneriaeth gymdeithasol a chaffael cyhoeddus Cymru, sut y byddwch yn sicrhau bod busnesau bach yn gallu cystadlu'n deg am gontractau yn y dyfodol?

This is something of particular interest in ensuring that the money we spend through procurement in Wales has that social value, which is partly achieved through supporting the foundational economy and supporting small and medium-sized enterprises here in Wales. We have, over the course of this year, published a number of Wales procurement policy notes, which are there to support the procurement process. One in particular was regarding small and medium-sized enterprises and how to undertake SME-friendly procurement. That highlights and builds on the principles within the 'Opening Doors' charter for SME-friendly procurement, and it provided organisations with updated information and additional resources to support SMEs. It also reiterates the commitments and principles agreed between the Welsh public sector and SMEs to set a minimum level of good practice and encourage SME-friendly procurement.

The second WPPN that I would highlight would be the guidance on reserving below-threshold procurements for Welsh public sector contracting authorities, which was published, again, this year. That encourages in-scope organisations to streamline and to simplify procurement in relation to contract spend on goods, services and works contracts with a value below the applicable thresholds. And again, that's there to try and ensure that small businesses in particular are able to compete for those contracts. But where there's more to do in this area, obviously we'd be keen to do so. I think that this is also going to be an important part of the work we're doing to identify and map out supply chain voids that we have here in Wales. Where we do find voids, if we can find small businesses that we're able to grow or adapt to meet those voids and become successful, then we'd want to do that.

Mae hyn o ddiddordeb mawr o ran sicrhau bod gan yr arian a wariwn drwy gaffael yng Nghymru werth cymdeithasol, a chyflawnir hynny'n rhannol drwy gefnogi'r economi sylfaenol a chefnogi busnesau bach a chanolig eu maint yma yng Nghymru. Yn ystod y flwyddyn hon, rydym wedi cyhoeddi nifer o nodiadau polisi caffael Cymru, sydd yno i gefnogi'r broses gaffael. Roedd un yn benodol yn ymwneud â busnesau bach a chanolig eu maint a sut i sicrhau caffael sy'n ystyriol o fusnesau bach a chanolig. Mae hynny'n amlygu ac yn adeiladu ar yr egwyddorion yn y siarter 'Agor Drysau' ar gyfer caffael sy'n ystyriol o fusnesau bach a chanolig, a darparodd wybodaeth wedi'i diweddaru ac adnoddau ychwanegol i sefydliadau i gefnogi busnesau bach a chanolig. Mae hefyd yn ailadrodd yr ymrwymiadau a'r egwyddorion y cytunwyd arnynt rhwng sector cyhoeddus Cymru a busnesau bach a chanolig i bennu lefel ofynnol o arferion da ac annog caffael sy'n ystyriol o fusnesau bach a chanolig.

Yr ail nodyn polisi caffael Cymru rwyf eisiau tynnu sylw ato yw'r canllawiau ar gadw caffaeliadau is na'r trothwy ar gyfer awdurdodau contractio sector cyhoeddus Cymru, ac fe gyhoeddwyd hwnnw eleni. Mae'n annog sefydliadau o fewn y cwmpas i symleiddio caffael mewn perthynas â gwariant contractau ar nwyddau, gwasanaethau a chontractau gwaith sydd â gwerth is na'r trothwyon perthnasol. Ac eto, mae hynny yno i geisio sicrhau bod busnesau bach yn arbennig yn gallu cystadlu am y contractau hynny. Ond lle mae mwy i'w wneud yn y maes hwn, byddem yn awyddus i wneud hynny wrth gwrs. Credaf y bydd hyn hefyd yn rhan bwysig o'r gwaith rydym yn ei wneud i nodi a mapio bylchau yn y gadwyn gyflenwi sydd gennym yma yng Nghymru. Pan welwn fylchau, os gallwn ddod o hyd i fusnesau bach y gallwn eu tyfu neu eu haddasu i lenwi'r bylchau hynny a dod yn llwyddiannus, byddem eisiau gwneud hynny.

14:05

Gweinidog, I was very pleased to see, as part of the co-operation agreement between Plaid Cymru and the Welsh Government, that you will explore how to set meaningful targets to increase public sector procurement from the current 52 per cent. As Paul Davies has highlighted, there are huge economic benefits for local businesses to have this public sector procurement because of the huge contribution they make to their local area. Last month, the Prif Weinidog praised Carmarthenshire council's challenge fund project. He mentioned that all the milk used in schools in Carmarthenshire is Welsh milk, but incredibly, some of that milk has to be taken not just outside Carmarthenshire county, but outside the country, outside of Wales, in order to be processed and bottled, and that the local authority in Carmarthenshire is committed to doing some work to see whether processing capacity, co-operatively based, could be recreated in the county. How can we make sure that this type of best practice on procurement can flow across the whole of Wales, including in my region, so more local products and services can be purchased and promoted in Cardiff, the Vale of Glamorgan and Rhondda Cynon Taf? Diolch yn fawr.

Weinidog, roeddwn yn falch iawn o weld, fel rhan o'r cytundeb cydweithio rhwng Plaid Cymru a Llywodraeth Cymru, y byddwch yn archwilio sut i osod targedau ystyrlon i gynyddu caffael sector cyhoeddus o'r 52 y cant presennol. Fel y nododd Paul Davies, bydd y caffael sector cyhoeddus hwn yn creu manteision economaidd enfawr i fusnesau lleol oherwydd y cyfraniad enfawr a wnânt i'w hardal leol. Y mis diwethaf, canmolodd y Prif Weinidog brosiect cronfa her cyngor sir Gaerfyrddin. Soniodd mai llaeth Cymru yw'r holl laeth a ddefnyddir mewn ysgolion yn sir Gaerfyrddin, ond yn anhygoel, mae'n rhaid mynd â rhywfaint o'r llaeth hwnnw nid yn unig y tu allan i sir Gaerfyrddin, ond y tu allan i'r wlad, y tu allan i Gymru, er mwyn iddo gael ei brosesu a'i botelu, a bod yr awdurdod lleol yn sir Gaerfyrddin wedi ymrwymo i wneud rhywfaint o waith i weld a ellir ail-greu'r capasiti prosesu ar sail gydweithredol yn y sir. Sut y gallwn sicrhau y gall arferion gorau o'r fath ym maes caffael ledaenu ar draws Cymru gyfan, gan gynnwys yn fy rhanbarth i, fel y gellir prynu a hyrwyddo mwy o gynhyrchion a gwasanaethau lleol yng Nghaerdydd, Bro Morgannwg a Rhondda Cynon Taf? Diolch yn fawr.

Diolch. I'm really pleased that this is an area that is within the co-operation agreement, exploring how we can keep this value here in Wales. I think it really does build on some good work that was undertaken over the summer, which was a discovery exercise creating a digital road map for e-procurement. It means that we will be looking at much more transparency throughout the supply chain, so that we do understand those issues that Rhys ab Owen has just described in terms of milk being removed from the country to be processed, only to be returned for the children in schools. That's a really good example of the kind of void that I was talking about earlier, but more so in the area of processing capacity. I know this is an area of particular interest for my colleague the Minister for rural affairs, and, of course, she's looked over many years to support the increase of processing capacity here in Wales. But I'll certainly look at what Carmarthenshire council are trying to achieve and what we can learn from that.

Spreading best practice will be really important in the work that we're doing to increase the capacity and the capability of the procurement profession here in Wales. We've invested in supporting people through graduate qualifications and so on, in the hope that they will stay in the Welsh public sector and become procurement professionals who are working in a different way. It's not all about the bottom line anymore, and understanding things is much more about what social value, economic value and cultural value you can get from your spend, rather than just what's the cheapest thing that you can possibly buy. So, I think we are in a really exciting place with procurement, and if we can look at good examples, such as that described in Carmarthenshire, then I'm very, very, keen to do so.

Diolch. Rwy'n falch iawn fod hwn yn faes sydd o fewn y cytundeb cydweithio, i archwilio sut y gallwn gadw'r gwerth hwn yma yng Nghymru. Credaf ei fod yn adeiladu ar waith da a wnaed dros yr haf, sef ymarfer darganfod i greu cynllun digidol ar gyfer e-gaffael. Mae'n golygu y byddwn yn edrych ar lawer mwy o dryloywder drwy'r gadwyn gyflenwi, fel ein bod yn deall y problemau y mae Rhys ab Owen newydd eu disgrifio gyda llaeth yn cael ei gludo allan o'r wlad i'w brosesu, a'i gludo'n ôl at y plant mewn ysgolion. Mae honno'n enghraifft dda iawn o'r math o fwlch roeddwn yn sôn amdano'n gynharach, ond yn fwy felly ym maes capasiti prosesu. Gwn fod hwn yn faes sydd o ddiddordeb arbennig i fy nghyd-Aelod, y Gweinidog materion gwledig, ac wrth gwrs, mae wedi bod yn ceisio cefnogi cynnydd yn y capasiti prosesu yma yng Nghymru dros nifer o flynyddoedd. Ond byddaf yn sicr yn edrych ar yr hyn y mae cyngor sir Gaerfyrddin yn ceisio'i gyflawni a beth y gallwn ei ddysgu o hynny.

Bydd lledaenu arferion gorau yn bwysig iawn yn y gwaith a wnawn i gynyddu capasiti a gallu'r proffesiwn caffael yma yng Nghymru. Rydym wedi buddsoddi i gefnogi pobl drwy gymwysterau gradd ac yn y blaen yn y gobaith y byddant yn aros yn y sector cyhoeddus yng Nghymru ac yn dod yn weithwyr caffael proffesiynol sy'n gweithio mewn ffordd wahanol. Mae'n ymwneud â mwy na'r llinell sylfaen erbyn hyn, a deall fod pethau'n ymwneud llawer mwy â pha werth cymdeithasol, economaidd a diwylliannol y gallwch eu cael o'ch gwariant, yn hytrach na dim ond beth yw'r peth rhataf y gallwch ei brynu. Felly, rwy'n credu ein bod mewn lle cyffrous iawn o ran caffael, ac os gallwn edrych ar enghreifftiau da, fel yr hyn a ddisgrifir yn sir Gaerfyrddin, rwy'n awyddus iawn i wneud hynny.

Clercod Cynghorau Cymuned
Community Council Clerks

5. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am rôl clercod cynghorau cymuned? OQ57366

5. Will the Minister make a statement on the role of community council clerks? OQ57366

Every community council must have a clerk; they are essential to the good governance of community and town councils. The Welsh Government values their contribution and we work with external partners to provide support to encourage them to develop their professional skills.

Mae'n rhaid i bob cyngor cymuned gael clerc; maent yn hanfodol i lywodraethu cynghorau tref a chymuned yn dda. Mae Llywodraeth Cymru yn gwerthfawrogi eu cyfraniad ac rydym yn gweithio gyda phartneriaid allanol i ddarparu cymorth i'w hannog i ddatblygu eu sgiliau proffesiynol.

Thank you, Minister, for your response. For transparency purposes, I'd like to highlight that I am a community and county borough councillor. As you know and as you've said, community and town councils play such an important role in the sustainability of the communities that they represent, and they are the very definition of local democracy. I understand the role of community and town council clerks as being one that provides independent, objective and professional advice and support. I also see them as individuals who should be above party politics, even independent party politics, and should be both politically inactive and impartial. Because, ultimately, anything other than this casts doubt on the role that they do and will undeniably influence the advice and support that they provide. I bring this question forward because I believe that there are possible conflicts of interest for a person holding the position of clerk and also being an elected representative, either at a community, town or local authority, or any council. With this in mind, does the Minister agree that community and town council clerks should not be able to hold office as an elected councillor, and will the Minister look into making the relevant legislative changes? Thank you.

Diolch am eich ymateb, Weinidog. Er tryloywder, hoffwn dynnu sylw at y ffaith fy mod yn gynghorydd cymuned a chynghorydd bwrdeistref sirol. Fel y gwyddoch ac fel y dywedoch chi, mae cynghorau tref a chymuned yn chwarae rhan mor bwysig yng nghynaliadwyedd y cymunedau y maent yn eu cynrychioli, a hwy yw'r union ddiffiniad o ddemocratiaeth leol. Rwy'n deall bod rôl clercod cynghorau tref a chymuned yn un sy'n darparu cyngor a chymorth annibynnol, gwrthrychol a phroffesiynol. Rwyf hefyd yn eu hystyried yn unigolion a ddylai fod uwchlaw gwleidyddiaeth plaid, a gwleidyddiaeth plaid annibynnol hyd yn oed, a dylent fod yn ddiduedd ac yn anweithgar yn wleidyddol. Oherwydd, yn y pen draw, mae unrhyw beth heblaw hyn yn bwrw amheuaeth ar y rôl y maent yn ei chyflawni ac yn dylanwadu'n bendant iawn ar y cyngor a'r cymorth y maent yn eu darparu. Rwy'n cyflwyno'r cwestiwn oherwydd credaf fod gwrthdaro buddiannau posibl yn achos unigolyn sy'n cyflawni swydd clerc ac sydd hefyd yn gynrychiolydd etholedig, naill ai mewn cyngor cymuned, cyngor tref neu awdurdod lleol, neu unrhyw gyngor. Gyda hyn mewn golwg, a yw'r Gweinidog yn cytuno na ddylai clercod cynghorau tref a chymuned allu dal swydd fel cynghorydd etholedig, ac a wnaiff y Gweinidog ystyried gwneud y newidiadau deddfwriaethol perthnasol? Diolch.

14:10

I thank Joel James for raising this this afternoon. This is something that I'll go away and give some further consideration to in the light of his comments this afternoon. But just while I have it, I'll take this chance to thank everybody who gives up their time to be town and community councillors, because through the course of the pandemic, we have really seen the value of those in terms of supporting some of the most vulnerable people in communities. So, in response to the direct question, I will give that some further thought, but thank you for the opportunity to express my thanks to the sector.FootnoteLink

Diolch i Joel James am godi hyn y prynhawn yma. Rwyf am roi ystyriaeth bellach i hyn yng ngoleuni ei sylwadau y prynhawn yma. Ond hoffwn fanteisio ar y cyfle hwn i ddiolch i bawb sy'n rhoi eu hamser i fod yn gynghorwyr tref a chymuned, oherwydd drwy'r pandemig, rydym wedi gweld gwerth y rheini wrth iddynt gefnogi rhai o'r bobl fwyaf agored i niwed mewn cymunedau. Felly, mewn ymateb i'r cwestiwn uniongyrchol, byddaf yn rhoi ystyriaeth bellach i hynny, ond diolch i chi am y cyfle i fynegi fy niolch i'r sector.FootnoteLink

Cyfarpar Diogelu Personol
Personal Protective Equipment

6. Pa ystyriaeth a roddodd y Gweinidog i ddarparu cyfarpar diogelu personol wrth ddyrannu cyllid i'r portffolio iechyd a gwasanaethau cymdeithasol? OQ57381

6. What consideration did the Minister give to the provision of personal protective equipment when allocating funding to the health and social services portfolio? OQ57381

In 2021-22, the HSS main expenditure group received an additional £1.1 billion of revenue COVID funding. Of this, over £820 million has been allocated to support the NHS and test and trace. To date, we've allocated over £38 million to the NHS and are currently forecasting a spend of around £58 million on PPE.

Yn 2021-22, derbyniodd prif grŵp gwariant iechyd a gofal cymdeithasol £1.1 biliwn ychwanegol o gyllid refeniw COVID. O hwn, dyrannwyd dros £820 miliwn i gefnogi'r GIG a phrofi ac olrhain. Hyd yma, rydym wedi dyrannu dros £38 miliwn i'r GIG ac ar hyn o bryd rydym yn rhagweld gwariant o tua £58 miliwn ar gyfarpar diogelu personol.

Thank you very much, Minister. Minister, the reason why I'm asking this question is because, according to infection protection and control guidance, staff on general wards do not have access to FFP3 masks. Given the evolution of the COVID variants, including what we've all heard of recently more so than ever, the omicron variant, it may be necessary to review IPC guidance as a precaution. This could include introducing FFP3 masks in general clinic areas, based on risk assessment. I'd like to know what discussions have you had with the Minister for health with regard to providing the necessary funding required to extend the availability of FFP3 masks should they be required by NHS staff in Wales. Thank you.

Diolch yn fawr iawn, Weinidog. Weinidog, y rheswm pam rwy'n gofyn y cwestiwn hwn yw bod canllawiau diogelu a rheoli heintiau yn dangos nad oes gan staff ar wardiau cyffredinol fynediad at fasgiau FFP3. O ystyried esblygiad yr amrywiolion COVID, gan gynnwys yr un rydym i gyd wedi clywed amdano'n ddiweddar yn fwy nag erioed, yr amrywiolyn omicron, efallai y bydd angen adolygu canllawiau atal a rheoli heintiau fel rhagofal. Gallai hyn gynnwys cyflwyno masgiau FFP3 mewn ardaloedd clinig cyffredinol, yn seiliedig ar asesiad risg. Hoffwn wybod pa drafodaethau a gawsoch gyda'r Gweinidog iechyd ynglŷn â darparu'r cyllid sydd ei angen i ymestyn argaeledd masgiau FFP3 pe bai'n ofynnol i staff y GIG yng Nghymru eu defnyddio. Diolch.

Thank you. I have regular discussions with the Minister for Health and Social Services to ensure that NHS organisations do have the funding that they need to respond to the pandemic. My belief is, at the moment, that the NHS does have the funding it needs, both in terms of providing the correct kit, but also in terms of all the other work that it needs to do to respond to the pandemic and to try and undertake some of the recovery work that has been going on recently. I haven't had any further requests for funding from the NHS, but, obviously, I would be open to those discussions should additional funding be required.

This isn't my area of expertise, but I understand that chief medical officers and chief nursing officers requested that the evidence be reconsidered last weekend in the light of the new variant in relation to face masks, and the advice is that FFP3 masks are still not considered routinely appropriate, but should be provided if a local risk assessment suggests a continuing transmission risk after all other IPC measures have been put in place. If it is the case that funding is preventing any of this from happening, I would want to know that, but I don't think it would be the case, because there is sufficient funding there.

Diolch. Rwy'n cael trafodaethau rheolaidd gyda'r Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol i sicrhau bod sefydliadau'r GIG yn cael y cyllid sydd ei angen arnynt i ymateb i'r pandemig. Rwy'n credu, ar hyn o bryd, fod gan y GIG yr arian sydd ei angen arno, o ran darparu'r cyfarpar cywir, ond hefyd o ran yr holl waith arall y mae angen iddo ei wneud i ymateb i'r pandemig a cheisio cyflawni rhywfaint o'r gwaith adfer sydd wedi bod yn digwydd yn ddiweddar. Nid wyf wedi cael unrhyw geisiadau pellach am gyllid gan y GIG, ond yn amlwg, byddwn yn agored i'r trafodaethau hynny pe bai angen cyllid ychwanegol.

Nid dyma fy maes arbenigedd, ond rwy'n deall bod prif swyddogion meddygol a phrif swyddogion nyrsio wedi gofyn i'r dystiolaeth gael ei hailystyried y penwythnos diwethaf yng ngoleuni'r amrywiolyn newydd mewn perthynas â masgiau wyneb, a'r cyngor yw nad yw masgiau FFP3 yn cael eu hystyried yn briodol fel rheol, ond y dylid eu darparu os yw asesiad risg lleol yn awgrymu bod risg o drosglwyddiad yn parhau ar ôl rhoi'r holl fesurau atal a rheoli heintiau eraill ar waith. Os yw cyllid yn atal hyn rhag digwydd, hoffwn wybod hynny, ond nid wyf yn credu bod hynny'n wir, oherwydd mae digon o gyllid yno.

Gwasanaethau Cam-drin Domestig
Domestic Abuse Services

7. Pa ystyriaeth y mae'r Gweinidog yn ei rhoi i ddarparu gwasanaethau cam-drin domestig wrth ddyrannu cyllid i'r portffolio cyfiawnder cymdeithasol? OQ57378

7. What consideration does the Minister give to the provision of domestic abuse services when allocating funding to the social justice portfolio? OQ57378

The Welsh Government is clear about its ambition to end violence against women and girls. The pandemic has created exceptional challenges for victims and survivors of violence against women, domestic abuse and sexual violence and the services supporting them. Over £4 million of additional funding was subsequently made available to the sector to deal with the impact.

Mae Llywodraeth Cymru yn glir ynglŷn â'i huchelgais i roi diwedd ar drais yn erbyn menywod a merched. Mae'r pandemig wedi creu heriau eithriadol i ddioddefwyr a goroeswyr trais yn erbyn menywod, cam-drin domestig a thrais rhywiol a'r gwasanaethau sy'n eu cefnogi. Yn sgil hynny, rhyddhawyd dros £4 miliwn o gyllid ychwanegol i'r sector i ymdopi â'r effaith.

Minister, in Newport, and indeed also Torfaen, Blaenau Gwent and Monmouthshire, Barnardo's Cymru run an Opening Closed Doors service, which is a service for the whole family when domestic abuse is occurring and a family are suffering as a result. Indeed, since March 2019, over 450 families have benefited from this service. It provides tailored support to adult and child survivors of domestic abuse, as well as services to perpetrators. General research shows that more than one in 10 children under the age of 11 experience domestic abuse. The pandemic, with associated lockdowns, has worsened these problems, and as a result, there is increased and ongoing demand. An independent evaluation of this Barnardo's service, Minister, has been very positive and shows the value of the work, but Home Office funding, which enables this project, currently runs out in March of next year and the future beyond that is uncertain. Minister, along with other MSs for the area benefiting from this service, I have written to you and included the evaluation and an explanation of the work that's involved with this service, and I wonder if you would carefully consider necessary financial support to ensure that this important and worthwhile work continues beyond March of next year. 

Weinidog, yng Nghasnewydd, ac yn Nhorfaen, Blaenau Gwent a sir Fynwy hefyd, mae Barnardo's Cymru yn rhedeg gwasanaeth Agor Drysau Caeedig, sy'n wasanaeth i'r teulu cyfan pan fo cam-drin domestig yn digwydd a theulu'n dioddef o ganlyniad. Yn wir, ers mis Mawrth 2019, mae dros 450 o deuluoedd wedi elwa o'r gwasanaeth hwn. Mae'n darparu cymorth wedi'i deilwra i oedolion a phlant sy'n goroesi cam-drin domestig, yn ogystal â gwasanaethau i gyflawnwyr. Dengys ymchwil gyffredinol fod mwy nag un o bob 10 plentyn dan 11 oed yn profi cam-drin domestig. Mae'r pandemig, gyda'r cyfyngiadau symud cysylltiedig, wedi gwaethygu'r problemau hyn, ac o ganlyniad, ceir galw cynyddol a pharhaus. Weinidog, mae gwerthusiad annibynnol o'r gwasanaeth hwn gan Barnardo's wedi bod yn gadarnhaol iawn ac mae'n dangos gwerth y gwaith, ond mae cyllid y Swyddfa Gartref, sy'n galluogi'r prosiect hwn, ar hyn o bryd yn dod i ben ym mis Mawrth y flwyddyn nesaf ac mae'r dyfodol y tu hwnt i hynny'n ansicr. Weinidog, gydag Aelodau eraill o'r Senedd ar gyfer yr ardal sy'n elwa o'r gwasanaeth hwn, rwyf wedi ysgrifennu atoch ac wedi cynnwys y gwerthusiad ac esboniad o'r gwaith sy'n gysylltiedig â'r gwasanaeth hwn, ac rwy'n meddwl tybed a fyddech yn ystyried cymorth ariannol angenrheidiol yn ofalus i sicrhau bod y gwaith pwysig a gwerth chweil hwn yn parhau y tu hwnt i fis Mawrth y flwyddyn nesaf.

14:15

I thank John Griffiths for raising this issue this afternoon and recognising, really, the important work that organisations such as Barnardo's do, and I'm very interested to hear about the project that you've described. We have provided additional funding through the course of the pandemic, recognising, as John Griffiths said, the fact that staying at home more makes it more difficult for people who are experiencing domestic abuse. I haven't yet received the letter; I expect it will be my colleague, the Minister for Social Justice, who will ultimately reply to the letter, but I'll make sure that I also have a copy of that. This does sit within her portfolio, but I'll be sure to look at that as well. Thank you. 

Diolch i John Griffiths am godi'r mater hwn y prynhawn yma a chydnabod, mewn gwirionedd, y gwaith pwysig y mae sefydliadau fel Barnardo's yn ei wneud, ac mae'n ddiddorol iawn clywed am y prosiect rydych wedi'i ddisgrifio. Rydym wedi darparu cyllid ychwanegol yn ystod y pandemig, wrth gydnabod, fel y dywedodd John Griffiths, fod mwy o aros gartref yn ei gwneud yn anos i bobl sy'n dioddef cam-drin domestig. Nid yw'r llythyr wedi dod i law eto; rwy'n disgwyl mai fy nghyd-Aelod, y Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol, fydd yn ymateb i'r llythyr yn y pen draw, ond fe wnaf yn siŵr fod gennyf gopi ohono hefyd. Mae'r mater hwn yn rhan o'i phortffolio hi, ond byddaf yn siŵr o edrych arno hefyd. Diolch.

Minister, some third sector organisations received additional financial support during the pandemic to respond to the increasing rates of domestic abuse during the lockdown and to support various helplines in responding to more challenging cases. The pandemic is not over, but many organisations fear that the funding is. Can the Minister offer a personal commitment to all those still facing a life of abuse that resources will be targeted to helping identify it and respond with an even stronger partnership with our police forces? Thank you. 

Weinidog, cafodd rhai sefydliadau trydydd sector gymorth ariannol ychwanegol yn ystod y pandemig i ymateb i'r cyfraddau cynyddol o gam-drin domestig yn ystod y cyfyngiadau symud ac i gynorthwyo llinellau cymorth amrywiol i ymateb i achosion mwy heriol. Nid yw'r pandemig ar ben, ond mae llawer o sefydliadau'n ofni bod y cyllid wedi dod i ben. A all y Gweinidog gynnig ymrwymiad personol i bawb sy'n dal i gael eu cam-drin y bydd adnoddau'n cael eu targedu i helpu i'w nodi ac i ymateb gyda phartneriaeth gryfach fyth gyda'n heddluoedd? Diolch.

Thank you, and Altaf Hussain is correct that we have provided significant additional funding to this sector over the course of the pandemic, recognising the points that he and John Griffiths have described. We've provided over £1.2 million in dispersed community-based accommodation for those for whom refuge provision isn't suitable, and for move-on accommodation. I think this has been really important in terms of freeing up space within refuges so that people could still leave if they needed to during what has been such a difficult time. And about £0.25 million extra funding was initially made available at the start of the financial year, which was topped up with further funding in that respect. And that's also enabled some of our domestic violence services to reconfigure what they do, and to do so in a COVID-secure way, such as equipping refuges and supporting victims, providing PPE and so on. So, there has been lots of important work that has had to take place this year that has been specifically in response to the pandemic. But, as I said, my colleague, the Minister for Social Justice, will be listening very carefully to this question and, I'm sure, taking on board what colleagues have been saying. 

Diolch, ac mae Altaf Hussain yn gywir ein bod wedi darparu cyllid ychwanegol sylweddol i'r sector hwn yn ystod y pandemig, gan gydnabod y pwyntiau y mae ef a John Griffiths wedi'u disgrifio. Rydym wedi darparu dros £1.2 miliwn mewn llety gwasgaredig yn y gymuned ar gyfer y rhai nad yw'r ddarpariaeth lloches yn addas ar eu cyfer, ac ar gyfer llety camu ymlaen. Credaf fod hyn wedi bod yn bwysig iawn er mwyn rhyddhau lle mewn llochesi fel y gallai pobl barhau i adael os oedd angen iddynt wneud hynny yn ystod cyfnod mor anodd. A rhyddhawyd tua £0.25 miliwn o gyllid ychwanegol ar ddechrau'r flwyddyn ariannol, ac ychwanegwyd cyllid pellach at hwnnw. Ac mae hynny wedi galluogi rhai o'n gwasanaethau trais yn y cartref i ailgyflunio'r hyn y maent yn ei wneud hefyd, a gwneud hynny mewn ffordd sy'n ddiogel o ran COVID, megis arfogi llochesi a chefnogi dioddefwyr, darparu cyfarpar diogelu personol ac yn y blaen. Felly, bu'n rhaid cyflawni llawer o waith pwysig eleni yn benodol mewn ymateb i'r pandemig. Ond fel y dywedais, bydd fy nghyd-Aelod, y Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol, yn gwrando'n astud iawn ar y cwestiwn hwn ac yn ystyried yr hyn y mae cyd-Aelodau wedi bod yn ei ddweud, rwy'n siŵr.

Cwestiwn 8, yn olaf, Jenny Rathbone. 

Finally, question 8, Jenny Rathbone. 

Byrddau Gwasanaethau Cyhoeddus
Public Services Boards

8. Pa asesiad y mae'r Gweinidog wedi'i wneud ynghylch i ba raddau y mae awdurdodau lleol wedi croesawu byrddau gwasanaethau cyhoeddus fel ffordd o sicrhau bod gwasanaethau'n cael eu darparu'n fwy effeithlon? OQ57376

8. What assessment has the Minister made of how well local authorities have embraced public services boards as a way of making service delivery more efficient? OQ57376

Local authorities, along with their other statutory partners, are seeing benefits from working through public services boards. Their annual reports provide evidence that local authorities are committed to working with their public services board partners to improve well-being in their area.

Mae awdurdodau lleol, ynghyd â'u partneriaid statudol eraill, yn gweld manteision gweithio drwy fyrddau gwasanaethau cyhoeddus. Mae eu hadroddiadau blynyddol yn darparu tystiolaeth fod awdurdodau lleol wedi ymrwymo i weithio gyda'u partneriaid byrddau gwasanaethau cyhoeddus i wella llesiant yn eu hardal.

Obviously, it's a key plank of the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015 to ensure that all public services named in the Act are collaborating together in order to eliminate duplication. And I've just heard you tell Peter Fox that, once we disregard the additional money we've got for COVID, which is obviously a very special set of challenges, the UK Government is actually planning to reduce the budget for Wales, not next year but the following year, which is pretty frightening. So, all the more reason why public services boards have a huge role to play in their collaborative innovative approaches. Are you able to tell us which public services boards you regard as pathbreaking in leading the way in showing how well they can work together?

Yn amlwg, elfen allweddol yn Neddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015 yw sicrhau bod yr holl wasanaethau cyhoeddus a enwir yn y Ddeddf yn cydweithio er mwyn dileu dyblygu. Ac rwyf newydd eich clywed yn dweud wrth Peter Fox, heb ystyried yr arian ychwanegol sydd gennym ar gyfer COVID, sy'n amlwg yn gyfres arbennig iawn o heriau, mae Llywodraeth y DU mewn gwirionedd yn bwriadu lleihau'r gyllideb ar gyfer Cymru, nid y flwyddyn nesaf ond y flwyddyn ganlynol, sy'n eithaf brawychus. Felly, dyna fwy o reswm byth pam fod gan fyrddau gwasanaethau cyhoeddus rôl enfawr i'w chwarae drwy eu dulliau gwaith cydweithredol arloesol. A allwch chi ddweud wrthym pa fyrddau gwasanaethau cyhoeddus rydych yn eu hystyried yn arloesol am arwain y ffordd i ddangos pa mor dda y gallant gydweithio?

14:20

Yes. I think we have some excellent examples of work taking place, so Cwm Taf PSB, for example, that undertook a live lab exercise with the office of the future generations commissioner, and it focused specifically on addressing adverse childhood experiences, to try and work out how those partners could best respond to children and young people experiencing adverse childhood experiences.

And also Flintshire and Wrexham PSBs; they formed a joint PSB specifically to have a joint response to COVID and to develop a shared recovery plan from COVID. Again, I think that's been a really useful innovation. And then, Monmouthshire PSB has managed the resourcing of volunteer networks during the early stages of the pandemic, and they were engaging and supporting people at a very micro level and again, that was really, really positive. But I think all PSBs have some good examples of good practice that can and should be shared across public services.

And I'm keen that we do enable that sharing of good practice, so my officials and those of the future generations commissioner's office are bringing together PSBs officers quarterly in order to make sure that there is that forum to share experience and share good practice.

Ie. Credaf fod gennym enghreifftiau rhagorol o waith ar y gweill, felly cynhaliodd bwrdd gwasanaethau cyhoeddus Cwm Taf, er enghraifft, ymarfer labordy byw gyda swyddfa comisiynydd cenedlaethau'r dyfodol, a oedd yn canolbwyntio'n benodol ar fynd i'r afael â phrofiadau niweidiol yn ystod plentyndod, er mwyn ceisio canfod sut y gallai'r partneriaid hynny ymateb yn y ffordd orau i blant a phobl ifanc sy'n profi profiadau niweidiol yn ystod plentyndod.

A byrddau gwasanaethau cyhoeddus sir y Fflint a Wrecsam hefyd; maent wedi ffurfio bwrdd gwasanaethau cyhoeddus ar y cyd yn arbennig er mwyn darparu ymateb ar y cyd i COVID ac i ddatblygu cynllun adfer ar y cyd yn dilyn COVID. Unwaith eto, credaf fod honno'n enghraifft o arloesi defnyddiol iawn. Wedyn, mae bwrdd gwasanaethau cyhoeddus sir Fynwy wedi rheoli adnoddau rhwydweithiau gwirfoddol yn ystod camau cynnar y pandemig, ac roeddent yn ymgysylltu ac yn cefnogi pobl ar lefel ficro iawn ac unwaith eto, roedd hynny'n gadarnhaol iawn. Ond rwy'n credu bod gan bob bwrdd gwasanaethau cyhoeddus enghreifftiau da o arferion da y gellir ac y dylid eu rhannu ar draws y gwasanaethau cyhoeddus.

Ac rwy'n awyddus ein bod yn hwyluso'r broses o rannu arferion da, felly mae fy swyddogion a swyddogion swyddfa comisiynydd cenedlaethau'r dyfodol yn dod â swyddogion y byrddau gwasanaethau cyhoeddus at ei gilydd bob chwarter er mwyn sicrhau bod fforwm ar gael i rannu profiadau a rhannu arferion da.

2. Cwestiynau i’r Gweinidog Materion Gwledig a Gogledd Cymru, a’r Trefnydd
2. Questions to the Minister for Rural Affairs and North Wales, and Trefnydd

Y cwestiynau nesaf, felly, fydd i'r Gweinidog materion gwledig a'r gogledd, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Russell George.

The next item is questions to the Minister for rural affairs and north Wales, and the first question is from Russell George.

TB
TB

1. Sut mae Llywodraeth Cymru yn cyfathrebu â ffermwyr ynghylch sefyllfaoedd posibl lle ceir achosion o TB? OQ57349

1. How does the Welsh Government communicate with farmers regarding potential TB breakdown situations? OQ57349

Thank you. The Government communicates with farming businesses through regular correspondence and information releases, including updates on disease incidence and trend by area. Farmers are offered Cymorth TB veterinary advice visits and are encouraged to use online services such as the TB dashboard and ibTB to better understand the risk to their businesses.

Diolch. Mae'r Llywodraeth yn cyfathrebu â busnesau fferm drwy ohebiaeth a datganiadau gwybodaeth rheolaidd, gan gynnwys y wybodaeth ddiweddaraf am nifer yr achosion o glefydau a'r tueddiad yn ôl ardal. Cynigir ymweliadau cyngor milfeddygol Cymorth TB i ffermwyr ac fe'u hanogir i ddefnyddio gwasanaethau ar-lein fel y dangosfwrdd TB a'r ibTB i gael gwell dealltwriaeth o'r risg i'w busnesau.

Thank you, Minister, for your answer. I'm sure, like me, Minister, you can understand the huge concern and anxiety that a farming business and family face when they receive a letter from the Animal and Plant Health Agency concerning TB testing and restrictions on their herd and farm. My specific question is concerning farming families wrongly receiving letters from APHA informing them that they've not completed TB testing, when in fact, the appropriate testing has been carried out. Often, letters are sent wrongly due to miscommunication between veterinary practices and APHA. So, can I ask, Minister, that you and officials have a look at this process? I would suggest that APHA communicate with veterinary practices for confirmation and clarification before letters are sent out, in that way causing unnecessary stress and anxiety for farmers, and that being avoided in the first place. I wonder if the Minister could comment on whether she's aware of this particular issue and whether she'd be happy to re-look at that process.

Diolch am eich ateb, Weinidog. Rwy'n siŵr eich bod, fel finnau, Weinidog, yn gallu deall y pryder enfawr y mae busnes a theulu ffermio yn ei wynebu pan gânt lythyr gan yr Asiantaeth Iechyd Anifeiliaid a Phlanhigion ynghylch profion TB a chyfyngiadau ar eu buches a'u fferm. Mae fy nghwestiwn penodol yn ymwneud â theuluoedd ffermio'n cael llythyrau gan yr Asiantaeth Iechyd Anifeiliaid a Phlanhigion yn eu hysbysu, ar gam, nad ydynt wedi cwblhau profion TB, pan fydd y profion priodol wedi'u cynnal mewn gwirionedd. Yn aml, anfonir llythyrau ar gam oherwydd camgyfathrebu rhwng milfeddygfeydd a'r Asiantaeth Iechyd Anifeiliaid a Phlanhigion. Felly, a gaf fi ofyn, Weinidog, i chi a'ch swyddogion edrych ar y broses hon? Byddwn yn awgrymu bod yr Asiantaeth Iechyd Anifeiliaid a Phlanhigion yn cyfathrebu â milfeddygfeydd i gael cadarnhad ac eglurhad cyn anfon llythyrau, gan achosi straen a phryder diangen i ffermwyr yn y ffordd honno, a dylid osgoi hynny yn y lle cyntaf. Tybed a allai'r Gweinidog wneud sylwadau ynglŷn ag a yw'n ymwybodol o'r mater penodol hwn ac a fyddai'n fodlon ailedrych ar y broses honno.

Thank you, and I absolutely understand the stress and distress that that would cause a farmer and his or her family. I don't believe it's a widespread issue that you refer to, but of course, I'd be very happy to ask the chief veterinary officer and her team of officials to have a look into it.

Diolch, ac rwy'n deall y straen a'r gofid y byddai hynny'n ei achosi i ffermwr a'i deulu. Nid wyf yn credu eich bod yn cyfeirio at fater sy'n digwydd yn helaeth, ond wrth gwrs, byddwn yn hapus iawn i ofyn i'r prif swyddog milfeddygol a'i thîm o swyddogion gael golwg arno.

Bwyd a Diod o Ogledd Cymru
Food and Drink from North Wales

2. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru'n eu cymryd i hyrwyddo bwyd a diod o Ogledd Cymru? OQ57373

2. What steps is the Welsh Government taking to promote food and drink from North Wales? OQ57373

Welsh Government continues to support our food and drink producers in north Wales to promote food and drink using a wide range of business programmes. North Wales producers were at our recent BlasCymru signature event, and I recently launched the new vision for the food and drink industry setting out how sustainable growth can be achieved.

Mae Llywodraeth Cymru yn parhau i gefnogi ein cynhyrchwyr bwyd a diod yng ngogledd Cymru i hyrwyddo bwyd a diod gan ddefnyddio ystod eang o raglenni busnes. Roedd cynhyrchwyr gogledd Cymru yn ein digwyddiad BlasCymru unigryw yn ddiweddar, ac yn ddiweddar hefyd lansiais y weledigaeth newydd ar gyfer y diwydiant bwyd a diod sy'n nodi sut y gellir cyflawni twf cynaliadwy.

Thank you, Minister, for your answer. As I'm sure all Members from across Zoom will agree, this is an excellent time of year to be promoting and taste-testing the fantastic food and drink from across Wales, the best of which, of course, comes from my region in the north. And Minister, I'm sure you know, in north Wales, we have a hub of world-renowned food and drink, whether it's the award-winning sausages from Edwards of Conwy or the organic meat from the Rhug estate in Corwen, and of course to swill it all down there's the Aber Falls gin near Llanfairfechan and, of course, I'm sure you're well aware, the Wrexham Lager, amongst many other excellent food and drinks. Also, Minister, I'm sure you'll be aware the North Wales Economic Ambition Board has a specific strand of work focusing on the agri-food sector, and has received a significant boost recently with the approval of an outline business case for a new rural economy hub at Glynllifon. The Glynllifon rural economy hub is expected to deliver over 100 full-time jobs in local food businesses and a GVA increase of around £50 million in a really important area of Wales. So, Minister, what action will you and the Welsh Government take to help make these plans at Glynllifon come to fruition, to make the food and drink sector in north Wales thrive even more? Thank you.

Diolch am eich ateb, Weinidog. Fel y bydd pob Aelod dros Zoom yn cytuno, rwy'n siŵr, mae hon yn adeg ardderchog o'r flwyddyn i fod yn hyrwyddo ac yn blasu bwyd a diod gwych o bob cwr o Gymru, a daw'r goreuon, wrth gwrs, o fy rhanbarth i yn y gogledd. Ac rwy'n siŵr eich bod yn gwybod, Weinidog, fod gennym hyb bwyd a diod byd-enwog yng ngogledd Cymru, boed yn selsig arobryn gan Edwards o Gonwy neu'r cig organig o ystâd Rhug yng Nghorwen, ac wrth gwrs i olchi'r cyfan i lawr mae jin Aber Falls ger Llanfairfechan ac rwy'n siŵr eich bod yn gwybod am Lager Wrecsam wrth gwrs, ymhlith llawer o fwydydd a diodydd rhagorol eraill. Hefyd, Weinidog, rwy'n siŵr y byddwch yn ymwybodol fod gan Fwrdd Uchelgais Economaidd Gogledd Cymru elfen waith benodol sy'n canolbwyntio ar y sector bwyd-amaeth, ac mae wedi cael hwb sylweddol yn ddiweddar gyda chymeradwyaeth i achos busnes amlinellol ar gyfer canolfan economi wledig newydd yng Nglynllifon. Disgwylir i ganolfan economi wledig Glynllifon ddarparu dros 100 o swyddi llawnamser mewn busnesau bwyd lleol a chynnydd gwerth ychwanegol gros o tua £50 miliwn mewn ardal bwysig iawn yng Nghymru. Felly, Weinidog, pa gamau y byddwch chi a Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i helpu i sicrhau bod y cynlluniau hyn yng Nglynllifon yn dwyn ffrwyth, i wneud i'r sector bwyd a diod yng ngogledd Cymru ffynnu hyd yn oed yn fwy? Diolch.

14:25

Thank you, and thank you for giving me the opportunity to agree with you about what a good time of year it is to buy our wonderful Welsh food and drink. It's always good, and it was great to be at the winter fair last month, and see the food hall, and see people literally queuing up outside for a long time to be able to buy Welsh food and drink once again at the Royal Welsh showground.

I agree with you about the work that's continuing now to be done at Glynllifon. I visited there just last month to have a look at their plans for it, and will continue to do all I can. You'll be aware of the Food Technology Centre, and project HELIX, which is undertaken in Llangefni. I think the two will link in together very well.

Diolch, a diolch am roi'r cyfle imi gytuno â chi ynglŷn â sut y mae'n adeg dda o'r flwyddyn i brynu ein bwyd a'n diod gwych o Gymru. Mae bob amser yn beth da, ac roedd yn wych bod yn y ffair aeaf y mis diwethaf, a gweld y neuadd fwyd, a gweld pobl yn llythrennol yn ciwio yn yr awyr agored am amser hir i allu prynu bwyd a diod o Gymru unwaith eto ar faes sioe Frenhinol Cymru.

Cytunaf â chi am y gwaith sy'n parhau i gael ei wneud yn awr yng Nglynllifon. Ymwelais â'r lle y mis diwethaf i gael golwg ar eu cynlluniau ar ei gyfer, a byddaf yn parhau i wneud popeth yn fy ngallu. Fe fyddwch yn ymwybodol o'r Ganolfan Technoleg Bwyd, a phrosiect HELIX, sy'n cael ei gyflawni yn Llangefni. Rwy'n credu y bydd y ddau'n cydgysylltu â'i gilydd yn dda iawn.

I'm very grateful to my colleague, Sam Rowlands, for raising this important question today. Can I agree with him and the Minister, for what she has said also? Minister, you'll be very aware that I am extremely passionate about the positive contribution that brewers and local pubs can bring to our local economy, and excellent breweries like those in Flintshire, Hafod and Polly's, or the excellent Wrexham Lager in your own constituency, as Sam Rowlands referred to, who again have won another award—another gold award—for their world-famous Bootlegger pilsner.

Now, Minister, in the last Senedd I successfully chaired the cross-party group on beer and pubs in the Senedd, and we're about to reconvene in the new year this very important group. Will you commit today to come and engage with the group in the new year, and show how the Welsh Government can support this very important sector right across Wales?

Rwy'n ddiolchgar iawn i fy nghyd-Aelod, Sam Rowlands, am ofyn y cwestiwn pwysig hwn heddiw. A gaf fi gytuno ag ef a'r Gweinidog, am yr hyn y mae hi wedi'i ddweud hefyd? Weinidog, fe fyddwch yn ymwybodol iawn fy mod yn hynod o angerddol am y cyfraniad cadarnhaol y gall bragwyr a thafarndai lleol ei wneud i'n heconomi leol, a bragdai rhagorol fel y rhai yn sir y Fflint, Hafod a Polly's, neu'r Lager Wrecsam ardderchog yn eich etholaeth eich hun, fel y nododd Sam Rowlands, sydd unwaith eto wedi ennill gwobr arall—gwobr aur arall—am eu lager pilsner Bootlegger byd-enwog.

Nawr, Weinidog, yn y Senedd ddiwethaf, cadeiriais y grŵp trawsbleidiol ar gwrw a thafarndai yn y Senedd yn llwyddiannus, ac rydym ar fin ailymgynnull y grŵp pwysig hwn yn y flwyddyn newydd. A wnewch chi ymrwymo heddiw i ddod i ymwneud â'r grŵp yn y flwyddyn newydd, a dangos sut y gall Llywodraeth Cymru gefnogi'r sector pwysig hwn ledled Cymru?

Thank you to Jack Sargeant. I'm very pleased you are reconvening the group in the new year, and of course I'll be very happy to come along and to support you in whatever way I can. As you say, in our part of north-east Wales we have several microbreweries, breweries and, obviously, many local pubs that sell those beers and ales, so it is really very good to be able to say once again to people, particularly in this difficult phase of COVID that we're entering now, 'It's really good to support those local brewers.'

Diolch i Jack Sargeant. Rwy'n falch iawn eich bod yn ailymgynnull y grŵp yn y flwyddyn newydd, ac wrth gwrs byddaf yn hapus iawn i ddod draw i'ch cefnogi ym mha ffordd bynnag y gallaf. Fel y dywedwch, yn ein rhan ni o ogledd-ddwyrain Cymru mae gennym nifer o ficrofusnesau, bragdai a llawer o dafarndai lleol sy'n gwerthu'r cwrw hwnnw, felly mae'n dda iawn gallu dweud unwaith eto wrth bobl, yn enwedig yn y cyfnod anodd hwn o COVID rydym yn ei wynebu yn awr, 'Mae'n dda iawn cefnogi'r bragwyr lleol hynny.'

Can I just say to my colleague Jack Sargeant I'd be very interested in joining that cross-party group? Minister, going back about 10 years I recall Cadwyn Clwyd, a regional development agency, secured £14 million of EU funding to boost the rural economy in Flintshire and Denbighshire. Other funding came in to agencies across north Wales such as Northern Marches Cymru, Menter a Busnes and Menter Môn. This funding helped many food promotion schemes, such as the Mold food festival, and funding of a local produce centre at the National Eisteddfod, with 16 food and drink suppliers from across north Wales. It's helped establish the Clwydian range food trail, and helped fund the Denbigh plum project, to name but a few. But Minister, I am concerned about the loss of European funding to the food sector via Welsh Government. Will there be replacement funding from the UK Government as promised, do you know? Diolch.

A gaf fi ddweud wrth fy nghyd-Aelod, Jack Sargeant, y byddai gennyf ddiddordeb mawr mewn ymuno â'r grŵp trawsbleidiol hwnnw? Weinidog, os caf fynd yn ôl tua 10 mlynedd, rwy'n cofio Cadwyn Clwyd, asiantaeth ddatblygu ranbarthol, yn sicrhau £14 miliwn o gyllid yr UE i hybu'r economi wledig yn sir y Fflint a sir Ddinbych. Daeth mwy o gyllid i mewn i asiantaethau ar draws gogledd Cymru fel Partneriaeth Gogledd Gororau Cymru, Menter a Busnes a Menter Môn. Roedd yr arian hwn yn gymorth i lawer o gynlluniau hyrwyddo bwyd, megis gŵyl fwyd yr Wyddgrug, ac ariannu canolfan gynnyrch leol yn yr Eisteddfod Genedlaethol, gydag 16 o gyflenwyr bwyd a diod o bob rhan o ogledd Cymru. Mae wedi helpu i sefydlu llwybr bwyd bryniau Clwyd, ac wedi helpu i ariannu prosiect eirin Dinbych, ymhlith pethau eraill. Ond Weinidog, rwy'n pryderu am golli cyllid Ewropeaidd i'r sector bwyd drwy Lywodraeth Cymru. A ydych chi'n gwybod y daw arian newydd gan Lywodraeth y DU fel yr addawyd? Diolch.

So, the food and drink industry will continue to receive significant funding through the RDP until that programme ends in 2023. Unfortunately, 'no' is the short answer to your question. Wales will lose out over £106 million of replacement EU funding for rural development over the spending review period. That's on top of the £137 million that I didn't receive from the UK Government during this financial year, so that 'not a penny less' mantra I'm afraid sounds very hollow. You will be aware that myself and my ministerial colleagues, particularly the Minister for Finance and Local Government, have continued to lobby the UK Government, particularly around the methodology that they've used to do their sums. We've now got, obviously, to take that into consideration as we bring forward the draft budget next week. I would just say, though, that food festivals, I think, are an excellent way of promoting our wonderful Welsh food and drink and I've done all I can to continue to promote them, obviously, and support them. We haven't been able to hold as many virtually this year as we would want to—sorry, in person—but we have managed to do some virtual work over the past year also.

Bydd y diwydiant bwyd a diod yn parhau i dderbyn cyllid sylweddol drwy'r rhaglen datblygu gwledig hyd nes y daw'r rhaglen honno i ben yn 2023. Yn anffodus, 'na' yw'r ateb byr i'ch cwestiwn. Bydd Cymru'n colli dros £106 miliwn o gyllid newydd yr UE ar gyfer datblygu gwledig dros gyfnod yr adolygiad o wariant. Mae hynny ar ben y £137 miliwn nad wyf wedi'i gael gan Lywodraeth y DU yn ystod y flwyddyn ariannol hon, felly mae'r mantra 'dim ceiniog yn llai' yn swnio'n wag iawn, mae arnaf ofn. Fe fyddwch yn gwybod fy mod i a fy nghyd-Weinidogion, yn enwedig y Gweinidog Cyllid a Llywodraeth Leol, wedi parhau i lobïo Llywodraeth y DU, yn enwedig ar y fethodoleg y maent wedi'i defnyddio i wneud eu symiau. Yn amlwg, mae'n rhaid inni ystyried hynny wrth inni gyflwyno'r gyllideb ddrafft yr wythnos nesaf. Fodd bynnag, hoffwn ddweud bod gwyliau bwyd yn ffordd ragorol yn fy marn i o hyrwyddo ein bwyd a'n diod gwych o Gymru ac rwyf wedi gwneud popeth a allaf i barhau i'w hyrwyddo, yn amlwg, a'u cefnogi. Nid ydym wedi gallu cynnal cymaint o rai rhithwir eleni ag y byddem wedi bod eisiau—rhai yn y cnawd, mae'n ddrwg gennyf—ond rydym wedi llwyddo i wneud rhywfaint o waith rhithwir dros y flwyddyn ddiwethaf hefyd.

14:30

I feel I need to say, in the interests of balance, given the long list of food and drink from the north that was just promoted by its Members, that other food and drink is available from other parts of Wales, and available to all before Christmas, hopefully.

Er tegwch, o ystyried y rhestr hir o fwydydd a diodydd o'r gogledd a hyrwyddwyd gan yr Aelodau yn awr, teimlaf fod angen imi ddweud bod bwyd a diod arall ar gael o rannau eraill o Gymru, ac ar gael i bawb cyn y Nadolig, gobeithio.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Questions now from party spokespeople.

Cwestiynau yn awr gan lefarwyr y pleidiau.

Ac yn gyntaf, Samuel Kurtz.

And first of all, Samuel Kurtz. 

Diolch, Llywydd, and firstly, can I start by wishing the Minister a very merry Christmas and by thanking her for the honest and open dialogue that she and I have had in respect of this portfolio? 

Minister, I've raised the issue of unspent and misspent rural development plan money in the Chamber on several occasions already, and I would like to focus on the 'free tree for every household' scheme announced to great fanfare on 6 December by the Deputy Minister for Climate Change. Given that funding for tree planting lies within your portfolio, you hold the purse strings, as it were. So, can you provide details about the cost of this scheme, whether this is new money or reallocated money, and, finally, can you provide reassurances that, if this is reallocated money, that it is not being taken away from supporting the agricultural industry?

Diolch, Lywydd, ac yn gyntaf, a gaf fi ddechrau drwy ddymuno Nadolig llawen iawn i'r Gweinidog a thrwy ddiolch iddi am y ddeialog onest ac agored a gafodd hi a minnau ynglŷn â'r portffolio hwn?

Weinidog, rwyf wedi crybwyll arian cynllun datblygu gwledig nas gwariwyd neu a gamwariwyd yn y Siambr ar sawl achlysur eisoes, a hoffwn ganolbwyntio ar y cynllun 'coeden am ddim i bob cartref' y gwnaethpwyd sioe fawr o'i gyhoeddi ar 6 Rhagfyr gan y Dirprwy Weinidog Newid Hinsawdd. O ystyried bod y cyllid ar gyfer plannu coed o fewn eich portffolio chi, yn eich llaw chi y mae'r pwrs, fel petai. Felly, a allwch chi roi manylion am gost y cynllun hwn, boed yn arian newydd neu'n arian wedi'i ailddyrannu, ac yn olaf, a allwch roi sicrwydd, os yw'n arian wedi'i ailddyrannu, nad yw'n arian a fyddai'n mynd fel arall tuag at gefnogi'r diwydiant amaethyddol?

Thank you, and I would like to wish Sam Kurtz and all Members a very peaceful and happy Christmas and best wishes for next year.

This actually sits, as you say, within the portfolio of the Minister for Climate Change and was announced by the Deputy Minister for Climate Change. I hold the purse strings for some, but not all, and the policy that you just referred to that was announced by the Deputy Minister for Climate Change sits within—the funding sits within his portfolio.

Diolch, a hoffwn ddymuno Nadolig heddychlon a hapus iawn i Sam Kurtz a'r holl Aelodau a dymuniadau gorau ar gyfer y flwyddyn nesaf.

Daw hyn o fewn portffolio'r Gweinidog Newid Hinsawdd fel y dywedwch ac fe'i cyhoeddwyd gan y Dirprwy Weinidog Newid Hinsawdd. Yn fy llaw i y mae'r pwrs ar gyfer rhai pethau, ond nid popeth, ac mae'r polisi rydych newydd gyfeirio ato a gyhoeddwyd gan y Dirprwy Weinidog Newid Hinsawdd—mae'r cyllid yn rhan o'i bortffolio ef.

Thank you, Minister—thank you for that clarification.

I'm sure that you were as horrified as I was, Minister, when, earlier this week, BBC Wales, in a documentary of theirs, highlighted the cropping of bulldog puppy ears to increase the dogs' value to breeders and desirability to new owners. The documentary heard how puppies with cropped ears can sell for an additional £1,500, making this cruel practice a valuable enterprise to criminals. Whilst ear cropping is illegal in the UK, there is no law surrounding the right to import these animals into the UK. But, whilst accepting that importing animals is a reserved matter, you do have enforcement powers if these puppies are sold or owned by Welsh residents. Therefore, what actions are you taking, in partnership with the UK Government, to address this distressing form of animal abuse, and will you provide greater powers to the RSPCA to deal with animal cruelty?

Diolch, Weinidog—diolch am yr eglurhad hwnnw.

Rwy'n siŵr eich bod wedi eich dychryn lawn cymaint â minnau, Weinidog, pan dynnodd BBC Wales sylw mewn rhaglen ddogfen yn gynharach yr wythnos hon at docio clustiau cŵn tarw bach i gynyddu gwerth y cŵn i fridwyr a'u gwneud yn ddeniadol i berchnogion newydd. Clywodd y rhaglen ddogfen sut y gall cŵn bach sydd â'u clustiau wedi'u tocio werthu am £1,500 ychwanegol, gan wneud yr arfer creulon hwn yn fenter werthfawr i droseddwyr. Er bod tocio clustiau yn anghyfreithlon yn y DU, nid oes unrhyw ddeddf yn gwahardd yr hawl i fewnforio'r anifeiliaid hyn i'r DU. Ond er ein bod yn derbyn bod mewnforio anifeiliaid yn fater a gadwyd yn ôl, mae gennych bwerau gorfodi os caiff y cŵn bach hyn eu gwerthu i drigolion Cymru neu os ydynt ym mherchnogaeth trigolion Cymru. Felly, pa gamau rydych yn eu cymryd, mewn partneriaeth â Llywodraeth y DU, i fynd i'r afael â'r math gofidus hwn o gam-drin anifeiliaid, ac a wnewch chi roi mwy o bwerau i'r RSPCA i ymladd creulondeb i anifeiliaid?

Thank you. Yes, I was absolutely appalled to see the programme that you referred to. Ear cropping of dogs is illegal, it's unnecessary and I'm sure it's incredibly painful and there are no welfare or health benefits for the dog. It's carried out only, really, for cosmetic reasons, to make the dogs look tougher, and I just think it is absolutely abhorrent. 

The forthcoming Animal Welfare (Kept Animals) Bill does seek to restrict the import of dogs. As you say, obviously, it's a UK Government Bill, but it does seek to restrict the import of dogs and puppies that have been subject to mutilations, and obviously that includes ear cropping. And I think restricting the importation of them will significantly then strengthen the ability of our enforcement officers to be able to identify such dogs more easily and prosecute those involved in illegal ear cropping in Wales and across the UK. So, we will continue to work with the UK Government, bringing forward a legislative consent motion in relation to this.

Diolch. Do, arswydais wrth weld y rhaglen y cyfeirioch chi ati. Mae tocio clustiau cŵn yn anghyfreithlon, mae'n ddiangen ac rwy'n siŵr ei fod yn hynod o boenus ac nid oes unrhyw fanteision i les nac iechyd y ci. Am resymau cosmetig yn unig y caiff ei wneud mewn gwirionedd, er mwyn gwneud i'r cŵn edrych yn fwy milain, a chredaf ei fod yn gwbl wrthun.

Mae'r Bil Lles Anifeiliaid (Anifeiliaid a Gedwir) sydd ar y ffordd yn ceisio cyfyngu ar fewnforio cŵn. Fel y dywedwch, Bil Llywodraeth y DU ydyw wrth gwrs, ond mae'n ceisio cyfyngu ar fewnforio cŵn a chŵn bach sydd wedi cael eu hanffurfio, ac yn amlwg mae hynny'n cynnwys tocio clustiau. A chredaf y bydd cyfyngu ar eu mewnforio yn cryfhau gallu ein swyddogion gorfodi i allu adnabod cŵn o'r fath yn haws ac erlyn y rhai sy'n ymwneud â thocio clustiau'n anghyfreithlon yng Nghymru a ledled y DU. Felly, byddwn yn parhau i weithio gyda Llywodraeth y DU, ac yn cyflwyno cynnig cydsyniad deddfwriaethol mewn perthynas â hyn.

Thank you. And finally, Minister, I was pleased to lead the Welsh Conservatives' animal welfare debate last month, which saw the Government defeated and the motion pass unamended in the Senedd. The balanced and open-minded approach taken by all during the debate was welcome, and I hope that this can continue. 

I am aware of a letter that you have received from the Companion Animals Welfare Group Wales, which, whilst welcoming some aspects of your Government's animal welfare action plan, expressed concern over some of what was omitted. One such issue was the lack of any reference to the introduction of regulations on cat breeding. Can I seek your commitment today for the Welsh Government to put cat and dog breeding regulations on an equal footing and to ensure that kittens bred in Wales will be able to enjoy the same high levels of welfare and protection that is afforded to their canine counterparts?

Diolch. Ac yn olaf, Weinidog, roeddwn yn falch o arwain dadl y Ceidwadwyr Cymreig ar les anifeiliaid y mis diwethaf, a welodd y Llywodraeth yn cael ei threchu a'r cynnig yn cael ei basio heb ei ddiwygio yn y Senedd. Roedd hi'n braf gweld yr agwedd gytbwys a meddwl agored a oedd gan bawb yn ystod y ddadl, ac rwy'n gobeithio y gall hyn barhau.

Rwy'n ymwybodol o lythyr a gawsoch gan Grŵp Lles Anifeiliaid Anwes Cymru, a fynegodd bryder ynghylch peth o'r hyn a hepgorwyd, er ei fod yn croesawu rhai agweddau ar gynllun gweithredu lles anifeiliaid eich Llywodraeth. Un mater felly oedd absenoldeb unrhyw gyfeiriad at gyflwyno rheoliadau ar fridio cathod. A gaf fi ofyn am eich ymrwymiad heddiw i sicrhau bod Llywodraeth Cymru yn rhoi rheoliadau bridio cathod a chŵn ar sail gyfartal a sicrhau y bydd cathod bach a gaiff eu bridio yng Nghymru yn gallu mwynhau'r un lefelau uchel o les a diogelwch ag a roddir i gŵn bach?

14:35

Yes, absolutely. I'm looking at what we can do in relation to that, just as I'm looking at microchipping cats as well. And once I respond to the correspondence that Sam Kurtz refers to, I'll be very happy to share that.

Yn bendant. Rwy'n edrych ar yr hyn y gallwn ei wneud mewn perthynas â hynny, yn union fel rwy'n edrych ar ficrosglodynnu cathod hefyd. A phan fyddaf yn ymateb i'r ohebiaeth y mae Sam Kurtz yn cyfeirio ati, byddaf yn hapus iawn i rannu hynny.

Daeth y Dirprwy Lywydd (David Rees) i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer (David Rees) took the Chair.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Minister, you'll be aware, of course, that a shortage of vets in Wales is still a problem for us here, and that's been exacerbated by Brexit and the pandemic as well, of course. Now, the British Veterinary Association says that more vet school places are part of the answer, and the official opening last week of Aberystwyth University school of veterinary science is certainly to be welcomed. The veterinary students there, of course, will be spending just the first two years at Aberystwyth University, followed then by three years studying at the Royal Veterinary College's Hawkshead campus in Hertfordshire. Now, meanwhile, Scotland of course has two veterinary schools and England nine, all of them offering the full five-year courses leading to a full degree. So, do you agree with me, Minister, that if the shortage of vets in Wales is ever to be properly resolved, then Wales needs a full vet school, offering its own five-year degree courses? And if you do agree, and I trust that you do, will you therefore open discussions with Aberystwyth University, and the agricultural sector more widely, to consider how the Aberystwyth course can be rapidly developed into a full five-year course, with the necessary facilities, to help resolve the vet shortage that we have here in Wales?

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Weinidog, fe fyddwch yn ymwybodol, wrth gwrs, fod prinder milfeddygon yng Nghymru yn dal i fod yn broblem i ni yma, ac mae wedi'i waethygu gan Brexit a'r pandemig hefyd wrth gwrs. Nawr, mae Cymdeithas Milfeddygon Prydain yn dweud bod mwy o lefydd mewn ysgolion milfeddygol yn rhan o'r ateb, ac roedd agoriad swyddogol ysgol gwyddor filfeddygol Prifysgol Aberystwyth yr wythnos diwethaf yn sicr i'w groesawu. Bydd y myfyrwyr milfeddygol yno, wrth gwrs, yn treulio'r ddwy flynedd gyntaf ym Mhrifysgol Aberystwyth, a thair blynedd wedyn yn astudio ar gampws Coleg Milfeddygol Brenhinol Hawkshead yn Swydd Hertford. Nawr, yn y cyfamser, mae gan yr Alban ddwy ysgol filfeddygol ac mae naw yn Lloegr, a phob un ohonynt yn cynnig y cyrsiau pum mlynedd llawn sy'n arwain at radd lawn. Felly, Weinidog, os ydym am ddatrys prinder milfeddygon yng Nghymru yn iawn, a ydych yn cytuno fod angen ysgol filfeddygol lawn ar Gymru, sy'n cynnig ei chyrsiau gradd pum mlynedd ei hun? Ac os ydych chi'n cytuno, ac rwy'n hyderus eich bod, a wnewch chi agor trafodaethau gyda Phrifysgol Aberystwyth, a'r sector amaethyddol yn ehangach, i ystyried sut y gellir datblygu cwrs Aberystwyth yn gwrs pum mlynedd llawn a hynny'n gyflym, gyda'r cyfleusterau angenrheidiol, i helpu i ddatrys y prinder milfeddygon sydd gennym yma yng Nghymru?

Thank you. I think Llyr Huws Gruffydd makes a really important point about a shortage of vets. And I would add to the list that you've mentioned, in relation to leaving the European Union and Brexit, the avian influenza outbreak that, unfortunately, we have across the UK. We've now got 52 cases, and you can imagine the veterinary capacity that the AI outbreaks are taking also. I was very pleased to see Aberystwyth University—the veterinary school there—opened last week. Unfortunately, I wasn't able to attend the opening, but I did visit there—I think it was in October—to have a look at it myself, and was very impressed. And I know Christianne Glossop, who I think has worked on ensuring that that happened over the last 18 years, was very pleased. And I do think it is a first step. I was due to meet with the Minister for education on Monday to see what more we could do to support Aber University in relation to this, but, unfortunately, I think the meeting is now next week. But I think it's something that should be explored, and I'll be very happy to update Members following the meeting I have with the Minister for education.

Diolch. Credaf fod Llyr Huws Gruffydd yn gwneud pwynt pwysig iawn am brinder milfeddygon. A hoffwn ychwanegu at y rhestr rydych wedi sôn amdani, mewn perthynas â gadael yr Undeb Ewropeaidd a Brexit, yr achosion o ffliw adar sydd gennym ar draws y DU yn anffodus. Erbyn hyn mae gennym 52 o achosion, a gallwch ddychmygu'r capasiti milfeddygol y mae'r achosion o ffliw adar yn ei lyncu hefyd. Roeddwn yn falch iawn o weld Prifysgol Aberystwyth—yr ysgol filfeddygol yno—yn cael ei hagor yr wythnos diwethaf. Yn anffodus, ni allwn fynychu'r agoriad, ond cefais ymweliad—ym mis Hydref rwy'n credu—i'w weld drosof fy hun, ac fe wnaeth argraff fawr arnaf. Ac rwy'n gwybod bod Christianne Glossop, sydd wedi gweithio ar sicrhau bod hynny'n digwydd dros y 18 mlynedd diwethaf, yn falch dros ben. Ac rwy'n credu ei fod yn gam cyntaf. Roeddwn i fod i gyfarfod â'r Gweinidog addysg ddydd Llun i weld beth arall y gallem ei wneud i gefnogi prifysgol Aber mewn perthynas â hyn, ond yn anffodus, rwy'n credu mai'r wythnos nesaf y mae'r cyfarfod yn awr. Ond rwy'n credu ei fod yn rhywbeth y dylid ei archwilio, a byddaf yn hapus iawn i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau yn dilyn y cyfarfod a gaf gyda'r Gweinidog addysg.

Thank you, Minister. I think it's important that we don't presume that it's 'job done', because, clearly, it's the beginning of a journey, and we'd like to see it pursued as swiftly as possible. Diolch.

Now, mental health support, of course, is also a crucial aspect of support for young people in the agricultural sector. In October, in response to a question from my Plaid Cymru colleague Cefin Campbell, you said that support for mental health charities within the farming sector is, and I'll quote,

'something I keep a very close eye on, and, if there's anything further I can do to help, I will certainly be happy to do so.'

Now, recently, at the winter fair, the DPJ Foundation raised concerns that, whilst they currently do get some support, of course, from the Welsh Government, there isn't that longer-term certainty of funding. And I know other rural mental health organisations would share the same concern. So, given your previous commitments on the floor of the Senedd, and of course ahead of the budget publication next week, could you maybe tell us whether you intend to introduce a long-term funding plan for mental health charities such as the DPJ Foundation?

Diolch, Weinidog. Rwy'n credu ei bod yn bwysig nad ydym yn tybio bod y gwaith ar ben, oherwydd yn amlwg, dechrau'r daith yw hyn, a hoffem ei weld yn cael ei wneud cyn gynted â phosibl. Diolch.

Nawr, agwedd hanfodol arall ar gymorth i bobl ifanc yn y sector amaethyddol yw cymorth iechyd meddwl wrth gwrs. Ym mis Hydref, mewn ymateb i gwestiwn gan fy nghyd-Aelod Plaid Cymru, Cefin Campbell, fe ddywedoch chi fod cefnogaeth i elusennau iechyd meddwl yn y sector ffermio, ac rwy'n dyfynnu,

'yn rhywbeth rwy'n cadw llygad barcud arno, ac os oes unrhyw beth arall y gallaf ei wneud i helpu, rwy'n sicr yn hapus i wneud hynny.'

Nawr, yn ddiweddar, yn y ffair aeaf,  mynegodd Sefydliad DPJ bryderon, er eu bod yn cael rhywfaint o gefnogaeth ar hyn o bryd gan Lywodraeth Cymru wrth gwrs, nad oes sicrwydd mwy hirdymor o gyllid. Ac rwy'n gwybod y byddai sefydliadau iechyd meddwl gwledig eraill yn rhannu'r un pryder. Felly, o ystyried eich ymrwymiadau blaenorol ar lawr y Senedd, a chyn cyhoeddi'r gyllideb yr wythnos nesaf wrth gwrs, a allech ddweud wrthym a ydych yn bwriadu cyflwyno cynllun ariannu hirdymor ar gyfer elusennau iechyd meddwl fel Sefydliad DPJ?

Thank you. I met with the mental health charities in the agricultural sector at the winter fair myself, and it was representatives of, I think, about six of them, where we did discuss, obviously, the challenges they are—. You'll appreciate it's very hard to give long-term commitments—I'm not sure what you mean by 'long term'—but certainly I intend to continue to support them, both financially and also with officials' time as well, because my officials work very closely with them. And I attend—certainly, over the duration of the pandemic, I've attended many meetings of the group that came together under an umbrella to support our agriculture sector. So, I will continue, certainly, to do that. As I say, I'm unclear what you mean by 'long term', but I will certainly, in the course of our budget, commit to funding.

Diolch. Cyfarfûm â'r elusennau iechyd meddwl yn y sector amaethyddol yn y ffair aeaf fy hun, ac roedd yno gynrychiolwyr o tua chwech ohonynt, rwy'n credu, ac yn amlwg, buom yn trafod yr heriau—. Fe fyddwch yn deall ei bod yn anodd iawn rhoi ymrwymiadau hirdymor—nid wyf yn siŵr beth a olygwch wrth 'hirdymor'—ond yn sicr rwy'n bwriadu parhau i'w cefnogi, yn ariannol a hefyd gydag amser swyddogion, oherwydd mae fy swyddogion yn gweithio'n agos iawn gyda hwy. Ac rwy'n mynychu—yn sicr, dros gyfnod y pandemig, rwyf wedi mynychu llawer o gyfarfodydd y grŵp a ddaeth ynghyd o dan ymbarél i gefnogi ein sector amaethyddol. Felly, byddaf yn parhau i wneud hynny, yn sicr. Fel y dywedaf, nid wyf yn glir beth a olygwch wrth 'hirdymor', ond yn ystod proses y gyllideb, byddaf yn sicr yn ymrwymo i gyllid.

That's very welcome. I think 'longer term', I suppose, is a better description, maybe.

Again, developing on a theme of younger farmers, really, concerns have been raised with me recently by tenant farmers, particularly, and the Tenant Farmers Association, that younger farmers are facing difficulty in acquiring land under succession rules. Now, I'm aware, through casework, of situations where families have been unable to transfer the tenancy to their son or daughter because the son or daughter aren't able to make their living purely from the holding. You'll be very aware that more and more farms depend now on off-farm income to get by these days, and, in fact, many of those tenant holdings are of a size where making your living from it is probably near impossible in any case. So, it's clear to me that tenancy legislation in Wales isn't keeping up with changes in farming.

Now, I'm aware that the Welsh Government is yet to bring forward regulations to implement certain provisions of Schedule 3 to the UK Agriculture Act 2020 relating to tenant farms as they apply to Wales. Regulations were brought into effect in England, by the way, back in May of this year. So, can I ask: when do you intend to introduce regulations similar to those seen in England, so that we can change the current outdated suitability and commercial tests, making the law more fit for purpose, and, of course, ultimately making it easier to enable tenant succession?

Mae hynny i'w groesawu'n fawr. Rwy'n credu bod 'mwy hirdymor', mae'n debyg, yn ddisgrifiad gwell, efallai.

Unwaith eto, gan ddatblygu thema ffermwyr iau, clywais bryderon yn ddiweddar gan ffermwyr tenant yn enwedig, a Chymdeithas y Ffermwyr Tenant, fod ffermwyr iau yn ei chael hi'n anodd caffael tir o dan reolau olyniaeth. Nawr, rwy'n ymwybodol, drwy waith achos, o sefyllfaoedd lle nad yw teuluoedd wedi gallu trosglwyddo'r denantiaeth i'w mab neu eu merch am nad yw'r mab neu'r ferch yn gallu gwneud eu bywoliaeth o'r daliad yn unig. Fe fyddwch yn ymwybodol iawn fod mwy a mwy o ffermydd yn dibynnu ar incwm oddi ar y fferm i allu goroesi y dyddiau hyn, ac mewn gwirionedd, mae llawer o'r tenantiaethau hynny o faint lle mae'n debygol fod gwneud eich bywoliaeth ohonynt bron yn amhosibl beth bynnag. Felly, mae'n amlwg i mi nad yw deddfwriaeth tenantiaeth yng Nghymru yn cyd-fynd â newidiadau yn y byd amaeth.

Nawr, rwy'n ymwybodol nad yw Llywodraeth Cymru wedi cyflwyno rheoliadau eto i weithredu darpariaethau penodol yn Atodlen 3 i Ddeddf Amaethyddiaeth y DU 2020 sy'n ymwneud â ffermydd tenant fel y maent yn gymwys i Gymru. Daeth rheoliadau i rym yn Lloegr, gyda llaw, yn ôl ym mis Mai eleni. Felly, a gaf fi ofyn: pa bryd y bwriadwch gyflwyno rheoliadau tebyg i'r rhai a welir yn Lloegr, fel y gallwn newid y profion addasrwydd a masnachol hen ffasiwn presennol, a gwneud y gyfraith yn fwy addas i'r diben, a hwyluso olyniaeth tenantiaid yn y pen draw wrth gwrs?

14:40

Thank you. I'm not able to give you a specific time, because this is an ongoing piece of work. I did meet with the Tenant Farmers Association at the winter fair, again—I took the opportunity to meet with quite a few people face to face last month—and I agree with you; I think there are lots of issues with tenant farmers that you don't get with, obviously, farmers that own the land themselves, and I think it's really important that we get it right. So, it's not just looking at one piece of the legislation; it's looking at all of it in a holistic way. So, I know officials continue to meet. I'm expecting further advice, probably—well, it will be in the new year, but I don't know how quickly in the new year. But, again, once we have some further information, I'll be very happy to share it with you.

Diolch. Nid wyf yn gallu rhoi amser penodol i chi, oherwydd mae hwn yn waith sydd ar y gweill. Cyfarfûm â Chymdeithas y Ffermwyr Tenant yn y ffair aeaf, unwaith eto—manteisiais ar y cyfle i gyfarfod â chryn dipyn o bobl wyneb yn wyneb y mis diwethaf—ac rwy'n cytuno; credaf fod llawer o broblemau'n codi gyda ffermwyr tenant nad ydych yn eu cael, yn amlwg, gyda ffermwyr sy'n berchen ar y tir eu hunain, a chredaf ei bod yn bwysig iawn inni ei gael yn iawn. Felly, mae'n galw am fwy nag edrych ar un darn o'r ddeddfwriaeth yn unig; mae angen edrych ar y cyfan mewn ffordd gyfannol. Felly, rwy'n gwybod bod swyddogion yn parhau i gyfarfod. Rwy'n disgwyl cyngor pellach, yn ôl pob tebyg—wel, bydd hynny yn y flwyddyn newydd, ond nid wyf yn gwybod pa mor gyflym yn y flwyddyn newydd. Ond unwaith eto, pan gawn ragor o wybodaeth, byddaf yn hapus iawn i'w rhannu gyda chi.

Hela Trywydd
Trail Hunting

3. Pa asesiad y mae'r Gweinidog wedi'i wneud o effaith penderfyniad Cyfoeth Naturiol Cymru i wahardd hela trywydd ar ei dir ar les anifeiliaid? OQ57362

3. What assessment has the Minister made of the impact on animal welfare of Natural Resources Wales's decision to ban trail hunting on its land? OQ57362

Thank you. Natural Resources Wales falls under the Minister for Climate Change's remit. However, its decision to ban trail hunting on the Welsh Government woodland estate was a matter for them, and the Welsh Government has made no assessment of the impact on animal welfare of such a ban.

Diolch. Mae Cyfoeth Naturiol Cymru yn rhan o gylch gwaith y Gweinidog Newid Hinsawdd. Fodd bynnag, mater iddynt hwy oedd ei benderfyniad i wahardd hela trywydd ar ystâd goetir Llywodraeth Cymru, ac nid yw Llywodraeth Cymru wedi gwneud unrhyw asesiad o effaith gwaharddiad o'r fath ar les anifeiliaid.

Thank you, Minister. The Hankinson case highlighted how trail hunting had become a smokescreen for the illegal hunting of live quarry, and, just four days ago, the master of the Western Hunt was successfully prosecuted under the Dangerous Dogs Act 1991 for an incident that again occurred on the pretence of trail hunting. I'd like to echo the request made to you by my colleague Joyce Watson in the business statement last week: will Welsh Government commit to a ban on trail hunting on all public land, which is clearly necessary if we are to uphold the highest animal welfare standards in Wales?

Diolch, Weinidog. Tynnodd achos Hankinson sylw at y ffordd roedd hela trywydd wedi dod yn llen fwg i gelu hela anifeiliaid byw yn anghyfreithlon, a chwta bedwar diwrnod yn ôl, cafodd meistr y Western Hunt ei erlyn yn llwyddiannus o dan Ddeddf Cŵn Peryglus 1991 am ddigwyddiad a ddigwyddodd wrth esgus hela trywydd. Hoffwn adleisio'r cais a wnaed i chi gan fy nghyd-Aelod, Joyce Watson, yn y datganiad busnes yr wythnos diwethaf: a wnaiff Llywodraeth Cymru ymrwymo i wahardd hela trywydd ar bob tir cyhoeddus, rhywbeth sy'n amlwg yn angenrheidiol os ydym am gynnal y safonau lles anifeiliaid uchaf yng Nghymru?

Well, that would be a matter for the Minister for Climate Change, but I know—I've had discussions with her and, certainly, in light of the recent court judgment, this is something that she will consider carefully, but I believe the Welsh Government would support the consideration of a permanent ban on trail hunting by those responsible for publicly owned land in Wales.

Wel, mater i'r Gweinidog Newid Hinsawdd fyddai hynny, ond rwy'n gwybod—cefais drafodaethau gyda hi ac yn sicr, yng ngoleuni dyfarniad y llys yn ddiweddar, mae hyn yn rhywbeth y bydd yn ei ystyried yn ofalus, ond credaf y byddai Llywodraeth Cymru yn cefnogi rhoi ystyriaeth i waharddiad parhaol ar hela trywydd gan y rhai sy'n gyfrifol am dir sy'n eiddo i'r cyhoedd yng Nghymru.

Minister, judging by your response, then, it is widely known and accepted that the Labour Party running the Welsh Government has little understanding of the rural way of life or the countryside, and I believe that the recent Natural Resources Wales decision to ban trail hunting on its land is the wrong one. Trail hunting is not hunting, which was banned in the Hunting Act 2004. Trail hunting is a perfectly lawful activity; it does not involve the pursuit of mammals. So, this ban will have no impact on animal welfare, as has been referred to by yourself and the other Member. The scaremongering on this topic has been rife. This NRW ruling is another attack on the rural way of life by Government organisations and woke individuals trying to end rural traditions by spreading falsehoods. Will the Minister now meet with myself, Natural Resources Wales and relevant stakeholders to have an informed discussion and to look at the evidence and resolve this poor decision? Diolch, Deputy Llywydd.

Weinidog, a barnu yn ôl eich ymateb felly, mae'n hysbys ac yn cael ei dderbyn yn eang nad oes gan y Blaid Lafur sy'n rhedeg Llywodraeth Cymru fawr o ddealltwriaeth o'r ffordd wledig o fyw na chefn gwlad, a chredaf fod penderfyniad diweddar Cyfoeth Naturiol Cymru i wahardd hela trywydd ar ei dir yn anghywir. Nid hela, a waharddwyd yn Neddf Hela 2004, yw hela trywydd. Mae hela trywydd yn weithgaredd cwbl gyfreithlon; nid yw'n golygu mynd ar drywydd mamaliaid. Felly, ni fydd y gwaharddiad hwn yn cael unrhyw effaith ar les anifeiliaid, fel y nodwyd gennych chi a'r Aelod arall. Mae'r codi bwganod ar y pwnc hwn wedi bod yn rhemp. Mae'r dyfarniad CNC hwn yn ymosodiad arall ar y ffordd wledig o fyw gan sefydliadau'r Llywodraeth ac unigolion 'effro' sy'n ceisio dod â thraddodiadau gwledig i ben drwy ledaenu anwireddau. A wnaiff y Gweinidog gyfarfod â mi, Cyfoeth Naturiol Cymru a rhanddeiliaid perthnasol yn awr i gael trafodaeth wybodus ac i edrych ar y dystiolaeth a datrys y penderfyniad gwael hwn? Diolch, Ddirprwy Lywydd.

I disagree with the majority of what the Member said, and no, I won't meet with him, because, as I say, this is a matter for the Minister for Climate Change.

Rwy'n anghytuno â'r rhan fwyaf o'r hyn a ddywedodd yr Aelod, a na, ni wnaf gyfarfod ag ef, oherwydd, fel y dywedais, mater i'r Gweinidog Newid Hinsawdd yw hwn.

I know the RSPCA is also concerned that trail hunting is acting like a smokescreen, allowing fox hunting to continue. For Members who aren't aware of how this works, trail hunting involves using the urine, body parts or carcasses of foxes, deer or hares being laid on a trail for dogs to follow, and, although traditional hunts, as we've heard, have been banned, training hounds to follow these scents can lead to animals like foxes being disturbed and killed if the dogs pick up the scent of a live animal. Trail hunting isn't meant to involve foxes being killed, but, again, as we've heard, a high-profile conviction has recently highlighted that trail hunting has been used to hide illegal hunting for years. And, besides, the use of a scent of dead animals is surely utterly unnecessary when alternatives like drag hunting exists, which allows hounds to follow an artificial scent not derived from carcasses or body parts. Minister, it's surely beneath the dignity of human beings to take pleasure from the death of another creature. Will you, please, look at ways, with your colleagues—hearing what you've just said—to persuade other landowners in the immediate weeks to outlaw trail hunting, particularly ahead of Boxing Day, when these parades happen? 

Gwn fod yr RSPCA hefyd yn pryderu bod hela trywydd yn gweithredu fel llen fwg, gan ganiatáu i hela llwynogod barhau. I Aelodau nad ydynt yn ymwybodol o sut mae hyn yn gweithio, mae hela trywydd yn golygu defnyddio wrin, rhannau o'r corff neu garcasau llwynogod, ceirw neu ysgyfarnogod wedi'u gosod ar lwybr i gŵn eu dilyn, ac er bod helfeydd traddodiadol wedi'u gwahardd, fel y clywsom, gall hyfforddi cŵn hela i ddilyn yr aroglau hyn arwain at darfu ar anifeiliaid fel llwynogod a'u lladd os bydd y cŵn yn codi gwynt anifail byw. Nid yw hela trywydd i fod i olygu bod llwynogod yn cael eu lladd, ond unwaith eto, fel y clywsom, mae achos proffil uchel yn ddiweddar wedi tynnu sylw at y ffaith bod yr arfer o hela trywydd wedi'i ddefnyddio i guddio hela anghyfreithlon ers blynyddoedd. Ac ar wahân i hynny, mae'n sicr fod defnyddio aroglau anifeiliaid marw yn gwbl ddiangen pan fo dewisiadau amgen fel hela abwyd yn bodoli, sy'n caniatáu i gŵn hela ddilyn arogl artiffisial nad yw'n deillio o garcasau neu rannau o'r corff. Weinidog, mae'n sicr islaw urddas bodau dynol i gael pleser o farwolaeth creadur arall. Os gwelwch yn dda, a wnewch chi edrych ar ffyrdd, gyda'ch cyd-Aelodau—wedi clywed yr hyn rydych newydd ei ddweud—o berswadio tirfeddianwyr eraill yn yr wythnosau nesaf hyn i wahardd hela trywydd, yn enwedig cyn Gŵyl San Steffan, pan fydd y gorymdeithiau hyn yn digwydd?

14:45

As I said in my earlier answer to Vikki Howells, this is a matter for the Minister for Climate Change, but I think, in light of the recent court judgment, that is something she will consider carefully, ensuring that there is a permanent ban on trail hunting by those responsible for publicly owned land in Wales. 

Fel y dywedais yn fy ateb cynharach i Vikki Howells, mater i'r Gweinidog Newid Hinsawdd yw hwn, ond yng ngoleuni dyfarniad y llys yn ddiweddar, rwy'n credu bod hynny'n rhywbeth y bydd yn ei ystyried yn ofalus, i sicrhau bod y rhai sy'n gyfrifol am dir sy'n eiddo cyhoeddus yng Nghymru yn gwahardd hela trywydd yn barhaol.

Arallgyfeirio ar Ffermydd
Farm Diversification

4. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am gefnogaeth Llywodraeth Cymru i arallgyfeirio ar ffermydd? OQ57387

4. Will the Minister make a statement on Welsh Government support for farm diversification? OQ57387

Thank you. The Welsh Government is committed to supporting all businesses in Wales. Business Wales and Farming Connect support farm businesses to become more efficient, profitable and resilient. Support is tailored according to customer need and the different regions of Wales, dependent on requirements.

Diolch. Mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i gefnogi pob busnes yng Nghymru. Mae Busnes Cymru a Cyswllt Ffermio yn cynorthwyo busnesau fferm i ddod yn fwy effeithlon, proffidiol a chadarn. Mae'r cymorth wedi'i deilwra yn ôl anghenion cwsmeriaid a gwahanol ranbarthau Cymru, yn dibynnu ar ofynion.

So, with regard to my supplementary that I'm about to raise, the Minister has been very helpful in dealing with this issue in the past, and, unfortunately, we're now in a position where it's got worse recently. There's an ongoing issue at Gelliargwellt Uchaf Farm in my constituency, where a large dairy farm has diversified into both food recycling, for which it's got a contract with several nearby local authorities, including Caerphilly, and mineral extraction from a quarry on site. The process has caused concern to residents in the nearby villages of Gelligaer, Penybryn and Nelson over the years, and it's mainly due to noise, dust and odour pollution, and the related HGV traffic problems. I meet regularly with residents, with key stakeholders, such as Caerphilly council, Natural Resources Wales, Public Health Wales and the operators, Bryn Group, in a formal committee managed setting to try and manage the situation. But what would be helpful is if I could have a meeting with the Minister to talk about some of the key issues that are associated with this very diverse farm and look at what may be done on some of the specific issues that I've mentioned to try and alleviate the problems for residents in the new year.  

Felly, mewn perthynas â fy nghwestiwn atodol rwyf ar fin ei ofyn, mae'r Gweinidog wedi ymdrin â'r mater yn effeithiol yn y gorffennol, ac yn anffodus, rydym yn awr mewn sefyllfa lle mae wedi gwaethygu'n ddiweddar. Mae problem barhaus ar Fferm Gelliargwellt Uchaf yn fy etholaeth, lle mae fferm laeth fawr wedi arallgyfeirio i ailgylchu bwyd, ac mae wedi cael contract gyda nifer o awdurdodau lleol cyfagos, gan gynnwys Caerffili, a chloddio mwynau o chwarel ar y safle. Mae'r broses wedi peri pryder i drigolion ym mhentrefi cyfagos Gelligaer, Pen-y-bryn a Nelson dros y blynyddoedd, yn bennaf oherwydd llygredd sŵn, llwch ac arogleuon, a'r problemau sy'n gysylltiedig â thraffig cerbydau nwyddau trwm. Rwy'n cyfarfod yn rheolaidd â thrigolion, gyda rhanddeiliaid allweddol megis cyngor Caerffili, Cyfoeth Naturiol Cymru, Iechyd Cyhoeddus Cymru a'r gweithredwyr, Bryn Group, mewn lleoliad ffurfiol a reolir gan bwyllgor i geisio rheoli'r sefyllfa. Ond yr hyn a fyddai'n ddefnyddiol yw pe gallwn gael cyfarfod â'r Gweinidog i siarad am rai o'r materion allweddol sy'n gysylltiedig â'r fferm hon sydd wedi arallgyfeirio'n helaeth ac edrych ar yr hyn y gellir ei wneud ynglŷn â rhai o'r materion penodol y soniais amdanynt i geisio lleddfu'r problemau i drigolion yn y flwyddyn newydd.

Thank you. You've clearly met with the correct stakeholders. Obviously, Natural Resources Wales and local authorities have got a range of powers and enforcement tools to address the environmental impacts you referred to and, clearly, you've raised your concerns with them. I'm very happy to meet with the Member. It would be good also, I think, to have a joint meeting with the Minister for Climate Change, because obviously some of the issues you raised lie within her portfolio. Certainly, I'd be very happy to do that. 

Diolch. Mae'n eglur eich bod wedi cyfarfod â'r rhanddeiliaid cywir. Yn amlwg, mae gan Cyfoeth Naturiol Cymru ac awdurdodau lleol ystod o bwerau ac offer gorfodi i fynd i'r afael â'r effeithiau amgylcheddol y cyfeirioch chi atynt ac yn amlwg, rydych wedi lleisio eich pryderon wrthynt hwy. Rwy'n hapus iawn i gyfarfod â'r Aelod. Rwy'n credu hefyd y byddai'n dda cael cyfarfod ar y cyd â'r Gweinidog Newid Hinsawdd, oherwydd mae'n eglur fod rhai o'r materion a godwyd gennych yn ei phortffolio hi. Yn sicr, byddwn yn hapus iawn i wneud hynny.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Weinidog, similar to Hefin David, I've raised this case with you before, the case of the Jenkins family in Model Farm in Rhoose. This beef and arable farm has diversified into growing wild flowers and selling the seeds, and it's also led to an increase in bees, pollinators and other insects in their fields. All of this will be decimated as the landlords, Legal and General, kick them off the land to build an industrial estate. I was very pleased to hear in your response to my colleague Llyr Huws Gruffydd that you met recently with the Tenant Farmers Association. What support can you give to tenant farmers, like the Jenkins family, to help them continue to diversify? Diolch yn fawr. 

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Weinidog, yn debyg i Hefin David, rwyf wedi dwyn yr achos hwn i'ch sylw o'r blaen, achos y teulu Jenkins, Model Farm yn y Rhws. Mae'r fferm bîff a chnydau âr hon wedi arallgyfeirio i dyfu blodau gwyllt a gwerthu'r hadau, ac mae hefyd wedi arwain at gynnydd mewn gwenyn, pryfed peillio a phryfed eraill yn eu caeau. Bydd hyn i gyd yn cael ei ddinistrio os yw'r landlordiaid, Legal and General, yn eu troi oddi ar y tir i adeiladu ystâd ddiwydiannol. Roeddwn yn falch iawn o glywed yn eich ymateb i fy nghyd-Aelod, Llyr Huws Gruffydd, eich bod wedi cyfarfod â Chymdeithas y Ffermwyr Tenant yn ddiweddar. Pa gymorth y gallwch ei roi i ffermwyr tenant, fel y teulu Jenkins, i'w helpu i barhau i arallgyfeirio? Diolch yn fawr.

As I mentioned in my earlier answer to Hefin David—in my tabled answer—we provide a range of support. The majority of our support—I'm just trying to think if any of it isn't—is available to tenant farmers just as much as landowners. So, I'm sure if they perhaps contact Farming Connect in the first instance, to make sure they are addressing all the business support that is available to them, that might be a good place to start. 

Fel y soniais yn fy ateb cynharach i Hefin David—yn yr ateb a gyflwynais—rydym yn darparu ystod o gymorth. Mae'r rhan fwyaf o'n cymorth—rwy'n ceisio meddwl a oes unrhyw ran ohono nad yw—ar gael i ffermwyr tenant lawn cymaint ag i dirfeddianwyr. Felly, rwy'n siŵr os cysylltant â Cyswllt Ffermio yn y lle cyntaf i sicrhau eu bod yn cael yr holl gymorth busnes sydd ar gael iddynt, gallai hynny fod yn lle da i ddechrau.

Lles Anifeiliaid
Animal Welfare

5. Pa fesurau y mae Llywodraeth Cymru'n eu cymryd i wella lles anifeiliaid? OQ57364

5. What measures is the Welsh Government taking to improve animal welfare? OQ57364

Thank you. The recently published animal welfare plan sets out improvements to animal welfare in Wales. It focuses on high standards, the adoption and sharing of best practice, engagement with key stakeholders, the development of effective, supportive and sustainable mechanisms for enforcement, and through its dynamic promotion of responsible ownership.

Diolch. Mae'r cynllun lles anifeiliaid a gyhoeddwyd yn ddiweddar yn nodi gwelliannau i les anifeiliaid yng Nghymru. Mae'n canolbwyntio ar safonau uchel, mabwysiadu a rhannu arferion gorau, ymgysylltu â rhanddeiliaid allweddol, datblygu systemau effeithiol, cefnogol a chynaliadwy ar gyfer gorfodi, a thrwy'r modd deinamig y mae'n mynd ati i hyrwyddo perchnogaeth gyfrifol.

14:50

Diolch, Minister. At the start of November, the whole of Wales was declared an avian influenza prevention zone, which means that it's a legal requirement for keepers of captive birds to follow strict biosecurity measures to protect their birds. This applies to everyone, even if you only own a single bird, and this is a worrying time for bird keepers. Minister, how best can the people of Wales protect their birds from this disease, and how will the Welsh Government assess the scale of the outbreak as we move into 2022? 

Diolch, Weinidog. Ddechrau mis Tachwedd, datganwyd bod Cymru gyfan yn barth atal ffliw adar, sy'n golygu ei bod yn ofyniad cyfreithiol i geidwaid adar caeth ddilyn mesurau bioddiogelwch llym i ddiogelu eu hadar. Mae hyn yn berthnasol i bawb, hyd yn oed os mai dim ond un aderyn rydych chi'n berchen arno, ac mae hwn yn gyfnod pryderus i geidwaid adar. Weinidog, beth yw'r ffordd orau y gall pobl Cymru ddiogelu eu hadar rhag y clefyd hwn, a sut y bydd Llywodraeth Cymru yn asesu maint y broblem wrth inni symud tuag at 2022?

Thank you very much. I can hear a dog joining in the oral answered questions today. You're quite right; we have had a significant outbreak of avian influenza across Great Britain. I mentioned in an earlier answer that we're now up to 52 incidents; we have three in Wales. We did bring in mandatory housing of birds at the end of last month. We are consistently assessing the impact. I know the chief veterinary officers right across the UK meet—I think every evening they're meeting at the moment. It's having a significant impact on veterinary capacity. So, I would urge all people in Wales who keep birds to register. At the moment, you only have to register if you have a certain number of birds, but I think it's very important; even if you only have one, please register, because then you will be assured of receiving up-to-date information as we get it. It happened very early this winter. We have avian influenza most winters unfortunately. It's brought on often by wild birds, but, unfortunately, it started much earlier and it is really significant at the current time. I've just brought in what we call a 'lite emergency control centre' in Cathays Park. It's just a virtual one at the moment to support the office of the chief veterinary officer because, clearly, it is having a massive impact on our workforce resources here in Wales. 

Diolch yn fawr iawn. Gallaf glywed ci yn ymuno yn y cwestiynau llafar sy'n cael eu hateb heddiw. Rydych chi'n llygad eich lle; rydym wedi cael nifer sylweddol o achosion o ffliw adar ledled Prydain. Soniais mewn ateb cynharach ein bod bellach yn gwybod am 52 o ddigwyddiadau; mae gennym dri yng Nghymru. Gwnaethom gyflwyno mesurau gorfodol i gadw adar dan do ddiwedd y mis diwethaf. Rydym yn asesu'r effaith yn gyson. Gwn fod y prif swyddogion milfeddygol ledled y DU yn cyfarfod—credaf eu bod yn cyfarfod bob nos ar hyn o bryd. Mae'n cael effaith sylweddol ar gapasiti milfeddygol. Felly, byddwn yn annog pawb yng Nghymru sy'n cadw adar i gofrestru. Ar hyn o bryd, nid oes raid i chi gofrestru heblaw bod gennych nifer penodol o adar, ond rwy'n credu ei fod yn bwysig iawn; hyd yn oed os mai dim ond un sydd gennych, cofrestrwch os gwelwch yn dda, oherwydd fe gewch sicrwydd wedyn eich bod yn cael y wybodaeth ddiweddaraf wrth i ni ei chael. Fe ddigwyddodd yn gynnar iawn y gaeaf hwn. Rydym yn gweld ffliw adar y rhan fwyaf o aeafau yn anffodus. Yn aml, caiff ei gario yma gan adar gwyllt, ond yn anffodus, fe ddechreuodd yn llawer cynt ac mae'n broblem fawr iawn ar hyn o bryd. Rwyf newydd gyflwyno'r hyn a alwn yn 'ganolfan reoli argyfwng fach' ym Mharc Cathays. Un rithwir yn unig yw hi ar hyn o bryd i gynorthwyo swyddfa'r prif swyddog milfeddygol oherwydd, yn amlwg, mae'n cael effaith enfawr ar ein hadnoddau gweithlu yma yng Nghymru.

Minister, I've raised this with you a number of times now—certainly, during the fifth term—but I remain increasingly concerned about the number of videos and photos that are being posted on Facebook and other social media sites adorned with marketing prose such as 'one puppy left'. Indeed, I'm actually on Facebook now reading, 'Can anyone help me find a home for this little puppy? Oh, beautiful, how much? No cost'. 'Why are they getting rid of him?', and they say, 'Oh, work commitments'. So, my concerns have been reflected in a recent report from the Blue Cross, which found that there remains a high number of puppies available to buy online, with over 400 adverts placed daily, and this actual wild west approach, to me, undermines the regulations that you've tried bringing in on the sale of third party puppies and kittens. As my colleague Sam Kurtz has mentioned, the BBC Wales investigation found that it's helping to create—

Weinidog, rwyf wedi codi hyn gyda chi nifer o weithiau yn awr—yn sicr, yn ystod y pumed tymor—ond rwy'n dal i bryderu fwyfwy am nifer y fideos a'r lluniau sy'n cael eu gosod ar Facebook a safleoedd cyfryngau cymdeithasol eraill gydag iaith farchnata fel 'un ci bach ar ôl'. Yn wir, rwyf ar Facebook yn awr yn darllen, 'A all rhywun fy helpu i ddod o hyd i gartref ar gyfer y ci bach bach hwn? O, hyfryd, faint mae'n gostio? Dim cost'. 'Pam eu bod yn cael gwared arno?', ac maent yn dweud, 'O, ymrwymiadau gwaith'. Felly, mae fy mhryderon wedi'u hadlewyrchu mewn adroddiad diweddar gan Blue Cross, a ganfu fod nifer fawr o gŵn bach ar gael i'w prynu ar-lein o hyd, gyda dros 400 o hysbysebion yn cael eu gosod bob dydd, ac mae'r dull gorllewin gwyllt hwn, i mi, yn tanseilio'r rheoliadau rydych wedi ceisio eu cyflwyno ar werthu cŵn a chathod bach gan drydydd parti. Fel y mae fy nghyd-Aelod, Sam Kurtz, wedi'i grybwyll, canfu ymchwiliad BBC Wales ei fod yn helpu i greu—

Janet, you need to ask your question now. 

Janet, mae angen i chi ofyn eich cwestiwn yn awr.

—a brutal trade in designer dog looks. What steps can you commit to undertaking, working with your counterparts in the UK Government, to ensure that social media networks are playing their role in enforcing lawful sales and that this isn't a route to see puppies rehomed in not the most appropriate manner? 

—masnach greulon mewn cŵn ffasiynol eu hedrychiad. Pa gamau y gallwch ymrwymo i'w cymryd, gan weithio gyda'ch cymheiriaid yn Llywodraeth y DU, i sicrhau bod rhwydweithiau cyfryngau cymdeithasol yn chwarae eu rhan yn gorfodi gwerthiannau cyfreithlon ac nad yw hwn yn llwybr at weld cŵn bach yn cael eu hailgartrefu mewn modd amhriodol?

I think Janet Finch-Saunders raises a very important point, and we've seen an increase in pet ownership, particularly dog ownership, over the COVID-19 pandemic, which I think has fuelled the rise that we are seeing on social media. It's very hard, isn't it, when social media isn't regulated in the way that other parts of the sector are. On the issue around dog ear cropping, which I referred to before, again we are seeing an increase on social media in relation to that. I think it's really important we continue to work with trading standards because, obviously, they work collaboratively both regionally and nationally so that they can share intelligence, for instance, to see where this is happening, and they can work much more closely, I think, local authorities, right across the UK, to avoid this. But it is a massive issue, I'm afraid. But I think buyers have a responsibility, too. And even if you're rescuing a puppy or if you're having one with no cost, I still think, as an individual, you have a responsibility where you do source your puppy, dog, cat or kitten from.  

Credaf fod Janet Finch-Saunders yn codi pwynt pwysig iawn, ac rydym wedi gweld cynnydd yn y nifer o bobl sy'n berchen ar anifeiliaid anwes, yn enwedig cŵn, dros y pandemig COVID-19, sydd, yn fy marn i, wedi ysgogi'r cynnydd a welwn ar y cyfryngau cymdeithasol. Mae'n anodd iawn, onid yw, pan nad yw'r cyfryngau cymdeithasol yn cael eu rheoleiddio yn yr un ffordd â rhannau eraill o'r sector. Ar fater tocio clustiau cŵn, y cyfeiriais ato o'r blaen, unwaith eto gwelwn gynnydd ar y cyfryngau cymdeithasol mewn perthynas â hynny. Credaf ei bod yn bwysig iawn ein bod yn parhau i weithio gyda safonau masnach oherwydd, yn amlwg, maent yn gweithio ar y cyd yn rhanbarthol ac yn genedlaethol fel y gallant rannu gwybodaeth, er enghraifft, i weld ble mae hyn yn digwydd, a gallant weithio'n agosach o lawer, rwy'n credu, awdurdodau lleol, ledled y DU, i osgoi hyn. Ond rwy'n ofni ei bod yn broblem enfawr. Ond rwy'n credu bod gan brynwyr gyfrifoldeb hefyd. A hyd yn oed os ydych chi'n achub ci bach neu os ydych chi'n cael un heb unrhyw gost, rwy'n dal i feddwl, fel unigolyn, fod gennych chi gyfrifoldeb i sicrhau eich bod yn cael eich ci bach, ci, cath neu gath fach o le priodol.

Lles Anifeiliaid mewn Lladd-dai
The Welfare of Animals in Abattoirs

6. Pa gynlluniau sydd gan y Llywodraeth i wella lles anifeiliaid mewn lladd-dai? OQ57357

6. What plans does the Government have to improve the welfare of animals in abattoirs? OQ57357

14:55

Thank you. The Welsh Government is committed to ensuring high standards of welfare for all animals kept in Wales at all stages of their life, including at the point of slaughter. Our programme for government includes the commitment to require CCTV in all slaughterhouses during this Government term.

Diolch. Mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i sicrhau safonau lles uchel ar gyfer pob anifail a gedwir yng Nghymru ar bob cam o'u bywyd, gan gynnwys yn y man lladd. Mae ein rhaglen lywodraethu yn cynnwys yr ymrwymiad i'w gwneud yn ofynnol i osod teledu cylch cyfyng ym mhob lladd-dy yn ystod tymor y Llywodraeth hon.

Minister, I have heard many calls from people in our rural communities who believe that it is now time to make CCTV compulsory in our abattoirs, as it is in England. Whilst I understand the reasons for the introduction of a voluntary scheme, can the Minister confirm how many abattoirs in Wales now have CCTV, and how many are without it? And, in doing so, what assessment has she made of the impact of the current scheme? Thank you.

Weinidog, rwyf wedi clywed llawer o alwadau gan bobl yn ein cymunedau gwledig sy'n credu ei bod bellach yn bryd gwneud teledu cylch cyfyng yn orfodol yn ein lladd-dai, fel y mae yn Lloegr. Er fy mod yn deall y rhesymau dros gyflwyno cynllun gwirfoddol, a all y Gweinidog gadarnhau faint o ladd-dai yng Nghymru sydd â theledu cylch cyfyng erbyn hyn, a faint sydd heb un? Ac wrth wneud hynny, pa asesiad y mae wedi'i wneud o effaith y cynllun presennol? Diolch.

Thank you. On the possibility of compulsory CCTV, I've never ruled it out. I always thought it was something that we would bring in if the voluntary scheme didn't work in the way that we wanted it to. But I really wanted to work, and I want to continue to work, with slaughterhouse operators to ensure that we do get CCTV in all of the slaughterhouses. There are 24 slaughterhouses in Wales. Fourteen have CCTV installed, and 10 have no CCTV. All of the large slaughterhouses have it, so the smaller ones—. I visited a couple of the smaller ones and, I have to say, they're not very keen on having compulsory CCTV. I think they think because they're small you can see everything that's going on from one position, and obviously vets are there throughout the killing of animals. So, it is about working, I think, in a supportive relationship with our slaughterhouses to ensure that we do bring it in. As I said in my tabled answer to you, our programme for government does commit to requiring CCTV in all slaughterhouses during this five-year term of government.

Diolch. Ar y posibilrwydd o deledu cylch cyfyng gorfodol, nid wyf erioed wedi'i ddiystyru. Roeddwn bob amser yn meddwl ei fod yn rhywbeth y byddem yn ei gyflwyno pe na bai'r cynllun gwirfoddol yn gweithio yn y ffordd roeddem am iddo weithio. Ond roeddwn i eisiau gweithio, ac rwyf am barhau i weithio, gyda gweithredwyr lladd-dai i sicrhau ein bod yn cael teledu cylch cyfyng ym mhob un o'r lladd-dai. Mae 24 o ladd-dai yng Nghymru. Mae teledu cylch cyfyng wedi'i osod mewn 14 ohonynt, ac nid oes teledu cylch cyfyng yn y 10 arall. Mae gan bob un o'r lladd-dai mawr deledu cylch cyfyng, felly'r rhai llai—. Ymwelais ag un neu ddau o'r rhai llai ac mae'n rhaid i mi ddweud, nid ydynt yn awyddus iawn i gael teledu cylch cyfyng gorfodol. Rwy'n credu eu bod yn meddwl y gallwch weld popeth sy'n digwydd o un safle am eu bod yn fach, ac yn amlwg mae milfeddygon yno drwy gydol pob gweithgarwch lladd anifeiliaid. Felly, rwy'n credu ei fod yn ymwneud â gweithio mewn perthynas gefnogol â'n lladd-dai i sicrhau ein bod yn ei gyflwyno. Fel y dywedais yn yr ateb a gyflwynais i chi, mae ein rhaglen lywodraethu yn ymrwymo i'w gwneud yn ofynnol i osod teledu cylch cyfyng ym mhob lladd-dy yn ystod y cyfnod llywodraethu hwn o bum mlynedd.

Ailgartrefu Cŵn
The Rehoming of Dogs

7. Sut mae'r Llywodraeth yn cefnogi ailgartrefu cŵn? OQ57370

7. How does the Government support the rehoming of dogs? OQ57370

Thank you. Our collaboration with the Animal Welfare Network for Wales led to the publication of a voluntary code of best practice for animal welfare establishments in 2020. Building on this, our animal welfare plan commits to bringing forward regulatory requirements for animal welfare establishments, including rescue and rehoming centres, by 2023.

Diolch. Arweiniodd ein cydweithrediad â Rhwydwaith Lles Anifeiliaid Cymru at gyhoeddi cod ymarfer gorau gwirfoddol ar gyfer sefydliadau lles anifeiliaid yn 2020. Gan adeiladu ar hyn, mae ein cynllun lles anifeiliaid yn ymrwymo i gyflwyno gofynion rheoleiddio ar gyfer sefydliadau lles anifeiliaid, gan gynnwys canolfannau achub ac ailgartrefu, erbyn 2023.

Diolch, Trefnydd. Before I ask my question, I'd like to thank those Members who joined Luke Fletcher and me on the steps of the Senedd last week to meet and hear from owners of former racing greyhounds, and we met quite a few greyhounds as well, and to listen to their concerns about greyhound racing in Wales.

The greyhound racing track, the Valley, at Ystrad Mynach, has recently been sold with the intention to become a licensed Greyhound Board of Great Britain track. It is anticipated that the increase in the number of races will lead to a fourfold increase in the number of dogs racing and, therefore, needing homes when they are no longer needed by the industry. We know that welfare organisations are struggling at the moment to cope with the 100 or so greyhounds leaving the track each year at present, on top of those dogs that need rehoming. Minister, I wonder if you would consider halting the expansion of the Valley track until you have had a chance to consider our request to ban greyhound racing in Wales. Thank you. Diolch yn fawr iawn.

Diolch, Drefnydd. Cyn imi ofyn fy nghwestiwn, hoffwn ddiolch i'r Aelodau a ymunodd â Luke Fletcher a minnau ar risiau'r Senedd yr wythnos diwethaf i gyfarfod a chlywed gan berchnogion milgwn a arferai rasio, lle cawsom gyfarfod â chryn dipyn o filgwn hefyd, a chlywed pryderon ynglŷn â rasio milgwn yng Nghymru.

Gwerthwyd trac rasio milgwn y Valley yn Ystrad Mynach yn ddiweddar gyda'r bwriad o'i wneud yn un o draciau trwyddedig Bwrdd Milgwn Prydain Fawr. Rhagwelir y bydd y cynnydd yn nifer y rasys yn arwain at bedair gwaith yn fwy o gŵn yn rasio ac felly, angen cartrefi pan na fydd mo'u hangen ar y diwydiant mwyach. Gwyddom fod sefydliadau lles yn ei chael hi'n anodd ymdopi ar hyn o bryd â'r 100 neu fwy o filgwn sy'n gadael y trac bob blwyddyn, ar ben y cŵn sydd angen eu hailgartrefu. Weinidog, tybed a wnewch chi ystyried atal gwaith ehangu ar drac y Valley hyd nes eich bod wedi cael cyfle i ystyried ein cais i wahardd rasio milgwn yng Nghymru. Diolch yn fawr iawn.

Thank you, and I'm sorry I was unable to join you on the steps of the Senedd last week, but thank you for arranging that event. As Jane Dodds and other Members know, the Petitions Committee currently has a live call to ban greyhound racing in Wales, and it's currently the intention of the Welsh Government to consider greyhound racing in Wales as part of a future licensing scheme, as set out in our five-year animal welfare plan for Wales. I was aware there was talk of change of ownership in the racetrack that you've just referred to, and obviously any future expansion of the track and its facilities would be subject to planning rules, which obviously I wouldn't be able to bring a halt to. But, in light of what Jane Dodds has just told me, I will certainly look at what we can do in relation to looking at greyhound racing as part of the future licensing scheme while I'm awaiting the Petitions Committee outcome as well.

Diolch, ac mae'n ddrwg gennyf na allwn ymuno â chi ar risiau'r Senedd yr wythnos diwethaf, ond diolch am drefnu'r digwyddiad hwnnw. Fel y gŵyr Jane Dodds ac Aelodau eraill, mae gan y Pwyllgor Deisebau alwad fyw ar hyn o bryd i wahardd rasio milgwn yng Nghymru, a bwriad Llywodraeth Cymru ar hyn o bryd yw ystyried rasio milgwn yng Nghymru fel rhan o gynllun trwyddedu yn y dyfodol, fel y nodir yn ein cynllun lles anifeiliaid pum mlynedd ar gyfer Cymru. Roeddwn yn ymwybodol fod sôn am newid perchnogaeth yn achos y trac rasio rydych newydd gyfeirio ato, ac yn amlwg byddai unrhyw waith i ehangu'r trac a'i gyfleusterau yn y dyfodol yn amodol ar reolau cynllunio, ac ni fyddwn yn gallu atal hynny wrth gwrs. Ond yng ngoleuni'r hyn y mae Jane Dodds newydd ei ddweud wrthyf, byddaf yn sicr yn edrych ar yr hyn y gallwn ei wneud mewn perthynas ag ystyried rasio milgwn fel rhan o'r cynllun trwyddedu yn y dyfodol tra byddaf yn aros am ganlyniad y Pwyllgor Deisebau hefyd.

15:00

Could I echo what Jane Dodds has said in thanking Members for their engagement on the issue of greyhound welfare, including the Minister as well on her engagement? It truly has been cross-party. Following on from Jane's question, if plans go ahead at the Valley track in Ystrad Mynach, the intensification of racing will lead to more greyhounds being injured or fatally injured. Whilst I welcome the annual welfare plan, I have also voiced my concerns around how thin on the ground the animal welfare plan is in relation to greyhound welfare. So, in light of the potential intensification—and I welcome what the Minister said just now in terms of the considerations Welsh Government will be taking—what other considerations on top of what the Government's considering at the moment are going to be made in relation to the animal welfare plan if intensification does happen in Wales? And finally, could I extend an invitation to the Minister and to any other Member who's interested to meet with Hope Rescue in the new year? As the Minister has already highlighted, there's currently a petition to ban greyhound racing before the Petitions Committee, and Hope Rescue are responsible for that petition.

A gaf fi adleisio'r hyn y mae Jane Dodds wedi'i ddweud wrth ddiolch i'r Aelodau am eu hymwneud ar fater lles milgwn, gan gynnwys y Gweinidog hefyd am ei hymwneud hithau? Mae wedi bod yn wirioneddol drawsbleidiol. Yn dilyn cwestiwn Jane, os aiff y cynlluniau rhagddynt ar drac y Valley yn Ystrad Mynach, bydd y cynnydd mewn rasio yn arwain at fwy o filgwn yn cael eu hanafu neu'n cael anaf angheuol. Er fy mod yn croesawu'r cynllun lles anifeiliaid, rwyf hefyd wedi lleisio fy mhryderon ynghylch pa mor annigonol yw'r cynllun lles anifeiliaid mewn perthynas â lles milgwn. Felly, yng ngoleuni'r cynnydd posibl mewn rasio—ac rwy'n croesawu'r hyn a ddywedodd y Gweinidog yn awr ynglŷn â'r ystyriaeth y bydd Llywodraeth Cymru yn ei rhoi i hyn—pa ystyriaethau eraill, yn ychwanegol at yr hyn y mae'r Llywodraeth yn ei ystyried ar hyn o bryd, a roddir i'r cynllun lles anifeiliaid os bydd mwy o rasys yn cael eu cynnal yng Nghymru? Ac yn olaf, a gaf fi estyn gwahoddiad i'r Gweinidog ac i unrhyw Aelod arall sy'n awyddus i gyfarfod â Hope Rescue yn y flwyddyn newydd? Fel y mae'r Gweinidog eisoes wedi'i nodi, mae deiseb gerbron y Pwyllgor Deisebau ar hyn o bryd i wahardd rasio milgwn, a Hope Rescue sy'n gyfrifol am y ddeiseb honno.

Thank you. Yes, I'd be very happy to meet with them, probably after the Petitions Committee has heard and viewed their petition and it's come forward, if it does indeed come forward, to the Welsh Government for consideration. I think it would be more appropriate to meet them after that. You will have heard my answer to Jane Dodds; obviously, I heard further information that I was unaware of, from Jane, and I'd be very happy to look at what we can do.

Diolch. Byddwn yn fwy na pharod i gyfarfod â hwy, yn ôl pob tebyg ar ôl i'r Pwyllgor Deisebau glywed a gweld eu deiseb ac ar ôl iddi gael ei chyflwyno, os caiff ei chyflwyno, i Lywodraeth Cymru i'w hystyried. Credaf y byddai'n fwy priodol imi gyfarfod â hwy wedi hynny. Byddwch wedi clywed fy ateb i Jane Dodds; yn amlwg, clywais wybodaeth bellach nad oeddwn yn ymwybodol ohoni gan Jane, a byddwn yn fwy na pharod i edrych ar yr hyn y gallwn ei wneud.

Cewyll Anifeiliaid
Animal Cages

8. A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am weithredu addewid Llywodraeth Cymru i gyfyngu ar y defnydd o gewyll ar gyfer anifeiliaid sy'n cael eu ffermio? OQ57365

8. Will the Minister provide an update on the implementation of the Welsh Government's pledge to restrict the use of cages for farmed animals? OQ57365

Thank you. The Welsh Government is committed to restricting the use of cages for farmed animals. We are working with other administrations to look at how and where they are used, and to what extent. We are also considering the welfare impacts of existing and alternative systems.

Diolch. Mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i gyfyngu ar y defnydd o gewyll ar gyfer anifeiliaid sy'n cael eu ffermio. Rydym yn gweithio gyda gweinyddiaethau eraill i edrych ar sut a ble y cânt eu defnyddio, ac i ba raddau. Rydym hefyd yn ystyried effeithiau lles systemau presennol ac amgen.

In June this year, the European Commission announced that they would phase out cage systems for a number of different farm animals, and that came about as a result of a European citizens initiative, End the Cage Age, which was supported by 1.4 million citizens, and 54,000 of them were from the UK. In Wales, many farmed animals are still confined to cages, including sows in farrowing crates, laying hens, game birds and rabbits. End the Cage Age say that over 16 million animals in the UK live in a cage system. The European Commission have committed to bringing forward a legislative proposal by the end of 2023 to phase out and finally prohibit the use of cages for hens, mother pigs, calves, rabbits, ducks and geese, and other animals as well. They've committed to phasing out the use of cages for farmed animals by 2027. Minister, is this something that the Welsh Government might consider doing in order to improve the welfare of all farmed animals in Wales?

Ym mis Mehefin eleni, cyhoeddodd y Comisiwn Ewropeaidd y byddent yn cael gwared ar systemau cewyll yn raddol ar gyfer nifer o wahanol anifeiliaid fferm, a digwyddodd hynny o ganlyniad i fenter dinasyddion Ewropeaidd, End the Cage Age, a gefnogwyd gan 1.4 miliwn o ddinasyddion, ac roedd 54,000 ohonynt yn dod o'r DU. Yng Nghymru, mae llawer o anifeiliaid a ffermir yn dal i gael eu caethiwo mewn cewyll, gan gynnwys hychod mewn llociau porchella, ieir dodwy, adar hela a chwningod. Dywed End the Cage Age fod dros 16 miliwn o anifeiliaid yn y DU yn byw mewn system gewyll. Mae'r Comisiwn Ewropeaidd wedi ymrwymo i gyflwyno cynnig deddfwriaethol erbyn diwedd 2023 i ddiddymu'n raddol gan arwain at wahardd y defnydd o gewyll ar gyfer ieir, hychod, lloi, cwningod, hwyaid a gwyddau, ac anifeiliaid eraill hefyd. Maent wedi ymrwymo i gael gwared yn raddol ar y defnydd o gewyll ar gyfer anifeiliaid sy'n cael eu ffermio erbyn 2027. Weinidog, a yw hyn yn rhywbeth y gallai Llywodraeth Cymru ystyried ei wneud er mwyn gwella lles pob anifail sy'n cael eu ffermio yng Nghymru?

Thank you, and I think Joyce raises a very important point. We've got a really strong track record for raising the bar when it comes to farm animal welfare. You referred to sow stalls for pigs and veal crates for calves—they're banned—and battery cages for laying hens. We really want to continue to build on this, and that's why our programme for government includes a commitment to restrict the use of cages for farmed animals. The regulations that we have at the moment are from 2007, but they do set down detailed conditions under which farmed animals must be kept. So, as I mentioned in my earlier answer, we are working very closely with other administrations to consider how we can further improve our already very high standards of farmed animal welfare by examining, for instance, the use of enriched cages for laying hens and farrowing crates for pigs. We're really going to consider the impact on the welfare of the animals, the industry, the commercial availability of alternative systems, as well as the impact on consumers, trade and, importantly, the environment.

Diolch yn fawr, a chredaf fod Joyce yn codi pwynt pwysig iawn. Mae gennym enw da iawn am godi'r safonau ym maes lles anifeiliaid fferm. Fe gyfeirioch chi at gorau hychod ar gyfer moch a chewyll cig llo ar gyfer lloi—maent wedi'u gwahardd—a chewyll batri ar gyfer ieir dodwy. Rydym yn wirioneddol awyddus i barhau i adeiladu ar hyn, a dyna pam mae ein rhaglen lywodraethu'n cynnwys ymrwymiad i gyfyngu ar y defnydd o gewyll ar gyfer anifeiliaid sy'n cael eu ffermio. Lluniwyd y rheoliadau sydd gennym ar hyn o bryd yn 2007, ond maent yn nodi amodau manwl ar gyfer cadw anifeiliaid sy'n cael eu ffermio. Felly, fel y soniais yn fy ateb cynharach, rydym yn gweithio'n agos iawn gyda gweinyddiaethau eraill i ystyried sut y gallwn wella ein safonau uchel iawn ym maes lles anifeiliaid a ffermir ymhellach drwy archwilio, er enghraifft, y defnydd o gewyll wedi'u cyfoethogi ar gyfer ieir dodwy a llociau porchella ar gyfer moch. Rydym yn mynd i ystyried o ddifrif beth yw'r effaith ar les yr anifeiliaid, y diwydiant, argaeledd masnachol systemau amgen, yn ogystal â'r effaith ar ddefnyddwyr, masnach, ac yn bwysig, yr amgylchedd.

Cadwyni Cyflenwi Amaethyddol
Agricultural Supply Chains

9. Pa fesurau y mae'r Llywodraeth wedi'u rhoi ar waith i sicrhau bod cadwyni cyflenwi amaethyddol yn eco-gyfeillgar ac yn gynaliadwy? OQ57369

9. What measures has the Government put into place to ensure that agricultural supply chains are eco-friendly and sustainable? OQ57369

The Welsh Government is working towards a net-zero agricultural supply chain that will benefit the rural and circular economy. Through both existing agricultural support schemes and the planned sustainable farming scheme, we are supporting the change to more eco-friendly and sustainable farming.

Mae Llywodraeth Cymru yn gweithio tuag at gadwyn gyflenwi amaethyddol sero net a fydd o fudd i'r economi wledig a'r economi gylchol. Drwy'r cynlluniau cymorth amaethyddol presennol a'r cynllun ffermio cynaliadwy arfaethedig, rydym yn cefnogi'r newid i ffermio mwy ecogyfeillgar a chynaliadwy.

15:05

Thank you, Minister. As you'll be aware, agricultural greenhouse gases that emanate from soil, manure and fertiliser, along with methane produced by cattle, have added considerably to climate change and are considered as bad, if not worse, than carbon dioxide. There is an urgent need to encourage everyone within land management, in particular those who grow food and manage livestock, to develop eco-friendly and sustainable farming practices to mitigate these effects and to increase the potential for carbon sequestration, or at the very least to retain existing soil carbon.

There are, of course, going to be huge costs to the farming industry for them to adapt to this and to adapt at the speed we need, and this will require significant funding and robust legal regulations that can aid them in maintaining the highest environmental standards that can eventually lead to sustainable farming practices. What assessments has this Government made of the climate finances needed to help farmers in Wales to meet an acceptable level of eco-friendly and sustainable farming? And in your mind, Minister, what additional legislation is needed to ensure that farmers and other industrial food producers in Wales can adopt eco-friendly and sustainable farming practices? Thank you.

Diolch, Weinidog. Fel y gwyddoch, mae nwyon tŷ gwydr amaethyddol sy'n deillio o bridd, tail a gwrtaith, ynghyd â methan a gynhyrchir gan wartheg, wedi ychwanegu'n sylweddol at y newid yn yr hinsawdd ac ystyrir eu bod cyn waethed, os nad yn waeth, na charbon deuocsid. Mae taer angen annog pawb ym maes rheoli tir, yn enwedig y rheini sy'n tyfu bwyd ac yn rheoli da byw, i ddatblygu arferion ffermio ecogyfeillgar a chynaliadwy i liniaru'r effeithiau hyn ac i gynyddu'r potensial ar gyfer dal a storio carbon, neu o leiaf i gadw carbon sydd eisoes yn y pridd.

Bydd addasu i hyn ac addasu ar y cyflymder sydd ei angen arnom yn golygu costau enfawr i'r diwydiant ffermio wrth gwrs, ac er mwyn cyflawni hyn, bydd angen cyllid sylweddol a rheoliadau cyfreithiol cadarn a all eu cynorthwyo i gynnal y safonau amgylcheddol uchaf a all arwain yn y pen draw at arferion ffermio cynaliadwy. Pa asesiadau y mae'r Llywodraeth hon wedi'u gwneud o'r cyllid hinsawdd sydd ei angen i helpu ffermwyr yng Nghymru gyflawni lefel dderbyniol o ffermio ecogyfeillgar a chynaliadwy? Ac yn eich barn chi, Weinidog, pa ddeddfwriaeth ychwanegol sydd ei hangen i sicrhau bod ffermwyr a chynhyrchwyr bwyd diwydiannol eraill yng Nghymru yn gallu mabwysiadu arferion ffermio ecogyfeillgar a chynaliadwy? Diolch.

Thank you. You're quite right, agriculture and food production will always produce some greenhouse gases as a result of relying on natural processes, but we are continuing to meet the challenge of reducing those greenhouse gases from farming whilst maintaining high-quality food production. 

There's been a significant amount of Government support already for the sector in relation to this; that's including the Glastir schemes, for instance, for improving the biodiversity of land in Wales. We've also had the co-operation and supply chain development scheme. And those schemes have really allowed our farmers to invest in new equipment and new technology, and they've improved the resilience and sustainability of the agricultural supply chains. Joel James mentioned the sustainable farming scheme that we're proposing, and that certainly will help our farmers in relation to that, so this is obviously a scheme that we're just about to enter. I'm looking for farmers to sign up for the second part now of engagement, which will take place in the summer, because it's really important that the farmers co-design the scheme with us.

Diolch. Rydych yn llygad eich lle, bydd amaethyddiaeth a chynhyrchu bwyd bob amser yn cynhyrchu nwyon tŷ gwydr am eu bod yn dibynnu ar brosesau naturiol, ond rydym yn parhau i fynd i'r afael â her lleihau'r nwyon tŷ gwydr sy'n deillio o ffermio tra'n cynnal cynhyrchiant bwyd o ansawdd uchel.

Mae'r Llywodraeth eisoes wedi rhoi cryn dipyn o gymorth i'r sector mewn perthynas â hyn; mae hynny'n cynnwys cynlluniau Glastir, er enghraifft, ar gyfer gwella bioamrywiaeth tir yng Nghymru. Rydym hefyd wedi cael y cynllun datblygu cadwyni cyflenwi a chydweithio. Ac mae'r cynlluniau hynny wedi caniatáu i'n ffermwyr fuddsoddi mewn offer newydd a thechnoleg newydd, ac maent wedi gwella gwytnwch a chynaliadwyedd y cadwyni cyflenwi amaethyddol. Soniodd Joel James am y cynllun ffermio cynaliadwy rydym yn ei gynnig, a fydd yn sicr yn helpu ein ffermwyr mewn perthynas â hynny, felly mae hwn yn amlwg yn gynllun rydym ar fin ei gychwyn. Rwy'n chwilio am ffermwyr i gofrestru ar gyfer ail ran y gwaith, a fydd yn digwydd yn yr haf, gan ei bod yn bwysig iawn fod y ffermwyr yn cyd-lunio'r cynllun gyda ni.

Anffurfio Anghyfreithlon
Illegal Mutilations

10. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru'n eu cymryd i fynd i'r afael ag anffurfio anghyfreithlon fel tocio clustiau cŵn mewn lleoliadau domestig? OQ57367

10. What action is the Welsh Government taking to address illegal mutilations such as ear cropping in dogs in domestic settings? OQ57367

Thank you. In collaboration with the police, the Government-funded local authority enforcement project collates intelligence of anyone suspected of ear cropping for action by the relevant local authority. Additionally, the forthcoming Animal Welfare (Kept Animals) Bill seeks to restrict the import of dogs and puppies that have been subject to mutilations, such as ear cropping.

Diolch. Mewn cydweithrediad â'r heddlu, mae prosiect gorfodi'r awdurdodau lleol, a ariennir gan y Llywodraeth, yn coladu gwybodaeth am unrhyw un yr amheuir eu bod yn tocio clustiau cŵn fel y gall yr awdurdod lleol perthnasol roi camau ar waith. Yn ogystal, nod y Bil Lles Anifeiliaid (Anifeiliaid a Gedwir) sydd ar y ffordd yw ceisio cyfyngu ar fewnforio cŵn a chŵn bach sydd wedi eu hanffurfio, er enghraifft drwy docio clustiau.

Diolch, Weinidog. You stated in your answer to Samuel Kurtz's question about this horrible trend for dogs with cropped ears, despite being an illegal mutilation in the UK, that you would work closely with the UK Government to try and prevent this illegal and barbaric practice. 

The number of reports that the RSPCA have received in relation to ear cropping increased by 621 per cent over a six-year period leading up to 2020, and the BBC report on this subject revealed that animal welfare officers at a local level don't have the resources to deal with this growing problem. So, could the Minister state how the Government will address this question of resource? And also, will the Government look at launching a public awareness campaign on the issue, as called for by the RSPCA, to send a clear message that the illegal mutilation of dogs for cosmetic purposes isn't acceptable in Wales? Diolch.

Diolch, Weinidog. Fe sonioch chi yn eich ateb i gwestiwn Samuel Kurtz am y ffasiwn erchyll hon am gŵn â'u clustiau wedi'u tocio, er bod hynny'n anffurfio anghyfreithlon yn y DU, y byddech yn gweithio'n agos gyda Llywodraeth y DU i geisio atal yr arfer anghyfreithlon a barbaraidd hwn.

Cynyddodd nifer yr adroddiadau i'r RSPCA ynglŷn â thocio clustiau cŵn 621 y cant dros y cyfnod o chwe blynedd yn arwain at 2020, a datgelodd adroddiad y BBC ar y mater nad oes gan swyddogion lles anifeiliaid ar lefel leol adnoddau i ymdrin â'r broblem gynyddol hon. Felly, a allai'r Gweinidog nodi sut y bydd y Llywodraeth yn mynd i'r afael â chwestiwn adnoddau? A hefyd, a wnaiff y Llywodraeth ystyried lansio ymgyrch i godi ymwybyddiaeth y cyhoedd ynglŷn â'r mater, fel y mae'r RSPCA yn galw amdani, i anfon neges glir nad yw anffurfio cŵn yn anghyfreithlon at ddibenion cosmetig yn dderbyniol yng Nghymru? Diolch.

Thank you. I mentioned the local authority enforcement project—that's a three-year funding project that I have supported to make sure that local authorities are supported to respond to concerns in their areas. The animal welfare plan that I've brought forward for this five-year term of Government has been done in partnership, and we've listened to the concerns of local authorities and third sector organisations.

I'd certainly be very happy to look at what we can do to promote awareness and also education, because I think that's really important; if we are going to have a campaign, I think, obviously, focus on awareness, but I think that there needs to be an equal focus on educating people to realise the cruelty of this practice.

Diolch. Soniais am brosiect gorfodi'r awdurdodau lleol—mae'n brosiect cyllido tair blynedd rwyf wedi’i gefnogi i sicrhau bod awdurdodau lleol yn cael eu cynorthwyo i ymateb i bryderon yn eu hardaloedd. Mae'r cynllun lles anifeiliaid rwyf wedi'i gyflwyno ar gyfer tymor pum mlynedd y Llywodraeth hon wedi'i wneud mewn partneriaeth, ac rydym wedi gwrando ar bryderon awdurdodau lleol a sefydliadau'r trydydd sector.

Byddwn yn sicr yn fwy na pharod i edrych ar yr hyn y gallwn ei wneud i godi ymwybyddiaeth yn ogystal ag addysgu, gan y credaf fod hynny'n bwysig iawn; os ydym yn mynd i gael ymgyrch, rwy'n credu y dylid canolbwyntio ar ymwybyddiaeth wrth gwrs, ond credaf fod angen canolbwyntio i'r un graddau ar addysgu pobl fel eu bod yn sylweddoli pa mor greulon yw'r arfer hwn.

3. Cwestiynau Amserol
3. Topical Questions

Ni dderbyniwyd unrhyw gwestiynau amserol y prynhawn yma.

No topical questions were accepted this afternoon.

4. Datganiadau 90 Eiliad
4. 90-second Statements

Symudwn ymlaen at y datganiadau 90 eiliad, ac mae'r cyntaf y prynhawn yma gan Elin Jones.

We'll move on to the 90-second statements, and the first statement is from Elin Jones.

Cafodd Geiriadur Prifysgol Cymru ei sefydlu gan Brifysgol Cymru union 100 mlynedd yn ôl. Mae ynddo bron i 90,000 o gofnodion ac mae'n cynnwys tua 9 miliwn o eiriau—rhai bellach allan o ddefnydd bob dydd, rhai yn newydd eu defnydd.

Mae'r Gymraeg, fel pob iaith, yn esblygu'n barhaus, a'r geiriadur sy'n ei chofnodi yn esblygu hefyd. Mae'r gwaith yma'n cael ei wneud gan dîm bach o weithwyr arbenigol yn Aberystwyth, sy'n ymchwilio i ddefnydd cynharaf unrhyw air, ei ystyr a'r ddealltwriaeth amrywiol ohono mewn tafodieithau gwahanol. Fyddai'r gwaith yma ddim yn bosibl oni bai am gefnogaeth Llywodraeth Cymru a Phrifysgol Cymru y Drindod Dewi Sant.

Yn 2002, cwblhawyd a chyhoeddwyd pedair cyfrol gyfan y geiriadur, a 'Zwinglîaidd' oedd y gair olaf bryd hynny. Yna, mi oedd angen cychwyn ar y gwaith o'r newydd, o ddiweddaru yn barhaus. Wrth gwrs, erbyn hyn, mae'r geiriadur cyfan ar gael ar y we i bawb am ddim, ac ers 2006, ar ap Geiriadur Prifysgol Cymru hefyd. O bosibl, dyma'r unig eiriadur hanesyddol llawn sydd ar gael am ddim fel hyn.

Wn i ddim beth yw'r gair hynaf yn yr iaith Gymraeg, ond liciwn i fentro taw gair ieuengaf y Gymraeg yw 'hwblyn', sef gair newydd am 'booster' a gafodd ei fathu ar Twitter yn yr wythnosau diwethaf yma gan Dr Eilir Hughes—gair a fydd yn ymddangos yn y geiriadur ar ryw bwynt yn y dyfodol agos, mae'n siŵr.

Diolch i'r rhai a gafodd y weledigaeth i gychwyn y geiriadur 100 mlynedd yn ôl a'r rhai sy'n ei gynnal heddiw. Mae pob iaith yn y byd angen ei geiriadur.

The University of Wales Dictionary was established by the University of Wales exactly 100 years ago. It contains almost 90,000 entries and around 9 million words—some of which have now fallen out of daily use, some newly minted.

Welsh, like every language, is continually evolving, and the dictionary that records it evolves too. This task is undertaken by a small team of experts in Aberystwyth, who research the earliest use of any word, its meaning and the various ways in which it is understood in different dialects. This work would not be possible without the support of the Welsh Government and the University of Wales Trinity Saint David.

In 2002, the dictionary’s four volumes were completed and published, and 'Zwinglîaidd', or 'Zwinglian' in English, was the last word at that time. Then, the task had to begin again, of constantly updating the dictionary. And, of course, the entire dictionary is available to everyone online, free of charge, and, since 2016, on the University of Wales Dictionary app too. It may be the first full historical dictionary available free of charge in this way.

I don’t know what the oldest word is in the Welsh language, but I’d wager that the youngest word may be 'hwblyn', which is a new word for 'booster' that was coined on Twitter in recent weeks by Dr Eilir Hughes—and it's a word that will appear in the dictionary at some point in the near future, I'm sure.

Thank you to all those who had the vision to create the dictionary 100 years ago and to those who maintain it today. Every language in the world needs a dictionary.

15:10

First, let me speak about Elin and what she said. Language is the heart of the nation. Now, let me speak about Professor Robert Owen.

Bob Owen was a farmer’s son, born in Chwilog in the Llŷn peninsula in north Wales in 1921, and would have been 100 this year. He grew up on the family farm. From local primary and grammar schools, he studied medicine at Guy’s Hospital in London, followed by three years in the Royal Air Force.

Following orthopaedic training in Liverpool, in which he was outstanding and that included an ABC fellowship, he was appointed consultant orthopaedic surgeon at the Robert Jones and Agnes Hunt Orthopaedic Hospital, Oswestry, and north Wales hospitals at Rhyl and Abergele. He gave sterling service to these institutions, including the introduction of the Charnley arthroplasty, complete with greenhouse enclosure, to the first centre, Abergele, in the world, outside Wrightington.

Later, he was also a professor of orthopaedic surgery at Liverpool University, and had been a consultant and professor at Royal Liverpool University Hospital and Alder Hey Children's Hospital, where I worked with him from 1979 to 1983. He was the author and co-author of 140 scientific papers, co-editor of two notable textbooks and a proud member of the Royal College of Surgeons, the British Orthopaedic Association, the British Scoliosis Society and the British Cervical Spine Society.

In Wales, he was a trustee or adviser to several charitable organisations helping disabled or ill children, a deputy lieutenant for Clwyd, and the medical ombudsman for Wales. He was a staunch supporter and past president of the History of Medicine Society of Wales.

He was awarded an OBE for services to medicine in 1990, with his achievements including co-founding the Ronald McDonald House at Alder Hey hospital, and helping to establish Robert Owen House, named in his honour, at Broadgreen Hospital in Liverpool, to accommodate the relatives of patients.

And, I finish with his quote: 'And so, at the end of the day, Mag'—that was his wife—'and my epitaph, as nurse and doctor, will read:'—and I will say it in English—'our aim was to give comfort to others. So, ends my story.' Thank you very much.

Yn gyntaf, gadewch imi sôn am Elin a'r hyn a ddywedodd. Iaith yw calon y genedl. Nawr, gadewch imi sôn am yr Athro Robert Owen.

Mab i ffermwr oedd Bob Owen, a anwyd yn Chwilog ym mhenrhyn Llŷn yng ngogledd Cymru ym 1921, a byddai wedi bod yn 100 oed eleni. Fe'i magwyd ar fferm y teulu. Ar ôl bod yn yr ysgol gynradd a'r ysgol ramadeg leol, astudiodd feddygaeth yn Ysbyty Guy yn Llundain, cyn treulio tair blynedd yn y Llu Awyr Brenhinol.

Ar ôl rhagori mewn hyfforddiant orthopedig yn Lerpwl, gan ennill cymrodoriaeth ABC, fe’i penodwyd yn llawfeddyg orthopedig ymgynghorol yn Ysbyty Orthopedig Robert Jones ac Agnes Hunt, Croesoswallt, ac ysbytai gogledd Cymru yn Rhyl ac Abergele. Rhoddodd wasanaeth ardderchog i'r sefydliadau hyn, gan gynnwys cyflwyno arthroplasti Charnley, ynghyd â chaeadle gwydr, yn Abergele, y ganolfan gyntaf yn y byd y tu allan i Wrightington.

Yn ddiweddarach, bu hefyd yn athro llawfeddygaeth orthopedig ym Mhrifysgol Lerpwl, a bu'n feddyg ymgynghorol ac yn athro yn Ysbyty Prifysgol Brenhinol Lerpwl ac Ysbyty Plant Alder Hey, lle bûm yn gweithio gydag ef rhwng 1979 a 1983. Roedd yn awdur a chyd-awdur 140 o bapurau gwyddonol, yn gyd-olygydd dau werslyfr nodedig ac yn aelod balch o Goleg Brenhinol y Llawfeddygon, Cymdeithas Orthopedig Prydain, Cymdeithas Sgoliosis Prydain a Chymdeithas Asgwrn Cefn Serfigol Prydain.

Yng Nghymru, roedd yn ymddiriedolwr neu'n gynghorydd i sawl sefydliad elusennol sy'n helpu plant anabl neu sâl, yn ddirprwy raglaw Clwyd, ac yn ombwdsmon meddygol Cymru. Roedd yn gefnogwr pybyr ac yn gyn-lywydd Cymdeithas Hanes Meddygaeth Cymru.

Cafodd OBE am ei wasanaethau i feddygaeth ym 1990, gyda'i gyflawniadau'n cynnwys cyd-sefydlu Ronald McDonald House yn ysbyty Alder Hey, a helpu i sefydlu Robert Owen House, a gafodd ei enwi er anrhydedd iddo, yn Ysbyty Broadgreen yn Lerpwl, i ddarparu llety ar gyfer perthnasau cleifion.

Ac rwyf am gloi gyda'i ddyfyniad: 'Ac felly, yn y pen draw, bydd beddargraff Mag'—ei wraig—'a minnau, fel nyrs a meddyg, yn dweud hyn: ein nod oedd rhoi cysur i eraill. Felly y daw fy stori i ben.' Diolch yn fawr iawn.

Built at the end of the fifteenth century, St Giles parish church in Wrexham is one of the wonders of Wales. Currently, it is home to the poignant Festival of Angels. The festival commemorates those who have lost their lives to coronavirus across Wales. Each of the 6,000 angels on display are handmade from various materials—paper, polystyrene, fabric, cardboard—some new, some recycled. The angels fill the church. Some are suspended from the interior of the tower, attached to a net and dropped into the nave. The aisles are full of angels, as is the vestry, where they welcome members and visitors alike. When I visited the festival for the first time, it took my breath away—that each one of the angels represented someone’s husband, wife, partner, dad, mum, brother, sister, friend or neighbour whose life had been lost to this cruel virus was so emotional. Sitting in a pew surrounded by the angels, I reflected on the past 21 months, and the impact of the global COVID-19 pandemic. Of course, angels symbolise hope and light, and I thought back to this time last year when we first heard that our scientists had produced a vaccine, and how much hope that brought us. As we enter another difficult phase of the pandemic, it is important we continue to have hope and light. I want to pay tribute to the congregation of St Giles parish church in Wrexham for creating such a beautiful and poignant exhibition, which is on display until the end of January. So many families in Wales will be facing Christmas without a loved one due to the coronavirus, and I hope the Festival of Angels will provide some comfort and strength at such a difficult time.

Wedi'i hadeiladu ar ddiwedd y bymthegfed ganrif, mae eglwys y plwyf San Silyn yn Wrecsam yn un o ryfeddodau Cymru. Ar hyn o bryd, mae'n gartref i Ŵyl Angylion. Mae'r ŵyl yn coffáu'r rheini a gollodd eu bywydau i'r coronafeirws ledled Cymru. Mae pob un o'r 6,000 o angylion sy'n cael eu harddangos wedi'u gwneud â llaw o amryw ddefnyddiau—papur, polystyren, ffabrig, cardbord—rhai'n newydd, rhai wedi'u hailgylchu. Mae'r angylion yn llenwi'r eglwys. Mae rhai wedi'u hongian o du mewn y tŵr, wedi'u gosod ar rwyd a'u gollwng i gorff yr eglwys. Mae'r eiliau'n llawn angylion, ynghyd â'r festri, lle maent yn croesawu aelodau ac ymwelwyr fel ei gilydd. Pan ymwelais â'r ŵyl am y tro cyntaf, cefais fy syfrdanu—roedd y ffaith bod pob un o'r angylion yn cynrychioli gŵr, gwraig, partner, tad, mam, brawd, chwaer, ffrind neu gymydog a gollodd eu bywyd i'r feirws creulon hwn yn emosiynol dros ben. Wrth eistedd yn un o'r corau, wedi fy amgylchynu gan yr angylion, myfyriais ar yr 21 mis diwethaf, ac effaith pandemig byd-eang COVID-19. Wrth gwrs, mae angylion yn symbol o obaith a goleuni, a chofiais yr amser hwn y llynedd pan glywsom gyntaf fod ein gwyddonwyr wedi cynhyrchu brechlyn, a faint o obaith a roddodd hynny i ni. Wrth inni gychwyn ar gyfnod anodd arall o'r pandemig, mae'n bwysig fod gennym obaith a goleuni o hyd. Hoffwn dalu teyrnged i aelodau eglwys y plwyf San Silyn yn Wrecsam am greu arddangosfa mor hyfryd a theimladwy, sydd i'w gweld tan ddiwedd mis Ionawr. Bydd cymaint o deuluoedd yng Nghymru yn wynebu'r Nadolig heb rywun annwyl yn sgil y coronafeirws, ac rwy'n gobeithio y bydd yr Ŵyl Angylion yn rhoi rhywfaint o gysur a chryfder ar adeg mor anodd.

15:15

On behalf of the communities of Portskewett and Sudbrook in southern Monmouthshire, I want to pay tribute to an outstanding public servant. Anthony Griffiths has dedicated a huge part of his life to his communities. He has served as a community councillor for over 51 years prior to retiring from community work last month. Tony has been so much more than just a community councillor—he is a friend, a supporter, an advocate, and a go-to man for so many in our villages. Behind every event, every occasion and every improvement in our villages for the last 50 years, you will find Tony, a kingpin at the heart of things. His wealth of experience and his historic knowledge of the community has been priceless. He has added unmeasurable value to the community and, for year after year, has gone above and beyond what could be expected by a local public servant. He is always ready to help those who are struggling or those who need a hand—basically always looking out for people. He arranges the village Christmas lighting and manages the technical elements behind the many events that are staged year after year. Although now in his 80s, his service to our communities has not waned, and he is always right at the front of local life. Tony Griffiths is simply Mr Portskewett—a totally dedicated and reliable individual who gives all he has to offer for the good of others, but asks for nothing back. It’s a pleasure to celebrate his efforts in this small way today. Thank you.

Ar ran cymunedau Porthysgewin a Sudbrook yn ne sir Fynwy, hoffwn dalu teyrnged i was sifil rhagorol. Mae Anthony Griffiths wedi rhoi rhan enfawr o'i fywyd i'w gymunedau. Bu'n gynghorydd cymuned ers dros 51 mlynedd cyn ymddeol o waith cymunedol y mis diwethaf. Mae Tony wedi bod yn llawer mwy na chynghorydd cymuned yn unig—mae'n gyfaill, yn gefnogwr, yn eiriolwr, ac yn ddyn y gellir dibynnu arno i gynifer o bobl yn ein pentrefi. Y tu ôl i bob digwyddiad, pob achlysur a phob gwelliant yn ein pentrefi dros y 50 mlynedd diwethaf, fe welwch Tony, y prif gynheiliad wrth wraidd popeth. Mae ei gyfoeth o brofiad a'i wybodaeth hanesyddol am y gymuned wedi bod yn amhrisiadwy. Mae wedi ychwanegu gwerth anfesuradwy i'r gymuned, a flwyddyn ar ôl blwyddyn, mae wedi mynd y tu hwnt i'r hyn y gellid ei ddisgwyl gan was sifil lleol. Mae bob amser yn barod i helpu'r rheini sy'n ei chael hi'n anodd neu'r rheini sydd angen help llaw—yn y bôn, mae bob amser yn gofalu am bobl. Mae'n trefnu goleuadau Nadolig y pentref ac yn rheoli'r elfennau technegol y tu ôl i'r nifer o ddigwyddiadau sy'n cael eu cynnal o un flwyddyn i'r llall. Er ei fod bellach yn ei 80au, nid yw ei wasanaeth i'n cymunedau wedi lleihau, ac mae bob amser ar reng flaen bywyd lleol. Tony Griffiths yw Mr Porthysgewin—unigolyn cwbl ymroddedig a dibynadwy sy'n rhoi popeth sydd ganddo i'w gynnig er lles pobl eraill, heb ofyn am ddim yn ôl. Mae'n bleser dathlu ei ymdrechion yn y ffordd fach hon heddiw. Diolch.

5. Cynnig i ddiwygio Rheolau Sefydlog: Trothwy llofnodion deisebau
5. Motion to amend Standing Orders: Petitions signature threshold

Eitem 5, cynnig i ddiwygio Rheolau Sefydlog: trothwy llofnodion deisebau. Galwaf ar aelod o'r Pwyllgor Busnes i wneud y cynnig yn ffurfiol. Lesley Griffiths. 

We move to item 5, a motion to amend Standing Orders on the petition signature threshold. I call on a member of the Business Committee to formally move the motion. Lesley Griffiths.

Cynnig NDM7868 Elin Jones

Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 33.2:

1. Yn ystyried adroddiad y Pwyllgor Busnes ‘Diwygio Rheolau Sefydlog: Trothwy llofnodion deisebau’ a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 7 Rhagfyr 2021; ac

2. Yn cymeradwyo'r cynnig i ddiwygio Rheol Sefydlog 23, fel y nodir yn Atodiad A adroddiad y Pwyllgor Busnes.

Motion NDM7868 Elin Jones

To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 33.2:

1. Considers the report of the Business Committee ‘Amending Standing Orders: Petitions signature threshold’ laid in the Table Office on 7 December 2021; and

2. Approves the proposal to amend Standing Order 23, as set out in Annex A of the Business Committee’s report.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Formally.

Yn ffurfiol.

Diolch. Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Na. Felly, derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Thank you. The proposal is to agree the motion. Does any Member object? No. The motion is therefore agreed in accordance with Standing Order 12.36.

Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.

6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Y broses cydsyniad deddfwriaethol
6. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): The legislative consent process

Eitem 6 heddiw yw dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21 ar y broses cydsyniad deddfwriaethol. Galwaf ar Rhys ab Owen i wneud y cynnig.

We move now to item 6, a Member debate under Standing Order 11.21 on the legislative consent process. I call on Rhys ab Owen to move the motion.

Rhys ab Owen has disappeared. Bear with us a second, everyone, please. We're waiting for the Member to return. There he is. Rhys, over to you to move the motion.

Mae Rhys ab Owen wedi diflannu. Maddeuwch i ni am eiliad, bawb, os gwelwch yn dda. Rydym yn aros i'r Aelod ddychwelyd. Dyna fe. Rhys, drosodd atoch chi i wneud y cynnig.

Cynnig NDM7843 Rhys ab Owen, Alun Davies, Jane Dodds, Heledd Fychan

Cefnogwyd gan Luke Fletcher

Cynnig bod y Senedd:

1. Yn nodi'r cynnydd yn nifer y cynigion cydsyniad deddfwriaethol sy'n cael eu cyflwyno i'r Senedd.

2. Yn cydnabod bod hyn o ganlyniad i Weinidogion Cymru yn ceisio defnyddio deddfwriaeth Senedd y DU i roi deddfwriaeth Llywodraeth Cymru mewn grym a Llywodraeth y DU yn ceisio diystyru ein democratiaeth, erydu'r setliad datganoli a lleihau pwerau'r Senedd.

3. Yn credu y dylai'r Senedd roi holl ddeddfwriaeth sylfaenol sylweddol ac arwyddocaol mewn grym yn hytrach na gwneud hynny drwy'r broses cynigion cydsyniad deddfwriaethol.

4. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i:

a) weithio gyda Phwyllgor Busnes y Senedd i adolygu'r broses ar gyfer cynigion cydsyniad deddfwriaethol er mwyn sicrhau ei bod yn addas i'r diben;

b) egluro egwyddorion pryd y defnyddir cynigion cydsyniad deddfwriaethol;

c) gweithio gyda'r Llywydd i ofyn am adolygiad brys o'r effaith ar y setliad datganoli a phwerau'r Senedd o ganlyniad i ddeddfwriaeth y DU.  

Motion NDM7843 Rhys ab Owen, Alun Davies, Jane Dodds, Heledd Fychan

Supported by Luke Fletcher

To propose that the Senedd:

1. Notes the increase in the number of legislative consent motions being presented to the Senedd.

2. Recognises that this is both a consequence of Welsh Ministers seeking to use UK Parliament legislation to enact Welsh Government legislation and the UK Government seeking to override our democracy, erode the devolution settlement and diminish the powers of the Senedd.

3. Believes that all substantial and significant primary legislation should be enacted by the Senedd rather than through the LCM process.

4. Calls on the Welsh Government to:

a) work with the Senedd's Business Committee to review the LCM process to ensure it is fit for purpose;

b) clarify the principles of when LCMs are used;

c) work with the Llywydd to seek an urgent review of the impact on the devolution settlement and the powers of the Senedd as a consequence of UK legislation.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Diolch yn fawr ichi, Dirprwy Lywydd, a sori am beidio â bod yma ar amser. Dwi’n ddiolchgar iawn am y cyfle i gael y ddadl bwysig hon. Mae’r ddwy flynedd diwethaf wedi gweld cynnydd enfawr yn y nifer o gynigion cydsyniad deddfwriaethol a gyflwynwyd yn y Siambr hon. Llynedd oedd yr uchaf, gydag 18, ac eleni yr ail uchaf, gydag 16. Mae hyn yn adlewyrchiad o ddirmyg Llywodraeth Dorïaidd sy’n ceisio tanseilio y setliad datganoli. Yn y bôn, dim ond rhywbeth for show yw’r LCMs hyn. Rhywbeth sy’n perthyn i’r gorffennol bellach yw confensiwn Sewel. Bydd Llywodraeth San Steffan yn parhau i anwybyddu’r Senedd hon a bwrw ymlaen â'i hagenda ei hunan beth bynnag fo canlyniad pleidleisiau LCMs yn y Senedd hon. Mae hyn yn dangos mor ddi-lais a di-bwys yw'r Senedd hon, Senedd ein gwlad ni, yn San Steffan.

Thank you very much, Deputy Presiding Officer, and sorry for not being here on time. I'm extremely grateful for the opportunity to bring this important debate forward. The past two years have seen a huge increase in the number of legislative consent motions brought forward to this Chamber. Last year the number was highest, with 18, and this year the second highest, with 16. This reflects the contempt of the Tory Government, which is seeking to undermine the devolution settlement. Essentially, these LCMs are only for show. The Sewel convention is something that's a thing of the past. The Westminster Government will continue to ignore this Parliament and continue with its own agenda, whatever the result of the votes on LCMs in this Senedd. This shows how voiceless and inconsequential our nation's Senedd is in Westminster.

The increase in LCMs should be of real concern for supporters of democracy here in Wales. They are a real threat to this institution, yet they pass through this Chamber like a mere footnote. Even the most ardent of political commentators don't pick up on them, but they are a Trojan horse that slowly, stealthily and steadily erodes the very foundation of the political system here in Wales. We need to wake up to the threat or we will see a far weakened Senedd by the next election. No matter what the committee on Senedd reform does, we could see a far weakened Senedd here by the next election.

We should work together within the Senedd and with both houses at Westminster to clarify the principles of when LCMs are used. Yes, I admit I can see that there is a place for LCMs, but they should only be used at the periphery of our devolution settlement. However, time and time again, we are seeing LCMs that go to the very heart of the devolution settlement here in Wales. Let's be clear: laws that affect Wales and sit within the Senedd's competency should be made here in Wales, in this place. We are the Parliament of Wales, we are the national legislature, not some symbolic shell that bends to the whims of whoever is in Government in Westminster. This is especially poignant, isn't it, at the moment, as we see just how callous this current Tory UK Government has been in recent weeks—a UK Government that shamefully wants powers to strip British citizens of their citizenship, rendering them stateless without any reason given, a UK Government that wants to imprison people for protesting, a UK Government that wants to disenfranchise vast swathes of the population through their Elections Bill.

This Tory Government is hostile to devolution—that is a fact. The Prime Minister himself labelled devolution as a mistake, and this is shown not only in his words but in his actions. Time and time again, we have seen a breakdown in inter-governmental relations. The Prif Weinidog himself has described Boris Johnson as 'bottom of the barrel'. Why, then—why on earth—would we give this UK Government the power to erode, undermine and dismantle this Senedd piece by piece? We need to be honest with ourselves. The devolution process in Wales has come to a swift halt and we are now in reverse.

Dylai'r cynnydd yn nifer y cynigion cydsyniad deddfwriaethol fod yn destun cryn bryder i gefnogwyr democratiaeth yma yng Nghymru. Maent yn fygythiad gwirioneddol i'r sefydliad hwn, ac eto maent yn pasio drwy'r Siambr hon fel dim mwy na throednodyn. Nid yw hyd yn oed y sylwebyddion gwleidyddol mwyaf selog yn sylwi arnynt, ond maent yn geffyl pren Troea sy'n erydu sylfaen y system wleidyddol yma yng Nghymru yn araf, yn llechwraidd ac yn raddol. Mae angen inni fod yn effro i'r bygythiad neu byddwn yn gweld Senedd wannach o lawer erbyn yr etholiad nesaf. Ni waeth beth y mae'r pwyllgor ar ddiwygio'r Senedd yn ei wneud, gallem weld Senedd wannach o lawer yma erbyn yr etholiad nesaf.

Dylem weithio gyda'n gilydd yn y Senedd a chyda'r ddau dŷ yn San Steffan i egluro'r egwyddorion pan ddefnyddir cynigion cydsyniad deddfwriaethol. Ydw, rwy’n cyfaddef y gallaf weld bod lle i gynigion cydsyniad deddfwriaethol, ond ar gyrion ein setliad datganoli yn unig y dylid eu defnyddio. Fodd bynnag, dro ar ôl tro, rydym yn gweld cynigion cydsyniad deddfwriaethol yn effeithio ar hanfod y setliad datganoli yma yng Nghymru. Gadewch inni ddweud yn glir: dylai deddfau sy'n effeithio ar Gymru ac sydd o fewn cymhwysedd y Senedd gael eu llunio yma yng Nghymru, yn y lle hwn. Ni yw Senedd Cymru, ni yw'r ddeddfwrfa genedlaethol, nid rhyw gragen symbolaidd sy'n plygu yn ôl chwiw pwy bynnag sydd yn y Llywodraeth yn San Steffan. Mae hyn yn arbennig o drist, onid yw, ar hyn o bryd, wrth inni weld pa mor galongaled y bu Llywodraeth Dorïaidd bresennol y DU dros yr wythnosau diwethaf—Llywodraeth gywilyddus sy'n dymuno cael y pwerau i ddirymu dinasyddiaeth dinasyddion Prydeinig, gan eu gwneud yn ddiwladwriaeth heb roi unrhyw reswm, Llywodraeth sydd am garcharu pobl am brotestio, Llywodraeth sydd am ddifreinio rhannau helaeth o'r boblogaeth drwy eu Bil Etholiadau.

Mae'r Llywodraeth Dorïaidd hon yn elyniaethus i ddatganoli—mae hynny'n ffaith. Mae Prif Weinidog y DU ei hun wedi dweud bod datganoli'n gamgymeriad, ac amlygir hyn nid yn unig drwy ei eiriau ond drwy ei weithredoedd. Dro ar ôl tro, rydym wedi gweld cysylltiadau rhynglywodraethol yn chwalu. Mae Prif Weinidog Cymru ei hun wedi disgrifio Boris Johnson fel 'gwaelod y gasgen'. Pam, felly—pam ar y ddaear—y byddem yn rhoi’r pŵer i Lywodraeth y DU erydu, tanseilio a datgymalu’r Senedd hon fesul darn? Mae angen inni fod yn onest â ni'n hunain. Mae'r broses ddatganoli yng Nghymru wedi dod i stop yn sydyn ac rydym bellach yn mynd tuag yn ôl.

Mae angen dull mwy systematig o nodi pryd a lle mae'r Senedd hon yn rhoi cydsyniad i Lywodraeth y Deyrnas Unedig ar ddeddfwriaeth sylfaenol. Mae angen adolygiad brys arnom i ddeall yn union pa fath o effaith y bydd yr LCMs hyn yn ei gael ar y setliad datganoli nawr ac yn y dyfodol. Cawsom ni oll ein hethol i'r lle hwn gan bobl Cymru; rŷn ni'n atebol iddynt hwy. Nid ydw i am i Filiau a chyfreithiau sydd o fewn cymhwysedd y Senedd hon gael eu pasio gan Weinidogion Torïaidd yn Llundain—Gweinidogion sy'n poeni dim am bobl Cymru. Llywodraeth San Steffan a wrthododd ymestyn ffyrlo i weithwyr Cymru yn ystod y firebreak llynedd, Llywodraeth San Steffan sy'n sicrhau nad yw Cymru yn cael ceiniog o arian HS2, a Llywodraeth San Steffan wnaeth sicrhau Brexit ideolegol sydd wedi gadael Cymru yn wlad dlotach.

Rŷn ni hefyd yn byw mewn cenedl ddwyieithog lle mae'r Gymraeg a'r Saesneg yn cyd-fyw ac yn ieithoedd ffyniannus, ac mae'r Senedd hon yn adlewyrchu hynny'n dda iawn. Ar lefel bersonol, Ddirprwy Lywydd, gallaf ddweud fy mod wedi siarad Cymraeg llawer mwy yn broffesiynol yn ystod fy saith mis yn y Senedd hon nag ydyw i wedi yn y 12 mlynedd cyn nawr. O'r dechrau, mae deddfwriaeth yn y Senedd hon wedi bod yn ddwyieithog, gyda chydraddoldeb clir rhwng y ddwy iaith. Yn amlwg, dyw hynny ddim yn wir am San Steffan. Fe wnaeth arweinydd y tŷ hyd yn oed alw'r Gymraeg yn iaith dramor. Mae mwy o barch i iaith farw fel Lladin yno nag sydd i iaith fyw fel y Gymraeg.

We need a more systematic approach in noting where and when this Parliament gives its consent to the UK Government on primary legislation. We need an urgent review to understand exactly what kind of impact these LCMs will have on the devolution settlement now and for the future. We were all elected to this place by the people of Wales; we are accountable to them. I don't want Bills and laws within the competence of this Senedd to be passed by Tory Ministers in London—Ministers who simply don't care about the people of Wales. The Westminster Government refused to extend furlough to workers in Wales during the firebreak last year, the Westminster Government is ensuring that Wales doesn't receive a penny of consequential money as a result of HS2, and the Westminster Government secured an ideological Brexit that has left Wales a poorer nation.

We also live in a bilingual nation where Welsh and English exist side by side and are prosperous languages, and this Parliament is a good reflection of that. On a personal level, Deputy Llywydd, I can say that I've spoken far more Welsh professionally during my seven months in this Senedd than I have done in the 12 years prior to this. From the outset, legislation in this Senedd has been bilingual, with both languages treated equally. Clearly, that is not the case in Westminster. The leader of the house even described Welsh as a foreign language. There is more respect to a dead language such as Latin there than there is to a living language such as the Welsh language.

Lord Thomas, the former Lord Chief Justice, in a recent evidence session to the legislation committee, described the devolution settlement in Wales as complicated—complicated even for lawyers—and the use of LCMs complicates matters even further. It will make no sense to the vast majority of people that a law within a devolved area, a matter that has been devolved for over 20 years, is being passed by Westminster. The Welsh Government are adding to the complexity. They are breaching their own duty under the Legislation (Wales) Act 2019 by consenting—but not only consenting; at times, encouraging—the Westminster Government to pass legislation within devolved areas. Imagine a lawyer, let alone a layperson, looking for law relating to the environment in Wales. That person would rightly believe that any recent law within a devolved area will have been passed here by the Senedd, but that is not the case. The devolution settlement in Wales is complicated enough without the Welsh Government adding to that confusion.

LCM Bills will not be bilingual. They cannot form part of the codification plans of the Welsh Government, and they will not be scrutinised properly by the Senedd. We saw that only yesterday in the two committees' response to the leasehold reform Bill. Both committees complained about the lack of time for scrutiny. The LCMs will also hinder future Senedds from passing legislation within these areas. Members, are we really happy to hand back powers to a Tory Government in Westminster that moves from one scandal to the next, from one mismanagement to the next?

The people of Wales voted twice in favour of this Senedd, and there was a significant pro-devolution majority elected to this place in May. We must not undermine this clear democratic mandate by passing over our powers to Tory Ministers without any real scrutiny here at all. Welsh laws should be scrutinised properly by us as Members. That's our job. I want to see a Senedd that is strong and democratic, an empowered Senedd that uses its powers fully to effect positive change to the lives of the people of Wales.

The Welsh Government cannot always pass the buck to Tory Ministers in London. We need to see an urgent review into the LCM process, one where we ask ourselves if they are even relevant, should they exist at all, where we forensically analyse the impact they have on the legislative process in Wales and make sure that Members in this place can effectively scrutinise legislation. Members, we must stand up for our Senedd, for its powers and for Wales—a Senedd that delivers radical, thoughtful and scrutinised legislation. That isn't happening with the LCM process. That's not how good law is drafted and enacted. It's our role and our duty, as Senedd Members, to scrutinise law and to make sure that the people of Wales have the laws that they deserve passed by their Parliament. Diolch yn fawr.

Dywedodd yr Arglwydd Thomas, y cyn-Arglwydd Brif Ustus, mewn sesiwn dystiolaeth ddiweddar i'r pwyllgor deddfwriaeth, fod y setliad datganoli yng Nghymru yn gymhleth—yn gymhleth hyd yn oed i gyfreithwyr—a bod y defnydd o gynigion cydsyniad deddfwriaethol yn cymhlethu materion ymhellach fyth. Ni fydd yn gwneud unrhyw synnwyr i'r mwyafrif helaeth o bobl fod deddf mewn maes datganoledig, mater sydd wedi'i ddatganoli ers dros 20 mlynedd, yn cael ei phasio gan San Steffan. Mae Llywodraeth Cymru yn ychwanegu at y cymhlethdod. Maent yn mynd yn groes i'w dyletswydd eu hunain o dan Ddeddf Deddfwriaeth (Cymru) 2019 drwy gydsynio—ond nid yn unig cydsynio; ar brydiau, drwy annog—Llywodraeth San Steffan i gyflwyno deddfwriaeth mewn meysydd datganoledig. Dychmygwch gyfreithiwr, heb sôn am leygwr, yn chwilio am ddeddf sy'n ymwneud â'r amgylchedd yng Nghymru. Byddai'r unigolyn hwnnw'n iawn i gredu y byddai unrhyw ddeddf ddiweddar mewn maes datganoledig wedi'i chyflwyno yma gan y Senedd, ond nid yw hynny'n wir. Mae'r setliad datganoli yng Nghymru yn ddigon cymhleth heb i Lywodraeth Cymru ychwanegu at y dryswch hwnnw.

Ni fydd Biliau cynigion cydsyniad deddfwriaethol yn ddwyieithog. Ni allant ffurfio rhan o gynlluniau codeiddio Llywodraeth Cymru, ac ni fydd y Senedd yn craffu'n briodol arnynt. Gwelsom hynny ddoe ddiwethaf yn ymateb y ddau bwyllgor i’r Bil diwygio cyfraith lesddaliad. Cwynodd y ddau bwyllgor ynglŷn â diffyg amser ar gyfer craffu. Bydd y cynigion cydsyniad deddfwriaethol hefyd yn rhwystro Seneddau’r dyfodol rhag cyflwyno deddfwriaeth yn y meysydd hyn. Aelodau, a ydym o ddifrif yn barod i drosglwyddo pwerau yn ôl i Lywodraeth Dorïaidd yn San Steffan sy'n mynd o un sgandal i'r nesaf, o un enghraifft o gamreoli i'r nesaf?

Pleidleisiodd pobl Cymru ddwywaith o blaid y Senedd hon, ac etholwyd mwyafrif sylweddol o blaid datganoli i'r lle hwn ym mis Mai. Mae'n rhaid inni beidio â thanseilio'r mandad democrataidd clir hwn drwy drosglwyddo ein pwerau i Weinidogion Torïaidd heb unrhyw graffu go iawn yma o gwbl. Dylem fod yn craffu'n briodol, fel Aelodau, ar ddeddfau Cymru. Dyna yw ein gwaith. Rwyf am weld Senedd sy'n gryf ac yn ddemocrataidd, Senedd sydd wedi'i grymuso ac sy'n defnyddio ei phwerau i'r graddau llawn er mwyn sicrhau newid cadarnhaol i fywydau pobl Cymru.

Ni all Llywodraeth Cymru daflu'r baich ar Weinidogion Torïaidd yn Llundain bob amser. Mae angen inni sicrhau adolygiad brys i broses y cynigion cydsyniad deddfwriaethol, lle rydym yn gofyn i'n hunain a ydynt yn berthnasol hyd yn oed, a ddylent fodoli o gwbl, lle rydym yn dadansoddi'n fforensig yr effaith a gânt ar y broses ddeddfwriaethol yng Nghymru, a sicrhau y gall yr Aelodau yn y lle hwn graffu ar ddeddfwriaeth yn effeithiol. Aelodau, mae'n rhaid inni amddiffyn ein Senedd, amddiffyn ei phwerau ac er mwyn Cymru—Senedd sy'n darparu deddfwriaeth radical, ystyrlon sy'n destun craffu. Nid yw hynny'n digwydd gyda phroses y cynigion cydsyniad deddfwriaethol. Nid fel hynny y mae cyfraith dda yn cael ei drafftio a'i deddfu. Ein rôl a'n dyletswydd, fel Aelodau o'r Senedd, yw craffu ar y gyfraith a sicrhau bod gan bobl Cymru y cyfreithiau y maent yn eu haeddu wedi'u pasio gan eu Senedd. Diolch yn fawr.

15:25

Rwy'n siarad heddiw fel Cadeirydd y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad. Rwy'n cyfrannu yn y ddadl hon oherwydd cyfrifoldebau fy mhwyllgor wrth gyflwyno adroddiadau ar femoranda cydsyniad deddfwriaethol sydd wedi cael eu cyfeirio atom ni gan y Pwyllgor Busnes.

I am speaking today as Chair of the Legislation, Justice and Constitution Committee. I'm contributing to this debate because of the responsibilities my committee has in reporting on legislative consent memoranda referred to us by the Business Committee. 

Let me recognise at the outset that not all memoranda, or LCMs, are the same. Some will relate to areas where there may indeed be sufficient and appropriate reasons for the UK Government to be permitted to legislate in devolved areas. For others, we recognise that the current UK Government is and has been seeking to legislate in devolved areas against the wishes of the Welsh Government, and indeed against the wishes of this Senedd. However, other memoranda—a third category—reflect the Welsh Government's approach to allow and sometimes request that the UK Government takes forward legislation on its behalf. And it's these memoranda that have caused the committee the most concern.

Now, at times, we've felt it necessary to criticise the Welsh Government’s approach and to do so quite strongly and starkly, and we genuinely take no satisfaction from doing so. We'd much prefer to contribute to the steady improvement of legislation in this place—in the Senedd—and to delivering the best possible outcomes for communities across Wales. But instead, we find ourselves, particularly in this sixth Senedd, spending a significant amount of time reporting on legislation being made in another place, in Westminster, which we have no real scope to influence or to shape. It is disconcerting and, sometimes, uncomfortable.

Now, our role as a committee is to report on constitutional matters relevant to the memorandum in question, and, in so doing, we draw relevant matters to the attention of the Senedd so Members can take account of them when voting on a consent motion. We seek to ensure the integrity of devolution is preserved. This is a vital role, and it's one that we take very, very seriously, and not least because, as the Counsel General, in fact, has highlighted—a former Chair of the committee that I now chair—there is no second, revising Chamber here in the Senedd. Our committee does that role, in effect.

Now, we'll always aim to be constructive in our reporting as a committee, but—and Ministers will understand this position—we have to speak out loudly and clearly when there are important questions to be asked, if we believe that Welsh or UK Governments are taking decisions that could potentially damage or undermine devolution. And in making these observations, I should add that only on rare occasions will the committee recommend that consent be granted or denied for a UK Bill. Ultimately, that has got to be a matter that is for the Senedd as a whole.

But as I alluded to, our work programme since July has been dominated by the scrutiny of legislative consent memoranda. Last Friday, we laid our seventeenth report on LCMs since the establishment of our committee—17. These 17 reports have covered 14 memoranda and eight supplementary memoranda. New memoranda have been laid in the last week or so, and there is the promise of yet more to come; we are busy. The 17 reports represent about half the number of reports published by our predecessor committee in the entirety of the fifth Senedd. This is quite stark when you bear in mind that many of the fifth Senedd reports concerned Brexit-related UK Bills.

Now, the number of reports we publish does not of course represent the entire story, as the excellent Senedd Research article published recently highlights. So far in the sixth Senedd, up until today, Welsh Government has laid those memoranda for 17 UK Bills, covering 360 clauses and schedules. And that contrasts starkly with the fifth Senedd: from May 2016 to May 2017, the Welsh Government laid consent memoranda for 10 Bills, covering only around 80 clauses and schedules.

Now clearly, this is a significant increase already this year in legislation in devolved areas being made at Westminster rather than the Senedd. We've made no secret about our concern about the extent to which the UK Government is now legislating in devolved areas and, not surprisingly—and picking up the comments made earlier by the person introducing this, by Rhys—it's a matter we'll return to in the new year.

But in closing, there is one improvement I would recommend, as committee Chair, that the Welsh Government make in its approach, and that is bringing forward consistently high-quality memoranda. They need to articulate why a memorandum is being brought forward: is it being laid because the Welsh Government has requested provisions; is it as a result of collaboration; or is legislation being imposed on Wales, reluctantly, by the UK Government, or against the wishes of the Welsh Government? The rationale for the approach needs to be explained fully, covering not only the provisions for which consent is being sought, but also matters of legislative competence and progress on all relevant inter-governmental relations. Too often, important matters of detail are contained in correspondence when they should form an integral part of the case for seeking consent within a memorandum.

Gadewch imi gydnabod i gychwyn nad yw pob memorandwm, neu LCM, yr un peth. Bydd rhai yn ymwneud â meysydd lle gallai fod rhesymau digonol a phriodol, yn wir, dros ganiatáu i Lywodraeth y DU ddeddfu mewn meysydd datganoledig. Gydag eraill, rydym yn cydnabod bod Llywodraeth bresennol y DU yn ceisio deddfu ac wedi bod yn ceisio deddfu mewn meysydd datganoledig yn groes i ddymuniadau Llywodraeth Cymru, ac yn wir, yn groes i ddymuniadau'r Senedd hon. Fodd bynnag, mae memoranda eraill—trydydd categori—yn adlewyrchu dull Llywodraeth Cymru o ganiatáu a gofyn, weithiau, i Lywodraeth y DU gyflwyno deddfwriaeth ar ei rhan. A’r memoranda hyn sydd wedi peri'r pryder mwyaf i’r pwyllgor.

Nawr, ar brydiau, rydym wedi teimlo bod angen beirniadu dull Llywodraeth Cymru o weithredu a gwneud hynny'n eithaf cryf a llym, ac nid yw gwneud hynny'n rhoi unrhyw foddhad o gwbl i ni. Byddai'n well o lawer gennym gyfrannu at wella deddfwriaeth yn gyson yn y lle hwn—yn y Senedd—a chyflawni'r canlyniadau gorau posibl i gymunedau ledled Cymru. Ond yn lle hynny, rydym mewn sefyllfa, yn enwedig yn y chweched Senedd hon, lle rydym yn treulio cryn dipyn o amser yn adrodd ar ddeddfwriaeth sy'n cael ei gwneud mewn man arall, yn San Steffan, nad oes gennym unrhyw allu go iawn i ddylanwadu arni na'i llunio. Mae'n annifyr, ac yn anghyfforddus weithiau.

Nawr, ein rôl fel pwyllgor yw adrodd ar faterion cyfansoddiadol sy'n berthnasol i'r memorandwm dan sylw, ac wrth wneud hynny, rydym yn tynnu sylw'r Senedd at faterion perthnasol fel y gall yr Aelodau eu hystyried wrth bleidleisio ar gynnig cydsyniad. Rydym yn ceisio sicrhau y cedwir uniondeb datganoli. Mae hon yn rôl hanfodol, ac mae'n un rydym o ddifrif yn ei chylch, yn anad dim, fel y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'i nodi mewn gwirionedd—cyn-Gadeirydd y pwyllgor rwy'n ei gadeirio bellach—am nad oes ail Siambr i adolygu yma yn y Senedd. Ein pwyllgor sy'n cyflawni'r rôl honno, i bob pwrpas.

Nawr, byddwn bob amser yn anelu at fod yn adeiladol wrth adrodd fel pwyllgor, ond—a bydd Gweinidogion yn deall y safbwynt hwn—mae'n rhaid inni godi ein llais yn uchel ac yn glir pan fydd cwestiynau pwysig i'w gofyn, os credwn fod Llywodraeth Cymru neu Lywodraeth y DU yn gwneud penderfyniadau a allai niweidio neu danseilio datganoli. Ac wrth wneud y sylwadau hyn, dylwn ychwanegu mai ar adegau prin yn unig y bydd y pwyllgor yn argymell rhoi neu wrthod cydsyniad ar gyfer Bil y DU. Yn y pen draw, mae'n rhaid i hynny fod yn fater i'r Senedd gyfan.

Ond fel y nodais, mae ein rhaglen waith ers mis Gorffennaf yn llawn o waith craffu ar femoranda cydsyniad deddfwriaethol. Ddydd Gwener diwethaf, fe wnaethom osod ein hail adroddiad ar bymtheg ar femoranda cydsyniad deddfwriaethol ers sefydlu ein pwyllgor—17. Mae'r 17 o adroddiadau wedi ymdrin â 14 memorandwm ac wyth memorandwm atodol. Mae memoranda newydd wedi'u gosod yn ystod yr wythnos neu ddwy ddiwethaf, ac mae addewid o fwy eto i ddod; rydym yn brysur. Mae 17 o adroddiadau yn cynrychioli oddeutu hanner nifer yr adroddiadau a gyhoeddwyd gan y pwyllgor blaenorol drwy gydol y pumed Senedd. Mae hyn yn eithaf syfrdanol pan gofiwch fod llawer o adroddiadau'r pumed Senedd yn trafod Biliau'r DU a oedd yn ymwneud â Brexit.

Nawr, nid nifer yr adroddiadau rydym yn eu cyhoeddi yw'r stori lawn wrth gwrs, fel y mae'r erthygl ragorol a gyhoeddwyd yn ddiweddar gan Wasanaeth Ymchwil y Senedd yn ei nodi. Hyd yn hyn, yn y chweched Senedd, hyd heddiw, mae Llywodraeth Cymru wedi gosod y memoranda hynny ar gyfer 17 o Filiau'r DU, gan gwmpasu 360 o gymalau ac atodlenni. Ac mae hynny'n cyferbynnu'n amlwg â'r bumed Senedd: rhwng mis Mai 2016 a mis Mai 2017, gosododd Llywodraeth Cymru femoranda cydsynio ar gyfer 10 Bil, gan gwmpasu oddeutu 80 o gymalau ac atodlenni yn unig.

Nawr, yn amlwg, mae hwn yn gynnydd sylweddol eisoes eleni yn y ddeddfwriaeth mewn meysydd datganoledig a wneir yn San Steffan yn hytrach na'r Senedd. Nid ydym wedi ceisio cuddio ein pryder ynglŷn ag i ba raddau y mae Llywodraeth y DU bellach yn deddfu mewn meysydd datganoledig, ac nid yw'n syndod—a chan gyfeirio at y sylwadau a wnaed yn gynharach gan yr unigolyn sy'n cyflwyno hyn, gan Rhys—mae'n fater y down yn ôl ato yn y flwyddyn newydd.

Ond wrth gloi, fel Cadeirydd y pwyllgor mae un gwelliant y byddwn yn ei argymell y dylai Llywodraeth Cymru ei wneud o ran ei dull o weithredu, sef cyflwyno memoranda o ansawdd uchel yn gyson. Mae angen iddynt fynegi pam fod memorandwm yn cael ei gyflwyno: a yw'n cael ei osod am fod Llywodraeth Cymru wedi gofyn am ddarpariaethau; a yw o ganlyniad i gydweithredu; neu a yw deddfwriaeth yn cael ei gorfodi ar Gymru, yn erbyn ei hewyllys, gan Lywodraeth y DU, neu yn erbyn dymuniadau Llywodraeth Cymru? Mae angen esbonio'r sail resymegol dros y dull yn llawn, gan gyfeirio nid yn unig at y darpariaethau y ceisir cydsyniad ar eu cyfer, ond hefyd at faterion cymhwysedd deddfwriaethol a chynnydd yr holl gysylltiadau rhynglywodraethol perthnasol. Yn rhy aml, mae manylion pwysig wedi'u cynnwys mewn gohebiaeth pan ddylent ffurfio rhan annatod o'r achos dros geisio cydsyniad mewn memorandwm.

Ac yn olaf, Dirprwy Lywydd, byddwn yn parhau’n gadarn i ddwyn Llywodraeth Cymru i gyfrif ynghylch ei defnydd o femoranda cydsyniad deddfwriaethol, a hynny er mwyn nid yn unig arferion cyfansoddiadol da, ond hefyd, democratiaeth Cymru. Diolch yn fawr iawn. 

Finally, Deputy Presiding Officer, we will continue to hold the Welsh Government to account firmly on its use of legislative consent memoranda, and we'll do so in the interests not only of good constitutional practice, but also, Welsh democracy. Thank you very much. 

15:35