Y Cyfarfod Llawn

Plenary

19/10/2021

Cynnwys

Contents

Datganiad gan y Llywydd Statement by the Llywydd
Teyrngedau i Syr David Amess AS Tributes to Sir David Amess MP
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement
3. Datganiad gan Weinidog yr Economi: Symud Economi Cymru Ymlaen 3. Statement by the Minister for Economy: Moving the Welsh Economy Forward
4. Datganiad gan y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol: Cynllun Diogelu Iechyd a Gofal Cymdeithasol ar gyfer y Gaeaf 2021-22 4. Statement by the Minister for Health and Social Services: The Health and Social Care Winter Protection Plan 2021-22
5. Datganiad gan y Cwnsler Cyffredinol a Gweinidog y Cyfansoddiad: Y Comisiwn Cyfansoddiadol 5. Statement by the Counsel General and Minister for the Constitution: The Constitutional Commission
6. Datganiad gan Ddirprwy Weinidog y Celfyddydau a Chwaraeon, a’r Prif Chwip: Blaenoriaethau sgiliau Cymru Greadigol ar gyfer y diwydiannau creadigol 6. Statement by the Deputy Minister for Arts and Sport, and Chief Whip: Creative Wales' skills priorities for the creative industries
7. & 8. Rheoliadau Adeiladau Rhestredig (Cytundebau Partneriaeth Dreftadaeth) (Cymru) 2021, Rheoliadau Henebion Cofrestredig (Cytundebau Partneriaeth Dreftadaeth) (Cymru) 2021 7. & 8. The Listed Buildings (Heritage Partnership Agreements) (Wales) Regulations 2021, The Scheduled Monuments (Heritage Partnership Agreements) (Wales) Regulations 2021
9. Rheoliadau’r Pŵer Cymhwysedd Cyffredinol (Diben Masnachol) (Amodau) (Cymru) 2021 9. The General Power of Competence (Commercial Purpose) (Conditions) (Wales) Regulations 2021
10. Rheoliadau’r Fasnach mewn Anifeiliaid a Chynhyrchion Perthynol (Cymru) (Diwygio) (Ymadael â’r UE) (Rhif 3) 2021 10. The Trade in Animals and Related Products (Wales) (Amendment) (EU Exit) (No. 3) Regulations 2021
11. Dadl: Cael gwared â hiliaeth a chreu Cymru wrth-hiliol 11. Debate: Eradicating racism and building an anti-racist Wales

Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.

In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches.

Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. 

The Senedd met in the Chamber and by video-conference at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

Datganiad gan y Llywydd
Statement by the Llywydd

Croeso, bawb, i'r Cyfarfod Llawn y prynhawn yma. Cyn i ni ddechrau, dwi angen nodi ychydig o bwyntiau. Cynhelir y cyfarfod hwn ar ffurf hybrid, gyda rhai Aelodau yn Siambr y Senedd ac eraill yn ymuno drwy gyswllt fideo. Bydd yr holl Aelodau sy'n cymryd rhan yn nhrafodion y Senedd, ble bynnag y bônt, yn cael eu trin yn gyfartal. Mae Cyfarfod Llawn a gynhelir drwy gynhadledd fideo, yn unol â Rheolau Sefydlog Senedd Cymru, yn gyfystyr â thrafodion y Senedd at ddibenion Deddf Llywodraeth Cymru 2006. Bydd rhai o ddarpariaethau Rheol Sefydlog 34 yn gymwys ar gyfer Cyfarfod Llawn heddiw, ac mae'r rheini wedi eu nodi ar eich agenda. A dwi hefyd eisiau atgoffa'r Aelodau fod y Rheolau Sefydlog sy'n ymwneud â threfn yn y Cyfarfod Llawn yn berthnasol i'r cyfarfod, ac yr un mor berthnasol i Aelodau yn y Siambr ag i'r rhai sy'n ymuno drwy gyswllt fideo.

Cyn i ni gychwyn ar ein hagenda ffurfiol ni heddiw, dwi eisiau dweud, ar ein rhan ni oll, dwi'n siŵr ein bod ni i gyd wedi'n hysgwyd gan y newyddion am farwolaeth Syr David Amess, Aelod Seneddol. Mae ein democratiaeth yn dibynnu ar allu ein haelodau etholedig i wrando ar ac i siarad â'r bobl rŷn ni'n eu gwasanaethu. Mi ddylai pob aelod etholedig, yn ddieithriad, allu gwneud y gwaith hwn yn ddiogel a heb ofn. Er gwaetha'r gwahaniaeth barn, mae ein parch tuag at y broses ddemocrataidd yn ein huno ni, ynghyd â'n hymrwymiad i wasanaethu'r cyhoedd. Mae'n meddyliau ni oll fel Senedd yma gyda theulu, ffrindiau a chydweithwyr David Amess, ac mi wnawn ni nawr gymryd ennyd o dawelwch mewn parch iddo. 

Welcome to this Plenary session. Before we begin, I want to set out a few points. This meeting will be held in a hybrid format, with some Members in the Senedd Chamber and others joining by video-conference. All Members participating in proceedings of the Senedd, wherever they may be, will be treated equally. A Plenary meeting held using video-conference, in accordance with the Standing Orders of the Welsh Parliament, constitutes Senedd proceedings for the purposes of the Government of Wales Act 2006. Some of the provisions of Standing Order 34 will apply for today's Plenary meeting, and these are noted on your agenda. And I would also remind Members that Standing Orders relating to order in Plenary meetings apply to this meeting, and apply equally to Members in the Chamber as to those joining virtually.

Before we move to our formal agenda this afternoon, I want to say on behalf of us all that we have all been shaken by the news of the death of Sir David Amess, Member of Parliament. Our democracy hinges on the ability of our elected members to listen to and to speak to the people we serve. All elected members, without exception, should be able to do this work safely and without fear. Notwithstanding our different opinions, our respect for the democratic process unites us all, along with our commitment to public service. Our thoughts as a Senedd are with David Amess's family, friends and colleagues, and we will now pause for a minute's silence as a mark of respect. 

Cynhaliwyd munud o dawelwch.

A minute's silence was held.

Teyrngedau i Syr David Amess AS
Tributes to Sir David Amess MP

Diolch i bawb. Dwi nawr yn galw ar arweinwyr y pleidiau i gyfrannu ychydig eiriau o deyrnged i David Amess, gan ddechrau gyda'r Prif Weinidog, Mark Drakeford. 

Thank you. I now call on the party leaders to say a few words of tribute to David Amess, starting with the First Minister, Mark Drakeford. 

Llywydd, diolch yn fawr. It is the banality of evil that is often most chilling. Here was an elected representative going about the most ordinary everyday duty, as he had for nearly 38 years. An ordinary Friday, a church that could be found anywhere, a queue of people looking for help or advice. How many hundreds and hundreds of times has that scene not been replicated by so many of us here in this Senedd as we go about our democratic responsibilities?

Today, we send a message of sorrow and of sympathy to the friends and family of Sir David Amess, but, in the hurt and the horror, we also send this message: we carry on, conscious of our own safety and that of our staff, of course, but never willing to let go of our responsibility to the safety of Welsh democracy and those everyday things that keep it healthy and keep it whole, and which our constituents look to us to help sustain.

Llywydd, diolch yn fawr. Cyffredinedd anfadwaith sydd fwyaf iasol yn aml. Dyma gynrychiolydd etholedig yn cyflawni'r ddyletswydd bob dydd fwyaf cyffredin, fel yr oedd wedi ei wneud ers bron i 38 mlynedd. Dydd Gwener cyffredin, eglwys a allai fod wedi bod yn unman, ciw o bobl yn chwilio am gymorth neu gyngor. Faint o gannoedd ar gannoedd o weithiau nad yw'r olygfa honno wedi ei hailadrodd gan gynifer ohonom ni yma yn y Senedd hon wrth i ni gyflawni ein cyfrifoldebau democrataidd?

Heddiw, anfonwn neges o dristwch ac o gydymdeimlad at ffrindiau a theulu Syr David Amess, ond, yn y loes a'r arswyd, anfonwn y neges hon hefyd: rydym ni'n parhau, yn ymwybodol o'n diogelwch ein hunain a diogelwch ein staff, wrth gwrs, ond byth yn barod i gefnu ar ein cyfrifoldeb dros ddiogelwch democratiaeth Cymru a'r pethau bob dydd hynny sy'n ei chadw hi'n iach ac yn ei chadw hi'n gyflawn, ac y mae ein hetholwyr yn disgwyl i ni helpu ei chynnal.

Paul Davies, ar ran y Ceidwadwyr Cymreig. 

Paul Davies, on behalf of the Welsh Conservatives. 

Diolch, Llywydd. On behalf of the Welsh Conservative Senedd group, I send my heartfelt sympathy to the family, friends and colleagues of Sir David Amess. The terrible news of his death has been met with shock, anger and sadness by so many across the United Kingdom. It's clear that Sir David was well respected and well liked across the political divide. Tributes and messages from so many people  and from politicians from all parties have been made, which just goes to show the calibre of the man we have lost.

Sir David diligently represented the people of Southend West and, prior to that, Basildon for almost 40 years, and in that time helped support thousands of people and champion so many important causes. Many of you will be aware of his passion for animal welfare. As a patron of the Conservative Animal Welfare Foundation, he supported campaigns such as the ban on fox hunting, animal testing and puppy farming among other issues. However, perhaps the cause he was best known for was giving his beloved home town of Southend city status, which I understand Her Majesty The Queen has now approved. Indeed, he was clearly a committed constituency MP, who worked hard to represent and support his constituents, making it all the more cruel that he was taken away from us whilst performing his constituency duties. But above all, he was a much-loved husband and father to his wife and children, and a friend and colleague to so many.

Following Sir David's tragic passing, the Speaker of the House of Commons, Sir Lindsay Hoyle, has called for an end to the hate that drives attacks against politicians. He is right to say that if anything positive is to come out of this latest awful tragedy, it is that the quality of political discourse has to change, the conversation has to be kinder and based on respect. Politicians, activists and the media, we all have a role to play in advocating healthy debate and discussion, based on ideas and respect. And yet, too often, inciteful language is used, aggressive and hateful comments are posted online, and media articles and narratives demonise public figures and humiliate them. We must step up and promote a way of working that is built on respect for each other as human beings. We must call out hate when we see it and commit to detoxifying our political landscape.

The attack on Sir David was an attack on our democracy, and so, Llywydd, the greatest tribute that we can all give to Sir David is to continue with our duties and represent our constituents to the best of our abilities. But for now, though, our thoughts are with Sir David's family and all who knew him and loved him. May he rest in peace. Diolch.

Diolch, Llywydd. Ar ran grŵp Senedd y Ceidwadwyr Cymreig, rwy'n anfon fy nghydymdeimlad o'r galon at deulu, ffrindiau a chydweithwyr Syr David Amess. Mae'r newyddion ofnadwy am ei farwolaeth wedi arwain at sioc, dicter a thristwch ymhlith cynifer ar draws y Deyrnas Unedig. Mae'n amlwg bod Syr David yn uchel ei barch a bod pobl ar draws y rhaniad gwleidyddol yn hoff iawn ohono. Mae teyrngedau a negeseuon gan gymaint o bobl a gan wleidyddion o bob plaid wedi eu gwneud, sy'n dangos safon y dyn yr ydym ni wedi ei golli.

Cynrychiolodd Syr David bobl Southend West a, chyn hynny, Basildon yn ddiwyd am bron i 40 mlynedd, ac yn y cyfnod hwnnw helpodd i gynorthwyo miloedd o bobl a hyrwyddo cynifer o achosion pwysig. Bydd llawer ohonoch yn ymwybodol o'i angerdd at les anifeiliaid. Fel noddwr Sefydliad Lles Anifeiliaid y Ceidwadwyr, cefnogodd ymgyrchoedd fel y gwaharddiad ar hela llwynogod, profi ar anifeiliaid a ffermio cŵn bach ymysg materion eraill. Fodd bynnag, efallai mai'r achos yr oedd yn fwyaf adnabyddus amdano oedd ennill statws dinas i Southend, ei dref gartref annwyl, yr wyf i ar ddeall bod Ei Mawrhydi y Frenhines wedi ei gymeradwyo erbyn hyn. Yn wir, roedd yn amlwg yn AS etholaethol ymroddedig, a weithiodd yn galed i gynrychioli a chynorthwyo ei etholwyr, sy'n gwneud y cyfan yn fwy creulon byth iddo gael ei gymryd oddi arnom ni wrth gyflawni ei ddyletswyddau etholaethol. Ond yn anad dim, roedd yn ŵr a thad annwyl iawn i'w wraig a'i blant, ac yn ffrind a chydweithiwr i gynifer.

Yn dilyn marwolaeth drasig Syr David, mae Llefarydd Tŷ'r Cyffredin, Syr Lindsay Hoyle, wedi galw am roi terfyn ar y casineb sy'n ysgogi ymosodiadau yn erbyn gwleidyddion. Mae'n iawn i ddweud os oes unrhyw beth cadarnhaol i fod o ganlyniad i'r drasiedi ofnadwy ddiweddaraf hon, yr angen i newid ansawdd y drafodaeth wleidyddol yw hynny. Mae'n rhaid i'r sgwrs fod yn fwy caredig ac wedi ei seilio ar barch. Gwleidyddion, ymgyrchwyr a'r cyfryngau, mae gan bob un ohonom ni ran i'w chwarae o ran hyrwyddo dadl a thrafodaeth iach, yn seiliedig ar syniadau a pharch. Ac eto, yn rhy aml, defnyddir iaith ymfflamychol, caiff sylwadau ymosodol ac atgas eu postio ar-lein, ac mae erthyglau a naratifau'r cyfryngau yn demoneiddio ffigyrau cyhoeddus ac yn eu bychanu. Mae'n rhaid i ni gamu ymlaen a hyrwyddo ffordd o weithio sydd wedi ei seilio ar barch at ein gilydd fel bodau dynol. Mae'n rhaid i ni dynnu sylw at gasineb pan fyddwn ni'n ei weld ac ymrwymo i ddadwenwyno ein tirwedd wleidyddol.

Roedd yr ymosodiad ar Syr David yn ymosodiad ar ein democratiaeth, ac felly, Llywydd, y deyrnged fwyaf y gallwn ni i gyd ei rhoi i Syr David yw parhau â'n dyletswyddau a chynrychioli ein hetholwyr hyd eithaf ein gallu. Ond am y tro, serch hynny, mae ein meddyliau gyda theulu Syr David a phawb a oedd yn ei adnabod ac yn ei garu. Boed iddo orffwys mewn hedd. Diolch.

13:35

Diolch, Llywydd. The death of Sir David Amess has cast the darkest cloud over our democracy, but we can remember him with fondness and warmth, because, everywhere he went, David brought light. He was the very symbol of what a parliamentarian should be—a man of deep principle but with the broadest of affection, a strong conviction but with a kind heart, who died as he lived, listening to the people. There are few people who I ever met for whom the term 'right honourable friend' was more fitting.

I came to know Sir David during my time at Westminster. He was a sincere Conservative, but he also embodied an independence of thought that rose above mere party politics. He supported me on a point of principle in the aftermath of the Iraq war, signing my impeachment motion—an act of cross-party co-operation and an eclectic friendship that typified David's attitude to life and to politics. Whenever I returned to Westminster in recent years, he'd always be there with that warmest of smiles, saying with the disarming charity that was typical of him how much the Commons was poorer without me. How infinitely poorer it is without a man such as him.

That someone so dedicated to his square mile was killed in the very community he loved and served make the tragic events of last Friday so much more painful and poignant. As we remember Sir David and celebrate his life, let us also stay true to our shared values, as representatives of the people, just like David did every day of his distinguished life. There are no greater tributes than those given by the people of Southend West, who put their trust in him—those he helped, those he championed, and those whose battles he fought. Let them be a source of comfort to fill the void. But there is no greater loss than that felt by his family. Our thoughts and prayers are with them, and, on behalf of Plaid Cymru, I send our sincerest condolences at this unimaginably difficult time.

Diolch, Llywydd. Mae marwolaeth Syr David Amess wedi bwrw'r cwmwl tywyllaf dros ein democratiaeth, ond gallwn ei gofio gyda hoffter a chynhesrwydd, oherwydd, ym mhobman yr aeth, daeth David â goleuni. Ef oedd yr union symbol o'r hyn y dylai seneddwr fod—dyn o egwyddor ddofn ond gyda'r anwyldeb ehangaf, argyhoeddiad cryf ond â chalon garedig, a fu farw fel y bu fyw, yn gwrando ar y bobl. Prin yw'r bobl yr wyf i erioed wedi cyfarfod â nhw yr oedd y term 'gwir anrhydeddus gyfaill' yn fwy addas ar eu cyfer.

Fe wnes i ddod i adnabod Syr David yn ystod fy nghyfnod yn San Steffan. Roedd yn Geidwadwr diffuant, ond roedd hefyd yn ymgorffori annibyniaeth meddwl a oedd yn codi uwchlaw gwleidyddiaeth bleidiol. Fe wnaeth fy nghefnogi ar bwynt o egwyddor yn sgil rhyfel Irac, gan lofnodi fy nghynnig uchelgyhuddiad—gweithred o gydweithredu trawsbleidiol a chyfeillgarwch eclectig a oedd yn nodweddiadol o agwedd David at fywyd ac at wleidyddiaeth. Pryd bynnag y dychwelais i San Steffan yn y blynyddoedd diwethaf, byddai bob amser yno gyda'r wên fwyaf gwresog honno, gan ddweud gyda'r caredigrwydd dengar a oedd yn nodweddiadol ohono faint yr oedd Tŷ'r Cyffredin yn dlotach hebof i. Mae'n fythol dlotach heb ddyn fel fe.

Mae'r ffaith bod rhywun mor ymroddedig i'w filltir sgwâr wedi ei ladd yn yr union gymuned yr oedd yn ei charu ac yn ei gwasanaethu yn gwneud digwyddiadau trasig ddydd Gwener diwethaf gymaint yn fwy poenus ac ingol. Wrth i ni gofio Syr David a dathlu ei fywyd, gadewch i ni hefyd aros yn driw i'n gwerthoedd cyffredin, fel cynrychiolwyr y bobl, yn union fel y gwnaeth David bob dydd o'i fywyd nodedig. Nid oes teyrngedau mwy na'r rhai a roddwyd gan bobl Southend West, a roddodd eu hymddiriedaeth ynddo—y rhai iddo eu helpu, y rhai iddo eu hyrwyddo, a'r rhai yr ymladdodd eu brwydrau. Gadewch iddyn nhw fod yn ffynhonnell o gysur i lenwi'r bwlch. Ond nid oes dim mwy o golled na'r hyn a deimlir gan ei deulu. Mae ein meddyliau a'n gweddïau gyda nhw, ac, ar ran Plaid Cymru, anfonaf ein cydymdeimlad mwyaf diffuant ar yr adeg anhygoel o anodd hon.

Jane Dodds, ar ran y Democratiaid Rhyddfrydol.

Jane Dodds, on behalf of the Welsh Liberal Democrats.

Diolch yn fawr iawn, Llywydd, and thank you very much for the opportunity to say a very few words at this time. Whilst I did not know Sir David personally, it is clear to me and everyone how passionate he was about what he did—about fuel poverty, animal welfare, representing his constituents and, indeed, Southend. Sir David was killed offering help to his constituents—the most important job that we have as politicians. One thing I've heard more than anything else over the weekend is that Sir David was always civil when engaging in political debate, even with those with whom he profoundly disagreed. We can all learn to be kind and warm, like Sir David, even when we disagree. Thank you. Diolch yn fawr iawn. 

Diolch yn fawr iawn, Llywydd, a diolch yn fawr am y cyfle i ddweud ychydig iawn o eiriau ar yr adeg hon. Er nad oeddwn i'n adnabod Syr David yn bersonol, mae'n amlwg i mi a phawb pa mor angerddol yr oedd dros yr hyn yr oedd yn ei wneud—dros dlodi tanwydd, lles anifeiliaid, cynrychioli ei etholwyr ac, yn wir, Southend. Cafodd Syr David ei ladd wrth gynnig cymorth i'w etholwyr—y swydd bwysicaf sydd gennym ni fel gwleidyddion. Un peth rwyf i wedi ei glywed yn fwy na dim byd arall dros y penwythnos yw bod Syr David bob amser yn gwrtais wrth gymryd rhan mewn dadl wleidyddol, hyd yn oed gyda'r rhai yr oedd yn anghytuno'n llwyr â nhw. Gallwn ni i gyd ddysgu bod yn garedig ac yn wresog, fel Syr David, hyd yn oed pan fyddwn ni'n anghytuno. Diolch. Diolch yn fawr iawn.

13:40
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister

Yr eitem gyntaf, felly, ar ein hagenda ni yn ffurfiol yw'r cwestiynau i'r Prif Weinidog, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Natasha Asghar. 

The first item on our agenda formally today is questions to the First Minister, and the first question is from Natasha Asghar. 

Coronafeirws a Theitho Rhyngwladol
Coronavirus and International Travel

1. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am ofynion coronafeirws ar gyfer teithwyr rhyngwladol o Gymru? OQ57043

1. Will the First Minister make a statement on coronavirus requirements for international travellers from Wales? OQ57043

Llywydd, international travel inevitably brings the risk of importing new coronavirus infections, especially new variants, into the United Kingdom. Border health measures are an important defence against such risks. The Welsh Government has consistently advocated a precautionary approach towards reopening international travel.

Llywydd, mae'n anochel bod teithio rhyngwladol yn dod â'r risg o fewnforio heintiau coronafeirws newydd, yn enwedig amrywiolion newydd, i'r Deyrnas Unedig. Mae mesurau iechyd ar y ffin yn amddiffyniad pwysig rhag risgiau o'r fath. Mae Llywodraeth Cymru wedi hyrwyddo yn gyson ddull rhagofalus o ailagor teithio rhyngwladol.

Thank you, First Minister. First Minister, I've stood here many a time, and I know you don't like answering individual cases, but I have been asked by a number of constituents about a matter that I'd like to raise with you today, here in the Chamber. Now, I've been contacted, like I said, by a family who are experiencing difficulty in obtaining COVID passports for foreign travel. Earlier this year, they were in lockdown in Portugal and, during this time, they were offered and received vaccinations and the appropriate cards recording this fact. They now find that countries they wish to travel to and visit are demanding official COVID passports, and failure to produce this further piece of documentation would require them to test and quarantine for two weeks. They contacted Wales's NHS COVID passport centre and were informed that there is no mechanism, per se, for issuing COVID passports for anyone not vaccinated here in Wales. On searching the Portugese web pages, my constituents found the authorities there are issuing COVID passports to residents free of charge, but they are, sadly, not Portuguese residents. Please could you advise how people here in Wales, in these circumstances, can obtain COVID passports to enable them to travel abroad freely? Thank you.  

Diolch, Prif Weinidog. Prif Weinidog, rwyf i wedi sefyll yma lawer gwaith, ac rwy'n gwybod nad ydych chi'n hoffi ateb achosion unigol, ond mae nifer o etholwyr wedi gofyn i mi am fater yr hoffwn ei godi gyda chi heddiw, yma yn y Siambr. Nawr, mae teulu, fel y dywedais i, wedi cysylltu â mi gan eu bod yn cael anhawster wrth geisio cael pasbortau COVID ar gyfer teithio dramor. Yn gynharach eleni, roedden nhw'n destun cyfyngiadau symud ym Mhortiwgal ac, yn ystod y cyfnod hwn, cawson nhw gynnig brechiadau a'u cael ynghyd â'r cardiau priodol yn cofnodi'r ffaith hon. Maen nhw bellach yn canfod bod gwledydd y maen nhw'n dymuno teithio iddyn nhw ac ymweld â nhw yn mynnu cael pasbortau COVID swyddogol, a byddai methu â chyflwyno'r ddogfen ychwanegol honno yn ei gwneud yn ofynnol iddyn nhw brofi a chael eu gosod dan gwarantin am bythefnos. Fe wnaethon nhw gysylltu â chanolfan pasbortau COVID GIG Cymru a dywedwyd wrthyn nhw nad oes system, fel y cyfryw, ar gyfer cyflwyno pasbortau COVID i unrhyw un nad ydyn nhw wedi eu brechu yma yng Nghymru. Wrth chwilio drwy dudalennau gwe Portiwgal, canfu fy etholwyr fod yr awdurdodau yno yn cyflwyno pasbortau COVID i drigolion am ddim, ond yn anffodus nid ydyn nhw'n drigolion Portiwgal. A wnewch chi roi gwybod sut y gall pobl yma yng Nghymru, o dan yr amgylchiadau hyn, gael pasbortau COVID i'w caniatáu i deithio dramor yn rhydd? Diolch.

Well, Llywydd, as the Member said, it is difficult to give advice on individual cases when answering questions. The general position is that the Welsh Government has agreed with the UK Government the expanded vaccine recognition arrangements, which were announced when the latest set of changes were introduced. That should mean that people who are vaccinated in other countries, where their vaccination regime meets the standards set out by our own regulator, will be able to get a vaccine certificate here in the United Kingdom and in Wales. But that is an important safeguard—that vaccines that are administered elsewhere in the world have to be vaccines that are recognised, that our system would regard as conveying protection on those individuals, and that the regime under which those vaccines are provided is one that would stand up to scrutiny. Provided those things are in place, then a significant liberalisation has been agreed across the United Kingdom, with more countries being recognised for these purposes, and more vaccine certification therefore able to be confirmed by our own system. Whether that applies in the case of the individual to which the Member refers, I would need some further particulars in order to be able to establish. 

Wel, Llywydd, fel y dywedodd yr Aelod, mae yn anodd rhoi cyngor ar achosion unigol wrth ateb cwestiynau. Y sefyllfa gyffredinol yw bod Llywodraeth Cymru wedi cytuno ar y trefniadau cydnabod brechlynnau estynedig, a gyhoeddwyd pan gyflwynwyd y gyfres ddiweddaraf o newidiadau, gyda Llywodraeth y DU. Dylai hynny olygu y bydd pobl sydd wedi eu brechu mewn gwledydd eraill, lle mae eu trefn frechu yn bodloni'r safonau sydd wedi eu pennu gan ein rheoleiddiwr ein hunain, yn gallu cael tystysgrif brechlyn yma yn y Deyrnas Unedig ac yng Nghymru. Ond mae hwnnw yn amddiffyniad pwysig—bod yn rhaid i frechlynnau sy'n cael eu gweinyddu mewn mannau eraill yn y byd fod yn frechlynnau sy'n cael eu cydnabod, y byddai ein system ni o'r farn eu bod yn rhoi diogelwch i'r unigolion hynny, a bod y drefn y darperir y brechlynnau hynny yn unol â hi yn un a fyddai'n gwrthsefyll craffu. Cyn belled ag y bo'r pethau hynny ar waith, cytunwyd ar ryddfrydoli sylweddol ledled y Deyrnas Unedig, gyda mwy o wledydd yn cael eu cydnabod at y dibenion hyn, ac felly gall ein system ein hunain gadarnhau mwy o ardystiadau brechlyn. Pa un a yw hynny yn berthnasol yn achos yr unigolyn y mae'r Aelod yn cyfeirio ato, byddai angen rhagor o fanylion arnaf er mwyn gallu penderfynu.

Cynorthwywyr Dysgu
Teaching Assistants

2. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am rôl cynorthwywyr dysgu mewn ysgolion? OQ57082

2. Will the First Minister make a statement on the role of teaching assistants in schools? OQ57082

Diolch yn fawr am y cwestiwn, Llywydd. Roedd diwygiadau yn 2019 wedi codeiddio cyfres o safonau proffesiynol cenedlaethol ar gyfer cynorthwywyr dysgu. Roedd hyn yn ei gwneud yn orfodol iddynt gofrestru gyda Chyngor y Gweithlu Addysg. Cyrff llywodraethwyr ac awdurdodau addysg lleol sy’n cyflawni cyfrifoldeb y cyflogwr ar gyfer y rhan werthfawr ac annatod hon o weithlu’r ysgol.

Thank you very much for the question, Llywydd. Reforms in 2019 codified a set of national professional standards for teaching assistants, and these made it mandatory for teaching assistants to register with the Education Workforce Council. School governing bodies and local education authorities are responsible for fulfilling the responsibilities of the employer with regard to this important and integral aspect of the school workforce. 

Diolch am yr ateb, Brif Weinidog. Wel, mae cymorthyddion dosbarth yn rhan hanfodol o weithlu addysg ein gwlad. Maen nhw'n partoi gwersi i'r disgyblion, yn cymryd grwpiau allan i ddysgu, yn rhoi sylw un-i-un i ddisgyblion ag anghenion dysgu, yn cymryd gwersi pan nad oes athro ar gael, ymhlith pethau eraill. Fel cyn-lywodraethwr am sawl blwyddyn, rôn i'n gweld gwerth eu cyfraniad i addysg y plant yn ddyddiol. Diolch amdanynt. Maen nhw'n gweithio mewn amgylchiadau anodd iawn ac yn cael cyflogau andros o isel am eu gwaith caled. Yn wir, yn wahanol i athrawon, dydyn nhw ddim yn derbyn cyflog yn ystod tymhorau'r gwyliau. Onid ydy o'n bryd i'r Llywodraeth sicrhau bod telerau gwaith a chyflogau ein cymorthyddion, ynghyd â chyfleoedd hyfforddi, yn cael eu gosod yn unffurf ar draws Cymru a bod ein cymorthyddion, felly, yn derbyn y gydnabyddiaeth angenrheidiol am eu gwaith? 

Thank you for that response, First Minister. Well, teaching assistants are a crucial part of the education workforce of our nation. They prepare lessons for pupils, they take groups out to learn outdoors, provide one-to-one attention for pupils with additional needs, take lessons when teachers aren't available, among other things. As a former governor for many years, I saw the value of their contribution to children's education on a daily basis, and we thank them for their service. They work in very difficult circumstances and receive very low wages for their hard work. Indeed, unlike teachers, they aren't paid during school holidays. Isn't it time for the Government to ensure that the pay and conditions of our teaching assistants, as well as training opportunities, are put in place uniformly across Wales and that our assistants receive the recognition that they deserve for their work? 

13:45

Diolch yn fawr i Mabon ap Gwynfor am y cwestiwn ychwanegol yna, a dwi'n cytuno â phopeth a ddywedodd e am y rhan hanfodol y mae pobl sy'n gweithio yn y maes hwn yn ei chyfrannu at addysg plant ledled Cymru. Ar ddiwedd y dydd, bwrdd y llywodraethwyr ac awdurdodau lleol sy'n gyfrifol am gyflogi'r bobl sy'n gweithio fel TAs. Ond mae grŵp gyda ni, o dan y fforwm ysgolion sydd gyda ni—so, is-grŵp sydd wedi cael ei sefydlu nôl yn y tymor diwethaf. Roedd y grŵp wedi cael ei gadeirio gan yr undeb Unison tan fis Chwefror y flwyddyn hon. Nawr, mae pennaeth un o'r ysgolion ym Mlaenau Gwent yn cadeirio'r grŵp. Maen nhw wedi edrych i mewn i nifer o'r pethau sy'n gallu codi safonau yn y maes, ac i gydnabod y cyfraniad mae'r bobl yn ei wneud. Maen nhw wedi cyhoeddi'r papur nôl ym mis Gorffennaf, a'r bwriad yw y bydd y Gweinidog yn gwneud datganiad i'r Senedd yn y mis nesaf. Yn Saesneg, achos mae'r adroddiad gyda fi fan hyn yn Saesneg, mae wedi canolbwyntio ar dri peth: 

Thank you very much to Mabon ap Gwynfor for that additional question. I agree with everything that he said about the vital role that those who work in this field contribute to the education of children across Wales. At the end of the day, it's the governing body and local authorities that are responsible for employing those people who work as teaching assistants. But we do have a group, associated with the schools forum that we have—so, it's a sub-group that was established back in the previous term. The group was chaired by the Unison union until February of this year. Now, the head of one of the schools in Blaenau Gwent chairs that group, and they have looked into a number of the issues that could raise standards in this field, and to acknowledge the contribution that people are making in this area. They have published a paper back in July, and the intention is for the Minister to make a statement to the Senedd next month. In English, because the report is here in English, it focused on three things:

standardisation of roles, consistency in deployment, and moves to common pay scales across Wales.

safoni swyddogaethau, cysondeb wrth ddefnyddio, a symud i raddfeydd cyflog cyffredin ledled Cymru.

So, beth maen nhw'n siarad amdano, Llywydd, yw fframwaith cenedlaethol, lle mae'r cyfrifoldebau lleol yn dal i fod yna. 

So, what they're talking about, Llywydd, is a national framework, where the local responsibilities remain.   

Before I start, can I declare an interest, as my wife is employed as a teacher assistant? I'd like to take this opportunity to thank teaching assistants, as well as all school staff, in Monmouthshire and beyond for everything they have done to help children and young people with their learning throughout the pandemic. First Minister, the workload of teaching assistants has increased significantly during the pandemic. Many have had to step in to teach classes due to teacher absences and staff shortages, as well as supporting children with online learning, and this is on top of their usual classroom duties. These extra duties could have a significant impact on the mental health and well-being of many teaching assistants, and it's important that adequate support is on offer. Yet a recent survey carried out by the Education Workforce Council found that just 7.4 per cent of respondents had made use of well-being days, and 8.8 per cent had made use of well-being training courses provided by schools. First Minister, what is the Welsh Government doing to support the health and well-being of teachers' assistants, and what more can the Government and local education authorities do to promote the take-up of the services that are already available to staff? And I appreciate your answer just given.

Cyn i mi ddechrau, a gaf i ddatgan buddiant, gan fod fy ngwraig wedi ei chyflogi yn gynorthwyydd addysgu? Hoffwn i fanteisio ar y cyfle hwn i ddiolch i gynorthwywyr addysgu, yn ogystal â holl staff ysgolion, yn sir Fynwy a thu hwnt am bopeth y maen nhw wedi ei wneud i helpu plant a phobl ifanc gyda'u dysgu drwy gydol y pandemig. Prif Weinidog, mae llwyth gwaith cynorthwywyr addysgu wedi cynyddu yn sylweddol yn ystod y pandemig. Bu'n rhaid i lawer gamu i mewn i addysgu dosbarthiadau oherwydd absenoldebau athrawon a phrinder staff, yn ogystal â chynorthwyo plant gyda dysgu ar-lein, ac mae hyn ar ben eu dyletswyddau arferol yn yr ystafell ddosbarth. Gallai'r dyletswyddau ychwanegol hyn gael effaith sylweddol ar iechyd a llesiant meddwl llawer o gynorthwywyr addysgu, ac mae'n bwysig bod cymorth digonol ar gael. Ac eto, canfu arolwg diweddar a gynhaliwyd gan Gyngor y Gweithlu Addysg mai dim ond 7.4 y cant o'r ymatebwyr oedd wedi defnyddio diwrnodau llesiant, a bod 8.8 y cant wedi defnyddio cyrsiau hyfforddi ar lesiant a ddarparwyd gan ysgolion. Prif Weinidog, beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i gefnogi iechyd a llesiant cynorthwywyr addysgu, a beth arall all y Llywodraeth ac awdurdodau addysg lleol ei wneud i hyrwyddo'r defnydd o'r gwasanaethau sydd eisoes ar gael i staff? Ac rwy'n gwerthfawrogi yr ateb yr ydych chi newydd ei roi.

I thank Peter Fox for that, Llywydd, and I agree with him about the contribution that teaching assistants and higher level teaching assistants make in the classroom, and the burden that responding to the pandemic has placed on them, alongside all the other people who work in our education service. Now, the Welsh Government provides funding to a UK charity. It's called Education Support, and it is an organisation dedicated to supporting the mental health and well-being of people in the classroom. And we have always been very clear from the Welsh Government that, by that, we mean all classroom staff and, indeed, all school staff here in Wales.  

The programmes of help offered by Education Support have had a new element of flexibility built into them in order to respond to the pandemic, and we are very keen indeed to make sure that that package of support is well advertised to staff here in Wales so that they are able to take advantage of it. Within that package of support, there is some additional and bespoke material that is particularly designed to reflect the experiences of teaching assistants. So, I agree very much with what Peter Fox said, that there is more that can be done locally and nationally to advertise the help that is available, to make sure that people know that it is there, to know that thought has been given to making sure that it is relevant to them and useable to them, and then to make sure that, as that resource is further developed, we take into account the experiences that people will report and have gone through in recent times.

Diolch i Peter Fox am hynny, Llywydd, ac rwy'n cytuno ag ef am y cyfraniad y mae cynorthwywyr addysgu a chynorthwywyr addysgu lefel uwch yn ei wneud yn yr ystafell ddosbarth, a'r baich y mae ymateb i'r pandemig wedi ei roi arnyn nhw, ochr yn ochr â'r holl bobl eraill sy'n gweithio yn ein gwasanaeth addysg. Nawr, mae Llywodraeth Cymru yn darparu cyllid i elusen yn y DU. Education Support yw ei enw, ac mae'n sefydliad sydd wedi ymrwymo i gynorthwyo iechyd a llesiant meddwl pobl yn yr ystafell ddosbarth. Ac rydym ni wedi bod yn eglur iawn erioed yn Llywodraeth Cymru ein bod ni, drwy hynny, yn golygu holl staff yr ystafell ddosbarth ac, yn wir, holl staff ysgolion yma yng Nghymru.

Mae'r rhaglenni cymorth a gynigir gan Education Support wedi cynnwys elfen newydd o hyblygrwydd er mwyn ymateb i'r pandemig, ac rydym ni'n awyddus dros ben yn wir i wneud yn siŵr bod y pecyn cymorth hwnnw yn cael ei hysbysebu yn dda i staff yma yng Nghymru fel y gallan nhw fanteisio arno. Yn y pecyn cymorth hwnnw, ceir rhywfaint o ddeunydd ychwanegol a phwrpasol y bwriedir yn benodol iddo adlewyrchu profiadau cynorthwywyr addysgu. Felly, rwy'n cytuno yn llwyr â'r hyn a ddywedodd Peter Fox, bod mwy y gellir ei wneud yn lleol ac yn genedlaethol i hysbysebu'r cymorth sydd ar gael, i wneud yn siŵr bod pobl yn gwybod ei fod yno, i wybod bod ystyriaeth wedi ei rhoi i wneud yn siŵr ei fod yn berthnasol iddyn nhw ac y gallan nhw ei ddefnyddio, ac yna i wneud yn siŵr, wrth i'r adnodd hwnnw gael ei ddatblygu ymhellach, ein bod ni'n ystyried y profiadau y bydd pobl yn eu hadrodd ac wedi mynd drwyddyn nhw yn ddiweddar.

13:50
Cwestiynau Heb Rybudd gan Arweinwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from the Party Leaders

Cwestiynau nawr gan arweinwyr y pleidiau. Arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig, Paul Davies.

Questions now from the party leaders. Leader of the Welsh Conservatives, Paul Davies.

Diolch, Llywydd. First Minister, yesterday you made it clear that you were seeking reassurances from the UK Government that a UK-wide COVID inquiry will have a sufficient focus on decisions made here in Wales. If you're so concerned that a UK-wide inquiry won't probe the Welsh Government enough, then why don't you commit to an independent Welsh inquiry?

Diolch, Llywydd. Prif Weinidog, fe'i gwnaed yn eglur gennych chi ddoe eich bod chi'n ceisio sicrwydd gan Lywodraeth y DU y bydd ymchwiliad COVID y DU gyfan yn canolbwyntio yn ddigonol ar benderfyniadau a wnaed yma yng Nghymru. Os ydych chi mor bryderus na fydd ymchwiliad y DU gyfan yn ymchwilio yn ddigonol i Lywodraeth Cymru, pam na wnewch chi ymrwymo i ymchwiliad annibynnol i Gymru?

Well, for the many reasons that I've previously explained, Llywydd. I had an opportunity yesterday to meet with the Prime Minister. It was a wide-ranging meeting, but I had two issues in particular that I wanted to make sure I put directly to the Prime Minister in that meeting. One was the issue of coal-tip safety and its importance here in Wales, and the other was to follow up the meeting that I had held with bereaved families here in Wales and to put some of the points that they put to me to the Prime Minister. And what I put to the Prime Minister was that, for Wales to be part of the UK inquiry that he has proposed and in the way that he has asked us to be involved, I needed to be able to provide assurances to others that Wales would not be, in the term that is sometimes used, a footnote in a UK inquiry, that the inquiry would provide a specific focus on the Welsh experience, that it would go about its inquiries in a way that provided ample opportunity for people in Wales to be directly involved in it, and that, when it came to reporting, there would be material in the report that was directly focused on the way in which decisions had been made here in Wales. The Prime Minister gave positive replies to all of that, recognising the points that were made and reaffirming his wish that the Welsh dimension, as he put it, of the coronavirus experience, would be properly investigated and then reported within the wider context, without which you cannot make proper sense of what happened in Wales or provide the answers that people, quite rightly, will look to the inquiry to provide.

Wel, am y rhesymau niferus yr wyf i wedi eu hegluro o'r blaen, Llywydd. Cefais i gyfle ddoe i gyfarfod â Phrif Weinidog y DU. Roedd yn gyfarfod eang, ond roedd gen i ddau fater yn arbennig yr oeddwn i eisiau gwneud yn siŵr fy mod i'n eu codi yn uniongyrchol gyda Phrif Weinidog y DU yn y cyfarfod hwnnw. Un oedd mater diogelwch tomenni glo a'i bwysigrwydd yma yng Nghymru, a'r llall oedd mynd ar drywydd y cyfarfod yr oeddwn i wedi ei gynnal gyda theuluoedd mewn profedigaeth yma yng Nghymru a chyfleu rhai o'r pwyntiau y gwnaethon nhw i mi i Brif Weinidog y DU. A'r hyn a ofynnais i Brif Weinidog y DU oedd, i Gymru fod yn rhan o ymchwiliad y DU y mae wedi ei gynnig ac yn y ffordd y mae wedi gofyn i ni gymryd rhan, roedd angen i mi allu rhoi sicrwydd i bobl eraill na fyddai Cymru, yn y term a ddefnyddir weithiau, yn droednodyn mewn ymchwiliad ar gyfer y DU, y byddai'r ymchwiliad yn rhoi pwyslais penodol ar brofiad Cymru, y byddai'n mynd i'r afael â'i ymchwiliadau mewn ffordd a oedd yn rhoi digon o gyfle i bobl yng Nghymru gymryd rhan uniongyrchol ynddo, ac, wrth adrodd, y byddai deunydd yn yr adroddiad yn canolbwyntio yn uniongyrchol ar y ffordd yr oedd penderfyniadau wedi eu gwneud yma yng Nghymru. Rhoddodd Prif Weinidog y DU atebion cadarnhaol i hynny i gyd, gan gydnabod y pwyntiau a wnaed ac ailddatgan ei ddymuniad y byddai dimensiwn Cymru, yn ei eiriau ef, o brofiad y coronafeirws, yn cael ei ymchwilio yn briodol ac yna'n cael ei adrodd o fewn y cyd-destun ehangach, na allwch chi wneud synnwyr priodol o'r hyn a ddigwyddodd yng Nghymru hebddo na rhoi'r atebion y bydd pobl, yn gwbl briodol, yn disgwyl i'r ymchwiliad eu darparu.

But, First Minister, there's no reason why the Welsh Government can't take part in a UK-wide inquiry and a Welsh inquiry. An open and a transparent Government must be accountable to the people it serves, and the people of Wales deserve answers. 'Responsible, but not held responsible' seems to be the mantra of this Welsh Labour Government. Now, organisations like the bereaved families group, Medics 4 Mask Up Wales and the British Lung Foundation have all joined calls for a Welsh inquiry. It's time for your Government to do the right thing and commit to that inquiry. A Welsh inquiry is a necessary part in helping the country to understand how decisions were made and whether lessons have indeed been learnt. Therefore, do you accept that refusing a Welsh inquiry is not just insulting to those campaigners who are tirelessly fighting for answers, but it also undermines Wales's ability to mitigate against future threats, if we can't understand the process of decision making throughout the pandemic?

Ond, Prif Weinidog, nid oes dim rheswm pam na all Llywodraeth Cymru gymryd rhan mewn ymchwiliad y DU gyfan ac ymchwiliad Cymru. Mae'n rhaid i Lywodraeth agored a thryloyw fod yn atebol i'r bobl y mae'n eu gwasanaethu, ac mae pobl Cymru yn haeddu atebion. Mae'n ymddangos mai, 'Cyfrifol, ond heb gael ei dwyn i gyfrif' yw mantra'r Llywodraeth Lafur hon yng Nghymru. Nawr, mae sefydliadau fel y grŵp teuluoedd mewn profedigaeth, Medics 4 Mask Up Wales a Sefydliad Prydeinig yr Ysgyfaint i gyd wedi ymuno â galwadau am ymchwiliad i Gymru. Mae'n bryd i'ch Llywodraeth wneud y peth iawn ac ymrwymo i'r ymchwiliad hwnnw. Mae ymchwiliad i Gymru yn rhan angenrheidiol o helpu'r wlad i ddeall sut y gwnaed penderfyniadau a pha un a ddysgwyd gwersi yn wir. Felly, a ydych chi'n derbyn bod gwrthod ymchwiliad i Gymru nid yn unig yn sarhau'r ymgyrchwyr hynny sy'n brwydro yn ddiflino am atebion, ond hefyd yn tanseilio gallu Cymru i liniaru yn erbyn bygythiadau yn y dyfodol, os na allwn ni ddeall y broses o wneud penderfyniadau drwy gydol y pandemig?

Well, Llywydd, I listened carefully to what the Member said in his first contribution on the floor of the Senedd this afternoon. I don't think using terms like 'insulting' is consistent with what he said earlier about the need to conduct public discourse on the basis of mutual respect and trust. I do not come to my conclusions on the basis of wishing to insult anybody; I come to my conclusions because I believe the answers that people in Wales need will be better provided, they will get better answers, if there is a Welsh focus within a UK inquiry. Because I don't believe that you can make proper sense of the many decisions that were made here in Wales without understanding the relationship between those decisions and the wider context within which they were made.

Our position remains as it has been for many weeks. Provided we get the assurances that we are looking for from the UK Government that there will be that focus on decisions here in Wales, that people in Wales will have answers to their questions within the UK inquiry, then I think that will give them better answers. If we don't get those assurances, if we're not certain that we will get the focus on the Welsh experience that we need, then that will give us pause to think again.

Wel, Llywydd, gwrandewais i'n astud ar yr hyn a ddywedodd yr Aelod yn ei gyfraniad cyntaf ar lawr y Senedd y prynhawn yma. Nid wyf i'n credu bod defnyddio termau fel 'sarhau' yn gyson â'r hyn a ddywedodd yn gynharach am yr angen i gynnal trafodaethau cyhoeddus ar sail parch ac ymddiriedaeth tuag at ein gilydd. Nid wyf i'n dod i fy nghasgliadau ar sail dymuno sarhau neb; rwy'n dod i fy nghasgliadau gan fy mod i o'r farn y bydd yr atebion sydd eu hangen ar bobl yng Nghymru yn cael eu darparu yn well, byddan nhw'n cael gwell atebion, os oes pwyslais ar Gymru o fewn ymchwiliad y DU. Oherwydd nid wyf i'n credu y gallwch chi wneud synnwyr priodol o'r penderfyniadau niferus a wnaed yma yng Nghymru heb ddeall y berthynas rhwng y penderfyniadau hynny a'r cyd-destun ehangach y cawson nhw eu gwneud ynddo.

Mae ein safbwynt yn dal i fod fel y bu ers wythnosau lawer. Cyn belled â'n bod ni'n cael y sicrwydd yr ydym ni'n chwilio amdano gan Lywodraeth y DU y bydd y pwyslais hwnnw ar benderfyniadau yma yng Nghymru, y bydd pobl yng Nghymru yn cael atebion i'w cwestiynau yn ymchwiliad y DU, yna rwy'n credu y bydd hynny yn rhoi gwell atebion iddyn nhw. Os na chawn ni'r sicrwydd hwnnw, os nad ydym yn sicr y byddwn yn cael y pwyslais ar brofiad Cymru sydd ei angen arnom ni, yna bydd hynny yn gwneud i ni feddwl eto.

13:55

If you don't commit to a specific Wales inquiry, people will think that your Government is evading scrutiny and refusing to make itself accountable to its people. While the UK-wide inquiry will rightly consider inter-governmental decision making, a Welsh inquiry could solely focus on your Government's handling of the pandemic. And let us not forget that it was the Welsh Government that was responsible for people not being tested prior to being discharged from hospital, therefore allowing the virus to enter Wales's care settings. In fact, after England introduced mass testing in care homes during the first wave in 2020, you said that you could see no value in introducing tests across Welsh care homes. And let us not forget that it was the Welsh Government that was responsible for failing to get a grip on hospital-acquired infections. In fact, after reports of hospital-acquired infections rising 50 per cent in a week, the health Minister at the time said that he 'didn't think it's out of control, but is a real risk.' And let us not forget that it was the Welsh Government that was responsible for failing to send more than 13,000 shielding letters to the right addresses in April and May last year.

So, First Minister, the list goes on and on and on. So, why won't you give the families of those who lost their lives during the pandemic the answers they need and the peace that they deserve? And why won't you accept both a UK-wide inquiry and, indeed, a Welsh inquiry, so that your Government's handling of the pandemic can be fully scrutinised and your Ministers held to account? The Welsh people deserve that.

Os na wnewch chi ymrwymo i ymchwiliad penodol i Gymru, bydd pobl yn meddwl bod eich Llywodraeth yn osgoi craffu ac yn gwrthod gwneud ei hun yn atebol i'w phobl. Er y bydd ymchwiliad y DU gyfan yn ystyried penderfyniadau rhynglywodraethol, a hynny'n briodol, gallai ymchwiliad i Gymru ganolbwyntio yn llwyr ar y ffordd y mae eich Llywodraeth chi wedi ymdrin â'r pandemig. A gadewch i ni beidio ag anghofio mai Llywodraeth Cymru oedd yn gyfrifol am beidio â sicrhau profion i bobl cyn cael eu rhyddhau o'r ysbyty, gan ganiatáu i'r feirws fynd i mewn i leoliadau gofal Cymru. Yn wir, ar ôl i Loegr gyflwyno profion torfol mewn cartrefi gofal yn ystod y don gyntaf yn 2020, fe wnaethoch chi ddweud na allech chi weld unrhyw werth mewn cyflwyno profion ar draws cartrefi gofal Cymru. A gadewch i ni beidio ag anghofio mai Llywodraeth Cymru oedd yn gyfrifol am fethu â deall y sefyllfa o ran heintiau a ddaliwyd yn yr ysbyty. Yn wir, yn dilyn adroddiadau am gynnydd o 50 y cant mewn wythnos i heintiau a ddaliwyd yn yr ysbyty, dywedodd y Gweinidog iechyd ar y pryd nad oedd yn credu ei fod allan o reolaeth, ond ei fod yn risg wirioneddol. A gadewch i ni beidio ag anghofio mai Llywodraeth Cymru oedd yn gyfrifol am fethu ag anfon mwy na 13,000 o lythyrau gwarchod i'r cyfeiriadau cywir ym mis Ebrill a mis Mai y llynedd.

Felly, Prif Weinidog, mae'r rhestr yn mynd ymlaen ac ymlaen ac ymlaen. Felly, pam na wnewch chi roi i deuluoedd y rhai hynny a gollodd eu bywydau yn ystod y pandemig yr atebion sydd eu hangen arnyn nhw a'r heddwch y maen nhw'n ei haeddu? A pham na wnewch chi dderbyn ymchwiliad y DU gyfan ac, yn wir, ymchwiliad i Gymru, fel y gellir craffu yn llawn ar y ffordd y mae eich Llywodraeth wedi ymdrin â'r pandemig a dwyn eich Gweinidogion i gyfrif? Mae pobl Cymru yn haeddu hynny.

Llywydd, I'm completely committed to there being proper scrutiny of decisions that were made here in Wales, an inquiry into them and accountability as a result. I'm not persuaded that overlapping and competing inquiries will give the best answers for people who need those answers. While the Prime Minister—while his Prime Minister—continues to offer me the assurances that experiences here in Wales will get the attention they need and deserve and will do so within the wider context that only a UK inquiry can investigate, then I'm prepared to continue with the agreement that I struck with the Prime Minister at the outset. There are still some important tests for the UK Government, and they're coming in the short term. The Prime Minister has said to bereaved families that he will appoint a chair of that inquiry this side of Christmas. I expect First Ministers of other UK nations to be involved in that appointment. If I read about it in a press release, or I'm told about it half an hour before it is issued, then the sense of genuine involvement and a genuine opportunity to have the Welsh dimension scrutinised as it needs to be in that inquiry will inevitably be under question.

Yesterday, the Prime Minister assured me that devolved Governments would be properly engaged and involved in that appointment, in the terms of reference, in the working practices of the UK inquiry, and I look forward to that being borne out in practice.

Llywydd, rwyf i wedi ymrwymo yn llwyr i gael craffu priodol ar benderfyniadau a wnaed yma yng Nghymru, ymchwiliad iddyn nhw ac atebolrwydd o ganlyniad i hynny. Nid wyf i wedi fy narbwyllo y bydd ymchwiliadau sy'n gorgyffwrdd ac yn cystadlu yn rhoi'r atebion gorau i bobl y mae angen yr atebion hynny arnyn nhw. Tra bod Prif Weinidog y DU—tra bod ei Brif Weinidog ef—yn parhau i gynnig y sicrwydd i mi y bydd profiadau yma yng Nghymru yn cael y sylw sydd ei angen arnyn nhw ac y maen nhw'n ei haeddu ac yn gwneud hynny o fewn y cyd-destun ehangach y gall ymchwiliad y DU yn unig ymchwilio iddo, yna rwy'n fodlon parhau â'r cytundeb a wnes i gyda Phrif Weinidog y DU ar y dechrau. Ceir rhai profion pwysig i Lywodraeth y DU o hyd, ac maen nhw'n dod yn y tymor byr. Mae Prif Weinidog y DU wedi dweud wrth deuluoedd mewn profedigaeth y bydd yn penodi cadeirydd yr ymchwiliad hwnnw yr ochr hon i'r Nadolig. Rwy'n disgwyl i Brif Weinidogion gwledydd eraill y DU fod yn rhan o'r penodiad hwnnw. Os byddaf i'n darllen amdano mewn datganiad i'r wasg, neu os wyf i'n cael gwybod amdano hanner awr cyn ei gyhoeddi, yna mae'n anochel y bydd amheuaeth ynghylch y synnwyr o gyfranogiad gwirioneddol a chyfle gwirioneddol i graffu ar ddimensiwn Cymru fel y mae angen ei wneud yn yr ymchwiliad hwnnw.

Ddoe, rhoddodd Prif Weinidog y DU sicrwydd i mi y byddai Llywodraethau datganoledig yn cael eu cynnwys yn briodol ac yn rhan o'r penodiad hwnnw, o'r cylch gorchwyl, o arferion gwaith ymchwiliad y DU, ac edrychaf ymlaen at weld hynny yn cael ei gadarnhau yn ymarferol.

Diolch, Llywydd. First Minister, today, your Government has announced the co-chairs of the independent commission that will be taking forward the national conversation on the constitutional future of Wales. In Professor McAllister and Dr Williams, I think that most people would accept that we have two incredibly impressive individuals to lead this work. Among its objectives, the commission is, and I quote,

'To consider and develop all progressive principal options to strengthen Welsh democracy'.

Can you confirm that that will include, for the very first time in the case of an officially established body, serious and substantive work on Welsh independence?

Diolch, Llywydd. Prif Weinidog, heddiw, mae eich Llywodraeth wedi cyhoeddi cyd-gadeiryddion y comisiwn annibynnol a fydd yn bwrw ymlaen â'r sgwrs genedlaethol ar ddyfodol cyfansoddiadol Cymru. Gyda'r Athro McAllister a Dr Williams, rwy'n credu y byddai'r rhan fwyaf o bobl yn derbyn bod gennym ni ddau unigolyn gwefreiddiol i arwain y gwaith hwn. Ymysg ei amcanion, bydd y comisiwn yn, ac rwy'n dyfynnu,

'Ystyried a datblygu’r holl brif opsiynau blaengar i gryfhau democratiaeth Cymru'.

A wnewch chi gadarnhau y bydd hynny yn cynnwys, am y tro cyntaf erioed yn achos corff sefydledig swyddogol, waith difrifol a sylweddol ar annibyniaeth i Gymru?

14:00

Llywydd, I thank Adam Price for what he said about the co-chairs of the independent commission. I think that he's right. It is hard to think of any Welsh figure who commands greater respect—not simply in Wales, but on the world stage—than Dr Rowan Williams. In Professor Laura McAllister, we have one of the leading experts on the subject matter that the commission will have at its heart.

I can certainly confirm that, as Professor McAllister has said today, the commission will look at the whole suite of potential constitutional futures for Wales. The terms of reference for the commission certainly allow for independence to be considered as one of these options. They allow for any person who has a view as to how Wales's constitutional future should best be shaped to come to the commission to make their case for that. It would be absurd—and I think that that was the word that Professor McAllister used—to rule out independence.

But, nothing else is ruled out either. If I have the opportunity, I will certainly give my evidence to the commission that entrenched devolution in a successful United Kingdom is the best constitution for Wales. But, Plaid Cymru—and I welcome very much what Plaid Cymru's spokesperson said about constructive engagement and making every use of the opportunity that it presents—will be able to set out its stall for a different constitutional future.

Llywydd, rwy'n diolch i Adam Price am yr hyn a ddywedodd am gyd-gadeiryddion y comisiwn annibynnol. Rwy'n credu ei fod yn iawn. Mae'n anodd meddwl am unrhyw ffigwr o Gymru sy'n ennyn mwy o barch—nid yn unig yng Nghymru, ond ar lwyfan y byd—na Dr Rowan Williams. Gyda'r Athro Laura McAllister, mae gennym ni un o'r arbenigwyr blaenllaw ar y pwnc a fydd yn ganolog i'r comisiwn.

Gallaf yn sicr gadarnhau, fel y dywedodd yr Athro McAllister heddiw, y bydd y comisiwn yn edrych ar y gyfres gyfan o wahanol fathau o ddyfodol cyfansoddiadol posibl i Gymru. Mae cylch gorchwyl y comisiwn yn sicr yn caniatáu i annibyniaeth gael ei hystyried yn un o'r opsiynau hyn. Mae'n caniatáu i unrhyw berson sydd â safbwynt ar y ffordd orau o lunio dyfodol cyfansoddiadol Cymru ddod i'r comisiwn i gyflwyno ei achos dros hynny. Byddai'n hurt—ac rwy'n credu mai dyna'r gair a ddefnyddiodd yr Athro McAllister—i ddiystyru annibyniaeth.

Ond, nid oes dim byd arall yn cael ei ddiystyru chwaith. Os caf i'r cyfle, byddaf i'n sicr yn rhoi fy nhystiolaeth i'r comisiwn mai datganoli sefydledig mewn Teyrnas Unedig lwyddiannus yw'r cyfansoddiad gorau i Gymru. Ond, bydd Plaid Cymru—ac rwy'n croesawu yn fawr iawn yr hyn a ddywedodd llefarydd Plaid Cymru am ymgysylltu adeiladol a gwneud pob defnydd o'r cyfle y mae'n ei gyflwyno—yn gallu cyflwyno ei dadl dros wahanol ddyfodol cyfansoddiadol.

I'm sure that the First Minister wouldn't mind me saying that the implicit confirmation by a Welsh Labour Government that independence, though clearly not your favoured option, can be considered a progressive option, will be seen by many in the independence movement as a significant milestone. We do indeed, on our side, look forward to engaging constructively with the commission.

Whatever the report in the end concludes—whether it supports your preferred future, First Minister, of radical federalism, or our alternative future of independence—is not the commission's starting point as important as its end point, in this sense? Because it signifies a new, shared determination that we shouldn't wait for our constitutional future to be chosen for us by default by decisions in Westminster or, indeed, developments elsewhere in these islands, but that we should decide for ourselves; that we should neither be on the sidelines nor in the shadows of someone else's deliberations, but that we should place Wales front and centre of our own debate.

Rwy'n siŵr na fyddai ots gan y Prif Weinidog i mi ddweud y bydd llawer yn y mudiad annibyniaeth o'r farn bod y cadarnhad ymhlyg gan Lywodraeth Lafur Cymru y gellir ystyried annibyniaeth yn opsiwn blaengar, er nad dyna'r opsiwn yr ydych chi'n ei ffafrio, yn amlwg, yn garreg filltir bwysig. Rydym ni yn wir, ar ein hochr ni, yn edrych ymlaen at ymgysylltu yn adeiladol â'r comisiwn.

Pa bynnag gasgliad y bydd yr adroddiad yn dod iddo yn y pen draw—pa un a yw'n cefnogi y dewis o ddyfodol yr ydych chi'n ei ffafrio, Prif Weinidog, o ffederaliaeth radical, neu ein dyfodol amgen ni o annibyniaeth—onid yw man cychwyn y comisiwn yr un mor bwysig â'i fan terfyn, yn yr ystyr hwn? Oherwydd ei fod yn dynodi penderfyniad newydd cyffredin na ddylem ni aros i'n dyfodol cyfansoddiadol gael ei ddewis drosom ni yn ddiofyn gan benderfyniadau yn San Steffan neu, yn wir, datblygiadau mewn mannau eraill yn yr ynysoedd hyn, ond y dylem ni benderfynu drosom ni ein hunain; na ddylem ni fod ar yr ymylon nac yng nghysgodion trafodaethau rhywun arall, ond y dylem ni roi Cymru mewn safle blaenllaw yn ein dadl ein hunain.

Well, Llywydd, I certainly agree that that is exactly the purpose of the commission: to take our future into our own hands. I think that this is a particularly important moment for us to do that. During this Senedd term, while we are all sitting here, it is very likely that there will be a further referendum on independence in Scotland.

I don't often quote Iain Duncan Smith here, Llywydd—[Laughter.]—but I'll make an exception today. I think that he said to the Conservative Party conference that the future of Northern Ireland was more uncertain today than at any time in the past, because of the impact of the Brexit decision and the uncertainties over the Northern Ireland protocol. The United Kingdom is in a fragile position, and it is very important that, as a responsible Government and as a responsible Senedd, we find a way of mapping out our own future in the turbulent times in which we live.

Llywydd, can I say that I was very grateful to the leader of the Welsh Conservatives, Andrew R.T. Davies, for making a number of nominations for someone to sit on the commission? Because I want the commission to be something that anybody who has a view about Wales's future and how best it can be secured, given the uncertain times in which we live, should feel confident that they can turn up to and make their case.

Wel, Llywydd, rwy'n sicr yn cytuno mai dyna'n union yw diben y comisiwn: i gymryd cyfrifoldeb am ein dyfodol ni ein hunain. Rwy'n credu bod hon yn adeg arbennig o bwysig i ni wneud hynny. Yn ystod y tymor Senedd hwn, wrth i ni i gyd eistedd yma, mae'n debygol iawn y bydd refferendwm arall ar annibyniaeth yn yr Alban.

Nid wyf i'n aml yn dyfynnu Iain Duncan Smith yma, Llywydd—[Chwerthin.]—ond fe wnaf i eithriad heddiw. Rwy'n credu iddo ddweud wrth gynhadledd y Blaid Geidwadol fod dyfodol Gogledd Iwerddon yn fwy ansicr heddiw nag ar unrhyw adeg yn y gorffennol, oherwydd effaith penderfyniad Brexit a'r ansicrwydd ynghylch protocol Gogledd Iwerddon. Mae'r Deyrnas Unedig mewn sefyllfa fregus, ac mae'n bwysig iawn ein bod ni, fel Llywodraeth gyfrifol ac fel Senedd gyfrifol, yn dod o hyd i ffordd o fapio ein dyfodol ein hunain yn yr oes gythryblus yr ydym ni'n byw ynddi.

Llywydd, a gaf i ddweud fy mod i'n ddiolchgar iawn i arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig, Andrew R.T. Davies, am wneud nifer o enwebiadau i rywun eistedd ar y comisiwn? Oherwydd fy mod i'n awyddus i'r comisiwn fod yn rhywbeth y dylai unrhyw un sydd â barn ar ddyfodol Cymru a'r ffordd orau o'i sicrhau, o gofio'r oes ansicr yr ydym yn byw ynddi, deimlo'n hyderus y gall fod yn bresennol a chyflwyno ei ddadl.

14:05

Constitutional commissions—and we’ve had a few, haven’t we, in Wales—by their very nature, because they’re a mixture of the political and the technical, mean that they sometimes struggle to engage the wider public. So, how can we ensure that the commission acts as a platform, First Minister, for that wider national and civic conversation? How can we go beyond the traditional forms of engagement—you know, the consultation, the opinion polling, questionnaires, focus groups or what have you? Can we try something new?

And would you consider, First Minister, inviting the commission to submit its interim report to a Welsh citizens' assembly—a people’s senedd, if you like—that could meet, perhaps, Llywydd, even in this Chamber, to discuss our nation’s future, as a symbol of that most basic democratic principle of all, that it’s the people, ultimately, all of them equally, that must decide our future as a nation?

Mae comisiynau cyfansoddiadol—ac rydym ni wedi cael cryn dipyn, onid ydym ni, yng Nghymru—yn ôl eu natur, oherwydd eu bod yn gymysgedd o'r gwleidyddol a'r technegol, yn golygu eu bod nhw weithiau yn ei chael hi'n anodd ymgysylltu â'r cyhoedd yn ehangach. Felly, sut allwn ni sicrhau bod y comisiwn yn gweithredu fel llwyfan, Prif Weinidog, ar gyfer y sgwrs genedlaethol a dinesig ehangach honno? Sut allwn ni fynd y tu hwnt i'r dulliau traddodiadol o ymgysylltu—wyddoch chi, yr ymgynghoriad, yr arolygon barn, holiaduron, grwpiau ffocws ac ati? A allwn ni roi cynnig ar rywbeth newydd?

Ac a wnewch chi ystyried, Prif Weinidog, gwahodd y comisiwn i gyflwyno ei adroddiad interim i gynulliad dinasyddion Cymru—senedd y bobl, os mynnwch chi—a allai gyfarfod, efallai, Llywydd, hyd yn oed yn y Siambr hon, i drafod dyfodol ein cenedl, fel symbol o'r egwyddor ddemocrataidd fwyaf sylfaenol oll honno, mai'r bobl, yn y pen draw, bob un ohonyn nhw'n gyfartal, sy'n gorfod penderfynu ar ein dyfodol fel cenedl?

Well, Llywydd, I’m very much in favour of citizen engagement. I think, in the interviews that he has given in the last day, Dr Rowan Williams has himself emphasised his wish to make sure that the commission works in a way that is genuinely accessible to and engaging of the citizens of Wales. But, it will be for the independent commission to decide on the method of that engagement, and a citizens' assembly is just one way in which that can be done.

I may be old-fashioned here, Llywydd, but I always thought that when I came here I was coming to the people's assembly, and that that is what we are. When we turn up here, we have been elected by people to be here. That does not mean for a minute that we have an exclusive right to express opinions, and there are many other ways in which people can be involved. But I do want the commission to have the freedom to decide on the best way to achieve a shared ambition, because I very much agreed with what Adam Price said on the ambition of engagement, and more than engagement, a sense of ownership of our own future in Wales.

Wel, Llywydd, rwyf i'n sicr o blaid ymgysylltu â dinasyddion. Rwy'n credu bod Dr Rowan Williams ei hun, yn y cyfweliadau y mae wedi eu rhoi yn ystod y diwrnod diwethaf, wedi pwysleisio ei ddymuniad i wneud yn siŵr bod y comisiwn yn gweithio mewn ffordd sy'n wirioneddol hygyrch i ddinasyddion Cymru ac yn ymgysylltu â nhw. Ond, mater i'r comisiwn annibynnol fydd penderfynu ar ddull yr ymgysylltu hwnnw, a dim ond un ffordd o wneud hynny yw cynulliad dinasyddion.

Efallai fy mod i'n hen ffasiwn yma, Llywydd, ond roeddwn i'n meddwl erioed, pan fyddwn i'n dod yma fy mod i'n dod i gynulliad y bobl, ac mai dyna'r ydym ni. Pan fyddwn ni'n dod yma, rydym ni wedi ein hethol gan bobl i fod yma. Nid yw hynny'n golygu am funud bod gennym ni hawl unigryw i fynegi barn, ac mae llawer o ffyrdd eraill y gall bobl gymryd rhan. Ond rwyf i yn awyddus i'r comisiwn gael y rhyddid i benderfynu ar y ffordd orau o gyflawni uchelgais cyffredin, oherwydd roeddwn i'n cytuno yn fawr â'r hyn a ddywedodd Adam Price am yr uchelgais o ymgysylltu, ac yn fwy nag ymgysylltu, synnwyr o berchnogaeth dros ein dyfodol ein hunain yng Nghymru.

Cymorth Iechyd Meddwl i Blant a Phobl Ifanc
Mental Health Support for Children and Young People

3. Sut mae Llywodraeth Cymru yn gweithio ar draws sectorau i ddarparu cymorth iechyd meddwl i blant a phobl ifanc? OQ57035

3. How is the Welsh Government working cross-sector to provide mental health support for children and young people? OQ57035

I thank the Member for that question, Llywydd. A multi-agency national partnership board, regional partnership boards and local partnership arrangements in each health board all help ensure a collaborative and cross-sector approach to delivering mental health services for children and young people.

Diolch i'r Aelod am y cwestiwn yna, Llywydd. Mae bwrdd partneriaeth cenedlaethol amlasiantaeth, byrddau partneriaeth rhanbarthol a threfniadau partneriaeth lleol ym mhob bwrdd iechyd i gyd yn helpu i sicrhau dull cydweithredol a thraws-sector o ddarparu gwasanaethau iechyd meddwl i blant a phobl ifanc.

A Flintshire-based charity providing professional high-quality mental health support and recovery in the community, including a project that empowers young people to build resilience, boost confidence and manage difficult emotions, has told me that school leaders they’ve spoken to in Flintshire are facing a significant increase in the numbers of young people in their care presenting with mental health issues and concerns. They say many children and young people have been affected, even traumatised, by their own unique experiences of the pandemic. Issues including bereavement, isolation, fear of illness, of death, family breakdown, poverty, unemployment, substance misuse and domestic violence were all hothoused due to the unavoidable nature of successive lockdowns and the vastly reduced access to usual support networks, both formal and informal. They add that children and young people who feel emotionally unsafe or in pain do not learn well. How do you, therefore, respond to the charity’s call for the Welsh Government to ensure that Estyn and other regulatory bodies are fit for post-pandemic purposes, with an emphasis on the well-being and welfare of pandemic-affected pupils and indeed staff also?

Mae elusen yn sir y Fflint sy'n darparu cymorth ac adferiad iechyd meddwl proffesiynol o ansawdd uchel yn y gymuned, gan gynnwys prosiect sy'n grymuso pobl ifanc i feithrin cadernid, magu hyder a rheoli emosiynau anodd, wedi dweud wrthyf fod arweinwyr ysgolion y maen nhw wedi siarad â nhw yn sir y Fflint yn wynebu cynnydd sylweddol i nifer y bobl ifanc yn eu gofal sy'n cyflwyno problemau a phryderon iechyd meddwl. Maen nhw'n dweud bod llawer o blant a phobl ifanc wedi eu heffeithio, eu trawmateiddio hyd yn oed, gan eu profiadau unigryw eu hunain o'r pandemig. Cafodd problemau yn cynnwys profedigaeth, ynysigrwydd, ofn salwch, marwolaeth, chwalu teuluoedd, tlodi, diweithdra, camddefnyddio sylweddau a thrais domestig i gyd eu gwaethygu oherwydd natur anochel cyfyngiadau symud olynol a'r mynediad llawer llai at rwydweithiau cymorth arferol, yn ffurfiol ac yn anffurfiol. Maen nhw'n ychwanegu nad yw plant a phobl ifanc sy'n teimlo yn anniogel yn emosiynol neu mewn poen yn dysgu yn dda. Sut ydych chi, felly, yn ymateb i alwad yr elusen i Lywodraeth Cymru sicrhau bod Estyn a chyrff rheoleiddio eraill yn addas at ddibenion ôl-bandemig, gyda phwyslais ar lesiant a lles disgyblion y mae'r pandemig wedi effeithio arnyn nhw, ac yn wir staff hefyd?

I thank the Member for those further points. The experiences that he recounted, I think, are very familiar to anybody who has had conversations with young people about their experience during the pandemic, and the anxieties that it has caused them to experience for their future. Llywydd, you were kind enough to arrange a number of opportunities for me and other Ministers to meet with representatives from the Youth Parliament in recent times, and the mental health and well-being of young people was always one of the foremost issues that they wanted to discuss in those forums. I think that Estyn has adapted its way of working very much to take into account both the practical impact that the pandemic has had on the way that teachers have to go about their work, but also to take into account the impact that these experiences have had upon young people, their ability to learn and the way in which they bring those other aspects of their lives with them into the school and into the classroom. And, in the information that I have had about the changes that Estyn has made to its own ways of working, and the focus of the inspections and other work they do in school, I think, can give us some confidence that the very proper points that the organisation in Flintshire has raised are being taken into account seriously in the work that they do.

Diolch i'r Aelod am y pwyntiau pellach hynny. Mae'r profiadau a adroddwyd ganddo, rwy'n credu, yn gyfarwydd iawn i unrhyw un sydd wedi cael sgyrsiau gyda phobl ifanc am eu profiad yn ystod y pandemig, a'r pryderon ynghylch eu dyfodol y mae wedi achosi iddyn nhw eu dioddef. Llywydd, roeddech chi'n ddigon caredig i drefnu nifer o gyfleoedd i mi a Gweinidogion eraill gyfarfod â chynrychiolwyr o'r Senedd Ieuenctid yn ddiweddar, ac roedd iechyd a llesiant meddwl pobl ifanc bob amser yn un o'r materion pennaf yr oedden nhw eisiau ei drafod yn y fforymau hynny. Rwy'n credu bod Estyn wedi addasu ei ffordd o weithio yn fawr iawn i ystyried yr effaith ymarferol y mae'r pandemig wedi ei chael ar y ffordd y mae'n rhaid i athrawon fynd ati i wneud eu gwaith, ond hefyd i ystyried yr effaith y mae'r profiadau hyn wedi ei chael ar bobl ifanc, eu gallu i ddysgu a'r ffordd y maen nhw'n dod â'r agweddau eraill hynny ar eu bywydau gyda nhw i'r ysgol ac i mewn i'r ystafell ddosbarth. Ac, yn yr wybodaeth yr wyf i wedi ei chael am y newidiadau y mae Estyn wedi eu gwneud i'w ffyrdd ei hun o weithio, a phwyslais yr arolygiadau a gwaith arall y mae'n ei wneud yn yr ysgolion, rwy'n credu y gall hyn roi cryn hyder i ni fod y pwyntiau priodol iawn y mae'r sefydliad yn sir y Fflint wedi eu codi yn cael eu hystyried o ddifrif yn y gwaith y mae'n ei wneud.

14:10

Brif Weinidog, a young man with complex mental health issues contacted me recently and praised the work of the Ty Canna day centre within your Cardiff West constituency. For those in the Siambr who don't know, Ty Canna provides transitional services for people transitioning from children's services to adult services. And this work is crucial; as we know, far too many people fall between the cracks at this point. The concern that this young man has is that the good work happening in Ty Canna day services will be lost if the services are moved from there. It's now in a very convenient central location, and there are great resources there. It provides privacy for those who need it. Can you please guarantee that Welsh Government will be discussing with key partners to address these concerns and to make sure that no further young people are lost from the system? Diolch yn fawr, Brif Weinidog.

Brif Weinidog, cysylltodd gŵr ifanc â phroblemau iechyd meddwl cymhleth â mi yn ddiweddar a chanmolodd waith canolfan ddydd Ty Canna yn eich etholaeth chi yng Ngorllewin Caerdydd. I'r rhai yn y Siambr nad ydyn nhw'n gwybod, mae Ty Canna yn darparu gwasanaethau pontio i bobl sy'n trosglwyddo o wasanaethau plant i wasanaethau oedolion. Ac mae'r gwaith hwn yn hollbwysig; fel y gwyddom, mae llawer gormod o bobl yn syrthio drwy'r rhwyd ar hyn o bryd. Y pryder sydd gan y gŵr ifanc hwn yw y bydd y gwaith da sy'n digwydd yng ngwasanaethau dydd Ty Canna yn cael ei golli os caiff y gwasanaethau eu symud oddi yno. Mae mewn lleoliad canolog cyfleus iawn ar hyn o bryd, ac mae adnoddau gwych yno. Mae'n cynnig preifatrwydd i'r rhai sydd ei angen. A wnewch chi sicrhau, os gwelwch yn dda, y bydd Llywodraeth Cymru yn trafod gyda phartneriaid allweddol i fynd i'r afael â'r pryderon hyn ac i wneud yn siŵr nad oes rhagor o bobl ifanc yn cael eu colli o'r system? Diolch yn fawr, Brif Weinidog.

Wel, diolch i Rhys ab Owen am y cwestiwn. Dwi'n gyfarwydd â Ty Canna, wrth gwrs.

Thank you very much for that question. I'm familiar with Ty Canna, of course. 

In my recollection, it is a service that is wholly funded by Cardiff Council on the one hand and the local health board on the other. I don't recollect any direct investment from the Welsh Government in the service, but it does do what the Member has said: it helps with that most difficult part in our public services when responsibility for a young person is transferred to people who run adult services, and we've all, no doubt, had frustrations at different times about the way in which services appear to be taken by surprise by the fact that a young person has turned 18. And Ty Canna has a very good reputation in that way. I'm not familiar with the point that has been raised with the Member about the location of the service. Of course I'll make sure that Welsh Government officials are engaged in any conversation generally.

I think, Llywydd, what I would say is that it's the quality of the service rather than the location from which it is delivered that in the end is the most important thing, and we'd need to see what proposals, if any, there are to strengthen the service further.

Yn fy nghof i, mae'n wasanaeth sy'n cael ei ariannu yn gyfan gwbl gan Gyngor Caerdydd ar y naill law a'r bwrdd iechyd lleol ar y llaw arall. Nid wyf i'n cofio unrhyw fuddsoddiad uniongyrchol gan Lywodraeth Cymru yn y gwasanaeth, ond mae yn gwneud yr hyn y mae'r Aelod wedi ei ddweud: mae'n helpu gyda'r rhan anoddaf honno o'n gwasanaethau cyhoeddus pan fydd cyfrifoldeb am berson ifanc yn cael ei drosglwyddo i bobl sy'n rhedeg gwasanaethau i oedolion. Mae'n siŵr y bu gennym ni i gyd rwystredigaethau ar wahanol adegau ynglŷn â'r ffordd y mae'n ymddangos bod gwasanaethau yn cael eu synnu gan y ffaith bod person ifanc wedi troi'n 18 oed. Ac mae gan Dy Canna enw da iawn yn hynny o beth. Nid wyf i'n gyfarwydd â'r pwynt a godwyd gyda'r Aelod am leoliad y gwasanaeth. Wrth gwrs, byddaf i'n gwneud yn siŵr bod swyddogion Llywodraeth Cymru yn cymryd rhan mewn unrhyw sgwrs yn gyffredinol.

Rwy'n credu, Llywydd, mai'r hyn y byddwn i'n ei ddweud yw mai ansawdd y gwasanaeth yn hytrach na'r lleoliad y'i darperir ohono yw'r peth pwysicaf yn y pen draw, a byddai angen i ni weld pa gynigion, os oes rhai o gwbl, sydd ar gael i gryfhau'r gwasanaeth ymhellach.

I want to thank our First Minister for his continued work around young people and mental health, and in particular his commitment to early prevention and access to services. And, in the last year, Cwm Taf Morgannwg University Health Board, which covers Bridgend and Porthcawl, has had a total number of 1,359 admissions to mental health services. Please would the First Minister provide an update on the child and adolescent mental health services in-reach manifesto commitments as part of our Welsh Government early intervention approach?

Hoffwn i ddiolch i'n Prif Weinidog am ei waith parhaus yng nghyswllt pobl ifanc ac iechyd meddwl, ac yn arbennig ei ymrwymiad i atal a mynediad cynnar at wasanaethau. Ac, yn ystod y flwyddyn ddiwethaf, bu cyfanswm o 1,359 o dderbyniadau i wasanaethau iechyd meddwl ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg, sy'n cwmpasu Pen-y-bont ar Ogwr a Phorthcawl. A fyddai'r Prif Weinidog cystal â rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf am yr ymrwymiadau maniffesto mewngymorth gwasanaethau iechyd meddwl plant a'r glasoed yn rhan o'n dull ymyrraeth gynnar gan Lywodraeth Cymru?

Well, I thank Sarah Murphy for that, Llywydd. It gives me a chance just to reaffirm again the principle of de-escalation as one of the fundamental drivers of the way we provide services for young people. We should be aiming to intervene at the lowest possible point in order to address their needs rather than allowing those needs to escalate to a point where only an admission to a mental health facility is sufficient to respond to them.

The pilot of the CAMHS in-reach service was very positive; I know that it was positively regarded by the committee in the last Senedd that looked at the evaluation. And it's on the basis of it that the Welsh Government has agreed £5 million of funding to allow local health boards to roll out the pilots from those local authorities where it had been first deployed, so that it is available everywhere; £4 million of that £5 million has now been agreed with LHBs over the summer, and they are now in the business of recruiting people to do so. The CAMHS in-reach project will succeed if it does what Sarah Murphy said: if it allows more young people to receive the help they need earlier in those needs, to reduce the number of people who end up, as she pointed out, needing admission to a mental health facility in the local health board area that she represents.

Wel, diolch i Sarah Murphy am hynny, Llywydd. Mae'n rhoi cyfle i mi ailddatgan eto yr egwyddor o ddad-ddwysáu fel un o ysgogiadau sylfaenol y ffordd yr ydym ni'n darparu gwasanaethau i bobl ifanc. Dylem ni fod yn ceisio ymyrryd ar y pwynt isaf posibl er mwyn mynd i'r afael â'u hanghenion yn hytrach na chaniatáu i'r anghenion hynny gynyddu i bwynt lle mai dim ond derbyniad i gyfleuster iechyd meddwl sy'n ddigonol i ymateb iddyn nhw.

Roedd treial y gwasanaeth mewngymorth CAMHS yn gadarnhaol iawn; rwy'n gwybod bod gan y pwyllgor yn y Senedd ddiwethaf a edrychodd ar y gwerthusiad farn gadarnhaol ohono. Ac ar sail hynny y mae Llywodraeth Cymru wedi cytuno ar £5 miliwn o gyllid i ganiatáu i fyrddau iechyd lleol gyflwyno'r treialon gan yr awdurdodau lleol hynny lle cafodd ei ddefnyddio gyntaf, er mwyn iddo fod ar gael ym mhobman. Mae £4 miliwn o'r £5 miliwn hwnnw bellach wedi ei gytuno gyda'r byrddau iechyd lleol dros yr haf, ac maen nhw bellach wrthi'n recriwtio pobl i wneud hynny. Bydd prosiect mewngymorth CAMHS yn llwyddo os yw'n gwneud yr hyn a ddywedodd Sarah Murphy: os yw'n caniatáu i fwy o bobl ifanc gael y cymorth sydd ei angen arnyn nhw yn gynharach yn yr anghenion hynny, i leihau nifer y bobl, fel y nododd, y mae angen iddyn nhw gael eu derbyn i gyfleuster iechyd meddwl yn yr ardal bwrdd iechyd lleol y mae'n ei chynrychioli.

14:15
Buddsoddi ym Mlaenau'r Cymoedd
Investment in the Heads of the Valleys

4. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am fuddsoddi ym Mlaenau'r Cymoedd? OQ57077

4. Will the First Minister make a statement on investment in the Heads of the Valleys? OQ57077

I thank Alun Davies for that, Llywydd. The Minister for Economy will make a statement this afternoon on our approach to supporting the Welsh economy, including further ways in which investment in the Heads of the Valleys will take full advantage of the strategic opportunity created by the dualling of the A465.

Diolch i Alun Davies am hynny, Llywydd. Bydd Gweinidog yr Economi yn gwneud datganiad y prynhawn yma ar ein dull o gefnogi economi Cymru, gan gynnwys ffyrdd pellach y bydd buddsoddi ym Mlaenau'r Cymoedd yn manteisio yn llawn ar y cyfle strategol a grëwyd gan ddeuoli'r A465.

I'm grateful to the First Minister for that response. People in the Heads of the Valleys have seen the Welsh Government investing in the future of their people, their communities and our economy. We've seen not just the dualling of the A465, which the First Minister has referenced, but also investment in Tech Valleys, we've seen investment in the railway. Quite often, these investments are made because we haven't seen any of the investment from the United Kingdom Government, and the Ebbw valley railway is a good example of that. When we hear about levelling up, what we see is a conjuror's trick; we see a mirage, we see smoke and mirrors. The only consistency that we've seen from the United Kingdom Government is broken promises. The people of the Heads of the Valleys need and deserve the investment in the future of our communities. Will the First Minister agree with me that that needs to be a constant refrain and a part of the wider programme of investment in Wales led by the Welsh Government?

Rwy'n ddiolchgar i'r Prif Weinidog am yr ateb yna. Mae pobl ym Mlaenau'r Cymoedd wedi gweld Llywodraeth Cymru yn buddsoddi yn nyfodol eu pobl, eu cymunedau a'n heconomi. Yn fwy na deuoli'r A465, fel y mae'r Prif Weinidog wedi cyfeirio ato, rydym ni hefyd wedi gweld buddsoddiad yn y Cymoedd Technoleg, rydym ni wedi gweld buddsoddiad yn y rheilffordd. Yn aml iawn, caiff y buddsoddiadau hyn eu gwneud gan nad ydym ni wedi gweld dim o'r buddsoddiad gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig, ac mae rheilffordd Glynebwy yn enghraifft dda o hynny. Pan fyddwn ni'n clywed am godi'r gwastad, yr hyn a welwn ni yw tric consuriwr; rydym ni'n gweld rhithlun, rydym ni'n gweld mwg a drychau. Yr unig gysondeb yr ydym ni wedi ei weld gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig yw torri addewidion. Mae angen buddsoddiad ar bobl Blaenau'r Cymoedd yn nyfodol ein cymunedau ac maen nhw'n haeddu hynny. A wnaiff y Prif Weinidog gytuno â mi fod angen i honno fod yn neges gyson ac yn rhan o'r rhaglen ehangach o fuddsoddiad yng Nghymru dan arweiniad Llywodraeth Cymru?

I thank Alun Davies for those points. I've had the opportunity, Llywydd, since last week, to read his contribution in the short debate last week. I think he put it very succinctly when he described the UK Government's levelling-up approach as a

'lesson in how not to make policy and how not to involve people.'

The Welsh Labour Government will go on making those investments. The Minister met on 11 October with the leaders and chief executives of the five local authorities that have a geographical interest in the Heads of the Valleys to talk about strategic investments—how different to the so-called levelling-up fund. We're still to have the results of the first round of these funds, with, now, four months to go of the financial year in which that money will be able to be spent. It will give us £10 million, we think, in Wales, compared to £375 million we would have had had we continued as members of the European Union

I sat in this Chamber and heard Members on the benches over there say to people in Wales that there was a cast-iron guarantee that Wales would not be a penny worse off. Ten million pounds is what we have; we would have had £375 million. And that £10 million, Llywydd, is in real danger of being frittered away by decisions that will be piecemeal, decisions that will be—and we know this from their track record—politically driven, rather than responding to people's needs. [Interruption.] Oh, yes, the fact that Robert Jenrick is no longer a member of the Cabinet in the UK Government doesn't mean that his approach to politics has gone with him. We, as the Welsh Government, in the way that Alun Davies has suggested, try to make our investments in a way that serves the long-term and strategic needs of those local communities, and we will continue to do just that.

Diolch i Alun Davies am y pwyntiau yna. Rwyf i wedi cael cyfle, Llywydd, ers yr wythnos diwethaf, i ddarllen ei gyfraniad yn y ddadl fer yr wythnos diwethaf. Rwy'n credu iddo ei esbonio yn gryno iawn pan ddisgrifiodd dull codi'r gwastad Llywodraeth y DU fel gwers

'ar sut i beidio â llunio polisi a sut i beidio â chynnwys pobl.' 

Bydd Llywodraeth Lafur Cymru yn parhau i wneud y buddsoddiadau hynny. Cafodd y Gweinidog gyfarfod ar 11 Hydref ag arweinwyr a phrif weithredwyr y pum awdurdod lleol sydd â buddiant daearyddol ym Mlaenau'r Cymoedd i siarad am fuddsoddiadau strategol—mor wahanol i'r gronfa codi'r gwastad fel y'i gelwir. Rydym ni'n dal i ddisgwyl canlyniadau rownd gyntaf y cyllid hwn, gyda phedwar mis yn weddill erbyn hyn o'r flwyddyn ariannol y bydd modd gwario'r arian hwnnw ynddi. Bydd yn rhoi £10 miliwn i ni, rydym ni'n credu, yng Nghymru, o'i gymharu â £375 miliwn y byddem ni wedi ei gael pe baem ni wedi parhau i fod aelodau o'r Undeb Ewropeaidd.

Eisteddais yn y Siambr hon a chlywais yr Aelodau ar y meinciau acw yn dweud wrth bobl yng Nghymru fod sicrwydd cwbl bendant na fyddai Cymru geiniog yn waeth ei byd. Deg miliwn o bunnoedd yw'r hyn sydd gennym ni; byddem ni wedi cael £375 miliwn. Ac mae'r £10 miliwn hwnnw, Llywydd, mewn perygl gwirioneddol o gael ei wastraffu yn sgil penderfyniadau a fydd yn dameidiog, penderfyniadau a fydd—ac rydym ni'n gwybod hyn o'u hanes blaenorol—wedi eu hysgogi yn wleidyddol, yn hytrach nag ymateb i anghenion y bobl. [Torri ar draws.] O, ie, nid yw'r ffaith nad yw Robert Jenrick yn aelod o'r Cabinet yn Llywodraeth y DU mwyach yn golygu bod ei agwedd at wleidyddiaeth wedi mynd gydag ef. Rydym ni, fel Llywodraeth Cymru, yn y ffordd y mae Alun Davies wedi ei awgrymu, yn ceisio gwneud ein buddsoddiadau mewn ffordd sy'n diwallu anghenion hirdymor a strategol y cymunedau lleol hynny, a byddwn yn parhau i wneud yn union hynny.

With respect, First Minister, 'pot, kettle, black' springs to mind in that respect. It is clear from Alun Davies's short debate last week, First Minister, that this Government and previous Welsh Labour Governments have merely paid lip service to the deep-seated economic issues in the Valleys. It is all well and good to have set up a Valleys taskforce and enterprise zones, but to achieve real change, there needs to be follow-up support and policy. And, most importantly, as Alun Davies quite rightly pointed out in the short debate, money needs to follow it. When is this Government going to commit themselves—truly commit themselves—to investing in the Valleys, in not just words, which you keep on about, and back it up with policies that are really going to regenerate our communities? Thank goodness for the UK taking the bull by the horns and really asking our communities what it is that they need and investing in them.

Gyda pharch, Prif Weinidog, mae 'pentan yn gweiddi parddu' yn dod i'r meddwl yn hynny o beth. Mae'n amlwg o ddadl fer Alun Davies yr wythnos diwethaf, Prif Weinidog, mai'r cwbl a wna'r Llywodraeth hon a Llywodraethau Llafur blaenorol Cymru yw esgus rhoi sylw i'r problemau economaidd dwfn yn y Cymoedd. Mae'n iawn sefydlu tasglu a pharthau menter y Cymoedd, ond i sicrhau newid gwirioneddol, mae angen cymorth a pholisi dilynol. Ac, yn bwysicaf oll, fel y nododd Alun Davies yn gwbl briodol yn y ddadl fer, mae angen i arian ei ddilyn. Pryd mae'r Llywodraeth hon yn mynd i ymrwymo eu hunain—ymrwymo yn wirioneddol—i fuddsoddi yn y Cymoedd, nid geiriau yn unig, yr ydych chi'n siarad amdano yn barhaus, a'i gefnogi gyda pholisïau a fydd yn wirioneddol yn adfywio ein cymunedau? Diolch byth bod y DU yn cydio yn y danadl ac yn gofyn yn wirioneddol i'n cymunedau beth sydd ei angen arnyn nhw ac yn buddsoddi ynddyn nhw.

14:20

Over £1 billion on the dualling of the A465, £200 million to create rail services between Ebbw Vale and the coast, £0.5 million to make sure that Zip World Tower could open to provide jobs and tourism experiences in that part of Wales—that's just three examples of real money making real difference in that part of Wales. If the Member has allegations she wishes to make about political bias in the way that money is spent by the Welsh Government, then she should make them, and she should give us examples to back up what she said. I'll send her the report of the House of Commons inquiry into Robert Jenrick's use of public money in Conservative constituencies. Let her produce evidence of that in Wales, and I'd be prepared to listen to her.

Dros £1 biliwn ar ddeuoli'r A465, £200 miliwn i greu gwasanaethau rheilffordd rhwng Glynebwy a'r arfordir, £0.5 miliwn i wneud yn siŵr y gallai Tŵr Zip World agor i ddarparu swyddi a phrofiadau twristiaeth yn y rhan honno o Gymru—dim ond tair enghraifft o arian gwirioneddol yn gwneud gwahaniaeth gwirioneddol yn y rhan honno o Gymru. Os oes gan yr Aelod honiadau y mae'n dymuno eu gwneud ynghylch rhagfarn wleidyddol yn y ffordd y caiff arian ei wario gan Lywodraeth Cymru, dylai eu gwneud nhw, a dylai roi enghreifftiau i ni yn cefnogi'r hyn a ddywedodd. Fe wnaf i anfon adroddiad ymchwiliad Tŷ'r Cyffredin i ddefnydd Robert Jenrick o arian cyhoeddus mewn etholaethau Ceidwadol ati. Gadewch iddi gyflwyno tystiolaeth o hynny yng Nghymru, a byddwn yn barod i wrando arni.

Maglau
Snares

5. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am y defnydd o faglau? OQ57033

5. Will the First Minister make a statement on the use of snares? OQ57033

The manifesto on which the Member and I stood for election in May contained a commitment to ban the use of snares in Wales. Our intention is that it should be contained in the agriculture Bill that the Government will bring before the Senedd in our first-year legislative programme.

Roedd y maniffesto y safodd yr Aelod a minnau i gael ein hethol ar ei sail ym mis Mai yn cynnwys ymrwymiad i wahardd y defnydd o faglau yng Nghymru. Ein bwriad yw y dylid ei gynnwys yn y Bil amaethyddiaeth y bydd y Llywodraeth yn ei gyflwyno gerbron y Senedd yn ein rhaglen ddeddfwriaethol ar gyfer y flwyddyn gyntaf.

First of all, can I thank the First Minister for that response? Thousands of wild and domestic animals are killed or severely injured in Wales every year due to the use of snares. The RSPCA report that the use of snares is still widespread, as many as 51,000 fox snares can be active in Wales at any one time, and there's a lack of compliance with the code. Can I urge the First Minister to bring this piece of legislation forward as a matter of urgency? Because the longer we wait, the more animals will be either killed or injured.

Yn gyntaf, a gaf i ddiolch i'r Prif Weinidog am yr ateb yna? Mae miloedd o anifeiliaid gwyllt a domestig yn cael eu lladd neu eu hanafu'n ddifrifol yng Nghymru bob blwyddyn oherwydd y defnydd o faglau. Mae'r RSPCA yn adrodd bod y defnydd o faglau yn dal i fod yn gyffredin, gall cynifer â 51,000 o faglau llwynogod fod yn weithredol yng Nghymru ar unrhyw un adeg, ac mae diffyg cydymffurfio â'r cod. A gaf i annog y Prif Weinidog i gyflwyno'r darn hwn o ddeddfwriaeth fel mater o frys? Oherwydd po hiraf y byddwn ni'n aros, y mwyaf o anifeiliaid fydd naill ai'n cael eu lladd neu eu hanafu.

I thank Mike Hedges for that, Llywydd, and I thank him for his consistent championing of this issue and animal welfare issues more generally. I took the opportunity to look again at the report of the committee he chaired in the last Senedd on the use of snares in Wales, published in June 2017. It asked us to collect evidence annually of compliance with the statutory code on best practice on the use of snares in Wales, and if we didn't have evidence that the code was being properly observed, that we should act in the way that we now propose to do. I've discussed this with officials preparing for today's question, Llywydd, and the advice I had was that despite an annual attempt to gather that evidence, very little evidence indeed has been forthcoming that the code is being properly observed in practice. That is the basis on which we will bring forward legislation, and I'm pleased to confirm again, in the way that the Member asked, that this will be part of the first year of the legislative programme of this Senedd term.

Diolch i Mike Hedges am hynny, Llywydd, a diolch iddo am hyrwyddo'n gyson y mater hwn a materion lles anifeiliaid yn fwy cyffredinol. Fe wnes i fanteisio ar y cyfle i edrych eto ar adroddiad y pwyllgor a gadeiriodd yn y Senedd ddiwethaf ar y defnydd o faglau yng Nghymru, a gyhoeddwyd ym mis Mehefin 2017. Gofynnodd i ni gasglu tystiolaeth yn flynyddol o gydymffurfiad â'r cod statudol ar arfer gorau ar ddefnyddio maglau yng Nghymru, ac os nad oedd gennym ni dystiolaeth bod y cod yn cael ei fodloni yn briodol, y dylem ni weithredu yn y ffordd yr ydym ni'n bwriadu ei wneud nawr. Rwyf i wedi trafod hyn gyda swyddogion wrth baratoi ar gyfer y cwestiwn heddiw, Llywydd, a'r cyngor a gefais oedd, er gwaethaf ymgais flynyddol i gasglu'r dystiolaeth honno, mai ychydig iawn o dystiolaeth sydd wedi dod i law bod y cod yn cael ei fodloni yn briodol yn ymarferol. Dyna'r sail y byddwn ni'n cyflwyno deddfwriaeth arni, ac rwy'n falch o gadarnhau eto, yn y ffordd y gofynnodd yr Aelod, y bydd hyn yn rhan o flwyddyn gyntaf rhaglen ddeddfwriaethol y tymor Senedd hwn.

First Minister, your Government's proposal to ban snares would have a significant impact on farmers, gamekeepers and land managers. Control of predators by farmers and gamekeepers is imperative to protect both livestock and biodiversity. Predator management is an important conservation issue. Foxes, among other predators, are a factor in biodiversity decline, targeting ground-nesting birds. The curlew, for example, could be extinct as a breeding bird in Wales by 2033. Targeted predator snaring helps ensure that threatened populations such as the curlew are protected. The Welsh Government introduced a code of best practice on the use of snares in 2015, and it engaged the industry in its development. The code seeks both to minimise the risk to non-target species and to achieve high animal welfare standards by greatly reducing the capture of non-target species. First Minister, if your Government does ban the use of snares, what measures will the Government take to keep predator numbers under control to safeguard businesses and mitigate biodiversity loss, and to ensure that any potential plan is backed up by scientific and steadfast evidence, and not based on the number of consultation replies that you have received? Diolch.

Prif Weinidog, byddai cynnig eich Llywodraeth i wahardd maglau yn cael effaith sylweddol ar ffermwyr, ciperiaid a rheolwyr tir. Mae rheoli ysglyfaethwyr gan ffermwyr a chiperiaid yn hanfodol i ddiogelu da byw a bioamrywiaeth. Mae rheoli ysglyfaethwyr yn fater cadwraeth pwysig. Mae llwynogod, ymysg ysglyfaethwyr eraill, yn ffactor yn nirywiad bioamrywiaeth, gan dargedu adar sy'n nythu ar y ddaear. Gallai'r gylfinir, er enghraifft, ddiflannu fel aderyn bridio yng Nghymru erbyn 2033. Mae maglu ysglyfaethwyr mewn modd wedi ei dargedu yn helpu i sicrhau bod poblogaethau sydd dan fygythiad fel y gylfinir yn cael eu diogelu. Cyflwynodd Llywodraeth Cymru god arfer gorau ar y defnydd o faglau yn 2015, ac ymgysylltodd â'r diwydiant wrth ei ddatblygu. Mae'r cod yn ceisio lleihau'r risg i rywogaethau nad ydyn nhw'n dargedau a chyrraedd safonau lles anifeiliaid uchel drwy leihau yn fawr niferoedd rhywogaethau sy'n cael eu dal heb fod yn darged. Prif Weinidog, os bydd eich Llywodraeth yn gwahardd y defnydd o faglau, pa gamau bydd y Llywodraeth yn eu cymryd i gadw niferoedd ysglyfaethwyr o dan reolaeth er mwyn diogelu busnesau a lliniaru colled bioamrywiaeth, a sicrhau bod unrhyw gynllun posibl yn cael ei gefnogi gan dystiolaeth wyddonol a chadarn, ac nad yw wedi ei seilio ar nifer yr ymatebion ymgynghori yr ydych chi wedi eu derbyn? Diolch.

I'm happy to help the Member, but he has help closer to hand. His leader said in Plenary, here on the floor of Senedd:

'I would like to see a ban on snares...I see no modern use for them at all.'

Or I could probably provide for him the article headed 'Welsh Tories call for ban on "cruel" snares'. [Interruption.] Yes, Welsh Tories—[Interruption.] You see, I can help him, Llywydd. I'm willing to help him, but he has help on the benches next door to him. This was an article by Russell George:

'Welsh Conservatives want a complete ban on snares and we wholeheartedly support calls from animal welfare campaigners.'

I think the Member's time would be better spent consulting with his colleagues, because they clearly have answers to his questions that they can help him with. 

Rwy'n hapus i helpu'r Aelod, ond mae ganddo gymorth yn nes at law. Dywedodd ei arweinydd yn y Cyfarfod Llawn, yma ar lawr y Senedd:

'hoffwn weld gwaharddiad ar faglau...ni welaf unrhyw ddefnydd modern iddynt o gwbl.'

Neu mae'n debyg y gallwn i ddarparu'r erthygl iddo â'r pennawd 'Welsh Tories call for ban on "cruel" snares'. [Torri ar draws.] Ie, Torïaid Cymru—[Torri ar draws.] Welwch chi, fe allaf i ei helpu, Llywydd. Rwy'n fodlon ei helpu, ond mae ganddo gymorth ar y meinciau drws nesaf iddo. Erthygl gan Russell George oedd hon:

'Mae'r Ceidwadwyr Cymreig eisiau gwaharddiad llwyr ar faglau ac rydym ni'n llwyr gefnogi galwadau gan ymgyrchwyr lles anifeiliaid.'

Rwy'n credu y byddai'n well i'r Aelod dreulio ei amser yn ymgynghori â'i gyd-Aelodau, oherwydd mae'n amlwg bod ganddyn nhw yr atebion i'w gwestiynau y gallan nhw ei helpu â nhw.

14:25
Incwm Sylfaenol Cyffredinol
Universal Basic Income

6. A wnaiff y Prif Weinidog amlinellu'r cynnydd a wnaed o ran cynlluniau'r Llywodraeth i dreialu incwm sylfaenol cyffredinol? OQ57074

6. Will the First Minister outline the progress on the Government’s plans to pilot a universal basic income? OQ57074

I thank Jane Dodds for the question, Llywydd. Subject to the resolution of remaining practical matters, including the interface of our basic income payments with the benefits system, we plan to introduce the pilot in the financial year beginning 1 April 2022.

Diolch i Jane Dodds am y cwestiwn, Llywydd. Yn amodol ar ddatrys y materion ymarferol sy'n weddill, gan gynnwys rhyngwyneb ein taliadau incwm sylfaenol â'r system fudd-daliadau, rydym yn bwriadu cyflwyno'r treial yn y flwyddyn ariannol sy'n dechrau ar 1 Ebrill 2022.

Diolch, First Minister. I'd like to thank you for your answer and to further state, certainly, my support and my party's support for the Welsh Government's plans for a universal basic income. Whilst I would prefer, of course, for the scope of the pilot to be widened beyond care leavers, as I've been calling on the Welsh Government to do, I'm still very keen to support the Government so that we can pilot this radical and transformational approach to reducing poverty here in Wales. It is this element of the UBI pilot with which I am most concerned, considering the high levels of poverty here in Wales.

In Wales, almost a third of our children live in poverty, meaning that as a proportion of our population, Wales currently has the worst levels of child poverty in the whole of the United Kingdom. I think it's also worth noting that this is certainly not helped by the Conservative Westminster Government's recent decision to cut universal credit, which of course will hurt the least well-off amongst our population. So, may I ask you, First Minister, how will your Government measure the success of this universal basic income pilot, particularly in relation to how it will reduce child poverty? Thank you. Diolch yn fawr iawn.  

Diolch, Prif Weinidog. Hoffwn i ddiolch i chi am eich ateb a datgan ymhellach, yn sicr, fy nghefnogaeth i a chefnogaeth fy mhlaid i gynlluniau Llywodraeth Cymru ar gyfer incwm sylfaenol cyffredinol. Er y byddai'n well gen i, wrth gwrs, ehangu cwmpas y treial y tu hwnt i'r rhai sy'n gadael gofal, fel yr wyf i wedi bod yn galw ar Lywodraeth Cymru i'w wneud, rwy'n dal yn awyddus iawn i gefnogi'r Llywodraeth fel y gallwn ni dreialu'r dull radical a thrawsnewidiol hwn o leihau tlodi yma yng Nghymru. Yr elfen hon o'r treial incwm sylfaenol cyffredinol yr wyf i'n pryderu fwyaf amdani, o gofio'r lefelau uchel o dlodi yma yng Nghymru.

Yng Nghymru, mae bron i draean o'n plant yn byw mewn tlodi, sy'n golygu mai Cymru, fel cyfran o'n poblogaeth, sydd â'r lefelau gwaethaf o dlodi plant yn y Deyrnas Unedig gyfan ar hyn o bryd. Rwy'n credu bod gwerth nodi hefyd nad yw penderfyniad diweddar Llywodraeth Geidwadol San Steffan i dorri credyd cynhwysol yn helpu hyn, a fydd, wrth gwrs, yn niweidio'r lleiaf cefnog ymhlith ein poblogaeth. Felly, a gaf i ofyn i chi, Prif Weinidog, sut bydd eich Llywodraeth yn mesur llwyddiant y cynllun treialu incwm sylfaenol cyffredinol hwn, yn enwedig o ran sut y bydd yn lleihau tlodi plant? Diolch. Diolch yn fawr iawn.

Diolch yn fawr i Jane Dodds, Llywydd. 

Thank you very much to Jane dodds, Llywydd. 

I've been doing a lot of reading in advance of this week's questions. I also read an article that Jane Dodds published in September on the many advantages that are put forward by supporters of a universal basic income, and I agreed with very much of what she had to say there. Our pilot will have many of the characteristics that she set out in her article. It will be unconditional, it will provide financial stability and dignity for those young people, and given the supplementary question, Llywydd, that Jane Dodds has asked, it is going to involve a group of young people who we know from the many debates we've had on the floor of this Senedd are amongst the most disadvantaged in our society. Poverty is a real inhibitor on those young people being able to make decisions about their own futures, in which they can deploy their talents and find a path to their futures in a way that they themselves would choose to do, rather than being obliged to make hand-to-mouth decisions, driven by poverty, which confines their horizons to, 'How do I get through today? Where will I sleep this weekend? How will I be able to eat next week?'

We will make sure that we have an evaluation process that is dynamic and continuous, which works with those young people. Our pilot is being shaped already by advice from the care leavers forum and from Voices from Care in Wales, and we'll learn the lessons as we go along, which will give us valuable information for the future about how the concept of basic income could apply to other groups more widely across the Welsh population. I look forward to it very much and I think, whatever the final outcome of the evaluation, Llywydd, the pilot will do good in the lives of some young people in Wales who most need that investment. 

Rwyf i wedi bod yn gwneud llawer o ddarllen cyn cwestiynau yr wythnos hon. Darllenais i hefyd erthygl a gyhoeddwyd gan Jane Dodds ym mis Medi ar y manteision niferus a gyflwynir gan gefnogwyr incwm sylfaenol cyffredinol, ac roeddwn i'n cytuno â llawer iawn o'r hyn yr oedd ganddi i'w ddweud yno. Bydd ein treial yn cynnwys llawer o'r nodweddion a nodwyd ganddi yn ei herthygl. Bydd yn ddiamod, bydd yn darparu sefydlogrwydd ac urddas ariannol i'r bobl ifanc hynny, ac o ystyried y cwestiwn atodol, Llywydd, y mae Jane Dodds wedi ei ofyn, fe fydd yn cynnwys grŵp o bobl ifanc yr ydym ni'n gwybod o'r dadleuon niferus yr ydym ni wedi eu cael ar lawr y Senedd hon sydd ymhlith y rhai mwyaf difreintiedig yn ein cymdeithas. Mae tlodi yn rhwystr gwirioneddol i'r bobl ifanc hynny allu gwneud penderfyniadau am eu dyfodol eu hunain, lle gallan nhw ddefnyddio eu doniau a dod o hyd i lwybr i'w dyfodol mewn ffordd y bydden nhw eu hunain yn dewis ei wneud, yn hytrach na gorfod gwneud penderfyniadau llaw i'r genau, wedi eu hysgogi gan dlodi, sy'n cyfyngu eu gorwelion i, 'Sut ydw i'n goroesi heddiw? Ble fyddaf i'n cysgu y penwythnos hwn? Sut byddaf i'n gallu bwyta yr wythnos nesaf?'

Byddwn yn gwneud yn siŵr bod gennym ni broses werthuso sy'n ddeinamig ac yn barhaus, sy'n gweithio gyda'r bobl ifanc hynny. Mae ein treial eisoes yn cael ei lunio drwy gyngor gan y fforwm pobl sy'n gadael gofal a gan Voices from Care yng Nghymru, a byddwn yn dysgu'r gwersi wrth i ni fynd ymlaen, a fydd yn rhoi gwybodaeth werthfawr i ni ar gyfer y dyfodol am sut y gallai'r cysyniad o incwm sylfaenol fod yn berthnasol i grwpiau eraill yn ehangach ar draws poblogaeth Cymru. Edrychaf ymlaen ato yn fawr ac rwy'n credu, beth bynnag fydd canlyniad terfynol y gwerthusiad, Llywydd, y bydd y treial yn gwneud daioni ym mywydau rhai o'r bobl ifanc yng Nghymru y mae angen y buddsoddiad hwnnw arnyn nhw fwyaf.

Porthladd Caergybi
The Port of Holyhead

7. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am ddyfodol porthladd Caergybi? OQ57079

7. Will the First Minister make a statement on the future of the port of Holyhead? OQ57079

Diolch yn fawr i Rhun ap Iorwerth. Mae Caergybi yn hanfodol i economi Ynys Môn a'r Deyrnas Unedig. Mae ei ddyfodol ynghlwm wrth y broses o ddatrys protocol Gogledd Iwerddon a sicrhau bod mwy o ynni yn cael ei gynhyrchu mewn ffordd adnewyddol. 

I thank Rhun ap Iorwerth. Holyhead is critical for the economy of Anglesey and the UK. Its future is bound up in the resolution of the Northern Ireland protocol and the expansion of renewable energy production.

14:30

Diolch. Wn i ddim a weloch chi o, ond yr wythnos diwethaf, mi wnaeth gweinyddiaeth dramor Llywodraeth Iwerddon gyhoeddi map yn dathlu agor croesiad rhif 44 yn uniongyrchol o Iwerddon i gyfandir Ewrop. Yn gyntaf, buaswn i'n licio cadarnhad bod Llywodraeth Cymru yn pwyso'n drwm ar Lywodraeth Iwerddon i gofio pwysigrwydd ac i hybu croesiadau uniongyrchol o Iwerddon i Gymru. 

Ond y prysuraf o'r porthladdoedd Cymreig, wrth gwrs, ydy porthladd Caergybi. Ond, wrth i sgileffeithiau Brexit barhau i achosi heriau mawr yng Nghaergybi, mae yna gyfleon mawr newydd y gallwn ni fod yn mynd ar eu holau nhw, a'r mwyaf pwysig o'r rheini, am wn i, ydy cyfleon i ddatblygu Caergybi fel y porthladd i wasanaethu'r datblygiadau nesaf mewn ynni gwynt ym môr Iwerddon. Ac yn y cyd-destun hwnnw, a gaf i wahodd y Prif Weinidog i ymweld â phorthladd Caergybi i weld drosto fo'i hun beth yn union ydy'r buddsoddi sydd angen ei sicrhau yn y porthladd hwnnw mor fuan â phosib er mwyn gwneud yn siŵr, beth bynnag fo'r heriau dŷn ni'n eu hwynebu rŵan, bod y dyfodol yn gallu bod yn un disglair i borthladd Caergybi a'r gweithwyr yno?

Thank you. I don't know whether you saw it, but last week, the foreign office of the Irish Government published a map to celebrate the opening of crossing 44 from Ireland to the European continent. First of all, I'd like to confirm that the Welsh Government is urging the Irish Government to remember the importance and to promote the direct crossings from Ireland to Wales. 

But the busiest of the ports of Wales is Holyhead, of course. But as the impact of Brexit continues to cause major challenges in Holyhead, there are also major opportunities, new opportunities that we could be pursuing, and the most important of those are opportunities to develop Holyhead as the port to service the next development in wind energy in the Irish sea. And in that context, may I invite the First Minister to visit the port of Holyhead to see for himself what investment needs to be secured in that port as soon as possible to ensure that, whatever challenges we face now, the future can be a bright one for Holyhead and the workers there?

Wel, diolch yn fawr i Rhun ap Iorwerth, Llywydd. Fel mae'n troi mas, mae cyfarfod mawr gyda ni ar ddydd Gwener yr wythnos yma gyda Gweinidogion o'r Llywodraeth yn Iwerddon. Maen nhw'n dod draw atom ni'r flwyddyn yma; rŷn ni'n mynd yn ôl atyn nhw flwyddyn nesaf. Bydd Simon Coveney yn arwain y grŵp o Weinidogion sy'n dod atom ni, a bydd cyfleon gyda ni i ailsgwrsio gyda nhw am y diddordeb sydd gyda ni i gyd yn y môr, a phopeth rŷn ni'n gallu gwneud gyda'n gilydd i greu dyfodol i ni yma yng Nghymru, ac i bobl yn Iwerddon hefyd. 

Dwi'n ymwybodol, wrth gwrs, am yr heriau sy'n wynebu'r porthladd yng Nghaergybi. Dwi'n hollol hapus i ddod nôl unwaith eto i Gaergybi ac i siarad gyda'r bobl yna. Dwi'n cytuno, a dwi wedi darllen erthygl gyda'r Aelod yr wythnos yma hefyd, sy'n canolbwyntio ar y cyfleon sydd yna yng Nghaergybi yng nghyd-destun egni'r dyfodol—egni o'r gwynt—ac i ddefnyddio'r porthladd i helpu ni i greu'r economi gwyrdd yma yng Nghymru. A dwi'n hollol hapus, pan fydd y cyfle'n codi, i ddod ac i siarad ac i drafod y posibiliadau sydd ar gael. 

Well, I thank Rhun ap Iorwerth. As it happens, we do have a major meeting scheduled for Friday of this week with Ministers from the Irish Government. They are coming over to us this year; we will reciprocate next year. Simon Coveney will lead that delegation of Ministers, and there will be opportunities for us to have further discussions with them about the interest that we all have in the seas, and everything that we can do together to create a future for us here in Wales, and for people in Ireland too. 

I am aware, of course, of the challenges facing the port of Holyhead. I would be more than happy to return to Holyhead once again to speak to people there. I agree, and I've read an article by the Member this week also, which focused on the opportunities that exist in Holyhead in the context of renewable energy—wind energy—and using the port to help us to create that green economy that we want to see here in Wales. And I'd be more than happy, when the opportunity arises, to come to Holyhead and to discuss the possibilities available. 

Cyfoeth Naturiol Cymru
Natural Resources Wales

8. Pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o effeithiolrwydd Cyfoeth Naturiol Cymru? OQ57058

8. What assessment has the Welsh Government made of the effectiveness of Natural Resources Wales? OQ57058

I thank the Member, Llywydd. Natural Resources Wales undertakes various functions on behalf of Welsh Ministers, but, as an arm’s-length body, operates independently of them. The Minister for Climate Change holds regular meetings with the chair and chief executive to monitor its effectiveness in delivering against its mandate, including our programme for government commitments.

Diolch i'r Aelod, Llywydd. Mae Cyfoeth Naturiol Cymru yn ymgymryd â swyddogaethau amrywiol ar ran Gweinidogion Cymru, ond fel corff hyd braich, mae'n gweithredu yn annibynnol arnyn nhw. Mae'r Gweinidog Newid Hinsawdd yn cynnal cyfarfodydd rheolaidd gyda'r cadeirydd a'r prif weithredwr i fonitro ei effeithiolrwydd o ran cyflawni yn unol â'i fandad, gan gynnwys ein hymrwymiadau yn y rhaglen lywodraethu.

First Minister, one of the key roles that Natural Resources Wales has here in our country is to support the Government in terms of flood risk management, and to provide advice and to follow up any floods that happen across the country. As you will be aware, there have been a number of flooding incidents in my own constituency in recent years in Abergele, Pensarn, in Ruthin, in Llanfair Talhaiarn, and in other places. One of the common problems that seems to occur in the aftermath of flooding events is the speed at which Natural Resources Wales completes its follow-up work and then actually implements any change on the ground in terms of capital investment. There have been problems in Llanfair TH over the years, in Pensarn, in terms of the follow-up work in terms of investigations, and now in Ruthin, where work is only just going to be under way in spite of the fact that there were significant floods there earlier in the year in January. 

What work does the Welsh Government do to monitor the speed at which NRW responds to such events to ensure that there is adequate follow-up, which is timely and can afford residents the best level of protection possible?

Prif Weinidog, un o'r swyddogaethau allweddol sydd gan Cyfoeth Naturiol Cymru yma yn ein gwlad ni yw cynorthwyo'r Llywodraeth o ran rheoli'r perygl o lifogydd, a rhoi cyngor a gwneud gwaith dilynol ar unrhyw lifogydd sy'n digwydd ledled y wlad. Fel y byddwch chi'n ymwybodol, bu nifer o ddigwyddiadau llifogydd yn fy etholaeth i yn ystod y blynyddoedd diwethaf yn Abergele, Pensarn, yn Rhuthun, yn Llanfair Talhaearn, ac mewn mannau eraill. Un o'r problemau cyffredin y mae'n ymddangos sy'n codi yn sgil llifogydd yw cyflymder Cyfoeth Naturiol Cymru yn cwblhau ei waith dilynol ac yna'n gweithredu unrhyw newid ar lawr gwlad o ran buddsoddiad cyfalaf. Bu problemau yn Llanfair TH dros y blynyddoedd, ym Mhensarn, o ran y gwaith dilynol ar ymchwiliadau, a nawr yn Rhuthun, lle mae gwaith ond ar fin cychwyn er gwaethaf y ffaith y bu llifogydd sylweddol yno yn gynharach yn y flwyddyn ym mis Ionawr.

Pa waith mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i fonitro pa mor gyflym y mae Cyfoeth Naturiol Cymru yn ymateb i ddigwyddiadau o'r fath i sicrhau bod gwaith dilynol digonol, sy'n brydlon ac yn gallu rhoi'r lefel orau posibl o ddiogelwch i drigolion?

I thank Darren Millar for that important question, Llywydd, and I recognise the points that he makes. I was able to make a visit to Llanfair TH myself, and I was accompanied by Sam Rowlands on that visit as the then leader of Conwy County Borough Council. We had representatives of course from NRW there. We were able to see the plans as they had previously been laid out, and then the amendments to those plans, which will be considered as a result of the different course that the flooding had taken in that village during the last incident.

Llywydd, the Welsh Government provided £9 million in additional funding to NRW during this financial year, and that was on the basis that there will be the completion of a baseline review exercise of NRW's purposes on the one hand and its priorities on the other. And the review is designed to make sure that the money and the functions are closely aligned with us to deliver on the most important responsibilities that NRW has. I understand that a draft report of that review has been submitted to the Welsh Government, and that we're expecting the full report to arrive here in November. I'll ask my officials to look at that report in its current state, to make sure that it is addressing the points that the Member has made this afternoon.

Diolch i Darren Millar am y cwestiwn pwysig yna, Llywydd, ac rwy'n cydnabod y pwyntiau y mae'n eu gwneud. Llwyddais i ymweld â Llanfair TH fy hun, ac roeddwn i yng nghwmni Sam Rowlands ar yr ymweliad hwnnw fel arweinydd Cyngor Bwrdeistref Sirol Conwy ar y pryd. Roedd gennym ni gynrychiolwyr, wrth gwrs, o Cyfoeth Naturiol Cymru yn bresennol. Roeddem ni'n gallu gweld y cynlluniau fel yr oedden nhw wedi eu gosod yn flaenorol, ac yna'r diwygiadau i'r cynlluniau hynny, a fydd yn cael eu hystyried o ganlyniad i'r gwahanol drywydd yr oedd y llifogydd wedi ei ddilyn yn y pentref hwnnw yn ystod y digwyddiad diwethaf.

Llywydd, rhoddodd Llywodraeth Cymru £9 miliwn o gyllid ychwanegol i Cyfoeth Naturiol Cymru yn ystod y flwyddyn ariannol hon, ac roedd hynny ar y sail y bydd ymarfer adolygu sylfaenol o ddibenion Cyfoeth Naturiol Cymru yn cael ei gwblhau ar y naill law a'i flaenoriaethau ar y llaw arall. A bwriedir i'r adolygiad wneud yn siŵr bod yr arian a'r swyddogaethau yn cyd-fynd yn agos â ni i gyflawni'r cyfrifoldebau pwysicaf sydd gan Cyfoeth Naturiol Cymru. Rwyf i ar ddeall bod adroddiad drafft o'r adolygiad hwnnw wedi ei gyflwyno i Lywodraeth Cymru, a'n bod ni'n disgwyl i'r adroddiad llawn gyrraedd yma ym mis Tachwedd. Fe wnaf i ofyn i fy swyddogion edrych ar yr adroddiad hwnnw ar ei ffurf bresennol, i wneud yn siŵr ei fod yn rhoi sylw i'r pwyntiau y mae'r Aelod wedi eu gwneud y prynhawn yma.

14:35
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement

Ac felly'r eitem nesaf y prynhawn yma yw'r datganiad a chyhoeddiad busnes, a dwi'n galw ar y Trefnydd i wneud y datganiad hwnnw, Lesley Griffiths.

The next item therefore this afternoon is the business statement and announcement, and I call on the Trefnydd to make that statement, Lesley Griffiths.

Diolch, Llywydd. There are no changes to this week's Plenary business. Draft business for the next three sitting weeks is set out on the business statement and announcement, which can be found amongst the meeting papers, available to Members electronically.

Diolch, Llywydd. Nid oes unrhyw newidiadau i fusnes y Cyfarfod Llawn yr wythnos hon. Mae'r busnes drafft ar gyfer y tair wythnos nesaf wedi'i nodi ar y datganiad a'r cyhoeddiad busnes, sydd i'w weld ymhlith papurau'r cyfarfod, sydd ar gael i'r Aelodau'n electronig.

Trefnydd, can I call for an urgent statement from the Minister for Health and Social Services in relation to the recent emergence of a story about Betsi Cadwaladr University Health Board? There were reports over the last couple of days that emerged, which suggested that a judge had found that the Besti Cadwaladr health board was trying to strike out its name in a report, which was referring to very poor care, neglectful care, of an individual in Glan Clwyd Hospital. The judge described the patient's needs as being substantially unaddressed, unacknowledged, unidentified, and neglected, and yet the Besti Cadwaladr health board was trying to hide itself from that description of events. Clearly, this is unacceptable. It suggests that the health board does not want to be transparent or accountable for its actions, and we really do now I think need to see a culture change in that organisation. I was very hopeful that there had indeed been something of a culture change in recent years, but this suggests that a lot of the same old problems at Besti Cadwaladr health board are still there. Can I ask for an urgent statement from the Minister for Health and Social Services on this specific issue, and, more widely, on the progress that the health board is making, following its withdrawal from special measures before the elections?

Trefnydd, a gaf i alw am ddatganiad brys gan y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol o ran y stori a gafodd ei hadrodd yn ddiweddar ynghylch Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr? Gwnaeth adroddiadau a ddaeth i'r amlwg yn ystod y dyddiau diwethaf awgrymu bod barnwr wedi darganfod bod bwrdd iechyd Besti Cadwaladr yn ceisio dileu ei enw mewn adroddiad, a oedd yn cyfeirio at ofal gwael iawn, gofal esgeulus, am unigolyn yn Ysbyty Glan Clwyd. Dywedodd y barnwr fod diffyg sylweddol o ran diwallu anghenion y claf, eu cydnabod a'u nodi, ac eto roedd bwrdd iechyd Besti Cadwaladr yn ceisio cuddio ei hun o'r disgrifiad hwnnw o ddigwyddiadau. Yn amlwg, mae hyn yn annerbyniol. Mae'n awgrymu nad yw'r bwrdd iechyd eisiau bod yn dryloyw nac yn atebol am ei weithredoedd, ac, yn fy marn i, mae gwir angen i ni weld nawr newid diwylliant yn y sefydliad hwnnw. Roeddwn i'n obeithiol iawn bod rhywfaint o newid diwylliant wedi bod yn ystod y blynyddoedd diwethaf, ond mae hyn yn awgrymu bod llawer o'r un hen broblemau ym mwrdd iechyd Besti Cadwaladr yn dal yno. A gaf i ofyn am ddatganiad brys gan y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ar y mater penodol hwn, ac, yn ehangach, ar y cynnydd y mae'r bwrdd iechyd yn ei wneud, ar ôl iddo gael ei dynnu'n ôl o fesurau arbennig cyn yr etholiadau?

Thank you. I'm not familiar with the story that you refer to, but I certainly do think there has been a culture change—and it's a health board I know very well myself—since, as you say, the monitoring of special measures, et cetera. And the Minister for Health and Social Services regularly updates Members in relation to how that monitoring is now going ahead. If she has had any contact with the health board around the story you refer to, I'm sure she'd be very happy to update Members.FootnoteLink

Diolch. Nid wyf i'n gyfarwydd â'r stori yr ydych chi'n cyfeirio ati, ond yr wyf i'n sicr yn credu bod newid diwylliant wedi bod—ac mae'n fwrdd iechyd yr wyf i'n ei adnabod yn dda iawn fy hun—oherwydd, fel yr ydych chi'n ei ddweud, monitro mesurau arbennig, ac ati. Ac mae'r Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau'n rheolaidd o ran sut y mae'r monitro hwnnw'n mynd rhagddo nawr. Os yw wedi cael unrhyw gysylltiad â'r bwrdd iechyd ynglŷn â'r stori yr ydych chi'n cyfeirio ati, rwy'n siŵr y byddai'n hapus iawn i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau.FootnoteLink

I would like to ask for two statements. The first is on the use of medicinal cannabis. In the last Senedd, we debated the provision of medicinal cannabis, and it had a large amount of cross-party support. There is evidence that certain medicinal cannabis products may be useful in treating epilepsy, multiple sclerosis, symptoms associated with cancer and cancer treatments, as well as pain. I'm asking for a Welsh Government statement on the prescription and use of medicinal cannabis in Wales.

The second statement I'm requesting is an update on co-operative housing provision in Wales. While in much of the world, such as Canada, New York and Scandinavia, the co-operative housing model is one of the more popular methods of housing provision, it is not in Wales or the rest of the United Kingdom. Can we have a Welsh Government statement regarding plans to increase the number of co-operative housing units?

Hoffwn i ofyn am ddau ddatganiad. Mae'r cyntaf ar ddefnyddio canabis meddyginiaethol. Yn y Senedd ddiwethaf, gwnaethom ni drafod darparu canabis meddyginiaethol, a chafodd lawer o gefnogaeth drawsbleidiol. Mae tystiolaeth y gallai rhai cynhyrchion canabis meddyginiaethol fod yn ddefnyddiol wrth drin epilepsi, sglerosis ymledol, symptomau sy'n gysylltiedig â chanser a thriniaethau canser, yn ogystal â phoen. Rwy'n gofyn am ddatganiad gan Lywodraeth Cymru ar ragnodi a defnyddio canabis meddyginiaethol yng Nghymru.

Yr ail ddatganiad yr wyf i'n gofyn amdano yw'r wybodaeth ddiweddaraf o ran y ddarpariaeth tai cydweithredol yng Nghymru. Er mai'r model tai cydweithredol yw un o'r dulliau mwy poblogaidd o ddarparu tai mewn llawer o leoedd yn y byd, fel Canada, Efrog Newydd a Sgandinafia, nid felly yng Nghymru na gweddill y Deyrnas Unedig. A gawn ni ddatganiad gan Lywodraeth Cymru ynghylch cynlluniau i gynyddu nifer yr unedau tai cydweithredol?

Thank you. In relation to your second point, around co-operative housing, I'm very aware, as I'm sure the Member is, that the Minister for Climate Change, who has responsibility for housing, very much wants a co-operative housing focus. I know she absolutely thinks that co-operative principles should be a priority, and the focus has to be, in relation to the housing sector, on embedding those core principles. And I know she supports the further development of community-led housing, where there is a registered social landlord partner, through our social housing grant. We've also funded the Wales Co-operative Centre to design the delivery that support groups need in relation to our housing needs, and, I think, there are now around 50 community groups that are engaged with Communities Creating Homes, and that support will continue. I know she's put further financial resources into that, in conjunction with the Nationwide Foundation. 

In relation to your first question, around medicinal cannabis, as you will be aware, it's regulated under the Misuse of Drugs Act 1971, and, therefore, it's a reserved issue for the UK Government. But, of course, access and funding of medicines is a devolved issue, and, therefore, the devolved administrations are responsible for NHS funding of prescriptions. The National Institute for Health and Care Excellence has produced guidance in situations where the use of medicinal cannabis may be supported by evidence, but we know that further research is needed to confirm effectiveness, because studies to date have generally been very small or have deficits in their methodology. So, I think, until such a time as clinical trials have been completed, prescribing should be in line with evidence-based guidelines. 

Diolch. O ran eich ail bwynt, ynghylch tai cydweithredol, rwy'n ymwybodol iawn, fel yr wyf i'n siŵr y bod yr Aelod hefyd, fod y Gweinidog Newid Hinsawdd, sy'n gyfrifol am dai, yn awyddus iawn i ganolbwyntio ar dai cydweithredol. Rwy'n gwybod ei bod hi'n credu'n llwyr y dylai egwyddorion cydweithredol fod yn flaenoriaeth, ac mae'n rhaid canolbwyntio, o ran y sector tai, ar ymgorffori'r egwyddorion craidd hynny. Ac rwy'n gwybod ei bod hi'n cefnogi datblygu tai dan arweiniad y gymuned ymhellach, lle mae partner landlord cymdeithasol cofrestredig, drwy ein grant tai cymdeithasol. Rydym ni hefyd wedi ariannu Canolfan Cydweithredol Cymru i gynllunio'r ddarpariaeth y mae ei hangen ar grwpiau cymorth o ran ein hanghenion tai, ac, rwy'n credu, bod tua 50 o grwpiau cymunedol nawr sy'n ymwneud â Chymunedau'n Creu Cartrefi, a bydd y cymorth hwnnw'n parhau. Rwy'n gwybod ei bod hi wedi rhoi adnoddau ariannol eraill i mewn i hynny, ar y cyd â Sefydliad Nationwide.

O ran eich cwestiwn cyntaf, ynghylch canabis meddyginiaethol, fel y gwyddoch chi, mae'n cael ei reoleiddio o dan Ddeddf Camddefnyddio Cyffuriau 1971, ac, felly, mae'n fater a gedwir yn ôl i Lywodraeth y DU. Ond, wrth gwrs, mae cael mynediad at feddyginiaeth a'i ariannu yn fater sydd wedi'i ddatganoli, ac, felly, y gweinyddiaethau datganoledig sy'n gyfrifol am ariannu presgripsiynau'r GIG. Mae’r Sefydliad Cenedlaethol dros Ragoriaeth mewn Iechyd a Gofal wedi cynhyrchu canllawiau ar gyfer sefyllfaoedd pryd y gall tystiolaeth gefnogi'r defnydd o ganabis meddyginiaethol, ond rydym ni'n ymwybodol bod angen rhagor o ymchwil i gadarnhau effeithiolrwydd, oherwydd mae astudiaethau hyd yma wedi bod yn fach iawn ar y cyfan, neu fod ganddyn nhw ddiffygion yn eu methodoleg. Felly, rwy'n credu, hyd nes bydd treialon clinigol wedi'u cwblhau, y dylai rhagnodi fod yn unol â chanllawiau sy'n seiliedig ar dystiolaeth.

14:40

Trefnydd, can I ask for an urgent statement from the Minister for Climate Change on the NRW phosphate guidance, which has inadvertently sent the planning system, in my constituency and across parts of Wales, into gridlock? Water pollution is an issue that needs to be tackled, and no-one would deny that, however, what we have seen from NRW is that they have identified an issue, but failed to find a logical solution to address the problem. I know your response will be to say that the Minister has a policy board looking at that. But, with all due respect, I find the pace of delivery to find a solution is far too slow. In Powys, we have 3,700 households on the local authority housing waiting list alone, and we are seeing the development of social and affordable homes being stalled. So, will you ask the Minister to make a statement on this issue, and outline what progress has been made to date and what are the next steps for getting the planning process moving again to benefit our economy and our residents? Diolch, Llywydd.  

Trefnydd, a gaf i ofyn am ddatganiad brys gan y Gweinidog Newid Hinsawdd ar ganllawiau ffosffad CNC, sydd, trwy amryfusedd, wedi creu tagfeydd yn y system gynllunio, yn fy etholaeth i a ledled rhannau o Gymru? Mae llygredd dŵr yn fater y mae angen ymdrin ag ef, ac ni fyddai neb yn gwadu hynny, fodd bynnag, yr hyn a welsom gan CNC yw eu bod nhw wedi nodi problem, ond wedi methu â dod o hyd i ateb rhesymegol i ymdrin â'r broblem. Rwy'n gwybod mai eich ymateb chi fydd dweud bod gan y Gweinidog fwrdd polisi yn ystyried hynny. Ond, gyda phob dyledus barch, mae'r ddarpariaeth i ddod o hyd i ateb yn rhy araf o lawer. Ym Mhowys, mae gennym ni 3,700 o aelwydydd ar restr aros tai'r awdurdod lleol yn unig, ac rydym ni'n gweld datblygu cartrefi cymdeithasol a fforddiadwy yn cael ei atal. Felly, a wnewch chi ofyn i'r Gweinidog wneud datganiad ar y mater hwn, ac amlinellu pa gynnydd sydd wedi'i wneud hyd yma a beth yw'r camau nesaf ar gyfer symud y broses gynllunio eto er budd ein heconomi a'n trigolion? Diolch, Llywydd.

Well, as you rightly point out, this is an ongoing piece of work at the current time. It would be wrong to pre-empt any recommendations that come to the Minister. But obviously, as that process goes through, she will update Members at the most appropriate time. 

Wel, fel y gwnaethoch chi ei ddweud yn ddigon cywir, mae hwn yn ddarn parhaus o waith ar hyn o bryd. Byddai'n anghywir achub y blaen ar unrhyw argymhellion sy'n dod i'r Gweinidog. Ond yn amlwg, wrth i'r broses honno fynd yn ei blaen, bydd hi'n rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau ar yr adeg fwyaf priodol.

Trefnydd, can I call on the Minister for Climate Change to make a statement on the Welsh Government's flooding policy, please? In the winter of 2020-21, the quayside in Carmarthen flooded a total of three times in no less than nine weeks. Having met with the businesses and property owners on the quay, they remain worried regarding future flooding of the Towy and of the quayside. Natural Resources Wales have said their hands are tied in helping, as the Welsh Government policy favours residential over business in terms of flood protection. This has been described as a showstopper in terms of getting any flood protection to the quayside and protecting these businesses. Therefore, can the climate change Minister make a statement on the Welsh Government's flood policy, and whether the imbalance against business will continue? Diolch. 

Trefnydd, a gaf i alw ar y Gweinidog Newid Hinsawdd i wneud datganiad ynghylch polisi llifogydd Llywodraeth Cymru, os gwelwch yn dda? Yn ystod gaeaf 2020-21, dioddefodd glannau'r cei yng Nghaerfyrddin lifogydd dair gwaith mewn llai na naw wythnos. Ar ôl i mi gwrdd â'r busnesau a pherchnogion eiddo ar y cei, mae'n glir eu bod yn parhau i boeni am lifogydd yn afon Tywi a glannau'r cei yn y dyfodol. Mae Cyfoeth Naturiol Cymru wedi dweud nad oes modd iddyn nhw helpu, gan fod polisi Llywodraeth Cymru yn blaenoriaethu adeiladau preswyl dros rhai busnes o ran amddiffyn rhag llifogydd. Mae hyn wedi cael ei ddisgrifio fel rhwystr llwyr o ran cael unrhyw amddiffyniad rhag llifogydd i ochr y cei a diogelu'r busnesau hyn. Felly, a wnaiff y Gweinidog Newid Hinsawdd wneud datganiad o ran polisi llifogydd Llywodraeth Cymru, ac a fydd yr anghydbwysedd yn erbyn busnes yn parhau? Diolch.

Welsh Government has always made it very clear that our priority, when it comes to flooding policy, flooding management, flooding funding, is to protect as many lives as possible and as many homes as possible, and then businesses come within that criteria. Having been responsible for flooding in the previous term of Government, I know our flooding policy is as up to date as it can be, but it is always being looked at. Clearly, we need to work very closely with NRW, and you'll be aware of the pipeline of flood management schemes that we have in Welsh Government. We've put significant funding—millions and millions of pounds—into our flood scheme to protect as many lives, homes and businesses as possible. 

Mae Llywodraeth Cymru wedi ei gwneud yn glir iawn bob amser mai ein blaenoriaeth, o ran polisi llifogydd, rheoli llifogydd, ariannu llifogydd, yw diogelu cymaint o fywydau â phosibl a chymaint o gartrefi â phosibl, ac yna mae busnesau'n dod o fewn y meini prawf hynny. Ar ôl bod yn gyfrifol am lifogydd yn ystod tymor blaenorol y Llywodraeth, gwn i fod ein polisi llifogydd mor gyfredol ag y gall fod, ond mae'n cael ei ystyried yn barhaus. Yn amlwg, mae angen i ni weithio'n agos iawn gyda CNC, a byddwch chi'n ymwybodol o'r cynlluniau rheoli llifogydd sydd gennym ni yn Llywodraeth Cymru. Rydym ni wedi rhoi cyllid sylweddol—miliynau a miliynau o bunnau—yn ein cynllun llifogydd i ddiogelu cynifer o fywydau, cartrefi a busnesau â phosibl.

Minister, the UK Government announcement on the future funding of social care means more money for Wales to ensure that we address the challenge of sustainable funding and staff pay and conditions. Could I ask for a statement from the Minister for Finance and Local Government to be issued after recess, for the Government to outline what it now proposes for Wales? Thank you.  

Gweinidog, mae cyhoeddiad Llywodraeth y DU ar ariannu gofal cymdeithasol yn y dyfodol yn golygu mwy o arian i Gymru er mwyn sicrhau ein bod ni'n ymdrin â her cyllid cynaliadwy a thâl ac amodau staff. A gaf i ofyn am ddatganiad gan y Gweinidog Cyllid a Llywodraeth Leol, i'w gyhoeddi ar ôl y toriad, er mwyn i'r Llywodraeth amlinellu'r hyn y mae'n ei gynnig nawr i Gymru? Diolch.

Thank you. Well, the funding of social care is something that's on the top of the majority of governments' agendas, and it's something that we are are certainly looking at, as a Government. I would not agree with you around the way that the UK Government have funded it. We don't think that is the right way of doing it, but it is something that we have to look at very carefully. As you will be aware, we're now coming into the comprehensive spending review, and draft budget and budget season, so I'm sure there'll be ample opportunity to question the Minister for finance. 

Diolch. Wel, mae ariannu gofal cymdeithasol yn rhywbeth sydd ar frig y rhan fwyaf o agendâu llywodraethau, ac mae'n rhywbeth yr ydym ni'n sicr yn ei ystyried, fel Llywodraeth. Ni fyddwn i'n cytuno â chi ynghylch y ffordd y mae Llywodraeth y DU wedi ei ariannu. Nid ydym ni’n credu mai dyna'r ffordd gywir o'i wneud, ond mae'n rhywbeth y mae'n rhaid i ni ei ystyried yn ofalus iawn. Fel y gwyddoch chi, rydym ni nawr yn dod i'r adolygiad cynhwysfawr o wariant, a thymor y gyllideb a'r gyllideb ddrafft, felly rwy'n siŵr y bydd digon o gyfle i holi'r Gweinidog cyllid.

14:45

Diolch, Llywydd. Business Minister, could I ask for an urgent statement from the Minister for Education and the Welsh Language, please? Llanwern High School in Newport has been forced to send home their entire year 9 year group due to a number of staff testing positive from COVID and having to self-isolate, and the lack of staff to substitute. Unfortunately, this is an issue that is now repeating itself at speed across Wales. The unions, the National Association of Head Teachers and I have raised concerns previously with the Minister, and I'd be grateful if you could approve a statement from the Minister to outline what steps he intends to take to support schools and pupils struggling with these staff absences. Thank you.

Diolch, Llywydd. Trefnydd, a gaf i ofyn am ddatganiad brys gan Weinidog y Gymraeg ac Addysg, os gwelwch chi'n dda? Mae Ysgol Uwchradd Llanwern yng Nghasnewydd wedi ei gorfodi i anfon eu grŵp blwyddyn 9 cyfan adref oherwydd cafodd nifer o staff brawf cadarnhaol o COVID a bu'n rhaid iddyn nhw hunanynysu, ac mae prinder staff i gyflenwi. Yn anffodus, mae hyn yn fater sy'n ailadrodd yn fynych ledled Cymru erbyn hyn. Mae'r undebau, Cymdeithas Genedlaethol y Prifathrawon a minnau wedi codi pryderon gyda'r Gweinidog yn flaenorol, a byddwn i'n ddiolchgar pe gallech chi gymeradwyo datganiad gan y Gweinidog i amlinellu pa gamau y mae'n bwriadu eu cymryd i gefnogi ysgolion a disgyblion sy'n cael trafferth gydag absenoldebau staff fel hyn. Diolch i chi.

Thank you. The Minister for Education and the Welsh Language did issue a written statement just last week, on Thursday 14 October, outlining the latest safety measures in place across education settings in Wales.

Diolch. Cyhoeddodd Weinidog y Gymraeg ac Addysg ddatganiad ysgrifenedig yr wythnos diwethaf, ar ddydd Iau 14 Hydref, yn amlinellu'r mesurau diogelwch diweddaraf sydd ar waith ledled lleoliadau addysg yng Nghymru.

3. Datganiad gan Weinidog yr Economi: Symud Economi Cymru Ymlaen
3. Statement by the Minister for Economy: Moving the Welsh Economy Forward

Yr eitem nesaf, felly, yw'r datganiad gan Weinidog yr Economi ar symud economi Cymru ymlaen. Dwi'n galw ar y Gweinidog i wneud ei ddatganiad—Vaughan Gething.

The next item, therefore, is the statement by the Minister for Economy on moving the Welsh economy forward. I call on the Minister to make his statement—Vaughan Gething.

Thank you, Llywydd. Yesterday I held an economic summit to outline my ambitions for moving our economy forward as we strive for a stronger, fairer and greener Wales. I was pleased to be joined by the Confederation of British Industry, the Wales Trades Union Congress, the Federation of Small Businesses and the Welsh Local Government Association to start a conversation about how we can work together for a team Wales recovery that is built by us all. A strong Welsh recovery that is fit for the long term must be based on the principles of fair work and sustainability, with investment in the industries and services of the future. Since my appointment in May this year, I've visited a range of businesses across Wales to get a sense of their hopes and concerns as we face what we hope will be the tail end of this pandemic.

From the everyday economy that got us through the crisis to the world-leading innovation that powers our advanced manufacturing, I've seen that there is much to be optimistic about. However, the headwinds of Brexit reality, a volatile recovery, and the absence of a UK plan for EU replacement funding present major challenges for businesses and workers across Wales. As we move forward with our programme for government, I'm determined that we will offer as much certainty as possible to help businesses plan ahead. Our social partnership approach has demanded difficult conversations and trade-offs, which have often been driven by a lack of resources and the need to move quickly with imperfect information through the pandemic itself. Nevertheless, this dialogue has improved decision making and no doubt helped to save lives and livelihoods.

As we move our economy forward, there will of course be more tough decisions that do not please all of our partners, but we must be clear that a return to austerity in all but name at the UK level would restrict our ability to act and cause real economic and social harm. Llywydd, these are challenges that make dialogue more necessary than ever. We will all benefit from working as trusted partners, sharing our thinking as we move forward in a spirit of partnership. I was delighted to hear social partners commit to this team Wales model as a major contribution to our recovery during yesterday's summit. Our plans will see the Welsh Government take forward the economic resilience and reconstruction mission published in February this year, with action focused on our communities in the new programme for government.

I recently updated Members about the Jobs Growth Wales+ programme, which will help to create life-changing opportunities for those who are not in education, employment or training, and this is a major feature of our young person's guarantee and builds on the strength of pre-existing schemes. We will offer workers on low pay quality, flexible courses with personal learning accounts designed to boost their earnings potential, and we will build on our proven record on apprenticeships, delivering a further 125,000 places within this Senedd term. Our upcoming employability and skills strategy will build on our record of narrowing the skills divide, with a focus on support for those furthest from the labour market. I will also support the growth of green union representatives to help ensure that our transition to net zero is fair to working people. And we will go on developing our something-for-something approach and strengthen the economic contact. If we are serious about building a stronger Welsh economy, Welsh public money has to support fair work, action on climate change and the skills that will unlock talent across Wales.

We will also launch the backing local firms fund to support more dynamic local economies. I will have more to say next month about how our foundational economy delivery plan will help to shorten supply chains, lower emissions and turn our plans across housing, health, transport and energy into better jobs, closer to home. I will also go further to support the co-operative economy, which has sustainability hard-wired into its DNA. That includes supporting more employee buy-outs to protect jobs and retain viable Welsh businesses.

Llywydd, Wales is proudly home to world-leading manufacturing sectors, such as automotive, steel and aerospace. We will partner with them to help them move to a low-carbon future that sustains jobs. That task is now urgent in our steel sector. We do not have all the levers within this Government, and the time for the UK Government to act is now. I am keen for a constructive plan where our support from the Welsh Government complements action from the UK Government, but that will only be possible when decisions are finally taken in Westminster. My message to the UK Government is clear: bring forward your deal and let’s get working on a joint plan for a thriving steel sector in a secure, low-carbon economy.

Our plans will also mean new ways of working across the Government. I am working closely with the Minister for Climate Change, Julie James, to explore how Wales can win the green jobs dividend that comes with futureproofing our economy. With new technologies making work locations less relevant and new investment in decarbonisation, Wales is perfectly positioned to develop innovations with global impact. In this context, the upcoming spending review is an important opportunity for the UK Government to demonstrate its commitment and ambition for Wales. Positive signs would include the full replacement of the EU funding that Wales has been repeatedly promised, support for major renewable energy and a plan for energy-intensive industries, funding to remediate our coal tips, allowing Wales to invest in the tech, jobs and skills that this would offer, and for Wales to gain a fair share of research and development investment across the UK. However, the signs are that the spending review could spell even tougher decisions for us when taking this work forward. That would mean a hard look at priorities if the UK Government goes on refusing to allow Wales to make decisions about how our EU replacement funds are spent.

It is my hope that, by taking bold action, we will create a future where more young people feel that they don’t need to get out to get on. Supporting stronger local economies will be essential to the job of tackling poverty as well as sustaining the Welsh language among young people in rural Wales in particular. At the same time, if more people positively choose to come to work and live in Wales, we can address the risks that come with the decline in our working-age population. We will develop a coherent and compelling offer and explore further graduate retention opportunities and support for start-ups to encourage the growth of more firms that are grounded in Wales.

I am excited about the opportunity that we have to create that stronger, fairer and greener Welsh economy. I look forward to hearing ideas from Members and insights on how we can make this a reality. Thank you, Llywydd.

Diolch, Llywydd. Ddoe, cynhaliais uwchgynhadledd economaidd i amlinellu fy uchelgeisiau o ran symud ein heconomi ymlaen wrth i ni ymdrechu i weld Cymru sy'n fwy cadarn, teg, a gwyrdd. Roeddwn i'n falch o gael ymuno â Chydffederasiwn Diwydiant Prydain, Cyngres Undebau Llafur Cymru, Ffederasiwn y Busnesau Bach, a Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru i ddechrau sgwrs ynglŷn â sut y gallwn ni gydweithio i gael adferiad tîm Cymru y mae pob un ohonom ni'n helpu i'w ddatblygu. Mae'n rhaid i adferiad cadarn i Gymru sy'n addas ar gyfer y tymor hir fod wedi ei seilio ar egwyddorion gwaith teg a chynaliadwyedd, gyda buddsoddiad yn niwydiannau a gwasanaethau'r dyfodol. Ers fy mhenodiad ym mis Mai eleni, rwyf i wedi ymweld ag amrywiaeth o fusnesau ledled Cymru i gael ymdeimlad o'u gobeithion a'u pryderon wrth i ni wynebu'r hyn a fydd yn ddyddiau olaf y pandemig hwn, gobeithio.

O'r economi bob dydd a wnaeth ein cynnal drwy'r argyfwng i'r arloesi sy'n arwain y byd sy'n sbarduno ein gweithgynhyrchu uwch, rwyf i wedi gweld bod llawer i fod yn optimistaidd yn ei gylch. Serch hynny, mae heriau realiti Brexit, adferiad cyfnewidiol, ac absenoldeb cynllun yn y DU i ddisodli cyllid yr UE yn cyflwyno heriau mawr i fusnesau a gweithwyr ledled Cymru. Wrth i ni symud ymlaen gyda'n rhaglen lywodraethu, rwy'n benderfynol y byddwn ni'n cynnig cymaint o sicrwydd â phosibl i helpu busnesau i gynllunio ar gyfer y dyfodol. Mae ein dull partneriaeth gymdeithasol ni wedi gofyn am sgyrsiau a chyfaddawdau anodd, sydd wedi eu hysgogi yn aml gan ddiffyg adnoddau a'r angen i symud yn gyflym gyda gwybodaeth rannol drwy'r pandemig ei hun. Eto i gyd, mae'r ddeialog hon wedi gwella'r broses o wneud penderfyniadau ac mae'n siŵr ei bod hi wedi helpu i achub bywydau a bywoliaethau.

Wrth i ni symud ein heconomi ymlaen, fe fydd, wrth gwrs, ragor o benderfyniadau anodd na fyddan nhw'n plesio ein partneriaid i gyd, ond mae'n rhaid i ni fod yn eglur y byddai dychwelyd at gyni ym mhopeth ond yr enw ar lefel y DU yn cyfyngu ar ein gallu i weithredu ac yn peri niwed economaidd a chymdeithasol gwirioneddol. Llywydd, mae'r rhain yn heriau sy'n gwneud deialog yn fwy angenrheidiol nag erioed. Byddwn ni i gyd yn elwa ar weithio fel partneriaid dibynadwy, gan rannu ein syniadau wrth i ni symud ymlaen ag ymdeimlad o bartneriaeth. Roeddwn i'n falch iawn o glywed yn ystod yr uwchgynhadledd ddoe, bartneriaid cymdeithasol yn ymrwymo i'r model tîm Cymru hwn i fod yn gyfraniad pwysig at ein hadferiad. Bydd ein cynlluniau yn golygu y bydd Llywodraeth Cymru yn bwrw ymlaen â'r genhadaeth o gydnerthedd economaidd ac ailgodi a gyhoeddwyd ym mis Chwefror eleni, gyda chamau gweithredu yn canolbwyntio ar ein cymunedau yn y rhaglen lywodraethu newydd.

Yn ddiweddar, fe wnes i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau am raglen Twf Swyddi Cymru+, a fydd yn helpu i greu cyfleoedd sy'n newid bywydau i'r rhai nad ydyn nhw mewn addysg, cyflogaeth na hyfforddiant, ac mae hon yn nodwedd bwysig o'n gwarant ni i bobl ifanc ac yn ychwanegu at gryfder y cynlluniau sy'n bodoli eisoes. Byddwn yn cynnig cyrsiau hyblyg o safon i weithwyr ar gyflog isel gyda chyfrifon dysgu personol sydd â'r bwriad o roi hwb i'w henillion posibl, a byddwn yn ychwanegu at ein henw da o ran prentisiaethau, drwy ddarparu 125,000 o leoedd ychwanegol yn y tymor Senedd hwn. Bydd ein strategaeth cyflogadwyedd a sgiliau sydd i ddod yn cryfhau ein henw da o ran lleihau'r rhaniad sgiliau, gan ganolbwyntio ar gymorth i'r rhai sydd wedi ymbellhau fwyaf o'r farchnad lafur. Byddaf i'n cefnogi twf cynrychiolwyr materion gwyrdd undebau hefyd i helpu i sicrhau bod ein trawsnewidiad i sero net yn deg i bobl sy'n gweithio. A byddwn yn parhau i ddatblygu ein dull rhywbeth-am-rywbeth ac yn cryfhau'r cyswllt economaidd. Os ydym ni o ddifrif ynglŷn â datblygu economi gryfach yng Nghymru, bydd yn rhaid i arian cyhoeddus Cymru gefnogi gwaith teg, gweithredu o ran newid hinsawdd a'r sgiliau a fydd yn datgloi dawn ledled Cymru.

Byddwn yn lansio'r gronfa i gefnogi cwmnïau lleol hefyd er mwyn cefnogi economïau lleol sy'n fwy deinamig. Bydd gen i fwy i'w ddweud eto fis nesaf ynghylch sut y bydd ein cynllun cyflawni ar gyfer yr economi sylfaenol yn helpu i greu cadwyni cyflenwi byrrach, lleihau allyriadau, a throi ein cynlluniau o ran tai, iechyd, trafnidiaeth ac ynni yn swyddi gwell yn nes at adref. Byddaf i'n gwneud mwy hefyd i gefnogi'r economi gydweithredol, sydd â chynaliadwyedd wrth ei hanfod yn ôl ei thraddodiad. Mae hynny'n cynnwys cefnogi rhagor o gynlluniau lle mae gweithwyr yn prynu cwmnïau er mwyn diogelu swyddi a chadw busnesau hyfyw yng Nghymru.

Llywydd, mae Cymru yn gartref balch i sectorau gweithgynhyrchu o'r radd flaenaf yn y byd, megis modurol, dur, ac awyrofod. Byddwn yn llunio partneriaeth â nhw i'w helpu i symud tuag at ddyfodol carbon isel sy'n cynnal swyddi. Mae'r dasg honno bellach yn fater o frys yn ein sector dur. Nid yw'r gallu i gyd gennym ni o fewn gafael y Llywodraeth hon, a dyma'r amser nawr i Lywodraeth y DU weithredu. Rwy'n awyddus i weld cynllun sy'n adeiladol lle bydd ein cefnogaeth oddi wrth Lywodraeth Cymru yn ategu'r camau gweithredu gan Lywodraeth y DU, ond dim ond pan fydd penderfyniadau yn cael eu gwneud yn San Steffan y bydd hynny'n bosibl. Mae fy neges i Lywodraeth y DU yn eglur: cyflwynwch eich bargen a gadewch i ni weithio ar gynllun ar y cyd i weld sector dur ffyniannus mewn economi ddiogel, carbon isel.

Bydd ein cynlluniau yn golygu ffyrdd newydd o weithio ar draws y Llywodraeth hefyd. Rwyf i'n gweithio yn agos gyda'r Gweinidog Newid Hinsawdd, Julie James, i ystyried sut y gall Cymru ennill y swyddi gwyrdd ychwanegol a ddaw yn sgil diogelu ein heconomi ar gyfer y dyfodol. Wrth i dechnolegau newydd wneud lleoliadau gwaith yn llai perthnasol a gyda buddsoddiad newydd mewn datgarboneiddio, mae Cymru mewn sefyllfa ragorol i ddatblygu arloesedd ag effaith fyd-eang. Yn y cyd-destun hwn, mae'r adolygiad o wariant sydd ar ddod yn gyfle pwysig i Lywodraeth y DU ddangos ei hymrwymiad a'i huchelgais i Gymru. Byddai'n argoeli yn dda pe gellid cael y cyllid llawn a addawyd i Gymru dro ar ôl tro yn lle'r cyllid oddi wrth yr UE, cefnogaeth i brosiectau ynni adnewyddadwy mawr a chynllun ar gyfer diwydiannau ynni dwys, cyllid i ymdrin â'n tomenni glo, caniatáu i Gymru fuddsoddi yn y dechnoleg, y swyddi a'r sgiliau y byddai hyn yn eu cynnig, a chyfran deg i Gymru o'r buddsoddiad ymchwil a datblygu a wneir ledled y DU. Fodd bynnag, yr argoel yw gallai'r adolygiad o wariant olygu penderfyniadau anoddach byth i ni wrth fwrw ymlaen â'r gwaith hwn. Byddai hynny'n golygu ystyried y blaenoriaethau yn fanwl os bydd Llywodraeth y DU yn parhau i wrthod rhoi caniatâd i Gymru wneud penderfyniadau ynghylch gwario'r arian o'n cronfeydd newydd yn lle rhai'r UE.

Fy ngobaith i yw, drwy gymryd camau beiddgar, y byddwn yn creu dyfodol lle bydd mwy o bobl ifanc yn teimlo nad oes angen iddyn nhw adael eu bro i lwyddo. Bydd cefnogi economïau lleol cryfach yn hanfodol i'r gwaith o fynd i'r afael â thlodi yn ogystal â chynnal y Gymraeg ymhlith pobl ifanc yng nghefn gwlad Cymru yn benodol. Ar yr un pryd, os bydd mwy o bobl yn gwneud y dewis cadarnhaol i ddod i weithio a byw yng Nghymru, gallwn ni fynd i'r afael â'r risgiau sy'n deillio o'r dirywiad yn ein poblogaeth sydd o oedran gwaith. Byddwn yn datblygu cynnig cydlynol a chymhellol ac yn archwilio cyfleoedd pellach i gadw graddedigion a chymorth i fusnesau newydd i annog twf mwy o gwmnïau sydd wedi eu gwreiddio yng Nghymru.

Rwyf wedi cyffroi ynglŷn â'r cyfle sydd gennym i saernïo'r economi Gymreig hon sy'n gryfach, tecach, a gwyrddach. Rwy'n edrych ymlaen at glywed syniadau a dealltwriaeth yr Aelodau o'r ffordd y gallwn ni wireddu hyn. Diolch, Llywydd.

14:50

Can I thank the Minister for his statement today? I'm pleased the Minister has confirmed that he's starting a conversation about how the Welsh Government can work together for a team Wales recovery. However, this should have been the Minister's primary objective since he was appointed economy Minister almost six months ago. 

Now, as we move forward, the Welsh Government has an opportunity to inject some real impetus by bringing forward much-needed change to support businesses and create conditions for growth post pandemic. It's absolutely crucial that the Welsh Government uses its levers to make Wales a more attractive place to do business, and, to do this, it must actively help develop sustainable supply chains, create more accessible public procurement, and review the planning system to make it more responsive to meeting the challenges of the future. So, I hope the Minister will confirm today that discussions are taking place with colleagues to reform procurement practices and the planning system, and perhaps he can update us on the specific action that will now be taken.

Now, I've previously pressed the Minister on the need to create a stronger investment environment in Wales, highlighting the 2021 UK prosperity index report, which says that the Welsh economy is weak and is undermined by insufficient infrastructure and poor conditions for enterprise. Today's statement refers to supporting start-ups and supporting new businesses, and I, of course, welcome that. However, more needs to be done to genuinely improve Wales's investment environment, and so I'll ask the Minister again today how the Welsh Government is increasing capital supply, and how it will specifically improve access to finance and deliver enterprise support to help new businesses.

Now, in the conversations that I've had with businesses across Wales and business organisations, infrastructure improvement and investment still remains a priority. A report by the FSB pre pandemic showed that 63 per cent of small businesses in Wales have been affected by infrastructure issues. Therefore, it's disappointing that there's no reference or commitment to infrastructure improvement or any detail relating to infrastructure investment in Wales in today's statement. The National Infrastructure Commission for Wales has failed so far to provide a long-term plan of pipeline infrastructure work, and so perhaps the Minister can tell us exactly what the commission is doing and when we'll see some plans from them in relation to infrastructure work over the next few years, which will, undoubtedly, have an enormous impact on our economy going forward.

Now, another key aspect of moving the Welsh economy forward is ensuring that Wales's skill shortage is properly addressed. We need to see more clarity on how the Welsh Government intends to address skill gaps in Wales, and we need to know what discussions are taking place with businesses and education providers. Indeed, as today's statement recognises, Wales continues to advocate a greener economy and ensures that the transition to net zero is fair to working people. Therefore, I hope the Minister will be able to confirm if a net-zero skills audit and plan is in the pipeline, and when it will be published. Indeed, perhaps he can also tell us more about some of the short-term actions that the Welsh Government will be taking in the coming months to address skills shortages here in Wales.

Now, along with addressing skills shortages, there's a clear need to better connect businesses and industries with education and training providers, and I hope the Minister is working to bring stakeholders together. I'm pleased that today's statement recognises the need to encourage innovation and invest in Welsh research and development. The Reid review helpfully provided spending commitments if Welsh Government had direct control over replacement EU funds, and if it did not, and so there's no excuse for a lack of communication from the Welsh Government on its research and innovation priorities. Indeed, given that the Welsh Government has already accepted the calls of both the Diamond and Reid reviews, I hope the Minister will provide an update on the implementation of all the outstanding recommendations of those specific reviews.

Llywydd, the Minister has previously confirmed a young person's guarantee, and today's statement also confirms that the Welsh Government will be offering more workers on low pay quality, flexible courses, with personal learning accounts designed to boost their earnings potential. However, I've spoken to countless business organisations, further education providers and, indeed, third sector organisations who have all confirmed that they know very little about the scheme, have had no input into it and have no idea how the guarantee is being progressed and measured. Therefore, perhaps the Minister can confirm today exactly how the Welsh Government is engaging with businesses on this agenda, and how it will ensure that the scheme reaches out to as many people as possible.

Moving the Welsh economy forward requires leadership and a serious commitment to creating conditions for businesses to grow and develop by making Wales an attractive place to do business. I agree with the Minister that supporting stronger local economies will be essential to the job of tackling poverty, as well as sustaining the Welsh language among young people in rural Wales. And perhaps he can tell us a bit more about the specific work being done to give young people opportunities in rural communities and through the medium of Welsh.

Therefore, Llywydd, can I thank the Minister for his statement and say that we on this side of the Chamber will do what we can to constructively engage on this agenda to best support and develop our economy for the future? Thank you.  

A gaf i ddiolch i'r Gweinidog am ei ddatganiad heddiw? Rwy'n falch bod y Gweinidog wedi cadarnhau ei fod yn dechrau trafodaeth ynglŷn â sut y gall Llywodraeth Cymru gydweithio i gael adferiad tîm Cymru. Er hynny, dylai hyn fod wedi bod yn brif amcan i'r Gweinidog ers ei benodi yn Weinidog yr Economi bron i chwe mis yn ôl erbyn hyn.

Nawr, wrth i ni symud i'r dyfodol, mae gan Lywodraeth Cymru gyfle i roi hwb gwirioneddol i hyn drwy gyflwyno'r newid y mae angen mawr amdano i gefnogi busnesau a chreu'r amodau ar gyfer twf ar ôl y pandemig. Mae hi'n gwbl hanfodol i Lywodraeth Cymru ddefnyddio ei gallu i wneud Cymru yn gyrchfan fwy deniadol i fusnesau, ac er mwyn gwneud hyn mae'n rhaid iddi fynd ati i helpu i ddatblygu cadwyni cyflenwi cynaliadwy, creu arferion caffael cyhoeddus rhwyddach, ac adolygu'r system gynllunio i'w gwneud yn fwy parod i ymateb i heriau'r dyfodol. Felly, rwy'n gobeithio y bydd y Gweinidog yn cadarnhau heddiw fod trafodaethau yn cael eu cynnal gyda chydweithwyr i ddiwygio arferion caffael a'r system gynllunio, ac efallai y gwnaiff roi'r wybodaeth ddiweddaraf i ni am y camau penodol a fydd yn cael eu cymryd bellach.

Nawr, rwyf i wedi pwyso ar y Gweinidog eisoes am yr angen i greu amgylchedd buddsoddi cryfach yng Nghymru, gan dynnu sylw at adroddiad mynegai ffyniant y DU yn 2021, sy'n dweud bod economi Cymru yn wan ac wedi ei thanseilio gan seilwaith annigonol ac amodau gwael ar gyfer menter. Mae datganiad heddiw yn cyfeirio at gefnogi busnesau sydd ar gychwyn a newydd o bob math, ac rwyf i, wrth gwrs, yn croesawu hynny. Er hynny, mae angen gwneud mwy i wella'r amgylchedd buddsoddi yng Nghymru yn wirioneddol, ac felly rwy'n gofyn i'r Gweinidog eto heddiw sut y mae Llywodraeth Cymru yn cynyddu'r cyflenwad cyfalaf, a sut yn benodol y bydd yn gwella'r cyllid sydd ar gael ac yn darparu cymorth menter i helpu busnesau newydd.

Nawr, yn y trafodaethau yr wyf i wedi eu cael gyda busnesau ledled Cymru a sefydliadau busnes, mae'r angen i wella seilwaith a buddsoddiad yn parhau i fod yn flaenoriaeth. Dangosodd adroddiad cyn y pandemig gan y Ffederasiwn Busnesau Bach fod materion seilwaith wedi effeithio ar 63 y cant o fusnesau bach yng Nghymru. Felly, mae hi'n destun siom nad oes unrhyw gyfeiriad nac ymrwymiad i wella seilwaith nac unrhyw fanylion yn ymwneud â buddsoddi mewn seilwaith yng Nghymru yn y datganiad heddiw. Mae Comisiwn Seilwaith Cenedlaethol Cymru wedi methu â darparu cynllun hirdymor hyd yn hyn o ran gwaith seilwaith arfaethedig, felly efallai y gwnaiff y Gweinidog ddweud wrthym ni beth yn union y mae'r comisiwn yn ei wneud a phryd y byddwn yn gweld cynlluniau ganddyn nhw o ran gwaith seilwaith dros y blynyddoedd nesaf, a fydd, yn ddiamau, yn cael effaith enfawr ar ein heconomi wrth symud ymlaen.

Nawr, agwedd allweddol arall ar symud economi Cymru ymlaen yw sicrhau y bydd mynd i'r afael â'r prinder sgiliau yng Nghymru yn digwydd mewn modd priodol. Mae angen i ni weld mwy o eglurder ynghylch sut y mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu mynd i'r afael â bylchau sgiliau yng Nghymru, ac mae angen i ni wybod pa drafodaethau sy'n digwydd gyda busnesau a darparwyr addysg. Yn wir, fel mae datganiad heddiw yn ei gydnabod, mae Cymru yn parhau i hyrwyddo economi fwy gwyrdd ac yn sicrhau bod y trawsnewid i sero net yn deg i bobl sy'n gweithio. Felly, rwy'n gobeithio y bydd y Gweinidog yn gallu cadarnhau a yw archwiliad a chynllun sgiliau sero net yn yr arfaeth, a phryd y caiff hwnnw ei gyhoeddi. Yn wir, efallai y gall ddweud mwy wrthym ni hefyd am rai o'r camau tymor byr y bydd Llywodraeth Cymru yn eu cymryd yn ystod y misoedd nesaf i fynd i'r afael â phrinder sgiliau yma yng Nghymru.

Nawr, ynghyd â mynd i'r afael â phrinder sgiliau, mae angen amlwg i greu gwell cysylltiadau rhwng busnesau a diwydiannau a darparwyr addysg a hyfforddiant, ac rwy'n gobeithio y bydd y Gweinidog yn gweithio i ddod â'r rhanddeiliaid at ei gilydd. Rwy'n falch bod y datganiad heddiw yn cydnabod yr angen i annog arloesedd a buddsoddi mewn ymchwil a datblygu yng Nghymru. Fe wnaeth adolygiad Reid, yn ddefnyddiol iawn, ddarparu'r ymrwymiadau gwariant pe byddai gan Lywodraeth Cymru reolaeth uniongyrchol ar arian newydd oddi wrth yr UE, neu beidio, ac felly nid oes unrhyw esgus dros ddiffyg cyfathrebu gan Lywodraeth Cymru o ran ei blaenoriaethau ymchwil ac arloesi. Yn wir, o ystyried bod Llywodraeth Cymru eisoes wedi derbyn y galwadau yn adolygiadau Diamond a Reid, rwy'n gobeithio y bydd y Gweinidog yn rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf am weithredu pob un o'r argymhellion yn yr adolygiadau penodol hynny sy'n weddill.

Llywydd, mae'r Gweinidog eisoes wedi cadarnhau gwarant i bobl ifanc, ac mae datganiad heddiw yn cadarnhau hefyd y bydd Llywodraeth Cymru yn cynnig mwy o gyrsiau hyblyg o safon i weithwyr ar gyflog isel, gyda chyfrifon addysg bersonol wedi eu cynllunio i roi hwb i'w potensial i ennill cyflog. Er hynny, rwyf i wedi siarad â nifer di-rif o sefydliadau busnes, darparwyr addysg bellach ac, yn wir, sefydliadau'r trydydd sector ac mae pob un wedi cadarnhau nad ydyn nhw'n gwybod fawr ddim am y cynllun, nad ydyn nhw wedi cyfrannu ato o gwbl ac nad oes ganddyn nhw syniad sut mae'r warant yn cael ei datblygu na'i mesur. Felly, efallai y gwnaiff y Gweinidog gadarnhau heddiw sut yn union y mae Llywodraeth Cymru yn ymgysylltu â busnesau ynglŷn â'r agenda hon, a sut y bydd yn sicrhau bod y cynllun yn cyrraedd cynifer o bobl â phosibl.

Mae symud economi Cymru ymlaen yn gofyn arweiniad ac ymrwymiad difrifol i greu'r amodau i fusnesau dyfu a datblygu drwy wneud Cymru yn gyrchfan ddeniadol i gynnal busnes. Rwy'n cytuno â'r Gweinidog y bydd cefnogi economïau lleol cryfach yn hanfodol i'r gwaith o fynd i'r afael â thlodi, yn ogystal â chynnal y Gymraeg ymhlith pobl ifanc yng nghefn gwlad Cymru. Ac efallai y cawn ni glywed ychydig mwy ganddo am y gwaith sy'n cael ei wneud yn benodol i gynnig cyfleoedd i bobl ifanc mewn cymunedau gwledig a thrwy gyfrwng y Gymraeg.

Felly, Llywydd, a gaf i ddiolch i'r Gweinidog am ei ddatganiad a dweud y byddwn ni ar yr ochr hon i'r Siambr yn gwneud yr hyn a allwn i ymgysylltu'n adeiladol ar yr agenda hon i gefnogi a datblygu ein heconomi gorau y gallwn ni i'r dyfodol? Diolch i chi.  

14:55

I thank the Member for his series of questions, and I'll try to run through as many of them as I can in the time available. I can say that I've had regular contact with business groups, businesses, local government and trade unions since my appointment. So, this is the next stage in the conversation that is happening with them. I think it's knowingly inaccurate to suggest that I haven't had a conversation with them up to this point in time. It's hardly been a secret that I've been having that regular contact.

On your point about the review of procurement, we have actually made progress in terms of procurement spend over the course of devolution, including within the last term, and the challenge now is to look at how far we've got and to see what more we can do, because the Government isn't levelling off our ambition to see even greater benefit for local firms from the way in which we procure goods and services here in Wales.

Rwy'n diolch i'r Aelod am ei gyfres o gwestiynau, ac rwyf i am geisio trafod cynifer ohonyn nhw ag y gallaf yn yr amser sydd ar gael. Gallaf i ddweud fy mod i wedi bod â chyswllt rheolaidd â grwpiau busnes, busnesau, llywodraeth leol, ac undebau llafur ers i mi gael fy mhenodi. Felly, dyma'r cam nesaf yn y drafodaeth sy'n cael ei chynnal gyda nhw. Rwy'n credu ei bod hi'n fwriadol anghywir i awgrymu nad wyf i wedi bod yn trafod gyda nhw hyd yn hyn. Braidd y bu'n gyfrinach o gwbl fy mod i wedi bod â'r cyswllt rheolaidd hwnnw â nhw.

O ran eich pwynt ynglŷn â'r adolygiad caffael, rydym ni wedi gwneud cynnydd mewn gwirionedd o ran gwariant caffael yn ystod datganoli, gan gynnwys yn ystod y tymor diwethaf, a'r her bellach yw ystyried pa mor bell yr ydym ni wedi mynd ac ystyried beth arall y gallwn ni ei wneud, oherwydd nid yw'r Llywodraeth yn llaesu dwylo o ran ein huchelgais i weld hyd yn oed mwy o fudd i gwmnïau lleol yn sgil y ffordd yr ydym ni'n caffael nwyddau a gwasanaethau yma yng Nghymru.

It's one of the levers that we do have within our control, and, as you'll know, the lead Minister on procurement is the finance Minister, Rebecca Evans, but it's an area where lots of us have a direct interest from our different portfolio perspectives. So, you can expect to hear more about what we're looking to do in terms of valuing Welsh procurement—not just about the spend and the amount of money when it comes to procurement contracts, but the wider value that that procurement delivers. And actually, on that, we're not just finding that there's agreement across the Government on taking that approach, but actually within business groups as well.

And when you talked about infrastructure and access to finance, of course in First Minister's questions we highlighted again some of the challenges on what we consider to be modern infrastructure in a range of settings, including those areas that are not devolved; so, on rail infrastructure, where this Government has invested because the UK Government has not, and on broadband, which is not a devolved responsibility, that infrastructure, but this Government has invested because of the lack of pace and willingness from the UK Government to do so. So, there are areas already where we invest in areas we're not directly responsible for but we recognise there's a need to, to improve people's ability to work and to move around. And actually, that's accelerating, because, when we talk about the ability to work in a different way—in particular, remote working—actually our broadband infrastructure is absolutely essential to do that, and that would be an area where, again, there could be a fruitful conversation between this Government and the UK Government if there was a real willingness to commit to a plan to increase investment. 

I was interested in your point on access to finance, because, actually, we already have some finance we provide and make available. There are traditional sources, but of course the development bank has been a significant asset during the course of the pandemic and beyond, in investing in Welsh businesses to give them the opportunity to grow and grow further. But, more than that, in the British Business Bank, which has a whole remit across Britain, actually when you look at its investment choices thus far, they are skewed to certain parts of the UK, and it's an issue of regional disparity within England itself, let alone the rest of the UK. They've recently announced they're going to have equity investment funds to look at vehicles in some parts of the UK, including the south-west of England. They have not to date looked at a specific investment fund to prioritise and increase the equity investments they are prepared to make in Welsh businesses. That is something that I want to have a conversation with them about, because I do think that if you're not prepared to say you will invest in different parts of the UK, including in Wales, you shouldn't be surprised if businesses here don't access the capital that is available where there are more usual and regular relationships in different parts of business in the UK.

And on the skills shortage, again this is a point that follows on from the DBW. It's a point I've made many times, and I'll keep on making it until we get some recognition of the reality of it. Skills are essential to the future of the Welsh economy. We need to invest in people, as well as places, to make use of the talent we have and to attract and keep talent here in Wales. But, actually, when you look at apprenticeships, which every party in this place supports and wants to see more of, a third of the apprenticeships that we provide are funded by former European structural funds. And without a plan—and there is no plan at present—for what would happen to those former funds, we face not just a point of uncertainty, but the pilot years, with the £10 million that hasn't been funded yet and hasn't gone to any single pilot project, not just in Wales but across the UK, they exclude projects that are of regional or national significance.

So, actually, it's a way to atomise the lessons we have learned and will take money away from investing in skills. It would be a disaster, not just here in Wales, but right across the UK. If you think about the level of expenditure we're talking about, if the pilot money is finally provided and if, amazingly, we're able to spend it all within this year, the deficit will still be extraordinary. To give you an example of just how big it is, the money we won't have within this one year is equivalent to more than double the size of Monmouthshire County Council's annual budget. That's the money that Wales is not going to get this year, and, if there isn't a plan for the future, that will be the deficit next year, for money that should be coming to Wales. And it really is extraordinary to have Conservative politicians talking here and saying, 'Thank God for the UK Government', which isn't providing this funding to Wales. You need to decide whether you're in favour of your constituents, their jobs and the businesses that rely on that money, or whether you're here to be cheerleaders for a UK Government that is taking hundreds of millions of pounds out of Wales as we speak. 

And when it comes to our employability and skills plan, of course this, again, is part of our challenge. So, this is going to be a way in which we are going to be able to look at how we get people closer to the labour market and into work again. The Department for Work and Pensions vacated some of this space in the past and have now come back into more of the employability space with programmes that they run. But most of those programmes are for people who are already near the labour market itself—so people already, essentially, work-ready. What we have to do is both get those people into work, but also people who aren't active, aren't in work and aren't close to being in work. And that's the work that we're looking to do and to prioritise, as I set out in my statement. Because, if we can't get more of those people back into work, then, actually, in the future of the Welsh economy, we'll have a significant drag upon our ability to genuinely raise the income of the whole country. So, that's a really big challenge. You won't see the same return per person as you would with those programmes that are about job-ready people, but you will see a real impact on the future of the economy. You can expect to hear more about that when it comes to the future on renewables, and more about what we do to take advantage of the green potential in Wales, when Julie James sets out the second low-carbon delivery plan before the end of this month.

And, on the Reid review, again, I won't repeat all of the points I've made before about funding, but, of course, higher education is excluded from the current pilots for replacement European funds. And I spoke to the Wales innovation network of Welsh universities, looking at innovation, together with the Learned Society of Wales, and they're genuinely anxious about there not being a plan about how they can continue to be funded for the work they do—not just the academic value of acquiring knowledge, but its ability to be applied and to generate further economic growth. And they recognise that the headline from the Reid review is going to need to be pared back if we don't get that certainty on funding. But we certainly want to be able to take that forward and to meet the commitments we've given if the funding certainty is provided for us.

And on the young person's guarantee, I will have a further statement to make before we get to the end of this calendar year, but we've already taken forward, as I said in my statement, the Jobs Growth Wales+—that's a key part of helping people who are not in education, employment or training back into work, building on successful schemes. And the work we've already done with young people shows that most people who aren't in employment, education or training want to find work. So, more of our support is being shifted to see what we can do to help those people re-enter the labour market, or enter the labour market for the first time, and to find meaningful, decent-paid work. After all, that should be what all of us in the Chamber want to see for our young people and beyond.

Mae'n un o'r ysgogiadau y mae gennym ni reolaeth arno, ac, fel y gwyddoch chi, y Gweinidog arweiniol o ran caffael yw'r Gweinidog cyllid, Rebecca Evans, ond mae'n faes y mae gan lawer ohonom ni fuddiant uniongyrchol ynddo o'n gwahanol safbwyntiau portffolio. Felly, gallwch chi ddisgwyl clywed mwy am yr hyn yr ydym ni'n bwriadu ei wneud o ran rhoi gwerth ar gaffael yng Nghymru—nid yn unig o ran y gwariant a'r swm o arian o ran contractau caffael, ond y gwerth ehangach y mae'r broses gaffael honno yn ei gyflawni. Ac mewn gwirionedd, yn hyn o beth, yn ogystal â chanfod bod cytundeb ar draws y Llywodraeth o ran mabwysiadu'r dull hwnnw, rydym yn gweld bod cytundeb mewn gwirionedd o fewn grwpiau busnes hefyd.

A phan oeddech chi'n siarad am seilwaith a chael gafael ar gyllid, wrth gwrs yng nghwestiynau'r Prif Weinidog fe wnaethom ni dynnu sylw eto at rai o'r heriau o ran yr hyn yr ydym ni'n ei ystyried yn seilwaith modern mewn amrywiaeth o sefyllfaoedd, gan gynnwys y meysydd hynny nad ydyn nhw wedi eu datganoli; felly, o ran seilwaith y rheilffyrdd, lle mae'r Llywodraeth hon wedi buddsoddi oherwydd nad yw Llywodraeth y DU wedi gwneud, ac o ran band eang, nad yw'n gyfrifoldeb datganoledig, y seilwaith hwnnw, ond mae'r Llywodraeth hon wedi buddsoddi oherwydd diffyg cyflymder a pharodrwydd gan Lywodraeth y DU i wneud hynny. Felly, mae yna feysydd eisoes lle rydym ni'n buddsoddi mewn meysydd nad ydym ni'n gyfrifol amdanyn nhw'n uniongyrchol ond rydym ni'n cydnabod yr angen i wneud hynny er mwyn cynyddu gallu pobl i weithio a symud o gwmpas. Ac mewn gwirionedd, mae hynny'n cyflymu, oherwydd, pan ydym ni'n sôn am y gallu i weithio mewn ffordd wahanol—yn arbennig felly, gweithio o bell—mewn gwirionedd mae ein seilwaith band eang yn gwbl hanfodol i wneud hynny, a byddai hwnnw'n faes lle gellid cael sgwrs gynhyrchiol, unwaith eto, rhwng y Llywodraeth hon a Llywodraeth y DU pe byddai parodrwydd gwirioneddol i ymrwymo i gynllun sy'n cynyddu buddsoddiad.

Roedd gen i ddiddordeb yn eich pwynt ynglŷn â chael gafael ar gyllid, oherwydd, mewn gwirionedd, mae gennym ni rywfaint o gyllid yr ydym ni'n ei ddarparu eisoes ac sydd ar gael. Ceir ffynonellau traddodiadol, ond wrth gwrs mae'r banc datblygu wedi bod yn ased sylweddol yn ystod y pandemig a thu hwnt i hynny, wrth fuddsoddi mewn busnesau yng Nghymru i roi cyfle iddyn nhw dyfu ac ehangu ymhellach. Ond, yn fwy na hynny, ym Manc Busnes Prydain, sydd â'i gylch gwaith yn ymestyn ledled Prydain, mewn gwirionedd pan edrychwch chi ar ei ddewisiadau buddsoddi hyd yn hyn, mae tuedd iddo ffafrio rhannau penodol o'r DU, a mater yw hwn o wahaniaethu rhwng rhanbarthau yn Lloegr ei hunan, heb sôn am weddill y DU. Yn ddiweddar, mae wedi cyhoeddi y bydd yn cael cronfeydd buddsoddi ecwiti i edrych ar gyfryngau mewn rhai rhannau o'r DU, gan gynnwys de-orllewin Lloegr. Hyd yn hyn, nid yw wedi edrych ar gronfa fuddsoddi benodol i flaenoriaethu a chynyddu'r buddsoddiadau ecwiti y mae'n fodlon eu gwneud mewn busnesau yng Nghymru. Mae hynny'n rhywbeth yr hoffwn i gael sgwrs gyda'r banc yn ei gylch, oherwydd yn fy marn i, os nad ydych chi'n fodlon dweud y byddwch chi'n buddsoddi mewn gwahanol rannau o'r DU, gan gynnwys Cymru, ni ddylai fod yn syndod i chi os nad yw busnesau yma yn gallu cael gafael ar y cyfalaf sydd ar gael lle ceir cysylltiadau mwy arferol a dibynadwy mewn gwahanol rannau o fusnes yn y DU.

Ac o ran y prinder sgiliau, unwaith eto, pwynt yw hwn sy'n dilyn ymlaen o Fanc Datblygu Cymru. Mae'n bwynt yr wyf i wedi ei wneud droeon, a byddaf i'n parhau i'w wneud nes y cawn ni rywfaint o gydnabyddiaeth o wirionedd y sefyllfa. Mae sgiliau yn hanfodol i ddyfodol economi Cymru. Mae angen i ni fuddsoddi mewn pobl, yn ogystal â lleoedd, i ddefnyddio'r doniau sydd gennym ni a denu a chadw doniau yma yng Nghymru. Ond, mewn gwirionedd, pan edrychwch chi ar brentisiaethau, y mae pob plaid yn y lle hwn yn eu cefnogi ac yn awyddus i weld mwy ohonyn nhw, mae traean o'r prentisiaethau yr ydym ni'n eu darparu yn cael eu hariannu gan gronfeydd strwythurol blaenorol gan Ewrop. A heb gynllun—ac nid oes cynllun yn bodoli ar hyn o bryd—ar gyfer yr hyn a fyddai'n digwydd i'r cronfeydd blaenorol hynny, nid pwynt o ansicrwydd yn unig yr ydym yn ei wynebu, ond y blynyddoedd treialu, gyda'r £10 miliwn nad yw wedi ei ariannu hyd yn hyn ac nad yw wedi mynd tuag at unrhyw brosiect treialu unigol, nid yn unig yng Nghymru ond ledled y DU, maen nhw'n hepgor prosiectau sydd o bwys rhanbarthol neu genedlaethol.

Felly, mewn gwirionedd, mae'n ffordd o ddatgymalu'r gwersi yr ydym ni wedi eu dysgu a bydd yn tynnu arian oddi ar fuddsoddi mewn sgiliau. Byddai'n drychineb, nid yn unig yma yng Nghymru, ond ledled y DU. Os ydych chi'n meddwl am faint o wariant yr ydym ni'n sôn amdano, os caiff yr arian treialu ei ddarparu o'r diwedd ac os gallwn ni, er mawr ryfeddod, wario'r cyfan yn ystod y flwyddyn hon, bydd y diffyg yn dal i fod yn eithriadol. I roi enghraifft i chi o'i faint mewn gwirionedd, mae'r arian na fyddwn yn ei gael yn ystod yr un flwyddyn hon yn cyfateb i fwy na dwbl maint cyllideb flynyddol Cyngor Sir Fynwy. Dyna'r arian na fydd Cymru yn ei gael eleni, ac, os nad oes cynllun ar gyfer y dyfodol, dyna fydd y diffyg y flwyddyn nesaf, ar gyfer yr arian a ddylai fod yn dod i Gymru. Ac mae hi wir yn syndod gweld gwleidyddion Ceidwadol yn siarad yn y fan hon ac yn dweud, 'Diolch i'r nefoedd am Lywodraeth y DU', nad yw'n darparu'r cyllid hwn i Gymru. Mae angen i chi benderfynu a ydych chi o blaid eich etholwyr chi, eu swyddi nhw, a'r busnesau sy'n dibynnu ar yr arian hwnnw, neu a ydych chi yma i gefnogi Llywodraeth y DU sy'n tynnu cannoedd o filiynau o bunnoedd allan o Gymru ar hyn o bryd.

Ac o ran ein cynllun cyflogadwyedd a sgiliau, wrth gwrs bod hyn, unwaith eto, yn rhan o'r her i ni. Felly, bydd hon yn ffordd y byddwn yn gallu ystyried y dull o ddwyn pobl yn nes at y farchnad lafur ac i waith unwaith eto. Gadawodd yr Adran Gwaith a Phensiynau rywfaint o hyn yn wagle yn y gorffennol ac maen nhw wedi dychwelyd erbyn hyn i lenwi mwy o'r gwagle cyflogadwyedd gyda'r rhaglenni y maen nhw'n eu cynnal. Ond mae'r rhan fwyaf o'r rhaglenni hynny ar gyfer pobl sydd eisoes yn agos at y farchnad lafur ei hun—felly pobl sydd eisoes, yn y bôn, yn barod i weithio. Yr hyn y mae'n rhaid i ni ei wneud yw cael gwaith i'r bobl hynny, ond hefyd i'r bobl nad ydyn nhw'n gweithio, heb waith a heb fod yn agos at fod mewn gwaith. A dyna'r hyn yr ydym ni'n awyddus i'w wneud a'i flaenoriaethu, fel y nodais yn fy natganiad i. Oherwydd, os na chawn ni fwy o'r bobl hynny'n ôl yn y gwaith, yna, mewn gwirionedd, yn nyfodol economi Cymru, bydd gennym ni faen melin am ein gwddf o ran ein gallu i gynyddu incwm y wlad gyfan yn wirioneddol. Felly, mae honno'n her fawr iawn. Ni fyddwch chi'n gweld cymaint o elw y pen ag y byddech chi gyda'r rhaglenni hynny sy'n ymwneud â phobl sy'n barod am waith, ond byddwch chi yn gweld effaith wirioneddol ar ddyfodol yr economi. Gallwch chi ddisgwyl clywed mwy am hynny pan fydd sôn am ddyfodol ynni adnewyddadwy, a mwy am yr hyn y byddwn ni'n ei wneud i fanteisio ar y potensial gwyrdd yng Nghymru, pan fydd Julie James yn nodi'r ail gynllun cyflawni carbon isel cyn diwedd y mis hwn.

Ac, o ran adolygiad Reid, unwaith eto, nid wyf i am ailadrodd yr holl bwyntiau a wnes i o'r blaen ynghylch cyllid, ond, wrth gwrs, mae addysg uwch wedi ei heithrio o'r cynlluniau treialu presennol ar gyfer y cronfeydd a fydd yn disodli cronfeydd Ewropeaidd. A siaradais i â rhwydwaith arloesi Cymru o brifysgolion Cymru, gan ystyried arloesedd, ynghyd â Chymdeithas Ddysgedig Cymru, ac maen nhw'n wirioneddol bryderus ynghylch y ffaith nad oes yna gynllun o ran sut y gellir parhau i ariannu'r rhain i wneud y gwaith maen nhw'n ei wneud—nid dim ond y gwerth academaidd o gaffael gwybodaeth, ond y gallu i'w gymhwyso ac ysgogi twf economaidd pellach. Ac maen nhw'n cydnabod y bydd yn rhaid cwtogi ar y pennawd yn adolygiad Reid os na chawn ni'r sicrwydd hwnnw ynglŷn â chyllid. Ond, yn sicr, rydym ni'n dymuno gallu bwrw ymlaen â hynny a chyflawni'r ymrwymiadau yr ydym ni wedi eu gwneud os cawn ni sicrwydd o gyllid.

Ac o ran y warant i bobl ifanc, bydd gen i ddatganiad arall i'w wneud cyn diwedd y flwyddyn galendr hon, ond rydym ni eisoes wedi bwrw ymlaen, fel dywedais i yn fy natganiad, â Twf Swyddi Cymru+—mae honno'n rhan allweddol o helpu pobl nad ydyn nhw mewn addysg, cyflogaeth na hyfforddiant yn ôl i'r gwaith, gan adeiladu ar gynlluniau llwyddiannus. Ac mae'r gwaith rydym ni wedi ei wneud eisoes gyda phobl ifanc yn dangos bod y rhan fwyaf o bobl nad ydyn nhw mewn cyflogaeth, addysg na hyfforddiant yn awyddus i ddod o hyd i waith. Felly, mae mwy o'n cefnogaeth yn cael ei symud i weld beth allwn ni ei wneud i helpu'r bobl hynny i ymuno â'r farchnad lafur unwaith eto, neu ymuno â'r farchnad lafur am y tro cyntaf, a dod o hyd i waith ystyrlon sy'n talu'n dda. Wedi'r cyfan, dyna'r hyn y mae pob un ohonom ni yn y Siambr yn dymuno ei weld i'n pobl ifanc ni a thu hwnt.

15:05

Diolch i'r Gweinidog am ei ddatganiad.

I thank the Minister for his statement.

Firstly, I would like to welcome the statement. I've said a number of times in the Chamber that we need to have a long-term vision and strategy for the Welsh economy, and I'm particularly pleased to see that there is a focus on the brain drain.

I would say, however, that I don't feel like this is starting the conversation. The conversation on the brain drain has been going on for what feels like a decade or more. 'A Strategy for Rural Wales', written by the Welsh Council 50 years ago in 1971, for example, discussed the need to address the outmigration of young people from rural Wales. In 2017, Adam Price brought up his concerns with the brain drain occurring in Wales, noting how Wales was tenth out of the 12 UK regions in terms of the extent of graduate loss, and I remember my predecessor Bethan Sayed asking several questions around it. I hope the Minister would forgive me for saying that it would seem like the Welsh Government is playing catch-up on this topic.

I would like to ask the Minister to what extent he has already looked at this issue and whether or not he has looked at the example set by Scotland. And would he be supportive of making alterations to the student finance system to create incentives for talent to stay in Wales? I have to say as well that I always worry when I see loose terminology in statements. For example, 

'exploring how we retain our graduates and talent...by building strong linkages with universities, and between universities and businesses'.

It's admirable, but there's no real commitment here from the Welsh Government at all. So, I would hope that we will see some meat on the bones sooner rather than later. My party, in this field, committed in our manifesto in the last election to establishing a pilot project to test the feasibility of tracking and keeping in touch with young people who leave Wales for higher education or initial employment to ensure that they are kept abreast with ongoing opportunities at home and to create a database of diaspora talent. Would the Minister commit to implementing this policy?

Point 7 in the Welsh Government's approach to moving the Welsh economy forward includes ensuring that

'we have firms...in Wales who can provide future opportunities'.

I'm glad that the Government recognises that, if they really want to provide future opportunities for all in Wales, they would need to ensure that the firms providing these opportunities are those whose structure rewards workers and the local community more than the traditionally structured firm would. The current system of greed, opportunity and profiteering for the few will not eradicate poverty in Wales or move the economy forward. If we change nothing, we do not move; we remain stagnant.

A team Wales approach, built by all of us, must take priority, and the Government should look at focusing on co-operatives and employee ownership. As I said, I'm glad that the Minister recognises this. It is widely acknowledged that co-operative models have a critical role to play, in not only combating poverty but sustaining economic growth. Would the Welsh Government consider working on an economic development Bill for Wales, with co-operatives and small and medium-sized enterprises at its core, in light of this?

Finally, Llywydd, we welcome point 8 in the Welsh Government's approach to moving the Welsh economy forward, through highlighting the opportunities available through remote working and flexible commuting. Wales should strive to foster inclusive economic growth, and the Welsh Government should support employers to continue offering remote and flexible working, as this is one way to tackle the disability employment gap. In 2020, the employment rate for disabled people was only 53.7 per cent, compared to 82 per cent for non-disabled people. This is not only detrimental on an individual level, but also detrimental to society. When the economy is inclusive, there is a greater productivity and a more diverse exchange of ideas and innovation.

For years prior to the pandemic, disability activists had been pushing and advocating for greater flexibility and remote working, and they were often met with pushback. Yet lockdown has shown that these changes can be made, and very quickly too. Therefore, could I ask the Minister to outline how exactly he will look to help encourage continued remote and flexible working? And I would hope that we will see a commitment to a four-day work week, for example, in the near future. As I have already said, I'm glad for the Minister and his engagement on this, but we have a long way to go still if we are to take the Welsh economy to a more sustainable and equitable level.

Yn gyntaf, hoffwn groesawu'r datganiad. Rwyf i wedi dweud droeon yn y Siambr fod angen i ni gael gweledigaeth a strategaeth hirdymor i economi Cymru, ac rwy'n arbennig o falch o weld y pwyslais ar beidio â cholli doniau.

Byddwn i'n dweud, er hynny, nad wyf i'n teimlo mai dechrau'r drafodaeth yw hyn. Mae'r drafodaeth ar golli doniau wedi bod yn digwydd am ddegawd neu fwy neu felly mae'n teimlo. Er enghraifft, roedd 'A Strategy for Rural Wales', a ysgrifennwyd gan Gyngor Cymru 50 mlynedd yn ôl ym 1971, yn trafod yr angen i fynd i'r afael ag allfudo pobl ifanc o gefn gwlad Cymru. Yn 2017, cododd Adam Price ei bryderon ef ynghylch y golled doniau sydd wedi ei gweld yng Nghymru, gan nodi bod Cymru yn y degfed safle o 12 rhanbarth y DU o ran y gyfradd o golli graddedigion, ac rwy'n cofio fy rhagflaenydd i Bethan Sayed yn gofyn sawl cwestiwn ynghylch hynny. Rwy'n gobeithio y gwnaiff y Gweinidog faddau i mi am ddweud ei bod yn ymddangos bod Llywodraeth Cymru ar ei hôl hi yn hyn o beth.

Hoffwn i ofyn i'r Gweinidog i ba raddau y mae wedi ystyried y mater hwn eisoes ac a yw wedi ystyried yr enghraifft a roddwyd gan yr Alban neu beidio. Ac a fyddai ef yn cefnogi gwneud newidiadau i'r system cyllid myfyrwyr i greu cymhellion i ddawn aros yng Nghymru? Mae'n rhaid i mi ddweud hefyd fy mod i bob amser yn pryderu wrth weld terminoleg lac mewn datganiadau. Er enghraifft,

'archwilio sut rydym yn cadw ein graddedigion a'n doniau...drwy feithrin cysylltiadau cryf â phrifysgolion, a rhwng prifysgolion a busnesau'.

Mae'n beth canmoladwy iawn, ond nid oes unrhyw ymrwymiad gwirioneddol yma gan Lywodraeth Cymru. Felly, rwy'n gobeithio y byddwn ni'n gweld rhywfaint o gnawd ar yr esgyrn cyn bo hir. Ymrwymodd fy mhlaid i, yn y maes hwn, yn ein maniffesto yn yr etholiad diwethaf i sefydlu prosiect treialu i brofi dichonoldeb olrhain a chadw mewn cysylltiad â phobl ifanc sy'n gadael Cymru ar gyfer eu haddysg uwch neu gyflogaeth gychwynnol i sicrhau eu bod yn cael yr wybodaeth ddiweddaraf am gyfleoedd cyfredol gartref a chreu cronfa ddata o dalent alltud. A wnaiff y Gweinidog ymrwymo i weithredu'r polisi hwn?

Mae pwynt 7 yn ymagwedd Llywodraeth Cymru tuag at symud economi Cymru ymlaen yn cynnwys

'sicrhau bod gennym gwmnïau...yng Nghymru sy'n gallu darparu cyfleoedd yn y dyfodol'.

Rwy'n falch bod y Llywodraeth yn cydnabod, os ydyn nhw wir yn dymuno darparu cyfleoedd i bawb yng Nghymru yn y dyfodol, y byddai angen iddyn nhw sicrhau mai'r cwmnïau sy'n darparu'r cyfleoedd hyn yw'r rhai y mae eu strwythur yn gwobrwyo gweithwyr a'r gymuned leol yn well nag y byddai strwythurau cwmnïau yn draddodiadol. Ni fydd y system bresennol o drachwant, mantais a gorelwa gan yr ychydig yn dileu tlodi yng Nghymru nac yn symud yr economi ymlaen. Os na newidiwn ni ddim, ni fyddwn yn symud dim; byddwn ni'n aros yn yr unfan.

Mae'n rhaid rhoi blaenoriaeth i ymagwedd tîm Cymru, sy'n cael ei hadeiladu gan bob un ohonom ni, a dylai'r Llywodraeth ystyried canolbwyntio ar gwmnïau cydweithredol a pherchnogaeth gweithwyr. Fel y dywedais i, rwy'n falch bod y Gweinidog yn cydnabod hyn. Ceir cydnabyddiaeth gyffredinol fod gan fodelau cydweithredol swyddogaeth hollbwysig, nid yn unig wrth fynd i'r afael â thlodi ond wrth gynnal twf economaidd. A fyddai Llywodraeth Cymru yn ystyried gweithio ar Fil datblygiad economaidd i Gymru, gyda mentrau cydweithredol a busnesau bach a chanolig wrth ei hanfod, yng ngoleuni hyn i gyd?

Yn olaf, Llywydd, rydym yn croesawu pwynt 8 yn ymagwedd Llywodraeth Cymru tuag at symud economi Cymru ymlaen, drwy dynnu sylw at y cyfleoedd sydd ar gael drwy weithio o bell a chymudo hyblyg. Dylai Cymru ymdrechu i feithrin twf economaidd cynhwysol, a dylai Llywodraeth Cymru gefnogi cyflogwyr i barhau i gynnig trefniadau gweithio o bell a hyblyg, gan mai dyma un ffordd o fynd i'r afael â'r bwlch cyflogaeth i bobl anabl. Yn 2020, dim ond 53.7 y cant oedd y gyfradd gyflogaeth ar gyfer pobl anabl, o'i gymharu ag 82 y cant ar gyfer pobl nad ydyn nhw'n anabl. Mae hyn yn niweidiol iawn, nid yn unig i unigolion, ond mae'n niweidiol i'r gymdeithas hefyd. Pan fydd economi yn un gynhwysol, ceir mwy o gynhyrchiant a thrafodaeth fwy amrywiol o ran syniadau ac arloesedd.

Am flynyddoedd cyn y pandemig, roedd ymgyrchwyr anabledd wedi bod yn pwyso ac yn dadlau dros fwy o hyblygrwydd a gweithio o bell, ac yn aml iawn, cawson nhw eu hatal. Ac eto, mae'r cyfnod clo wedi dangos y gellir gwneud y newidiadau hyn, ac yn gyflym iawn hefyd. Felly, a gaf i ofyn i'r Gweinidog am amlinelliad o sut yn union y bydd yn ceisio helpu i annog gweithio o bell a hyblyg yn barhaus? Ac rwy'n gobeithio y byddwn yn gweld ymrwymiad i wythnos waith bedwar diwrnod, er enghraifft, yn y dyfodol agos. Fel y dywedais i eisoes, rwy'n falch o'r Gweinidog a'i ymgysylltiad â hyn, ond mae gennym ni daith hir eto os ydym ni'n awyddus i ddwyn economi Cymru hyd at lefel fwy cynaliadwy a theg.

15:10

Daeth y Dirprwy Lywydd (David Rees) i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer (David Rees) took the Chair.

Thank you to the Member for his comments and questions. I'll start with the point that he makes about talent and how we provide young people with a real future in Wales, and also the linked point about diaspora—those people who have moved either for university or for other work opportunities, and the opportunities for those people to be part of the future of Wales within Wales as well. It's part of the challenge that we know that we have, and it's particularly in sharp focus now because of the demographic challenge that we have. We could have fewer than six in 10 people of a working age in the whole Welsh population by the time that we get to the 2040s, and that's a really big challenge for us.

Previously, the success story of more of us expecting to live longer would have been a challenge that I'd have considered in the role now occupied by Eluned Morgan—on the challenges for the future of health and social care, when more of us can expect to live for longer. And that really did drive the parliamentary review that we had on the future of health and social care at the start of the last Senedd term. But it is also, of course, a really significant economic challenge for us too. It's both about how we secure a future for people who are already here, as well as wanting to invest in having their whole future here in Wales at some point as well.

So, graduates are part of what we are looking at, and, yes, we are looking at what has happened in Scotland. I've already had conversations with the Minister for education about the potential for graduate incentives to stay here, both people who graduate from a Welsh university—. And we have an oversupply of graduates that we produce in Wales; we are a net exporter of graduates. For some of those people who have lived and studied in Wales, for normally at least three years and more, to want them to stay—. We've had that conversation a bit when it comes to medical and healthcare-related graduates. Actually, we need to have a broader conversation about the sorts of incentives that we could sustainably introduce here in Wales to encourage people to stay, but also for people to come from outside Wales to be part of our story as well. I think that's quite exciting as an opportunity—to have a broader and strategic commitment to do so, as well as helping people to start up their own businesses.

Now, I wouldn't say that it's fair to characterise this as something that the Welsh Government has only just woken up to. We have had a range of different interventions to help get people in employment, education and training in the past. This recognises how acute the phase is now, with the demographic challenge that we have and, of course, the recovery that we need to see as we, hopefully, come towards the end of this pandemic in the months ahead.

There'll be more work for us to do, though, with our partners, once we do have the outcome of the spending review. So, more certainty on a range of spending areas, not just the successor funds from the European Union, but also the ability to then have a conversation with our partners. So, business groups, businesses, local government and trade unions will be coming back with the Government, we’ll be talking over this next period of time, and looking to then agree on some more detail in our plan for the future. So, you can expect more after that event, but more as we learn about what will work. So, yes, there’s more policy intervention to be finalised—you’re right to point that out from the statement—but I wouldn’t take the pessimistic view that because there isn’t a 100-page detailed document worked out now, that means that nothing can happen or will happen. I’d be more than happy to talk with him about that and, indeed, with the spokesperson for the Conservatives as we’re working through this in the months ahead.

On the point about co-operatives, of course, there is a debate tomorrow. I know that there is a Member slightly to my right and behind me looking to make a case for legislation, but it’s part of what this Government recognises about the opportunity to increase the size of the co-operative economy. We have a manifesto commitment to double the size of the co-operative economy within this Senedd term, and I am serious about doing so.

And when it comes to disabled employment and not just disabled employment, but more so the opportunities for remote working, it is something that we have all seen take off during the pandemic and it’s another opportunity for Wales. We already had at the end of the last Senedd term a commitment to increase the number of people able to work remotely. The pandemic has really accelerated that trend as more people, from necessity, have got used to working in a different location, as more people have changed again their view of the balance between work and life outside of work, and how they want to live and work, in commuting terms, not-commuting terms, but also what that then means about the changing nature of the world of work. And it’s a point where the hubs that we are developing are part of the answer, but businesses themselves, often working together with trade unions who want to see a settlement on this too, recognise they can actually have greater productivity gains for their workforce in working in a different way. But also, for some people, it improves their relationship with the world of work as well.

I was really struck by a conversation I had with a trade union that organises in the private sector, and one of their senior organisers said to me that they’ve seen a significant reduction in bullying and harassment claims through the period of the pandemic. As people return to more normal working but with a hybrid model still in place, for many people it improves their life in work as well as outside it, and the way that people behave with each other. So, there are real opportunities as well as challenges in doing so, but I am optimistic that this period of change can be a really positive one for Wales if we can all agree on what we’re going to do to seize the opportunity.

Diolch i'r Aelod am ei sylwadau a'i gwestiynau. Rwyf i am ddechrau gyda'r pwynt y mae'n ei wneud ynglŷn â thalent a sut rydym am gynnig dyfodol gwirioneddol i bobl ifanc yng Nghymru, a'r pwynt cysylltiedig hefyd ynglŷn â'r rhai ar wasgar—y bobl hynny sydd wedi symud naill ai i fynd i brifysgol neu oherwydd cyfleoedd gwaith eraill, a'r cyfleoedd i'r bobl hynny fod yn rhan o ddyfodol Cymru yng Nghymru hefyd. Mae'n rhan o'r her yr ydym yn gwybod sydd gennym ni, ac mae'n arbennig o amlwg ar hyn o bryd oherwydd yr her ddemograffig sydd gennym ni. Mae'n bosibl y bydd gennym ni lai na chwech o bob 10 o bobl o oedran gweithio ym mhoblogaeth gyfan Cymru erbyn i ni gyrraedd y 2040au, ac mae honno'n her enfawr i ni.

Yn y gorffennol, byddai'r llwyddiant mawr sy'n ymhlyg yn y ffaith bod mwy ohonom ni'n disgwyl byw yn hŷn wedi bod yn her i mi ei hystyried yn y swydd sydd gan Eluned Morgan erbyn hyn—o ran yr heriau ar gyfer dyfodol iechyd a gofal cymdeithasol, wrth i fwy ohonom ni ddisgwyl byw yn hirach. Ac fe wnaeth hynny yn wirioneddol ysgogi'r adolygiad seneddol a gawsom ni ar ddyfodol iechyd a gofal cymdeithasol ar ddechrau tymor diwethaf y Senedd. Ond mae hon, wrth gwrs, yn her economaidd sylweddol iawn i ni hefyd. Mae'n ymwneud â sut y byddwn yn sicrhau dyfodol i bobl sydd yma eisoes yn ogystal â dymuno buddsoddi yn eu dyfodol cyfan yma yng Nghymru rywbryd hefyd.

Felly, mae graddedigion yn rhan o'r hyn yr ydym ni'n ei ystyried, ac, ydym, rydym ni'n edrych ar yr hyn sydd wedi digwydd yn yr Alban. Rwyf i wedi cael trafodaethau eisoes gyda'r Gweinidog addysg am y potensial i greu cymhellion i raddedigion aros yma, y bobl sy'n graddio o brifysgol yng Nghymru—. Ac mae gennym ni ormodedd o raddedigion yr ydym ni'n eu cynhyrchu yng Nghymru; rydym ni'n allforiwr net o raddedigion. I rai o'r bobl hynny sydd wedi byw ac astudio yng Nghymru, am o leiaf dair blynedd neu fwy fel arfer, i ddymuno iddyn nhw aros—. Rydym ni wedi trafod ychydig o ran graddedigion meddygol a gofal iechyd. Mewn gwirionedd, mae angen i ni gael trafodaeth ehangach ynglŷn â'r mathau o gymhellion y gallem ni eu cyflwyno mewn ffordd gynaliadwy yma yng Nghymru i annog pobl i aros, ond i ddenu pobl o'r tu allan i Gymru hefyd i fod yn rhan o'n stori ni hefyd. Rwy'n credu bod hwnnw'n gyfle cyffrous iawn—i fod ag ymrwymiad ehangach a strategol i wneud hynny, yn ogystal â helpu pobl i ddechrau eu busnesau eu hunain.

Nawr, ni fyddwn i'n dweud ei bod hi'n deg nodweddu hyn yn rhywbeth y mae Llywodraeth Cymru newydd ei amgyffred. Rydym ni wedi bod ag amrywiaeth o wahanol ymyriadau i helpu i gadw pobl mewn cyflogaeth, addysg a hyfforddiant yn y gorffennol. Mae hyn yn cydnabod pa mor ddifrifol yw'r cam erbyn hyn, yn sgil yr her ddemograffig sydd gennym ni ac, wrth gwrs, yr adferiad y mae angen i ni ei weld wrth i ni, gobeithio, ddod i ddiwedd y pandemig hwn yn ystod y misoedd nesaf.

Fodd bynnag, bydd mwy o waith i ni ei wneud gyda'n partneriaid, pan gawn ni ganlyniad yr adolygiad o wariant. Felly, mwy o sicrwydd ar amrywiaeth o feysydd gwario, nid dim ond yr arian yn lle'r hyn a arferai ddod o'r Undeb Ewropeaidd, ond y gallu i gael sgwrs gyda'n partneriaid hefyd. Felly, bydd grwpiau busnes, busnesau, llywodraeth leol, ac undebau llafur yn dod yn eu holau gyda'r Llywodraeth, byddwn yn siarad dros y cyfnod nesaf hwn, ac yn edrych wedyn i gytuno ar fwy o fanylion yn ein cynllun ar gyfer y dyfodol. Felly, gallwch chi ddisgwyl clywed mwy ar ôl y digwyddiad hwnnw, ond yn fwy wrth i ni ddysgu am yr hyn a fydd yn llwyddo. Felly, oes, mae rhagor o ymyriadau polisi i'w cwblhau—rydych chi'n iawn i dynnu sylw at hynny o'r datganiad—ond ni fyddwn i â golwg besimistaidd ar hyn gan feddwl oherwydd nad oes dogfen fanwl o 100 tudalen yn barod ar hyn o bryd, fod hynny'n golygu nad oes yna ddim a all ddigwydd neu na fydd yna ddim yn digwydd. Rwy'n fwy na pharod i siarad ag ef am hynny ac, yn wir, â llefarydd y Ceidwadwyr wrth i ni weithio drwy hyn yn y misoedd nesaf.

O ran y pwynt ynglŷn â chwmnïau cydweithredol, wrth gwrs, fe fydd dadl yfory. Rwy'n gwybod bod yna Aelod ychydig y tu ôl i mi ac i'r dde sy'n awyddus i bledio'r achos dros ddeddfwriaeth, ond mae'n rhan o'r hyn y mae'r Llywodraeth hon yn ei gydnabod am y cyfle sydd yno i gynyddu maint yr economi gydweithredol. Mae gennym ni ymrwymiad yn ein maniffesto i ddyblu maint yr economi gydweithredol o fewn y tymor Senedd hwn, ac rwyf i o ddifrif yn fy mwriad i wneud hynny.

Ac o ran cyflogaeth i'r anabl ac nid cyflogaeth i'r anabl yn unig, ond yn fwy felly'r cyfleoedd i weithio o bell, dyma rywbeth yr ydym ni i gyd wedi ei weld yn cynyddu ar ei ganfed yn ystod y pandemig ac mae hwn yn gyfle arall i Gymru. Roedd gennym ni ymrwymiad eisoes ar ddiwedd y tymor Senedd diwethaf i gynyddu nifer y bobl sy'n gallu gweithio o bell. Mae'r pandemig wedi cyflymu'r duedd honno yn wirioneddol wrth i fwy o bobl, o anghenraid, ymgyfarwyddo â gweithio mewn lleoliad arall, gan fod mwy o bobl wedi newid eu barn eto ar y cydbwysedd rhwng gwaith a bywyd y tu allan i'r gwaith, a sut y maen nhw eisiau byw a gweithio, o ran cymudo, neu beidio â chymudo, ond yr hyn y mae hynny'n ei olygu wedyn hefyd o ran natur newidiol y byd gwaith. A dyma fan lle mae'r canolfannau yr ydym ni'n eu datblygu yn rhan o'r ateb, ond mae'r busnesau eu hunain, yn aml drwy gydweithio ag undebau llafur sy'n dymuno gweld setliad yn hyn o beth hefyd, yn cydnabod y gallan nhw gael mwy o enillion cynhyrchiant i'w gweithlu drwy weithio mewn ffordd wahanol. Ond hefyd, i rai pobl, fe all hyn wella eu perthynas â'r byd gwaith hefyd.

Cefais fy nharo yn fawr gan sgwrs a gefais i ag undeb llafur sy'n trefnu yn y sector preifat, a dywedodd un o'u huwch drefnwyr wrthyf i eu bod nhw wedi gweld gostyngiad sylweddol yn yr honiadau o fwlio ac aflonyddu ar bobl drwy gyfnod y pandemig. Wrth i bobl ddychwelyd i weithio mewn dull mwy arferol ond gyda model hybrid yn parhau i fod ar waith, mae hynny'n gwella eu bywyd yn y gwaith yn ogystal â'r tu allan iddo i lawer o bobl, yn ogystal â'r ffordd y mae pobl yn ymddwyn tuag at ei gilydd. Felly, ceir cyfleoedd gwirioneddol yn ogystal â heriau wrth wneud hyn, ond rwyf i'n obeithiol y gall y cyfnod hwn o newid fod yn un adeiladol iawn i Gymru os gall pob un ohonom ni gytuno ar yr hyn yr ydym ni am ei wneud i achub ar y cyfle.

15:15

I have several speakers who wish to again be involved, so if you can all be brief and, Minister, succinct answers as well. Mike Hedges.

Mae gen i nifer o siaradwyr sy'n dymuno cymryd rhan eto, felly a wnewch chi i gyd geisio bod yn gryno a chithau, Gweinidog, roi atebion cryno hefyd? Mike Hedges.

Thank you. I welcome this statement and look forward to further economic statements and debate. I very much welcome pursuing a progressive economic policy that focuses on better jobs, narrowing the skills divide and tackling poverty. The greatest economic development tool is education. We need a policy that produces more Admiral Insurances and less LG inward investments. I welcome the backing local firms initiative. Too often we’ve had branch factories for a short time before they leave.

There’s a lot we can learn from the USA, England and Europe in working with universities to develop the economy. We need a high-skill, high-wage economy with opportunities for all. Too many Welsh students at graduation leave Wales, often never to return. For the last 10 years we've promoted ICT, life sciences, financial and professional services sectors. What support is the Welsh Government intending to give to promote and develop these economic sectors, which are high-wage sectors? And what is being done to develop more university-led science parks, like M-SParc on Ynys Môn?

Diolch. Rwy'n croesawu'r datganiad hwn ac yn edrych ymlaen at ddatganiadau a thrafodaethau economaidd pellach. Rwy'n croesawu'n fawr iawn fynd ar drywydd polisi economaidd blaengar sy'n canolbwyntio ar swyddi gwell, gan leihau'r rhaniad sgiliau a mynd i'r afael â thlodi. Yr arf gorau o ran datblygiad economaidd yw addysg. Mae angen polisi arnom sy'n cynhyrchu mwy o gwmnïau fel Yswiriant Admiral a llai o fewnfuddsoddiadau LG. Rwy'n croesawu'r fenter i gefnogi cwmnïau lleol. Yn rhy aml rydym ni wedi gweld ffatrïoedd cangen yma am gyfnod byr cyn iddyn nhw adael.

Mae llawer y gallwn ni ei ddysgu o UDA, Lloegr ac Ewrop o ran gweithio gyda phrifysgolion i ddatblygu'r economi. Mae'n rhaid i ni fod ag economi o sgiliau uchel, cyflog uchel gyda chyfleoedd i bawb. Mae gormod o fyfyrwyr o Gymru yn gadael Cymru ar ôl graddio, yn aml heb ddychwelyd wedyn. Dros y 10 mlynedd diwethaf rydym ni wedi hyrwyddo sectorau TGCh, gwyddorau bywyd, gwasanaethau ariannol a phroffesiynol. Pa gymorth y mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu ei roi i hyrwyddo a datblygu'r sectorau economaidd hyn, sydd yn sectorau cyflog uchel? A beth sy'n cael ei wneud i ddatblygu mwy o barciau gwyddoniaeth dan arweiniad prifysgolion, fel M-SParc ar Ynys Môn?

I think there were two questions at the end of that, and on the first, on the life sciences sector, it is a key opportunity for us. Now, the health Minister, Eluned Morgan, and I have had conversations about this in the previous term, in our different roles, and again during this term as well, because we do recognise that this is an area where Wales does punch above its weight, and there are good jobs, high-wage jobs. We’ve already seen some more of those coming into Wales for the future. We think we can get more. It is, of course, linked to innovation spend across the UK, and we’re now dealing with a new innovation Minister, as Lord Bethell in no longer in the Government. It’s Lord Kamall now who’s dealing with this from a UK perspective, and I think there are real opportunities for Wales that Eluned Morgan and I are keen to take up.

And when it comes to university-led science parks, I wouldn't be quite be so doctrinal about there being one model, but I do think, given that part of my responsibility as the science Minister for the Government, in the conversation I had last night with the Wales Innovation Network, there is real opportunity for gains to be made between academic co-operation and businesses, and to apply the knowledge that’s gained, whether it’s an individual project or indeed on clustering those groups together. So, I’m looking for opportunities to make that real, and I think we’re going to see more of those coming in the future, and it’s a real necessity if we are to have the high-skill, high-wage economy that all of us wish to see.

Rwy'n credu y cafwyd dau gwestiwn ar ddiwedd hynny, ac o ran y cyntaf, o ran y sector gwyddorau bywyd, mae hwn yn gyfle allweddol i ni. Nawr, mae'r Gweinidog iechyd, Eluned Morgan, a minnau wedi cael trafodaethau ynglŷn â hyn yn ystod y tymor blaenorol, yn ein swyddi gwahanol, ac yn ystod y tymor hwn eto hefyd, gan ein bod ni'n cydnabod bod hwn yn faes lle mae Cymru yn gwneud yn well na'r disgwyl, ac mae yna swyddi da, swyddi â chyflogau uchel. Rydym ni eisoes wedi gweld mwy o'r rhain yn dod i Gymru ar gyfer y dyfodol. Rydym ni o'r farn y gallwn ni gael mwy ohonyn nhw. Wrth gwrs, mae hyn yn gysylltiedig â gwariant ar arloesedd ledled y DU, ac rydym ni'n ymdrin â Gweinidog arloesi newydd, gan nad yw'r Arglwydd Bethell yn y Llywodraeth mwyach. Arglwydd Kamall sydd â gofal am hyn o safbwynt y DU erbyn hyn, ac rwyf i o'r farn bod yna gyfleoedd gwirioneddol i Gymru y mae Eluned Morgan a minnau yn awyddus i fanteisio arnyn nhw.

Ac o ran parciau gwyddoniaeth dan arweiniad prifysgolion, ni fyddwn i mor bendant mai un model addas sydd, ond rwyf i yn credu, o ystyried y rhan honno o fy nghyfrifoldeb yn Weinidog gwyddoniaeth y Llywodraeth, yn y drafodaeth a gefais i neithiwr gyda Rhwydwaith Arloesi Cymru, mae cyfle gwirioneddol yma i fod ar ein hennill o weld cydweithredu rhwng y byd academaidd a busnesau, a chymhwyso'r wybodaeth a gafwyd, boed hynny'n brosiect unigol neu yn wir drwy glystyru'r grwpiau hynny gyda'i gilydd. Felly, rwy'n chwilio am gyfleoedd i wireddu hynny, ac rwy'n credu y byddwn ni'n gweld mwy o'r rhain yn y dyfodol, ac mae angen gwirioneddol am hynny os ydym yn dymuno cael yr economi sgiliau uchel, cyflog uchel y mae pob un ohonom ni'n awyddus i'w gweld.

15:20

I'm grateful to the Minister for his statement. There are three issues I'd like to briefly raise with you. First of all, productivity. Productivity is the biggest challenge facing the Welsh economy. You haven't discussed that in the statement, and I'd like to understand what the Government's approach is going to be towards productivity.

Secondly, you finish your statement by saying that you want to see a stronger, greener, fairer economy in Wales. What does that mean? Because I think one of the real issues I have with many Government statements is that we don't have the objectives, the targets, the clarity to understand what that does mean for people in Blaenau Gwent. How will we know that it's a stronger economy, a greener economy, a fairer economy?

And finally, Minister, the point I tried to make in my short debate last week was about delivery. The Welsh Government has very effective strategies in place, but they're not often delivered in the way that we would anticipate and hope to see them delivered. And if I look back over my time in this place, delivery has been the weakest part of the Welsh Government's approach. So, how do you intend to ensure that you have the delivery mechanisms in place so that we don't just have a strategy, but we have a real difference in people's lives?

Rwy'n ddiolchgar i'r Gweinidog am ei ddatganiad. Mae tri mater yr hoffwn i eu codi yn fyr gyda chi. Yn gyntaf, cynhyrchiant. Cynhyrchiant yw'r her fwyaf sy'n wynebu economi Cymru. Nid ydych chi wedi trafod hynny yn y datganiad, a hoffwn i ddeall beth fydd dull gweithredu'r Llywodraeth hon o ran cynhyrchiant.

Yn ail, fe wnaethoch chi gloi eich datganiad drwy ddweud eich bod yn awyddus i weld economi sy'n fwy cryf, gwyrdd a theg yng Nghymru. Beth mae hynny'n ei olygu? Oherwydd rwy'n credu mai un o'r problemau gwirioneddol sydd gen i ynglŷn â llawer o ddatganiadau'r Llywodraeth yw nad yw'r amcanion, na'r targedau, na'r eglurder gennym i ddeall beth mae hynny'n ei olygu i bobl ym Mlaenau Gwent. Sut byddwn ni'n gwybod ei bod yn economi fwy cryf, yn economi fwy gwyrdd, yn economi fwy teg?

Ac yn olaf, Gweinidog, roedd y pwynt y ceisiais ei wneud yn fy nadl fer i yr wythnos diwethaf yn ymwneud â chyflawni. Mae gan Lywodraeth Cymru strategaethau effeithiol iawn ar waith ond yn aml nid yw'r rhain yn cael eu cyflawni yn y ffordd y byddem ni'n disgwyl ac yn gobeithio ei gweld yn cael eu cyflawni. Ac wrth i mi edrych yn ôl dros fy amser i yn y lle hwn, cyflawni fu'r man gwan yn ymagwedd Llywodraeth Cymru. Felly, sut ydych chi'n bwriadu sicrhau bod gennych chi'r dulliau cyflawni ar waith fel bod gennym ni fwy na strategaeth, fel ein bod ni'n gwneud gwahaniaeth gwirioneddol ym mywydau pobl?

Thank you for those questions. Actually, the productivity challenge is something for every modern economy, and it's part of the reason why investing in talent is so important. Because unless you can change systems of work, or unless you can increase individuals' ability to do their job better or faster, the productivity challenge is there for all of us in virtually every sector. So, that's why we do need to have some stability in investing in skills, research and development, and innovation. If we can't generate more in those areas, then, actually, we're going to have a real struggle to see productivity improved.

Over the course of devolution, we have seen productivity gains, but our challenge is whether they have been fast enough and whether they are keeping pace with the rest of the UK, especially with the overheating south-east region in England, let alone the ability to catch up and actually get us to a point where we don't see not just the productivity challenge we have, what that means for wages and prosperity for individual families, but also for communities as well. And I guess it goes into your point on what does stronger, greener, fairer mean.

Well, the danger is that we always—. The way that we campaign, and the way that we then have to implement in Government, you get much more of the nuance and the detail when it comes to taking action. I'd say that a stronger economy will be a more resilient one, where we don't just improve the rates at which wages are paid, but the fairness part also comes in wages, and where those wages are paid, who to, as well, to make sure we don't have some of the structural inequalities we have already.

We also, in the fairer part, need to take account of men and women in the workplace. And our different challenge is the intersectional challenges we face. Somebody who looks like me in this country is likely to earn a lot less than somebody who looks like the Member, and that isn't because someone who looks like me has less talent. So, we need to recognise that in the way that our economy works more broadly and generally.

And if you think about your short debate and your focus on deliverability and making sure that something happens, if we can't see a significant step forward through this term and beyond in the Heads of the Valleys area, we won't meet our ambitions for the future of the country: that stronger, greener and fairer economy that we do want to see.

So, the conversations I've already had with regional partners: the new corporate joint committees, the new regional structures that everyone's signed up to, what will they deliver? Will we see a sharing of where there are choices that those regional areas will make for themselves, without the Welsh Government, areas where there are real partnerships and a clear understanding of who is responsible for what and who will get on and deliver that? And the Member will no doubt come back and say, 'Well, what is happening within my community? What is happening within the Heads of the Valleys area? Am I really seeing my community becoming wealthier? Are the socioeconomic conditions of the people that I represent improving or not?' That's the test I know the Member will make, and I look forward to having that conversation with him.

Diolch i chi am y cwestiynau yna. Mewn gwirionedd, mae'r her o ran cynhyrchiant yn fater i bob economi fodern, ac mae'n rhan o'r rheswm pam mae buddsoddi mewn talent mor bwysig. Oherwydd heb i chi allu newid systemau gweithio, neu oni bai y gallwch chi gynyddu gallu unigolion i wneud eu gwaith yn well neu'n gynt, bydd yr her o ran cynhyrchiant yn parhau i bob un ohonom ni ym mhob sector, bron â bod. Felly, dyna pam mae angen i ni gael rhywfaint o sefydlogrwydd wrth fuddsoddi mewn sgiliau, ymchwil a datblygu, ac arloesi. Os na allwn ni gynhyrchu mwy yn y meysydd hynny, yna, mewn gwirionedd, byddwn ni'n ei chael hi'n wirioneddol galed i weld gwelliant o ran cynhyrchiant.

Yn ystod datganoli, rydym ni wedi gweld cynnydd o ran cynhyrchiant, ond ein her ni yw pa un a yw hyn wedi bod yn ddigon cyflym a pha un a yw hyn yn cymharu â gweddill y DU, yn enwedig â rhanbarth de-ddwyrain Lloegr, heb sôn am y gallu i ddal i fyny a chyrraedd pwynt lle gwelwn ni'r her sydd gennym ni nid yn unig o ran cynhyrchiant, a beth mae hynny'n ei olygu i gyflogau a ffyniant i deuluoedd unigol, ond o ran cymunedau hefyd. Ac mae'n debyg bod hynny'n cyffwrdd â'ch pwynt chi ynglŷn â'r hyn y mae economi sy'n fwy cryf, gwyrdd, a theg yn ei olygu.

Wel, y perygl yw ein bod ni bob amser—. Y ffordd yr ydym ni'n ymgyrchu, a'r ffordd y mae'n rhaid i ni weithredu yn y Llywodraeth wedyn, rydych chi'n gweld llawer mwy o'r arlliw a'r manylder yn dod i'r amlwg wrth weithredu. Byddwn i'n dweud y bydd economi gryfach yn un fwy cadarn hefyd, lle rydym ni'n gwneud mwy na gwella'r cyfraddau ar gyfer talu cyflogau, ond lle mae tegwch yn rhan o'r cyflogau hefyd, a ble caiff y cyflogau hynny eu talu, ac i bwy, hefyd, i sicrhau na welwn ni rai o'r anghydraddoldebau strwythurol sydd gennym ni eisoes.

Mae angen i ni hefyd, o ran tegwch, ystyried dynion a menywod yn y gweithle. A'r her wahanol sydd gennym ni yw'r heriau croestoriadol sy'n ein hwynebu ni. Mae rhywun sy'n edrych fel fi yn y wlad hon yn debygol o ennill llawer llai na rhywun sy'n edrych fel yr Aelod, ac nid yw hynny oherwydd bod gan rywun sy'n edrych fel fi lai o dalent. Felly, mae angen i ni gydnabod hynny yn y ffordd y mae ein heconomi ni'n gweithio yn fwy eang ac yn fwy cyffredinol.

Ac o feddwl am eich dadl fer chi a'ch pwyslais ar gyflawni a sicrhau bod rhywbeth yn digwydd, os na allwn ni weld cam sylweddol ymlaen yn ystod y tymor hwn a thu hwnt yn ardal Blaenau'r Cymoedd, ni fyddwn yn gwireddu ein huchelgeisiau ar gyfer dyfodol y wlad: yr economi gryfach, wyrddach a thecach honno yr ydym ni yn awyddus i'w gweld.

Felly, o ran y trafodaethau yr wyf i wedi eu cael eisoes gyda phartneriaid rhanbarthol: y cyd-bwyllgorau corfforaethol newydd, y strwythurau rhanbarthol newydd y mae pawb wedi ymrwymo iddyn nhw, beth fyddan nhw'n ei gyflawni? A fyddwn ni'n gweld gwybodaeth yn cael ei rhannu am le mae dewisiadau y bydd yr ardaloedd rhanbarthol hynny'n eu gwneud nhw drostyn nhw eu hunain, heb Lywodraeth Cymru, ardaloedd lle mae partneriaethau gwirioneddol a dealltwriaeth glir o bwy sy'n gyfrifol am beth a phwy fydd yn bwrw ymlaen ac yn cyflawni hynny? Ac mae'n siŵr y bydd yr Aelod yn dod yn ei ôl ac yn dweud, 'Wel, beth sy'n digwydd yn fy nghymuned i? Beth sy'n digwydd yn ardal Blaenau'r Cymoedd? A ydw i'n gweld fy nghymuned i'n mynd yn fwy ffyniannus mewn gwirionedd? A yw amodau economaidd-gymdeithasol y bobl yr wyf i'n eu cynrychioli yn gwella ai peidio?' Dyna'r prawf yr wyf i'n gwybod y bydd yr Aelod yn ei roi, ac rwy'n edrych ymlaen at gael y drafodaeth honno gydag ef.

I'd like to thank the Minister for your statement. The title of this particular statement was 'Moving the Welsh Economy Forward', and it's really refreshing to hear a Welsh Labour Government Minister who wants to move the economy forward. But this does come from a Minister whose party has been in Government here in Wales for the past 20-plus years. Welsh workers have the lowest weekly wages in Great Britain, while businesses in Wales pay the highest rate of business rates in Great Britain, and, to top it off, key infrastructure decisions to drive our economy forward after COVID have been put on ice by the Deputy Minister through his moratorium on road building. However, if we are moving the economy forward, maybe that's all in the past.

In your statement, you mentioned apprenticeships. I think that's a really positive step. You know, the backing local firms fund, I think that's positive. There were some positives in your statement—

Hoffwn i ddiolch i'r Gweinidog am eich datganiad. Teitl y datganiad penodol hwn oedd 'Symud Economi Cymru Ymlaen', ac mae hi'n braf iawn clywed un o Weinidogion Llywodraeth Lafur Cymru sy'n dymuno symud yr economi ymlaen. Ond mae hyn yn dod oddi wrth Weinidog y mae ei blaid wedi bod yn y Llywodraeth yma yng Nghymru dros yr 20 mlynedd diwethaf a mwy. Gweithwyr Cymru sydd â'r cyflogau wythnosol isaf ym Mhrydain Fawr, tra bod busnesau yng Nghymru yn talu'r gyfradd uchaf o ardrethi busnes ym Mhrydain Fawr, ac, ar ben y cwbl, mae penderfyniadau allweddol o ran seilwaith i sbarduno ein heconomi ymlaen ar ôl COVID wedi eu rhewi gan y Dirprwy Weinidog drwy ei foratoriwm ar adeiladu ffyrdd. Serch hynny, os ydym ni am symud yr economi ymlaen, efallai fod hynny i gyd yn y gorffennol.

Yn eich datganiad, fe wnaethoch chi sôn am brentisiaethau. Rwy'n credu bod hwnnw'n gam cadarnhaol iawn. Wyddoch chi, rwy'n credu bod y gronfa i gefnogi cwmnïau lleol, yn rhywbeth cadarnhaol. Roedd rhai pethau cadarnhaol yn eich datganiad—

Yes, I'm coming now, Deputy Llywydd. I think you could have gone further. So, Minister, will you now look to invest in infrastructure to attract big businesses? Will you support them by cutting business rates and empowering young people by creating more skilled jobs, developing more homes, investing more money in education and training and levelling up the whole of the country outside of Cardiff?

Gwnaf, fe ddof i at hynny nawr, Dirprwy Lywydd. Rwy'n credu y gallech chi fod wedi mynd ymhellach. Felly, Gweinidog, a wnewch chi geisio buddsoddi mewn seilwaith nawr i ddenu busnesau mawr? A wnewch chi eu cefnogi drwy dorri ardrethi busnes a grymuso pobl ifanc drwy greu mwy o swyddi medrus, datblygu mwy o gartrefi, buddsoddi mwy o arian mewn addysg a hyfforddiant a chodi gwastad y wlad gyfan y tu hwnt i Gaerdydd?

15:25

Because that's how you level up the economy, Minister. Do you agree?

Oherwydd dyna sut mae codi gwastad yr economi, Gweinidog. A ydych chi'n cytuno?

Well, it's an interesting series of comments. I'm not sure he's listened to the statement or the previous answers I've given where I've talked about investing in skills and talked about investing in young people. We've talked about the fact the Welsh economy has improved during the course of devolution, and I'm very proud to follow Ken Skates in this role: someone who really did make a difference in the future of the Welsh economy; someone you couldn't accuse of not wanting to take the economy of Wales forward. I believe we're facing in the right direction. If only we had a UK Government on our side that was prepared to work with this Welsh Government to invest in Welsh businesses and in the future, that wasn't taking out of Wales, in one calendar year, more than double the size of the budget of Monmouthshire County Council, we could do even more. And I believe the people of Wales are with us. After all, it's their choice to have elected Welsh Labour-led Governments for the last two decades.

Wel, mae'n gyfres ddiddorol o sylwadau. Nid wyf i'n siŵr a yw wedi gwrando ar y datganiad na'r atebion blaenorol yr wyf i wedi eu rhoi pan wyf i wedi sôn am fuddsoddi mewn sgiliau ac wedi trafod buddsoddi mewn pobl ifanc. Rydym ni wedi trafod y ffaith bod economi Cymru wedi gwella yn ystod datganoli, ac rwy'n falch iawn o fod yn dilyn Ken Skates yn y swydd hon: rhywun a wnaeth wahaniaeth gwirioneddol i ddyfodol yr economi i Gymru; rhywun na allech chi ei gyhuddo o beidio â bod yn awyddus i ddwyn economi Cymru ymlaen. Rwy'n credu ein bod ni'n edrych tua'r cyfeiriad cywir. O na fyddai gennym ni Lywodraeth y DU o'n plaid ni a fyddai'n barod i weithio gyda'r Llywodraeth Cymru hon i fuddsoddi mewn busnesau yng Nghymru ac yn y dyfodol, nad oedd yn tynnu oddi wrth Gymru, mewn un flwyddyn galendr, fwy na dwbl maint cyllideb Cyngor Sir Fynwy, gallem ni wneud mwy eto. Ac rwyf i o'r farn bod pobl Cymru yn cytuno â ni. Wedi'r cyfan, eu dewis nhw fu ethol Llywodraethau dan arweiniad Llafur Cymru am y ddau ddegawd diwethaf.

I thank the Minister for his statement, and the previous Ministers for their commitment to moving the Welsh economy forward as well. My community, as the Minister will know, is the heartland of Welsh manufacturing, and it is a challenge for us all as policy makers, and particularly Ministers in all Governments, to ensure that renewable technology of the future is designed and developed in communities like mine, and then manufactured and serviced in communities like mine. And I'm sure lots of Members will know the three bold policies I set out prior to the elections: a universal basic income trial, a four-day working week and a green new deal, and the importance of a green new deal, because it achieves the three wider goals that we are all elected on, of creating jobs, addressing inequality and, most importantly, averting the catastrophic climate change issues we have. So, Minister, do you support my calls for a green new deal, and can you set out further how you will ensure that my community of Alyn and Deeside benefits from the next wave of job creation as we do move the Welsh economy forward?

Diolch i'r Gweinidog am ei ddatganiad, ac i'r Gweinidogion blaenorol am eu hymrwymiad nhw i ddwyn economi Cymru ymlaen hefyd. Fy nghymuned i, fel y gŵyr y Gweinidog, yw cadarnle gweithgynhyrchu Cymru, ac mae'n her i bob un ohonom ni sy'n llunio polisïau, a Gweinidogion ym mhob Llywodraeth yn arbennig, i sicrhau bod technoleg adnewyddadwy y dyfodol yn cael ei chynllunio a'i datblygu mewn cymunedau fel fy un i, ac yna yn cael ei chynhyrchu a'i gwasanaethu wedyn mewn cymunedau fel fy un i. Ac rwy'n siŵr y bydd llawer o'r Aelodau yn ymwybodol o'r tri pholisi beiddgar a nodais i cyn yr etholiadau: prawf incwm sylfaenol cyffredinol, wythnos waith bedwar diwrnod a bargen newydd werdd, a phwysigrwydd bargen newydd werdd, oherwydd ei bod yn cyflawni'r tri nod ehangach yr ydym ni i gyd wedi ein hethol i'w cyrraedd, sef creu swyddi, mynd i'r afael ag anghydraddoldeb ac, yn bwysicaf oll, osgoi'r materion trychinebus sydd gennym ni o ran newid yn yr hinsawdd. Felly, Gweinidog, a ydych chi'n cefnogi fy ngalwad i am fargen newydd werdd, ac a wnewch chi nodi'n fanylach sut y byddwch chi'n sicrhau bod fy nghymuned i yn Alun a Glannau Dyfrdwy yn elwa ar y don nesaf o greu swyddi wrth i ni ddwyn economi Cymru ymlaen?

Well, I think it's the definition of what we call a 'green new deal'. When you hear Julie James talk about the second low-carbon delivery plan, we hear lots about leading to a green new economy to make sure that we improve our impact—our environmental impact—on our activity today, and make sure we can take advantage of those industries that are here already. We've recently had presentations, which lots of Members attended, about the roll-out of energy offshore, but there are big opportunities, not just in the creation of those, but in the supply chain that goes with them, and there should be jobs right across the sector.

The hydrogen infrastructure that should be developed right across north-west England and through north Wales, and the opportunities for further industries too. And in your own constituency, and you'll know this, the Advanced Manufacturing Research Centre Cymru and Airbus and their desire to see fuels of the future, to decarbonise the way that the air industry works. We have huge opportunities and risks if we're not prepared to take that step forward.

And, of course, our traditional industries will still be important too, including Shotton steel, of course, where I had the opportunity to visit with the Member, and the opportunity to make sure those high-value industries are able to decarbonise, but in a way where the transition is a just one and jobs are not sacrificed.

Wel, rwy'n credu mai hwnnw yw'r diffiniad o'r hyn yr ydym ni'n ei galw yn 'fargen newydd werdd'. Pan fyddwch chi'n clywed Julie James yn trafod yr ail gynllun cyflawni carbon isel, rydym yn clywed llawer am arwain at economi newydd werdd i sicrhau ein bod ni'n gwella ein heffaith—ein heffaith amgylcheddol—ar ein gweithgarwch heddiw, a gwneud yn siŵr y gallwn ni fanteisio ar y diwydiannau hynny sydd yma eisoes. Rydym ni wedi cael cyflwyniadau yn ddiweddar, ac roedd llawer o'r Aelodau yn bresennol ynddyn nhw, ar gyflwyno ynni ar y môr, ond mae cyfleoedd mawr, nid yn unig wrth greu y rhain, ond yn y gadwyn gyflenwi sy'n dod gyda hynny, a dylai fod swyddi ar draws y sector cyfan.

Y seilwaith hydrogen a ddylai gael ei ddatblygu ar draws gogledd-orllewin Lloegr a thrwy ogledd Cymru, a'r cyfleoedd ar gyfer diwydiannau pellach hefyd. Ac yn eich etholaeth chi, a byddwch chi'n gwybod hyn, Canolfan Ymchwil Gweithgynhyrchu Uwch Cymru ac Airbus a'u hawydd nhw i weld tanwyddau'r dyfodol, i ddatgarboneiddio'r ffordd y mae'r diwydiant awyr yn gweithio. Mae gennym ni gyfleoedd enfawr a risgiau os na fyddwn yn barod i gymryd y cam hwnnw ymlaen.

Ac, wrth gwrs, bydd ein diwydiannau traddodiadol yn parhau i fod yn bwysig hefyd, gan gynnwys dur Shotton, wrth gwrs, lle cefais gyfle i ymweld â'r Aelod, a'r cyfle i sicrhau bod y diwydiannau gwerth uchel hynny yn gallu datgarboneiddio, ond mewn ffordd lle mae'r newid yn un cyfiawn heb unrhyw golled o ran swyddi.

Diolch, Minister, for today's statement. Against the backdrop of the last five years, Brexit, austerity cuts and, of course, the pandemic, we need an ambitious plan to move the Welsh economy forward. This has to start with local business like Flowtech in Rhondda, a business that the Minister and I visited yesterday, which will be expanding thanks to Welsh Government's economic contract, and, alongside thousands of other Rhondda businesses, will contribute to the wider team Wales effort of creating a stronger, fairer and greener economic future.

Before being elected to this place, I worked in education and ran a charity supporting young people in Rhondda. The message that I've heard from our young people for too long has been, 'To get on, you have to get out.' What will the Minister say to those young people in Rhondda who wish to make a living in Wales, but feel that this isn't possible?

Diolch, Gweinidog, am y datganiad heddiw. Yng nghyd-destun y pum mlynedd diwethaf, Brexit, toriadau cyni ac, wrth gwrs, y pandemig, mae angen cynllun uchelgeisiol arnom i ddwyn economi Cymru ymlaen. Mae'n rhaid i hyn ddechrau gyda busnesau lleol fel Flowtech yn y Rhondda, busnes y bu'r Gweinidog a minnau yn ymweld ag ef ddoe, a fydd yn ehangu o ganlyniad i gontract economaidd Llywodraeth Cymru, ac, ochr yn ochr â miloedd o fusnesau eraill yn y Rhondda, bydd yn cyfrannu at ymdrech ehangach tîm Cymru i greu dyfodol economaidd sy'n fwy cryf, teg a gwyrdd.

Cyn i mi gael fy ethol i'r lle hwn, bues i'n gweithio ym maes addysg ac yn rhedeg elusen i gefnogi pobl ifanc y Rhondda. Y neges yr wyf i wedi ei chlywed gan ein pobl ifanc ers llawer gormod o amser fu, 'I lwyddo, mae'n rhaid gadael.' Beth all y Gweinidog ei ddweud wrth y bobl ifanc hynny yn y Rhondda sy'n dymuno gwneud eu bywoliaeth yng Nghymru, ond sy'n teimlo nad yw hyn yn bosibl?

Well, it's our job to make sure those people do have a future where they don't need to get out to get on. And, actually, when we visited Flowtech yesterday, we found that lots of people were within walking distance of that employer as well, so a genuinely local business properly grounded in that community. And, of course, as the Member for the Rhondda has said, they're not just having an economic contract now, they are trialling the next stage of an improved economic contract to look at the commitment they will make to their workforce and their impact on their local community. And I do think that, through the young person's guarantee and the interventions we have, but also a real feeling of optimism around our economic future, we will be able to say directly to people, 'There is a future for you where you live. It is a bright and a positive future, and you really don't need to leave Wales to get on.' Now, that's a message I believe everyone in this Chamber could get behind.

Wel, ein gwaith ni yw sicrhau bod gan y bobl hynny ddyfodol lle na fydd angen iddyn nhw adael er mwyn llwyddo. Ac, mewn gwirionedd, pan aethom ni i ymweld â Flowtech ddoe, fe welsom ni fod llawer o bobl o fewn pellter cerdded i'r cyflogwr hwnnw hefyd, felly roedd yn fusnes gwirioneddol leol wedi ei ymsefydlu yn wirioneddol yn y gymuned honno. Ac, wrth gwrs, fel y dywedodd yr Aelod dros y Rhondda, yn ogystal â chontract economaidd yn awr, maen nhw'n treialu cam nesaf contract economaidd gwell i edrych ar yr ymrwymiad y byddan nhw'n ei wneud i'w gweithlu a'u heffaith ar eu cymuned leol. Ac rwyf i yn credu, drwy'r warant i bobl ifanc a'r ymyriadau sydd gennym ni, ond hefyd ymdeimlad gwirioneddol o optimistiaeth o ran ein dyfodol economaidd, y byddwn yn gallu dweud yn uniongyrchol wrth bobl, 'Mae dyfodol yma i chi yn eich cynefin. Mae'n ddyfodol disglair a chadarnhaol, ac yn wir nid oes angen i chi adael Cymru i lwyddo.' Nawr, rwy'n credu bod honno yn neges y gallai pawb yn y Siambr hon ei chefnogi.

15:30

Diolch. Thank you for the statement. Minister, the good people of Islwyn and Wales returned a Welsh Labour Government in May because of their democratic desire to entrust the Welsh Labour Government with growing back the Welsh economy fairer, stronger and greener. I also welcome the Welsh Government's young person's guarantee, providing everyone under 25 in Wales with the offer of work, education, training, or self-employment.  I also welcome the innovative and radical universal basic income pilot for our young people who are looked after. It is imperative that we invest in our youth and we build a pathway for future generations to learn, live and thrive in the communities in which they live. However, despite the passion, the optimism of our young people now, the vibrant democracy now taking hold, and our unique and innovative Youth Parliament, we also continue to face real, hard, difficult challenges—

Diolch am y datganiad. Gweinidog, etholodd pobl dda Islwyn a Chymru Lywodraeth Lafur Cymru yn ôl ym mis Mai oherwydd eu hawydd democrataidd i ymddiried yn Llywodraeth Lafur Cymru i dyfu economi Cymru yn ôl yn decach, yn gryfach ac yn wyrddach. Rwyf hefyd yn croesawu gwarant pobl ifanc Llywodraeth Cymru, sy'n rhoi'r cynnig o waith, addysg, hyfforddiant neu hunangyflogaeth i bawb dan 25 oed yng Nghymru. Rwyf hefyd yn croesawu'r cynllun treialu incwm sylfaenol cyffredinol arloesol a radical ar gyfer ein pobl ifanc sy'n derbyn gofal. Mae'n hanfodol ein bod yn buddsoddi yn ein hieuenctid ac rydym yn adeiladu llwybr i genedlaethau'r dyfodol ddysgu, byw a ffynnu yn y cymunedau y maen nhw'n byw ynddyn nhw. Fodd bynnag, er gwaethaf angerdd, optimistiaeth ein pobl ifanc nawr, y ddemocratiaeth fywiog sy'n cydio nawr, a'n Senedd Ieuenctid unigryw ac arloesol, rydym hefyd yn parhau i wynebu heriau gwirioneddol anodd—

Minister, the vision for the Welsh economy you have set out clearly under the 'team Wales' umbrella. So, Minister, as we approach and digest the zero-carbon UK strategy approaching COP26, what are the challenges, and what are the obstacles that the Welsh Government face in order to continue to create a fairer, stronger and greener future for all the people who call Islwyn home?

Gweinidog, mae'r weledigaeth ar gyfer economi Cymru wedi'i nodi'n glir gennych o dan ymbarél 'tîm Cymru'. Felly, Gweinidog, wrth inni nesáu at strategaeth ddi-garbon y DU a'i hystyried wrth agosáu at COP26, beth yw'r heriau, a beth yw'r rhwystrau y mae Llywodraeth Cymru yn eu hwynebu er mwyn parhau i greu dyfodol tecach, cryfach a gwyrddach i'r holl bobl sy'n ystyried Islwyn yn gartref?

I think it's relevant to people in Islwyn and in every constituency and region across Wales; it's our ability to invest in future industries with the level of certainty we will need. The stability that the Welsh Government can provide needs to be matched by a level of consistency from the UK Government as well, because, actually, if we have a slightly chaotic approach to the future, with all the counter-briefings that take place, it makes all of our jobs much harder. Businesses say that when they're not in front of a camera, but actually, they really do want a more sustainable environment to understand if the promises that are likely to made in the run-up to COP26 by the UK Government will be made real, if we're really going to have an opportunity to invest in those future skills, future industries, because this Government stands ready to do so. And I believe that every Member in this Chamber, when Julie James does set out that second low-carbon delivery plan, will see the scale of ambition this Government has, but also, how difficult some of those choices are going to be. We are going to need to change the way that we live and the way that we work to achieve our ambitions, but I believe in Wales we have a real contribution to make, not just for ourselves, but our impact on the wider world too. Many thanks. 

Rwy'n credu ei fod yn berthnasol i bobl yn Islwyn ac ym mhob etholaeth a rhanbarth ledled Cymru; ein gallu i fuddsoddi mewn diwydiannau yn y dyfodol gyda'r lefel o sicrwydd y bydd ei angen arnom. Mae angen i Lywodraeth y DU gydweddu â'r sefydlogrwydd y gall Llywodraeth Cymru ei ddarparu drwy gynnig lefel o gysondeb hefyd, oherwydd, mewn gwirionedd, os oes gennym ymagwedd ychydig yn anhrefnus at y dyfodol, gyda'r holl wrth-friffio sy'n digwydd, mae'n gwneud ein holl swyddi'n llawer anoddach. Mae busnesau'n dweud, pan nad ydyn nhw o flaen camera, ond mewn gwirionedd, eu bod wirioneddol eisiau cael amgylchedd mwy cynaliadwy i ddeall a fydd yr addewidion sy'n debygol o gael eu gwneud yn y cyfnod cyn COP26 gan Lywodraeth y DU yn cael eu gwireddu, os ydym mewn gwirionedd yn mynd i gael cyfle i fuddsoddi yn y sgiliau hynny yn y dyfodol, diwydiannau yn y dyfodol, oherwydd mae'r Llywodraeth hon yn barod i wneud hynny. Ac rwy'n credu y bydd pob Aelod yn y Siambr hon, pan fydd Julie James yn nodi'r ail gynllun cyflawni carbon isel hwnnw, yn gweld maint yr uchelgais sydd gan y Llywodraeth hon, ond hefyd, pa mor anodd fydd rhai o'r dewisiadau hynny. Bydd angen i ni newid y ffordd yr ydym yn byw a'r ffordd yr ydym yn gweithio i gyflawni ein huchelgeisiau, ond rwy'n credu yng Nghymru fod gennym gyfraniad gwirioneddol i'w wneud, nid yn unig i ni ein hunain, ond ein heffaith ar y byd ehangach hefyd. Llawer o ddiolch.

4. Datganiad gan y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol: Cynllun Diogelu Iechyd a Gofal Cymdeithasol ar gyfer y Gaeaf 2021-22
4. Statement by the Minister for Health and Social Services: The Health and Social Care Winter Protection Plan 2021-22

Yr eitem nesaf yw'r datganiad gan y Gweinidog Iechyd a Gwasnaethau Cymdeithasol: cynllun diogelu iechyd a gofal cymdeithasol 2021-22. Galwaf ar y Gweinidog, Eluned Morgan. 

The next item is a statement by the Minister for Health and Social Services on the health and social care winter plan 2021-22. I call on the Minister, Eluned Morgan. 

Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. Every year, the NHS develops a plan for how it's going to manage with the increased demands over the winter, and this year is no exception. The preparations have been taking place already for many months. We are making this statement today in order to give an opportunity for Senedd Members to discuss our plans before the formal publication of the report on Thursday. I think it is important for Members to note that, generally, the winter plan is an instruction to the NHS and is normally an internal document, although we understand the political interest in the plan this year as we see challenges to our health and care services this year, the likes of which we have never seen in the history of the NHS.

We are going into this winter where we still have very high rates of COVID, where we are expecting significant additional pressures from winter flu, and we are trying to keep up the pace on addressing the backlog of treatments that has developed during the pandemic. This will be happening at a time when the NHS and care workers are exhausted, when the flow through our hospitals is restricted because of challenges in terms of discharging patients when they are ready to leave, and an increase in demands on our GP surgeries and massive pressure on our ambulance services.

That's the backdrop to the publication of this winter plan. At the heart of the winter plan is a determination to work together with the NHS, local government and, ideally, the public, in asking us all to play our part to relieve as much pressure on the system as possible. There will be a comprehensive programme to direct the public to the appropriate place for care, which will not always be the GP in primary care or accident and emergency in secondary care. COVID is not over, and a central part of our plan is to ensure that we are vaccinating and continuing our test, trace and protect programme through the winter months. We'll be revising our Adferiad long COVID programme, as promised, to keep up with the latest data and information.

Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. Bob blwyddyn, mae'r GIG yn datblygu cynllun ar gyfer sut y bydd yn ymdopi â'r galwadau cynyddol dros y gaeaf, ac nid yw eleni'n eithriad. Mae'r paratoadau eisoes wedi bod yn digwydd ers misoedd lawer. Rydym yn gwneud y datganiad hwn heddiw er mwyn rhoi cyfle i Aelodau'r Senedd drafod ein cynlluniau cyn cyhoeddi'r adroddiad yn ffurfiol ddydd Iau. Rwy'n credu ei bod yn bwysig i Aelodau nodi, yn gyffredinol, fod cynllun y gaeaf yn gyfarwyddyd i'r GIG ac fel arfer mae'n ddogfen fewnol, er ein bod yn deall y diddordeb gwleidyddol yn y cynllun eleni wrth i ni weld heriau i'n gwasanaethau iechyd a gofal eleni, nad ydym ni erioed wedi gweld eu tebyg yn hanes y GIG.

Rydym yn mynd i'r gaeaf hwn gyda chyfraddau uchel iawn o COVID o hyd, pan ydym yn disgwyl pwysau ychwanegol sylweddol o ffliw'r gaeaf, ac rydym yn ceisio gwneud cynnydd wrth fynd i'r afael â'r ôl-groniad o driniaethau sydd wedi datblygu yn ystod y pandemig. Bydd hyn yn digwydd ar adeg pan fo'r GIG a gweithwyr gofal wedi blino'n lân, pan fo'r llif drwy ein hysbytai wedi'i gyfyngu oherwydd heriau o ran rhyddhau cleifion pan fyddan nhw'n barod i adael, a chynnydd yn y galwadau ar ein meddygfeydd meddygon teulu a phwysau enfawr ar ein gwasanaethau ambiwlans.

Dyna'r cefndir wrth i ni gyhoeddi cynllun y gaeaf hwn. Wrth wraidd cynllun y gaeaf mae penderfyniad i gydweithio â'r GIG, llywodraeth leol ac, yn ddelfrydol, y cyhoedd, wrth ofyn i bob un ohonom chwarae ein rhan i leihau cymaint o'r pwysau sydd ar y system â phosibl. Bydd rhaglen gynhwysfawr i gyfeirio'r cyhoedd at y lle priodol ar gyfer gofal, na fydd bob amser yn feddyg teulu mewn gofal sylfaenol neu'n adran ddamweiniau ac achosion brys mewn gofal eilaidd. Nid yw COVID ar ben, a rhan ganolog o'n cynllun yw sicrhau ein bod yn brechu ac yn parhau â'n rhaglen profi, olrhain a diogelu drwy fisoedd y gaeaf. Byddwn yn adolygu ein rhaglen Adferiad ar gyfer COVID hir, fel yr addawyd, er mwyn cael yr wybodaeth a'r data diweddaraf.

Bydd iechyd meddwl yn ganolog i'r gefnogaeth y byddwn ni'n ei darparu dros fisoedd y gaeaf. Bydd yn parhau i fod yn wasanaeth hanfodol, waeth beth yw'r pwysau dŷn ni'n debygol o'u hwynebu. O ran gofal sylfaenol, gan gynnwys gwasanaethau meddygon teulu, bydd pwyslais gwirioneddol ar salwch anadlol, gan sicrhau bod cleifion yn gallu cael mynediad at ofal sylfaenol pan fydd ei angen arnyn nhw. Mae'n bwysig nodi y gallai hyn fod trwy apwyntiad rhithwir, er y bydd apwyntiadau wyneb yn wyneb ar gael os bydd angen. Byddwn yn gofyn i'r fferyllfeydd cymunedol gamu i'r adwy unwaith eto, fel y mae'n nhw wedi parhau i'w wneud drwy gydol y pandemig.

O ran gofal wedi ei gynllunio, byddwn ni'n onest â'r cyhoedd, ac yn egluro y bydd yn anodd gweithio trwy'r niferoedd uchel ar ein rhestrau aros dros y gaeaf. Efallai y bydd angen i ni hyd yn oed addasu'r system a lleihau'r niferoedd sy'n cael triniaeth a oedd wedi ei chynllunio os bydd y pwysau ar y system yn dal i gynyddu. Ond byddwn ni'n sicrhau bod byrddau iechyd yn cadw mewn cysylltiad â phobl sy'n aros, ac yn cynnig y gefnogaeth a'r cymorth lleddfu poen y gall fod ei angen arnyn nhw yn ystod y cyfnod anodd hwn. Yn y cyfamser, byddwn ni'n gweithio ymhellach ar sut dŷn ni'n bwriadu bwrw ymlaen â diwygiadau er mwyn gallu gwneud cynnydd sylweddol o ran y rhestrau aros. Byddwn yn rhoi rhagor o fanylion am y rhain yn ein huwchgynhadledd ar ofal ym mis Tachwedd.

Bydd y Senedd yn ymwybodol bod y pwysau ar ein system gofal brys ac argyfwng yn enfawr. Mae gyda ni gynllun clir iawn ar sut i fynd i'r afael â'r mater hwn, gan gynnwys cyflwyno'r gwasanaeth 111 yn genedlaethol, defnyddio cymorth y fyddin, mwy o bwyslais ar drosglwyddo cleifion ambiwlans yn brydlon, a'r system o flaenoriaethu cleifion mewn adrannau achosion brys. Un o'r meysydd y byddwn ni wir yn canolbwyntio arnynt yw pwysigrwydd rhoi cefnogaeth a chymorth i'n gwasanaethau gofal. Byddwn yn manylu rhagor am hyn yn nes ymlaen yn ystod yr wythnos yma, ond allaf i ddim pwysleisio ddigon pa mor bwysig yw hi i gefnogi ein gwasanaethau gofal a'n gweithwyr gofal dros y cyfnod heriol hwn. Os ydym ni am ryddhau pobl o'r ysbyty, mae angen inni wybod y byddan nhw'n cael eu cefnogi yn y gymuned, a byddwn yn parhau i weithio gyda'n hawdurdodau lleol i gyflawni hyn.

Yn olaf, allwn ni ddim gwneud dim o hyn heb ein gweithlu iechyd a gofal anhygoel. Byddwn yn sefyll gyda nhw ac yn eu cefnogi wrth iddynt ddechrau ar yr amser anoddaf yn eu hanes. Bydd y gwasanaeth iechyd yn cael ei wthio i'r eithaf y gaeaf hwn, a dŷn ni'n gofyn i'r cyhoedd ddefnyddio'r gwasanaethau hyn yn ddarbodus, a gwneud eu rhan nhw er mwyn inni allu symud drwy'r gaeaf gyda'n gilydd. Diolch.

Mental health will be central to the support that we will be providing over the winter months. It will remain an essential service, irrespective of the pressures that we are likely to face. In terms of primary care, including GP services, there will be a real focus on respiratory illness, making sure that patients are able to access primary care when they need it. It's important to note that this could be via a virtual appointment, although face-to-face appointments will be available if necessary. We will be asking community pharmacies to step up, once again, as they've continued to do throughout the pandemic.

On planned care, we will be honest with the public, and will explain that it will be tough to work through the high numbers on our waiting lists over the winter. We may even need to flex the system and reduce the numbers receiving planned care if the pressure on the system continues to mount. However, we will ensure that health boards keep in touch with people waiting, and will offer them the support and pain relief that they may need during this difficult time. In the meantime, we will work up further how we intend to drive forward with reforms in order to make significant inroads into the waiting lists, and we will give further detail on these plans at our planned care summit in November.

The Senedd will be aware that the pressures on our urgent and emergency care system are huge. We have a very clear plan set out on how to address this issue, including the national roll-out of 111, the use of the military for support, an increased focus on timely ambulance patient handover, and the triage of patients in emergency departments. One of the areas that we will really focus on is the importance of standing by and supporting our care services. We will give further details on this later this week, but I cannot emphasise enough how much we need to support our care services and our care workers during this challenging time. If we want to discharge people from hospital, we need to know that they will be supported in the community, and we will continue to work with our local authorities to deliver this.

Finally, we cannot do any of this without our incredible care and health workforce. We will stand by them and support them as they enter the toughest time in their history. The health service will be pushed to its limits this winter, and we ask the public to use these services wisely, prudently, and to play their part to get us through this winter together. Thank you very much.

15:35

Diolch, Deputy Presiding Officer. Minister, can I thank you for your update you've given us today on the health and care plan for the winter? But that's what it is, of course, today—it's an update and not the plan itself. I think Members across this Chamber, and the Welsh public, will be disappointed that they've had to see a further delay just before we go into the Senedd recess. And I do note in your opening remarks today, Minister, that you said that this is a statement in order to allow the opportunity for Senedd Members to discuss the plans before they're formally published on Thursday. But if they're not publicly published, then it's very difficult for us to scrutinise those plans, of course. I will say thank you, Minister, for your call this morning; I appreciate greatly the technical briefing that you gave me and other Members of this Chamber this morning, from your officials. That was greatly appreciated.

I do have to say, though, I don't accept your points within your statement that it is usually an internal document for the NHS—and I'll stand to be corrected if that's wrong. But if that is the case, then I would say: what did your predecessor publish on 15 September 2020 in his winter protection plan? This included a framework about essential and routine services, urgent and emergency care, the vaccination programme, primary and community care, social care, care homes—I could go on. But it also mentioned allocations from the Welsh Government to support the NHS over winter. It even mentioned in its purpose the Welsh Government's overarching plan, which describes the broad context and priorities for health and social care until March 2021. So, can I ask the Minister for an explanation on a number of issues there? Why wasn't the plan published earlier in September? Why have we got a further delay before the public can see this plan? And perhaps you could also clarify why you say this plan is usually an internal document, given what I've just said.

It's taken a long time for the Welsh Government to get together its framework document, and it appears, over the last month, that communications between Ministers and NHS Wales haven't been entirely clear. I'll give some examples in that regard: in response to the leader of the opposition in September about the publication of winter pressure plans, the First Minister avoided this entirely, referring to the regular updating of the coronavirus control plan. But, just two days earlier, and after you'd mentioned to the Health and Social Care Committee that you'd been preparing for winter earlier than ever before, the chief executive assured the committee that a very clear winter plan will be visible and will be published during October. Minister, can you give some assurances to the Senedd today that you and the Welsh Government are clearly communicating with NHS Wales and local authorities over your overarching aims for easing winter pressures? I would say, Minister, it's absolutely crucial that, at this time of extreme pressure on the Welsh NHS, we have direction from the Welsh Government. We have record-breaking A&E waiting times, record-breaking numbers of people on waiting lists, and one in four people are waiting for more than 12 months for treatment. So, it's crucial that we have a clear plan from the Welsh Government.

Turning to your statement itself, you mention that a central part of the plan will be vaccination, and your statement in September said that you had started the COVID booster programme. We're yet to see any uptake figures on how successful, or not, this programme is so far. Your 'progress against strategy' document, published within the last hour, also gives no indication as to how many have taken up the booster. I have had some reports from colleagues that in other parts of Wales there have been those who have yet to receive information—those who are over 50—on when they will receive the booster. I've also received reports of people waiting up to an hour outside vaccination centres in order to get their booster that they've been timetabled in for. I am particularly concerned about that, given that this is an older age group, and given that we're coming in to a period of more severe weather—if people have to wait outside in order to receive their booster as well. So, perhaps you could provide some information in that regard. 

Can you also provide a timeline on booster uptake figures that are available to the general public? And what exactly do you mean by the majority of people being offered the boosters by 31 December in your COVID vaccination statement today? That could be 51 per cent. Perhaps you can give a little bit more detail in that regard. You also mentioned planned care— 

Diolch, Dirprwy Lywydd. Gweinidog, a gaf i ddiolch ichi am eich diweddariad a gawsom heddiw ynghylch y cynllun iechyd a gofal ar gyfer y gaeaf? Ond dyna ydyw, wrth gwrs, heddiw—diweddariad ac nid y cynllun ei hun. Rwy'n credu y bydd Aelodau ar draws y Siambr hon, a'r cyhoedd yng Nghymru, yn siomedig eu bod nhw wedi gorfod gweld oedi pellach ychydig cyn i ni fynd at doriad y Senedd. Ac rwy'n nodi yn eich sylwadau agoriadol heddiw, Gweinidog, i chi ddweud mai datganiad yw hwn er mwyn rhoi cyfle i Aelodau'r Senedd drafod y cynlluniau cyn iddyn nhw gael eu cyhoeddi'n ffurfiol ddydd Iau. Ond os nad ydyn nhw'n cael eu cyhoeddi'n gyhoeddus, yna mae'n anodd iawn i ni graffu ar y cynlluniau hynny, wrth gwrs. Rwyf am  ddiolch i chi, Gweinidog, am eich galwad y bore yma; rwy'n gwerthfawrogi'n fawr y briff technegol a roddoch i mi ac Aelodau eraill y Siambr hon y bore yma, gan eich swyddogion. Gwerthfawrogwyd hynny'n fawr.

Rhaid imi ddweud, serch hynny, nad wyf yn derbyn eich pwyntiau o fewn eich datganiad ei bod fel arfer yn ddogfen fewnol i'r GIG—ac rwy'n barod i gael fy nghywiro os yw hynny'n anghywir. Ond os yw hynny'n wir, yna byddwn i'n dweud: beth a wnaeth eich rhagflaenydd ei gyhoeddi ar 15 Medi 2020 yn ei gynllun diogelu'r gaeaf? Roedd hyn yn cynnwys fframwaith ar wasanaethau hanfodol a rheolaidd, gofal brys ac argyfwng, y rhaglen frechu, gofal sylfaenol a chymunedol, gofal cymdeithasol, cartrefi gofal—gallwn fynd ymlaen. Ond soniodd hefyd am ddyraniadau gan Lywodraeth Cymru i gefnogi'r GIG dros y gaeaf. Soniodd hefyd o ran ei ddiben am gynllun trosfwaol Llywodraeth Cymru, sy'n disgrifio'r cyd-destun a'r blaenoriaethau eang ar gyfer iechyd a gofal cymdeithasol tan fis Mawrth 2021. Felly, a gaf i ofyn i'r Gweinidog am esboniad ar nifer o faterion yn y fan yna? Pam na chyhoeddwyd y cynllun yn gynharach ym mis Medi? Pam y cawsom oedi pellach cyn y caiff y cyhoedd weld y cynllun hwn? Ac efallai y gwnewch chi hefyd egluro pam yr ydych yn dweud bod y cynllun hwn fel arfer yn ddogfen fewnol, o ystyried yr hyn yr wyf newydd ei ddweud.

Mae wedi cymryd amser hir i Lywodraeth Cymru ddod â'i dogfen fframwaith at ei gilydd, ac mae'n ymddangos, dros y mis diwethaf, nad yw'r cyfathrebu rhwng Gweinidogion a GIG Cymru wedi bod yn gwbl glir. Rhoddaf rai enghreifftiau yn hynny o beth: mewn ymateb i arweinydd yr wrthblaid ym mis Medi ynghylch cyhoeddi cynlluniau pwysau'r gaeaf, fe wnaeth y Prif Weinidog osgoi hyn yn llwyr, gan gyfeirio at ddiweddaru'r cynllun rheoli coronafeirws yn rheolaidd. Ond, ddeuddydd yn gynharach, ac ar ôl i chi sôn wrth y Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol eich bod wedi bod yn paratoi ar gyfer y gaeaf yn gynharach nag erioed o'r blaen, sicrhaodd y prif weithredwr y pwyllgor y bydd cynllun gaeaf clir iawn i'w weld ac y bydd yn cael ei gyhoeddi yn ystod mis Hydref. Gweinidog, a wnewch chi roi rhywfaint o sicrwydd i'r Senedd heddiw eich bod chi a Llywodraeth Cymru yn cyfathrebu'n glir â GIG Cymru ac awdurdodau lleol ynghylch eich nodau cyffredinol ar gyfer lliniaru pwysau'r gaeaf? Byddwn i'n dweud, Gweinidog, ei bod yn gwbl hanfodol, ar yr adeg hon o bwysau eithafol ar GIG Cymru, fod gennym gyfarwyddyd gan Lywodraeth Cymru. Mae gennym amseroedd aros damweiniau ac achosion brys sy'n torri record, nifer y bobl ar restrau aros yn torri record, ac mae un o bob pedwar o bobl yn aros am fwy na 12 mis am driniaeth. Felly, mae'n hanfodol bod gennym gynllun clir gan Lywodraeth Cymru.

Gan droi at eich datganiad ei hun, rydych yn sôn mai rhan ganolog o'r cynllun fydd brechu, a dywedodd eich datganiad ym mis Medi eich bod wedi dechrau'r rhaglen atgyfnerthu rhag COVID. Nid ydym eto wedi gweld unrhyw ffigurau ynghylch y bobl sy'n manteisio ar y rhaglen i ddangos pa mor llwyddiannus, neu beidio, yw'r rhaglen hon hyd yma. Nid yw eich dogfen 'y cynnydd yn erbyn y strategaeth', a gyhoeddwyd o fewn yr awr ddiwethaf, ychwaith yn rhoi unrhyw arwydd o faint sydd wedi manteisio ar y brechiad atgyfnerthu. Rwyf wedi cael rhai adroddiadau gan gyd-Aelodau fod rhai mewn rhannau eraill o Gymru heb gael gwybodaeth—y rhai sydd dros 50 oed—ynghylch pryd y byddan nhw'n cael y brechiad atgyfnerthu. Rwyf hefyd wedi cael adroddiadau am bobl yn aros hyd at awr y tu allan i ganolfannau brechu er mwyn cael eu brechiad atgyfnerthu a hwythau wedi cael amser penodol ar ei gyfer. Rwy'n arbennig o bryderus ynghylch hynny, o gofio mai grŵp oedran hŷn yw hwn, ac o gofio ein bod yn dechrau cyfnod o dywydd mwy difrifol—hefyd os bydd rhaid i bobl aros y tu allan er mwyn cael eu brechiad atgyfnerthu. Felly, efallai y gwnewch chi ddarparu rhywfaint o wybodaeth yn hynny o beth.

A wnewch chi hefyd ddarparu amserlen o ran y ffigurau ynghylch faint sy'n manteisio ar y brechiad atgyfnerthu sydd ar gael i'r cyhoedd? A beth yn union ydych chi'n ei olygu wrth ddweud y bydd y rhan fwyaf o bobl yn cael cynnig y brechiad atgyfnerthu erbyn 31 Rhagfyr yn eich datganiad brechu COVID heddiw? Gallai hynny fod yn 51 y cant. Efallai y gwnewch chi roi ychydig mwy o fanylion yn hynny o beth. Sonioch chi hefyd am ofal wedi'i gynllunio— 

15:40

I'll ask my last question in that case, Deputy Presiding Officer. You also mentioned planned care, and I note that you're leaving a formal plan until the planned care summit in November. Meanwhile, both England and Scotland have been doing their utmost to ease those waiting times with community diagnosis centres, and we've heard about surgical hubs and the use of independent healthcare to support NHS waiting lists. So, can I ask you for a little bit more information in that regard? Because you'll be aware I've been asking you for about four months in regard to surgical hubs, health Minister. 

Gofynnaf fy nghwestiwn olaf felly, Dirprwy Lywydd. Sonioch hefyd am ofal wedi'i gynllunio, ac rwy'n nodi eich bod yn gadael cynllun ffurfiol tan yr uwchgynhadledd gofal wedi'i gynllunio ym mis Tachwedd. Yn y cyfamser, mae Lloegr a'r Alban wedi bod yn gwneud eu gorau glas i leihau'r amseroedd aros hynny gyda chanolfannau diagnosis cymunedol, ac rydym wedi clywed am ganolfannau llawfeddygol a'r defnydd o ofal iechyd annibynnol i gefnogi rhestrau aros y GIG. Felly, a gaf i ofyn ichi am ychydig mwy o wybodaeth yn hynny o beth? Oherwydd y byddwch yn ymwybodol fy mod wedi bod yn gofyn i chi am tua phedwar mis ynghylch canolfannau llawfeddygol, Gweinidog iechyd.

I think it's really important that there is an understanding that there was always a plan for us to publish this report at a winter learning event, which is going to take place on Thursday, so that we're engaging with the NHS directly. The only way this plan is going to be implemented is if it's really taken up and taken seriously by the NHS and by our care workforce. So, it is important that we're speaking to the right audience, and that's what this plan is supposed to be. It's an instruction to them, and that's why we were always planning to do that on Thursday. 

We have, however, already been doing a huge amount of work in relation to preparing for winter. We've been doing it for a very long time, we've had the NHS planning framework that sets out expectations for health boards and trusts for a very long time. There are weekly meetings that are happening between us, health boards and local authorities to provide a forum for taking further action in terms of preparing for winter. We've got a COVID planning and response structure, of course, which all has fed into this plan. So, it's not as if we're starting from nothing here, we're building on what was already there. And of course, the local options framework is something that health boards are already aware of, and we're making sure that that's being updated in relation to the COVID pressures, and they understand where there are opportunities to flex as we enter the winter.

You ask about the planned care situation, and I think it is important that people understand that we've already given quite a lot of money to the system, £250 million already has been announced, and that communication, as I say, has already been happening.

In relation to the vaccination plans, I can assure the Member that around 30 per cent of people from 12 to 15 years old now have received their first dose, and we will be able to give an update in terms of the booster uptake on Thursday this week, so I hope you can be a little bit patient and wait for us to get those statistics checked before we announce those. We set out in that vaccination plan that the over-50s would be offered their booster doses before the new year. Now, there was another group of people, as you mentioned, who would be offered the vaccination booster before that, that included people like care workers, people in care homes, NHS workers, and so we are on target to be delivering against that vaccination plan that I set out last week.

And then, just finally on planned care that you asked about, as I said, we've already announced £250 million. The health boards have come back to us now and have suggested how they would like to spend that money, so we're just making sure now that we have all our ducks in a row in terms of making sure we have a co-ordinated approach and, hopefully, we'll be able to give more information on exactly how that's going to be spent in that planned care summit later.

Rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn bod dealltwriaeth bod cynllun wedi bod erioed i ni gyhoeddi'r adroddiad hwn mewn digwyddiad dysgu yn y gaeaf, a fydd yn cael ei gynnal ddydd Iau, fel ein bod yn ymgysylltu â'r GIG yn uniongyrchol. Yr unig ffordd y bydd y cynllun hwn yn cael ei weithredu yw os caiff ei ddefnyddio a'i gymryd o ddifrif gan y GIG a chan ein gweithlu gofal. Felly, mae'n bwysig ein bod yn siarad â'r gynulleidfa gywir, a dyna beth yw'r cynllun hwn. Mae'n gyfarwyddyd iddyn nhw, a dyna pam yr oeddem ni o hyd yn bwriadu gwneud hynny ddydd Iau.

Fodd bynnag, rydym eisoes wedi bod yn gwneud llawer iawn o waith mewn cysylltiad â pharatoi ar gyfer y gaeaf. Rydym wedi bod yn ei wneud ers amser maith, mae gennym fframwaith cynllunio'r GIG sy'n nodi disgwyliadau ar gyfer byrddau ac ymddiriedolaethau iechyd ers amser maith. Mae cyfarfodydd wythnosol yn digwydd rhyngom ni, byrddau iechyd ac awdurdodau lleol i ddarparu fforwm ar gyfer cymryd camau pellach o ran paratoi ar gyfer y gaeaf. Mae gennym strwythur cynllunio ac ymateb COVID, wrth gwrs, sydd i gyd wedi cyfrannu at y cynllun hwn. Felly, nid yw fel pe baem yn dechrau o ddim byd yma, rydym yn adeiladu ar yr hyn a oedd yno'n barod. Ac wrth gwrs, mae'r fframwaith dewisiadau lleol yn rhywbeth y mae byrddau iechyd eisoes yn ymwybodol ohono, ac rydym yn sicrhau bod hynny'n cael ei ddiweddaru mewn cysylltiad â phwysau COVID, ac maen nhw'n deall lle bydd cyfleoedd i fod yn hyblyg wrth i ni ddechrau'r gaeaf.

Rydych yn gofyn am sefyllfa gofal wedi'i gynllunio, ac rwy'n credu ei bod yn bwysig bod pobl yn deall ein bod eisoes wedi rhoi cryn dipyn o arian i'r system, mae £250 miliwn eisoes wedi'i gyhoeddi, a bod cyfathrebu, fel y dywedais i, eisoes wedi bod yn digwydd.

O ran y cynlluniau brechu, gallaf sicrhau'r Aelod fod tua 30 y cant o bobl rhwng 12 a 15 oed bellach wedi cael eu dos cyntaf, a byddwn ni'n gallu rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf am y nifer sy'n manteisio ar y brechiad atgyfnerthu ddydd Iau yr wythnos hon, felly gobeithio y gwnewch chi fod ychydig yn amyneddgar ac aros inni wirio'r ystadegau hynny cyn inni gyhoeddi'r rheini. Nodwyd yn y cynllun brechu hwnnw y byddai pobl dros 50 oed yn cael cynnig eu dosau atgyfnerthu cyn y flwyddyn newydd. Nawr, roedd grŵp arall o bobl, fel y sonioch chi, a fyddai'n cael cynnig y brechiad atgyfnerthu cyn hynny, a oedd yn cynnwys pobl fel gweithwyr gofal, pobl mewn cartrefi gofal, gweithwyr y GIG, ac felly rydym ar y trywydd iawn i gyflawni yn unol â'r cynllun brechu hwnnw a nodais yr wythnos diwethaf.

Ac yna, yn olaf ar ofal wedi'i gynllunio y gwnaethoch chi ofyn amdano, fel y dywedais i, rydym eisoes wedi cyhoeddi £250 miliwn. Mae'r byrddau iechyd wedi dod yn ôl atom yn awr ac wedi awgrymu sut yr hoffen nhw wario'r arian hwnnw, felly rydym yn gwneud yn siŵr nawr bod popeth mewn trefn er mwyn sicrhau bod gennym ddull cydgysylltiedig a, gobeithio, y byddwn ni'n gallu rhoi mwy o wybodaeth am sut yn union y bydd hynny'n cael ei wario yn yr uwchgynhadledd gofal wedi'i gynllunio honno yn ddiweddarach.

15:45

Diolch yn fawr. Mae hon yn drafodaeth ddiddorol, cyfle cyntaf i sgrwtineiddio cynllun y gaeaf. Yn anffodus, does gennym ni ddim cynllun gaeaf i'w sgrwtineiddio eto. Dwi'n gwerthfawrogi'r briefing byr gawson ni yn gynharach heddiw fel aelodau o'r pwyllgor iechyd ar rai o'r egwyddorion sydd y tu ôl i'r cynllun a gawn ni ddydd Iau. Dwi'n gwerthfawrogi cael rhyw ragflas gan y Gweinidog heddiw am rai o'r egwyddorion hynny, ond mewn ffordd, gosod mwy o gwestiynau mae'r sesiwn yma. Mae yna sôn am fynediad i bobl i ofal sylfaenol, mae yna sôn am wneud iechyd meddwl yn ganolog i wasanaethau ond y cwestiynau rydyn ni eisiau atebion iddyn nhw ydy sut, a dyna, wrth gwrs, fyddwn ni'n gobeithio ei gael yn yr adroddiad ei hun ddydd Iau.

Mae yna nifer o elfennau ac egwyddorion dwi'n eu croesawu—rhai ohonyn nhw y bues i'n eu hamlinellu fel blaenoriaethau buaswn i'n licio eu gweld yn y sesiwn bythefnos yn ôl erbyn hyn, yn gofyn am well 'signpost-o' pobl i'r lle iawn i gael gofal, er enghraifft, ac mae'r Gweinidog wedi dweud bod hynny'n mynd i fod yn flaenoriaeth. Dwi'n gwybod bod y BMA yn tynnu sylw heddiw at waith ymchwil sy'n awgrymu mai dim ond rhyw 10 y cant oedd yn ymwybodol o raglen Choose Well y Llywodraeth o 2018, felly mae angen, wrth gwrs, rhoi llawer mwy o fuddsoddiad i mewn i'r math yna o waith. Ac eto, dwi'n edrych ymlaen at gael mwy o fanylion ar hynny ddydd Iau gobeithio. Ac mi fyddwn i'n apelio ar y Gweinidog i sicrhau bod yna amser yn cael ei wneud yn amser y Llywodraeth ar ôl yr hanner tymor inni gael sgrwtineiddio a gofyn cwestiynau yn sgil cyhoeddi'r adroddiad ei hun. 

Mae yna gwestiynau dwi'n gallu eu gofyn heddiw yma yn sicr o gwmpas y ffaith, fel y gwnaeth y Gweinidog ei ddweud wrthym ni, mai COVID a'r pandemig ydy cyd-destun y gaeaf yma o hyd. Roeddwn i yn feirniadol yr wythnos ddiwethaf o glywed y Gweinidog yn dweud ein bod ni mewn cyfnod sefydlog, ein bod ni mewn cyfnod stable o ran y pandemig. Mae yna beryg, wrth gwrs, bod 'stable' yn cael ei weld fel rhywbeth cadarnhaol, ond mae'r ffigurau'n frawychus o uchel yng Nghymru, wrth gwrs, fel y mae'r Gweinidog yn gwybod. Mae'n rhaid dod â'r ffigurau yna i lawr. Ymhlith plant ysgol, mae yna bryder mawr yn cael ei leisio efo fi gan bobl o bob rhan o Gymru. Mi fyddwn i'n licio gwybod gan y Gweinidog y prynhawn yma beth ydy'r camau brys sy'n cael eu cymryd rŵan i drio dod ag achosion i lawr mewn ysgolion. 

Yn dilyn ymlaen o'r cwestiwn gan lefarydd y Ceidwadwyr, dwi'n meddwl bod angen mwy o awgrym o beth ydy'r strategaeth fydd yn dangos brys efo'r rhaglen booster. Mi glywson ni funud yn ôl y Gweinidog yn dweud y byddwn ni'n cael rhagor o ffigurau ddydd Iau; a fyddwn ni'n cael diweddariad ar newid strategaeth, ar newid gêr, o bosib? Achos efallai ein bod ni'n dioddef yn fan hyn o fod wedi cael rhaglen frechu gynnar a llwyddiannus, sef bod y cyfnod o leihau effeithlonrwydd y brechiad, o bosib, yn ein taro ni ynghynt na rhai gwledydd eraill ar draws Ewrop. Wel, mae hynny'n golygu bod angen rhuthro ymlaen efo'r rhaglen booster yn gyflymach. Felly, mi fyddai gwybodaeth ar hynny yn ddefnyddiol. A hefyd yn yr oriau diwethaf rydyn ni'n clywed am, o bosib, amrywiolyn newydd yn gysylltiedig â'r amrywiolyn delta gwreiddiol, a bod hynny o bosib yn gyfrifol am gymaint â 6 y cant o achosion newydd rŵan. Mi fyddai diweddariad gan y Gweinidog ar beth allai goblygiadau hynny fod a beth sy'n cael ei wneud i fonitro hynny yng Nghymru yn ddefnyddiol hefyd. 

Dwi am ddefnyddio'r cyfle yma hefyd i ofyn un cwestiwn penodol ynglŷn â phroblem y gallem ni ei gael dros y gaeaf efo rhoi diagnosis i bobl, sef y prinder mawr o gyflenwad o boteli i gymryd gwaed. Mae hyn yn achosi problemau difrifol ar draws y gwasanaeth iechyd, efo meddygon yn gorfod gwneud dewisiadau anodd iawn, iawn, iawn ar bwy—pa gleifion—ddylai gael profion gwaed oherwydd y diffyg sydd ganddyn nhw yn y vials yma. Pa bryd mae'r broblem yma yn mynd i gael ei datrys, achos mae hi'n mynd ers wythnosau erbyn hyn, ac mae yna bryderon go iawn, fel rydw i'n dweud, ar draws y gwasanaethau iechyd, bod hyn yn dal diagnosis a thriniaeth yn ei ôl?

Ac yn olaf, yn fyr iawn, mi glywson ni'r Prif Weinidog heddiw yma'n dweud ei fod o wedi cael ei fodloni gan y Prif Weinidog ddoe efo'i addewidion o ynglŷn â rhoi llais i Gymru o fewn ymchwiliad COVID drwy'r Deyrnas Unedig. Mae'r ymgyrchwyr yn flin. Mae'r ymgyrchwyr yn siomedig efo ymateb y Prif Weinidog, yn dilyn ei sgwrs efo Prif Weinidog Prydain ddoe. Dydyn ni ddim wedi gweld dim byd ar ddu a gwyn, pam ddylwn ni drystio Boris Johnson ar hyn pan ydy o wedi bod yn tanseilio Cymru mewn cymaint o ffyrdd eraill yn ddiweddar? 

Thank you very much. This is an interesting debate, a first opportunity to scrutinise the winter plan. Unfortunately, we have no winter plan to scrutinise as of yet. I do appreciate the short briefing that was made available earlier today to members of the health committee on some of the principles underpinning the plan. I appreciate having a preview from the Minister today of some of those principles, but, in a way, this session is posing more questions than it's answering. There is talk about access to primary care and making mental health central to services, but the question we want answers to is how is that going to be done, that's what we'd hope for in the report itself and hope for in the report on Thursday.

There are many principles and elements that I welcome, some of them that I outlined as things that I would want to see in a session a fortnight ago, asking for improved signposting so that people get the right care in the right place, and the Minister has said that that is going to be a priority. I know that the BMA today has highlighted some research that suggests that only around 10 per cent of people were aware of the Government's Choose Well programme in 2018, so, obviously, we need a lot more investment in that kind of work. And again, I'm looking forward to having more detail on that on Thursday, hopefully, and I would appeal to the Minister to ensure that time is made available in Government time after half term so that we can scrutinise and ask questions in light of the publication of the report itself.

There are questions that I can pose today, particularly around the fact that, as the Minister said, COVID and the pandemic are the context to this winter still. I was critical last week in hearing the Minister say that we are in a period of stability in terms of the pandemic. There is a risk, of course, that 'stability' is seen as being something positive, but the figures are frighteningly high in Wales, as the Minister will know, and we need to bring those figures down. Amongst schoolchildren, there is huge concern being voiced to me by people from all parts of Wales, and I would like to hear from the Minister this afternoon what urgent steps are being taken now to try to bring cases down within schools. 

And, following on from the question from the Conservative spokesperson, I do think we need more information as to the strategy of the booster programme. We heard the Minister say that we'll get more figures on Thursday, but will we have an update on a change of strategy or a gear-shift, perhaps? Because we might be suffering here from having had an early and successful vaccination programme, so the period of a decline in the effectiveness of the vaccination is hitting more swiftly than it is in the rest of Europe. And that means that we need to rush forward with the booster programme. So, an update on that would be useful. And also, in the past few hours, we've heard of a possible new variant related to the delta variant, and that that might be responsible for as many as 6 per cent of new cases now. So, an update from the Minister on what the implications of that could be would be appreciated and what's being done to monitor that in Wales. 

I want to take this opportunity, too, to ask one specific question on a problem that we could face over the winter in terms of providing diagnoses, that there is a great shortage in terms of test tubes for blood tests. This is causing great problems across the NHS, with doctors having to make very difficult decisions as to which patients should have those blood tests because of the shortage of these vials. So, when is this problem going to be resolved, because it's been a problem for many weeks now, and there are very real concerns across health services that this is holding diagnosis and treatment back?

And finally, very briefly, we heard the First Minister today saying that he had been satisfied by the Prime Minister yesterday in terms of his pledges on giving Wales a voice within the UK-wide COVID inquiry, but the campaigners are angry, the campaigners are disappointed with the First Minister's response, following his conversation with the Prime Minister yesterday. We've seen nothing in black and white. Why should we trust Boris Johnson on this when he's been undermining Wales in so many other ways recently?

15:50

Wel, diolch yn fawr, Rhun. Un o'r rhesymau pam roeddwn i'n awyddus i wneud yn siŵr bod yna gyfle i roi briefing i rai ohonoch chi'r bore yma oedd i wneud yn siŵr eich bod chi'n gweld, neu'n cael rhyw fath o syniad, cyn hanner tymor achos rŷn ni'n ymwybodol bydd pob un i ffwrdd a doedden ni ddim eisiau ei adael e'n rhy hir cyn ein bod ni'n cael cyfle i rannu ein syniadau gyda chi. Wrth gwrs, bydd yna fwy o fanylion yn yr adroddiad. 

Mae yna raglen o ran rhoi gwybodaeth i'r cyhoedd am ble y gallan nhw fynd am fwy o help eisoes wedi dechrau, ac mae'n bwysig ein bod ni'n cario ymlaen gyda hwnna dros y gaeaf. Felly, mae'r rhaglen yna eisoes wedi dechrau. Ac rydych chi'n eithaf iawn mai COVID yw'r cyd-destun ar gyfer paratoi am y gaeaf yma, a dwi'n meddwl ei bod hi'n bwysig ein bod ni'n tanlinellu mai dyma un o'r gaeafau mwyaf anodd yn hanes yr NHS. Pan ydych chi'n dweud ei fod yn gyfnod sefydlog, wel mae pob peth yn relative onid yw e? Ac felly dwi'n meddwl mai beth rydyn ni'n sôn am yn fan hyn yw amser pan nad oes yna amrywiolyn rydyn ni'n poeni amdano ar hyn o bryd. Ac felly dyna ran o'r rheswm pam rydyn ni'n sôn ein bod ni mewn cyfnod sefydlog, lle rydyn ni'n ymwybodol bod y rhan fwyaf o'r boblogaeth wedi cael rhyw fath o amddiffyniad oherwydd eu bod wedi cymryd y cyfle i gael y brechlyn. 

O ran ein hysgolion ni, rydyn ni yn ymwybodol bod y niferoedd yn uchel dros ben yn ein hysgolion ni, ond rydyn ni hefyd yn ymwybodol nad ydyn ni ddim eisiau i'n plant ni i golli mwy o amser ysgol, a dyna pam fydd y peiriannau ar gyfer monitro'r awyr yn ein hysgolion ni yn cael eu dosbarthu yn ystod yr wythnosau nesaf. 

Ac o ran newid y strategaeth, wel, dim ond wythnos ddiwethaf wnes i gyhoeddi'r strategaeth newydd ar y brechlyn dros y gaeaf, felly na, dydyn ni ddim yn mynd i roi rhaglen newydd eto ar ôl inni gyhoeddi un yr wythnos diwethaf, ond wrth gwrs, rŷn ni wastad yn wyliadwrus o ran edrych mas am amrywiolion newydd. Dyna pam rŷn ni mor bryderus ynglŷn â'r ffaith bod Llywodraeth y Deyrnas Unedig yn cymryd cymaint o'r amddiffynfeydd o ran cadw pethau allan o Brydain i ffwrdd. Mae hwnna yn ein poeni ni, ond wrth gwrs mae hwnna'n anodd i ni achos bod y ffin mor agored a bod y rhan fwyaf o bobl sy'n teithio dramor yn teithio trwy Loegr.

O ran y problemau o ran prinder offer cymryd gwaed, mae hynny wedi bod yn broblem, fel ŷch chi'n dweud, ers wythnosau lawer; mae'n broblem ryngwladol. Rŷn ni'n gwybod pan ddaw'r vials yma yn ôl mewn, bydd pwysau aruthrol ar GPs unwaith eto i orfod ailddechrau gwneud y gwaith maen nhw fel arfer yn ei wneud. Felly, rŷn ni yn poeni am hynny, ond wrth gwrs, mae gwaith yn cael ei wneud ar draws y byd i geisio cynhyrchu mwy o'r vials yma.

Ac o ran ymchwiliad COVID annibynnol: wel, rôn i ar yr alwad gyda'r Prif Weinidog ddoe pan glywais i Boris Johnson yn ei gwneud hi'n glir y byddai fe yn fodlon siarad gyda Chymru ynglŷn â beth fydd hyd a lled y ffordd dŷn ni'n pwyso a mesur yr ymchwiliad COVID yma, ac mi fyddai fe'n cymryd y sefyllfa yng Nghymru i mewn i ystyriaeth.

Well, thank you very much, Rhun. One of the reasons why we were eager to ensure that there was an opportunity to give that briefing to some of you this morning was to ensure that you saw or had some kind of idea before half term, because we are aware that some will be away and we didn't want to leave it too long before we had an opportunity to share our ideas with you. And, of course, there will be more detail in the report itself. 

Now, there is a programme in terms of sharing information with the public on where they can go to get additional help. That's already under way; that's already started. And it is important that we continue with that over the winter. So, that programme has already commenced. And you're right that COVID is the context for preparations for this winter. And I do think it is important that we underline that this is one of the most challenging winters in the history of the NHS. And when you say that it is a stable period, well, everything's relative, isn't it? And so I do think that what we're talking about here is a time when there isn't a variant of concern at the moment. So, that's part of the reason why we're talking about being in a stable period, where we know that the majority of the population has received some kind of safeguard because they've had the opportunity to have the vaccine. 

In terms of our schools, we are aware that the numbers are very high in our schools, but we're also aware that we don't want our children to lose more time spent in school. So, that's why the machines to monitor the air in our schools will be distributed during the coming weeks. 

And in terms of a change of strategy, well, it's only last week that I announced the new strategy on the vaccine and the booster for the winter, so no, we're not going to introduce a new programme after we announced one last week. But of course we are always vigilant in terms of looking out for a new variant. That's why we're so concerned about the fact that the United Kingdom Government is taking away so many of the safeguards in terms of international travel into the UK. We need to keep these variants out of the UK, and that is of concern, but that's very difficult for us because the border is so open, and that the majority of people who travel abroad travel through England.

In terms of the issues with a lack of blood testing equipment, that has been an issue, as you said, for several weeks; it's an international problem. We know that when these vials are received, there'll be huge pressure on GPs once again to have to restart the work that they usually do. So, we are concerned about that pressure, but of course, work is being done worldwide to try to produce more of these vials.

And with regard to the independent COVID inquiry: well, I was on the call with the Prime Minister when I heard Boris Johnson saying clearly that he would be willing to speak and consult with Wales about what the scope of the way that we evaluate this COVID inquiry will be, and that he would be taking the situation in Wales into account.

15:55

Thank you, Minister, for your statement today. I welcome your comments about ensuring people are signposted to the appropriate source of medical support and advice, and community pharmacies obviously have a key role to play, as you acknowledge. But how can we make sure that people know they are there and that people have a good knowledge of the common ailments scheme and how it can be used? In addition, extra pressure in my constituency could be caused by the temporary closure of the minor injuries unit at Ysbyty Cwm Cynon, and while I appreciate the comments from Cwm Taf Morgannwg that this is being done to make the service sustainable while staff are being upskilled to run the unit, how is the Welsh Government working with the health board to make sure a consistent provision will be in place as soon as possible?

And finally, I'm starting to pick up a larger volume of casework from people affected by delayed transfers of care, and that's despite the excellent work that's already been carried out by Rhondda Cynon Taf County Borough Council, and I know Welsh Ministers have supported innovative responses, for example the Stay Well@Home scheme funded by the intermediate care fund. I note your comments that further details will be released this week, but how will you work with colleagues and other stakeholders to take that holistic approach to ensure, for example, that homes are fit for people to be discharged to?

Diolch, Gweinidog, am eich datganiad heddiw. Rwy'n croesawu eich sylwadau ynghylch sicrhau bod pobl yn cael eu cyfeirio at y ffynhonnell briodol o gymorth a chyngor meddygol, ac mae'n amlwg bod gan fferyllfeydd cymunedol ran allweddol i'w chwarae, fel y gwyddoch chi. Ond sut y gallwn ni sicrhau bod pobl yn gwybod eu bod yno a bod gan bobl wybodaeth dda am y cynllun anhwylderau cyffredin a sut y gellir ei ddefnyddio? Hefyd, gallai pwysau ychwanegol yn fy etholaeth i gael ei achosi yn sgil cau'r uned mân anafiadau yn Ysbyty Cwm Cynon dros dro, ac er fy mod yn gwerthfawrogi sylwadau Cwm Taf Morgannwg y gwneir hyn i wneud y gwasanaeth yn gynaliadwy tra bod staff yn cael eu huwchsgilio i redeg yr uned, sut y mae Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda'r bwrdd iechyd i sicrhau y bydd darpariaeth gyson ar waith cyn gynted ag sy'n bosib?

Ac yn olaf, rwy'n dechrau cael mwy o waith achos gan bobl yr effeithir arnyn nhw gan oedi wrth drosglwyddo gofal, a hynny er gwaethaf y gwaith rhagorol sydd eisoes wedi'i wneud gan Gyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf, a gwn fod Gweinidogion Cymru wedi cefnogi ymatebion arloesol, er enghraifft y cynllun Cadw'n Iach Gartref a ariennir gan y gronfa gofal canolraddol. Rwy'n nodi eich sylwadau y bydd rhagor o fanylion yn cael eu rhyddhau yr wythnos hon, ond sut y byddwch yn gweithio gyda chydweithwyr a rhanddeiliaid eraill i fabwysiadu'r dull cyfannol hwnnw er mwyn sicrhau, er enghraifft, fod cartrefi'n addas ar gyfer bobl sy'n cael eu rhyddhau?

Thanks very much, Vikki, and you're absolutely right that it's really important that we alleviate the pressure on the places that people traditionally go for support, and that's why we have a very active campaign, 'Help Us Help You', which is ongoing at the moment, and of course, that will be able to help people and point people in the direction of community pharmacies and other places where they can go for support. Also of course, we'll be encouraging people to use the 111 telephone and online advice that is available to them, and that also manages to take pressure off people.

I am obviously keeping an eye on the situation in Cwm Cynon in relation to the health centre there. One of the reasons, of course, you'll be aware, is because there's a shortage of staff; COVID is affecting everybody, and it's affecting our public services. And so in order to make sure that they're sustainable, and we can give a sustainable service, in the longer term, we have to consolidate so that staff can work together at times. I have been given an assurance that the situation there will be changed in the new year, but I think it's really important that we scotch the rumours that I understand have been going around the community that it will be permanently closed. I can assure you that is not the case and it is important that people understand that this is simply part of what we're going to have to do to get through this winter together.

And in terms of the delayed transfer of care, I'm spending a huge amount of time with my colleague Julie Morgan on the issue of care at the moment. We're having weekly meetings with, I'm pleased to say, Andrew Morgan, who is the leader of Rhondda Cynon Taf council, taking a huge interest, and really trying to underline the fact that, actually, we can't solve the problem in terms of our hospitals until we address the problems in our care services. So, getting people around the table together from our local authorities and our health boards on a weekly basis to come up with any innovative ideas for how we can get through this winter has been an important exercise, and we're still taking weekly actions on that. As I say, there'll be more information on that when we publish the report properly on Thursday.

Diolch yn fawr iawn, Vikki, ac rydych chi yn llygad eich lle wrth ddweud ei bod yn bwysig iawn ein bod yn lleihau'r pwysau ar y lleoedd y mae pobl yn draddodiadol yn mynd am gymorth, a dyna pam y mae gennym ymgyrch weithgar iawn, 'Helpwch Ni i'ch Helpu Chi', sy'n parhau ar hyn o bryd, ac wrth gwrs, bydd hynny'n gallu helpu pobl a phwyntio pobl i gyfeiriad fferyllfeydd cymunedol a mannau eraill lle gallan nhw fynd am gymorth. Hefyd wrth gwrs, byddwn ni'n annog pobl i ddefnyddio'r gwasanaeth 111 i gael cyngor dros y ffôn ac ar-lein sydd ar gael iddyn nhw, ac sydd hefyd yn llwyddo i dynnu pwysau oddi ar bobl.

Yn amlwg rwy'n cadw llygad ar y sefyllfa yng Nghwm Cynon mewn cysylltiad â'r ganolfan iechyd yno. Un o'r rhesymau, wrth gwrs, y byddwch yn ymwybodol ohono, yw prinder staff; mae COVID yn effeithio ar bawb, ac mae'n effeithio ar ein gwasanaethau cyhoeddus. Ac felly er mwyn sicrhau eu bod yn gynaliadwy, a gallwn roi gwasanaeth cynaliadwy, yn y tymor hirach, mae'n rhaid i ni atgyfnerthu fel y gall staff gydweithio ar adegau. Rwyf wedi cael sicrwydd y bydd y sefyllfa yno'n cael ei newid yn y flwyddyn newydd, ond rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn ein bod yn rhoi diwedd ar y sïon y ddeallaf eu bod yn mynd o amgylch y gymuned y bydd ar gau'n barhaol. Gallaf eich sicrhau nad yw hynny'n wir ac mae'n bwysig bod pobl yn deall bod hyn yn rhan o'r gwaith y bydd yn rhaid inni ei wneud i fynd drwy'r gaeaf hwn gyda'n gilydd.

Ac o ran yr oedi wrth drosglwyddo gofal, rwy'n treulio llawer iawn o amser gyda fy nghyd-Aelod Julie Morgan ar fater gofal ar hyn o bryd. Rydym ni'n cael cyfarfodydd wythnosol, rwy'n falch o ddweud, gydag Andrew Morgan, sy'n arweinydd cyngor Rhondda Cynon Taf, ac sy'n cymryd diddordeb mawr, ac yn ceisio tanlinellu'r ffaith na allwn ni, mewn gwirionedd, ddatrys y broblem o ran ein hysbytai nes ein bod yn mynd i'r afael â phroblemau ein gwasanaethau gofal. Felly, mae cael pobl o gwmpas y bwrdd gyda'i gilydd o'n hawdurdodau lleol a'n byrddau iechyd yn wythnosol i feddwl am unrhyw syniadau arloesol ynghylch sut y gallwn fynd drwy'r gaeaf hwn, wedi bod yn ymarfer pwysig, ac rydym yn dal i gymryd camau gweithredu yn wythnosol ar hynny. Fel y dywedais i, bydd rhagor o wybodaeth am hynny pan fyddwn ni'n cyhoeddi'r adroddiad yn iawn ddydd Iau.

16:00

Thank you for your statement this afternoon, Minister, and for providing officials to brief members of the Health and Social Care Committee ahead of this statement. I look forward to scrutinising your plans in detail, but, ahead of their release, I would be grateful if you could answer a couple of questions relating to the care side of preparations. Care Forum Wales have warned that the sector is facing its worst crisis in living memory. With this in mind, and given the impact issues in social care have on hospital capacity, how will the Welsh Government ensure sufficient capacity in social care over the next few months?

Staff working in the care sector are as vulnerable to illness as everyone else. How, then, does the Welsh Government plan to address the thousands of care home workers who are not fully vaccinated against COVID-19? And finally, Minister, all the experts are warning that this winter will see one of the worst flu seasons in living memory. Why, then, do care home workers, unlike their colleagues in the NHS, have to seek a flu jab from their community pharmacy? In some areas we are seeing long waits for flu vaccines. Surely those working in care should have priority. Diolch yn fawr iawn.

Diolch am eich datganiad y prynhawn yma, Gweinidog, ac am ddarparu swyddogion i friffio aelodau'r Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol cyn y datganiad hwn. Rwy'n edrych ymlaen at graffu'n fanwl ar eich cynlluniau, ond, cyn iddyn nhw gael eu rhyddhau, byddwn i'n ddiolchgar pe baech yn ateb un neu ddau o gwestiynau yn ymwneud ag ochr gofal y paratoadau. Mae Fforwm Gofal Cymru wedi rhybuddio bod y sector yn wynebu ei argyfwng gwaethaf mewn cof. Gyda hyn mewn golwg, ac o ystyried yr effaith y mae materion ym maes gofal cymdeithasol yn ei chael ar gapasiti ysbytai, sut y bydd Llywodraeth Cymru yn sicrhau digon o gapasiti mewn gofal cymdeithasol dros y misoedd nesaf?

Mae staff sy'n gweithio yn y sector gofal yr un mor agored i salwch â phawb arall. Sut, felly, y mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu mynd i'r afael â'r miloedd o weithwyr cartrefi gofal nad ydyn nhw wedi'u brechu'n llawn yn erbyn COVID-19? Ac yn olaf, Gweinidog, mae'r holl arbenigwyr yn rhybuddio y bydd y gaeaf hwn yn gweld un o'r tymhorau ffliw gwaethaf mewn cof. Pam, felly, y mae'n rhaid i weithwyr cartrefi gofal, yn wahanol i'w cydweithwyr yn y GIG, geisio pigiad ffliw gan eu fferyllfa gymunedol? Mewn rhai ardaloedd rydym ni'n gweld amseroedd aros hir am frechlynnau ffliw. Siawns na ddylai'r rhai sy'n gweithio mewn gofal gael blaenoriaeth. Diolch yn fawr iawn.

Thanks very much, Gareth. Can I assure you that we are speaking very regularly to representatives from the independent care sector as well? We're very aware of the kind of pressures that they're working under at the moment.

I think it probably is worth underlining here once again the fact that, actually, part of the reason for the pressure that we're under at the moment is because so many of our social care workers were EU nationals and they've gone home. So, for example—. The numbers don't sound very good if you take it as a percentage—about 6 or 7 per cent of them were European citizens—but actually that amounts to around 2,000 to 3,000 care workers, which, if you think about that, is a huge number of people that we're now missing from our system. So, I do think that we can't get away from the fact that, actually, Brexit has been a large part of the issue here.

Now, when you talk about care workers not being vaccinated, I'm really delighted to report that, actually, there are very few care workers in Wales who haven't been vaccinated, and the numbers are incredibly high in Wales. If there are people who haven't been vaccinated, it's usually because there's actually a flow through the system—they've either just come in, or they're just about to leave, so they've had their first jab and then they've left. So, there is quite a big turnover, as you're aware, in the care system, and that goes some way to explaining those very few care workers who haven't been vaccinated, which is why we haven't had to go down the route that they've gone down in England, putting even more pressure on their care services.

In relation to flu, of course those people who are vulnerable who work in those care sectors, they will be eligible for that flu jab as well.

Diolch yn fawr iawn, Gareth. A gaf i eich sicrhau ein bod yn siarad yn rheolaidd iawn â chynrychiolwyr o'r sector gofal annibynnol hefyd? Rydym yn ymwybodol iawn o'r math o bwysau y maen nhw'n gweithio oddi tano ar hyn o bryd.

Rwy'n credu ei bod yn werth tanlinellu yma unwaith eto y ffaith, mewn gwirionedd, mai rhan o'r rheswm dros y pwysau yr ydym yn ei ddioddef ar hyn o bryd yw oherwydd bod cynifer o'n gweithwyr gofal cymdeithasol yn ddinasyddion yr UE ac maen nhw wedi mynd adref. Felly, er enghraifft—. Nid yw'r rhifau'n swnio'n dda iawn os cymerwch chi nhw fel canran—roedd tua 6 neu 7 y cant ohonyn nhw'n ddinasyddion Ewropeaidd—ond mewn gwirionedd mae hynny'n cyfateb i tua 2,000 i 3,000 o weithwyr gofal, sydd, os ydych chi'n meddwl am hynny, yn nifer enfawr o bobl sydd bellach ar goll o'n system. Felly, rwy'n credu na allwn ni ddianc rhag y ffaith bod Brexit, mewn gwirionedd, wedi bod yn rhan fawr o'r broblem yma.

Nawr, pan soniwch chi am weithwyr gofal nad ydyn nhw'n cael eu brechu, rwy'n falch iawn o ddweud mai ychydig iawn o weithwyr gofal sydd yng Nghymru, mewn gwirionedd, nad ydyn nhw wedi cael eu brechu, ac mae'r niferoedd yn eithriadol o uchel yng Nghymru. Os oes pobl nad ydyn nhw wedi cael eu brechu, mae fel arfer oherwydd bod llif drwy'r system mewn gwirionedd—maen nhw naill ai newydd ddod i mewn, neu maen nhw ar fin gadael, felly maen nhw wedi cael eu pigiad cyntaf ac yna maen nhw wedi gadael. Felly, mae trosiant eithaf mawr, fel y gwyddoch chi, yn y system ofal, ac mae hynny'n mynd rhan o'r ffordd i esbonio'r nifer bychan iawn o weithwyr gofal nad ydyn nhw wedi cael eu brechu, a dyna pam nad ydym ni wedi gorfod mynd i lawr y llwybr y maen nhw wedi'i ddilyn yn Lloegr, gan roi hyd yn oed mwy o bwysau ar eu gwasanaethau gofal.

O ran y ffliw, wrth gwrs y bobl hynny sy'n agored i niwed sy'n gweithio yn y sectorau gofal hynny, byddan nhw yn gymwys i gael y pigiad ffliw hwnnw hefyd.

Diolch, Dirprwy Lywydd. I want to welcome your statement, and of course the briefing that I attended this morning with Dr Andrew Goodall. I'm particularly pleased to see that this is a joint plan. It's not just about health; it's about health and social care and working with partners to help deliver a service that ultimately needs support from local health boards, local authorities and care providers. You know, Minister, that Hywel Dda have launched a bridging scheme, where they're working to ease that passage from hospital to home or whichever setting; it's much needed, and it offers an opportunity in two ways: (1) to get people out of a care setting, but also another opportunity to bring people into the care setting, and also offers them—

Diolch, Dirprwy Lywydd. Rwyf eisiau croesawu eich datganiad, ac wrth gwrs y briff y bûm i ynddo y bore yma gyda Dr Andrew Goodall. Rwy'n arbennig o falch o weld bod hwn yn gynllun ar y cyd. Nid yw'n ymwneud ag iechyd yn unig; mae'n ymwneud ag iechyd a gofal cymdeithasol a gweithio gyda phartneriaid i helpu i ddarparu gwasanaeth sydd angen cymorth yn y pen draw gan fyrddau iechyd lleol, awdurdodau lleol a darparwyr gofal. Fe wyddoch chi, Gweinidog, fod Hywel Dda wedi lansio cynllun pontio, lle maen nhw'n gweithio i wneud y daith honno o'r ysbyty i'r cartref neu pa leoliad bynnag yn rhwyddach; mae mawr ei angen, ac mae'n cynnig cyfle mewn dwy ffordd: (1) i gael pobl allan o leoliad gofal, ond hefyd cyfle arall i ddod â phobl i mewn i'r lleoliad gofal, a hefyd yn cynnig—

16:05

—an opportunity for career progression. So, my question is this, Minister: will you look at the outcomes of that bridging scheme and see if it can be replicated across Wales? 

—cyfle i gamu ymlaen yn eu gyrfa. Felly, fy nghwestiwn i yw hyn, Gweinidog: a wnewch chi edrych ar ganlyniadau'r cynllun pontio hwnnw a gweld a ellir ei ailadrodd ledled Cymru?

Thanks very much, Joyce, and the one thing that I have learnt since being appointed to this role is the absolute interrelationship between health and care. And it is really important that we understand that part of the reason for the fact that we have ambulances lining up at our front door is because we can't get people out through the back door because of the fragility of our care system, which is why we've had a huge recruitment campaign to try and get more people interested in what is a very important role, a very responsible role and a very rewarding role. And we will be launching another recruitment campaign fairly shortly as well. 

In relation to the bridging scheme in Hywel Dda, I was very pleased to see that being developed, and Swansea also has a very innovative action plan in relation to that kind of bridging that needs to be done, and taking people from hospital to home. But I do think it's important that we underline the fact that the statutory responsibility in relation to care remains with the local authorities, and what's important is that we honour our commitment that we made in the manifesto and we pay the living wage to those workers in the care sector. We're working very hard with the trade unions at the moment to work out how exactly we can do that. So, that'll be part of the focus that we'll be really concentrating on, once we have a much better view of what the budget looks like from the UK Government as well. 

Diolch yn fawr iawn, Joyce, a'r un peth yr wyf wedi'i ddysgu ers cael fy mhenodi i'r swyddogaeth hon yw'r gydberthynas absoliwt rhwng iechyd a gofal. Ac mae'n bwysig iawn ein bod yn deall mai rhan o'r rheswm dros y ffaith bod gennym ambiwlansys yn sefyll mewn rhes ger ein drws ffrynt yw oherwydd na allwn ni gael pobl allan drwy'r drws cefn oherwydd gwendid yn ein system ofal, a dyna pam yr ydym ni wedi cael ymgyrch recriwtio enfawr i geisio cael mwy o bobl i ymddiddori mewn swyddogaeth bwysig iawn, swyddogaeth gyfrifol iawn a swyddogaeth sy'n rhoi boddhad mawr. A byddwn ni'n lansio ymgyrch recriwtio arall yn weddol fuan hefyd.

O ran y cynllun pontio yn Hywel Dda, roeddwn yn falch iawn o weld hynny'n cael ei ddatblygu, ac mae gan Abertawe hefyd gynllun gweithredu arloesol iawn mewn cysylltiad â'r math hwnnw o bontio y mae angen ei wneud, a mynd â phobl o'r ysbyty i'r cartref. Ond rwy'n credu ei bod yn bwysig ein bod yn tanlinellu'r ffaith mai'r awdurdodau lleol sy'n gyfrifol am ofal, a'r hyn sy'n bwysig yw ein bod yn anrhydeddu ein hymrwymiad a wnaethom yn y maniffesto a thalu'r cyflog byw i'r gweithwyr hynny yn y sector gofal. Rydym ni'n gweithio'n galed iawn gyda'r undebau llafur ar hyn o bryd i weld sut yn union y gallwn ni wneud hynny. Felly, bydd hynny'n rhan o'r gwaith y byddwn ni'n canolbwyntio arno mewn gwirionedd, pan fydd gennym syniad gwell o lawer o sut mae'r gyllideb gan Lywodraeth y DU yn edrych hefyd.

Diolch, Weinidog. Byddwn yn awr yn atal y trafodion dros dro er mwyn caniatáu newidiadau yn y Siambr. Os ydych yn gadael y Siambr, gwnewch hynny yn brydlon, os gwelwch yn dda. Bydd y gloch yn cael ei chanu dau funud cyn i drafodion ailgychwyn. Dylai unrhyw Aelodau sy'n cyrraedd ar ôl y newid aros tan hynny cyn mynd i mewn i'r Siambr.

I thank the Minister. We will now suspend proceedings to allow changeovers in the Siambr. If you are leaving the Siambr, please do so promptly. The bell will be rung two minutes before proceedings restart, and any Members who are arriving after a changeover should wait until then before entering the Siambr. 

Ataliwyd y Cyfarfod Llawn am 16:07.

Plenary was suspended at 16:07.

16:15

Ailymgynullodd y Senedd am 16:17, gyda'r Llywydd yn y Gadair.

The Senedd reconvened at 16:17, with the Llywydd in the Chair.

5. Datganiad gan y Cwnsler Cyffredinol a Gweinidog y Cyfansoddiad: Y Comisiwn Cyfansoddiadol
5. Statement by the Counsel General and Minister for the Constitution: The Constitutional Commission

Dyma ni'n cyrraedd y datganiad gan y Cwnsler Cyffredinol a Gweinidog y Cyfansoddiad ar y comisiwn cyfansoddiadol. Dwi'n galw ar y Gweinidog i wneud ei ddatganiad. Mick Antoniw.

We have reached the statement by the Counsel General and Minister for the Constitution on the constitutional commission. I call on the Minister to make his statement. Mick Antoniw.

Diolch, Llywydd. Llywydd, cyn toriad yr haf, fe wnes i ddatganiad i'r Aelodau a oedd yn sôn am y cynlluniau ar gyfer comisiwn annibynnol ar ddyfodol cyfansoddiadol Cymru. Heddiw, rwy'n gallu rhannu gyda chi'r gwaith yr ydym wedi'i wneud ers hynny, ac yn benodol y gwaith o wneud penodiadau i'r comisiwn annibynnol a chyhoeddi'r amcanion eang.

Thanks, Llywydd. Llywydd, before the summer recess, I made a statement to Members setting out in more detail the plans for an independent commission on the constitutional future of Wales. Today, I am able to share with you the progress that we have made since then, and in particular in making appointments to the independent commission and publishing the broad objectives.

Llywydd, before the summer recess, I made a statement to Members setting out in more detail the plans for an independent commission on the constitutional future of Wales. And today, I am able to continue sharing with you the progress that we have made since then, and in particular regarding appointments to the independent commission and publication of the broad objectives.

Llywydd, the Welsh Government believes that our union of four nations is under pressure like never before and that there is now an urgent need for reform. In order to achieve this, we have consistently endeavoured to engage with the United Kingdom Government constructively. For our part, as Members will know, we have repeatedly attempted to stimulate debate about a viable future for the United Kingdom.

In 2017, we published 'Brexit and Devolution', which set out our proposals for a positive and creative response to the constitutional implications of EU exit. And in 2019, 'Reforming our Union' set out our 20 propositions for the future governance of the UK, and we published an updated version earlier this year. However, their only response seems to be to try to assert a kind of muscular unionism, seeking more control from the centre, encroaching onto matters of devolved competence and demonstrating its respect for our Senedd through breaches of the Sewel convention and an undermining of the devolution settlement and Welsh democracy.

These issues are not about some bland constitutional debate between political parties or Governments, but they go to the heart of our democracy, and in our view, the case for constitutional reform is rooted in the empowerment of the people of Wales, enabling decisions that have impact on the well-being of our communities and nation to be taken as close to people as possible. The establishment of the independent commission is the next step in that debate. The time is right for a serious national conversation in Wales about the options for our future.

Llywydd, cyn toriad yr haf, gwnes i ddatganiad i'r Aelodau yn nodi'n fanylach y cynlluniau ar gyfer comisiwn annibynnol ar ddyfodol cyfansoddiadol Cymru. A heddiw, gallaf barhau i rannu gyda chi'r cynnydd yr ydym wedi'i wneud ers hynny, ac yn arbennig o ran penodiadau i'r comisiwn annibynnol a chyhoeddi'r amcanion cyffredinol.

Llywydd, mae Llywodraeth Cymru o'r farn bod ein hundeb o bedair gwlad dan bwysau fel erioed o'r blaen a bod angen diwygio ar frys erbyn hyn. Er mwyn cyflawni hyn, rydym wedi ymdrechu'n gyson i ymgysylltu â Llywodraeth y Deyrnas Unedig yn adeiladol. O'n rhan ni, fel y gŵyr yr Aelodau, rydym wedi ceisio ysgogi trafodaeth dro ar ôl tro am ddyfodol hyfyw i'r Deyrnas Unedig.

Yn 2017, fe wnaethom gyhoeddi 'Brexit a Datganoli', a oedd yn nodi ein cynigion ar gyfer ymateb cadarnhaol a chreadigol i oblygiadau cyfansoddiadol ymadael â'r UE. Ac yn 2019, nododd 'Diwygio ein Hundeb' ein 20 cynnig ar gyfer llywodraethu'r DU yn y dyfodol, a chyhoeddwyd fersiwn wedi'i diweddaru gennym yn gynharach eleni. Fodd bynnag, ymddengys mai eu hunig ymateb yw ceisio mynnu rhyw fath o unoliaeth gyhyrol, ceisio mwy o reolaeth o’r canol, tresmasu ar faterion cymhwysedd datganoledig a dangos ei pharch at ein Senedd drwy dorri confensiwn Sewel a thanseilio'r setliad datganoli a democratiaeth Gymreig.

Nid yw'r materion hyn yn ymwneud â rhyw ddadl gyfansoddiadol ddi-baid rhwng pleidiau gwleidyddol neu Lywodraethau, ond maen nhw’n mynd at wraidd ein democratiaeth, ac yn ein barn ni, mae'r achos dros ddiwygio cyfansoddiadol wedi'i wreiddio yn y broses o rymuso pobl Cymru, gan alluogi penderfyniadau sy'n effeithio ar les ein cymunedau a'n cenedl i gael eu gwneud mor agos at bobl â phosibl. Sefydlu'r comisiwn annibynnol yw'r cam nesaf yn y ddadl honno. Mae'r amser yn iawn ar gyfer sgwrs genedlaethol ddifrifol yng Nghymru am yr opsiynau ar gyfer ein dyfodol.

Llywydd, the first broad objective of the independent commission will be to consider and develop durable options for fundamental reform of the constitutional structures of the United Kingdom. We want the independent commission to initiate a conversation with the people of Wales about what those options might be.

Our union is under greater threat today than at any time, and this cannot be ignored: from the current Conservative UK Government and its repeated attempts to undermine devolution, to renewed calls for English devolution, to the pressure for a second independence referendum in Scotland, and the ongoing discussions about the constitutional future of Northern Ireland. So, the independent commission's second broad objective will be to consider and develop all progressive principal options to strengthen Welsh democracy and deliver improvements for the people of Wales.

Now, we’re under no illusions about the size of the task facing the independent commission. This is a conversation that is bigger than party political differences. To be a meaningful consideration of the views of all of Wales, the commission needs to be independent of Government and able to consider the spectrum of views and experiences. The commission will be supported by the Welsh Government and able to access Welsh Government resources to carry out their work, but the commission chairs and members will set their own direction.

I'm very pleased to tell the Senedd formally of the well-heralded announcement earlier today, that we have secured two people of the highest calibre to lead this work as co-chairs of the commission: Dr Rowan Williams and Professor Laura McAllister. Laura McAllister is a Welsh academic, former international footballer and senior sports administrator. She is currently professor of public policy and the governance of Wales at the Wales Governance Centre at Cardiff University. She is well renowned as a political analyst and commentator, and has worked with the Welsh Government and the Senedd on numerous projects for reform to our organisations. 

Dr Rowan Williams, former Archbishop of Canterbury, is a distinguished academic and theologian with a strong commitment to social justice. Their backgrounds and experiences make for a powerful combination, able to bring consensus while challenging all involved to think creatively about our constitutional future. We've had a number of very productive meetings with the co-chairs about the independent commission, and I am looking forward to seeing the leadership that they will bring to this work.

I want to thank all parties in this room for their positive engagement and constructive support in establishing the independent commission. I am grateful for the patience and dedication shown by all involved. I am satisfied that the broad objectives strike the right balance between directing the work of the independent commission, and giving them the freedom to develop recommendations independently of Government, and their ability to engage freely and openly with all interested parties.

The commission is due to start work next month. We are making good progress in appointing members to the independent commission, and I intend to announce the remaining members later this month or early in the following month. The independent commission will also be able to commission research, analysis and expert opinion through a panel of experts established for this purpose. I will make further statements to the Senedd on the independent commission's progress of engagement, and on the establishment of the expert panel.

We anticipate an interim report from the independent commission by the end of 2022. The independent commission should produce the full report with recommendations by the end of 2023. The broad objectives will be available on the independent commission's webpage.

This is a vitally important initiative. It is about the future of Wales and the well-being and prosperity of the people of Wales and future generations. I'm sure that we all want to see it succeed, and I look forward to a period of constructive cross-party work and engagement throughout Wales to deliver a strong report with bold recommendations. I will update the Senedd again after the independent commission members have been appointed, and after the first meeting of the independent commission. Diolch, Llywydd.

Llywydd, amcan cyffredinol cyntaf y comisiwn annibynnol fydd ystyried a datblygu opsiynau cadarn ar gyfer diwygio strwythurau cyfansoddiadol y Deyrnas Unedig yn sylfaenol. Rydym yn dymuno i'r comisiwn annibynnol gychwyn sgwrs â phobl Cymru ynghylch beth allai'r opsiynau hynny fod.

Mae ein hundeb dan fwy o fygythiad heddiw nag ar unrhyw adeg, ac ni ellir anwybyddu hyn: o Lywodraeth bresennol y DU a'i hymdrechion mynych i danseilio datganoli, i alwadau o'r newydd am ddatganoli yn Lloegr, i'r pwysau am ail refferendwm annibyniaeth yn yr Alban, a'r trafodaethau parhaus am ddyfodol cyfansoddiadol Gogledd Iwerddon. Felly, ail amcan cyffredinol y comisiwn annibynnol fydd ystyried a datblygu'r holl brif opsiynau blaengar i gryfhau democratiaeth Cymru a sicrhau gwelliannau i bobl Cymru.

Nawr, nid ydym o dan unrhyw gamargraff ynghylch maint y dasg sy'n wynebu'r comisiwn annibynnol. Mae hon yn sgwrs sy'n fwy na gwahaniaethau gwleidyddol pleidiol. Er mwyn bod yn ystyriaeth ystyrlon o farn Cymru gyfan, mae angen i'r comisiwn fod yn annibynnol ar y Llywodraeth a gallu ystyried y sbectrwm barn a phrofiadau. Bydd y comisiwn yn cael ei gefnogi gan Lywodraeth Cymru ac yn gallu cael gafael ar adnoddau Llywodraeth Cymru i wneud eu gwaith, ond bydd cadeiryddion ac aelodau'r comisiwn yn pennu eu cyfeiriad eu hunain.

Rwy'n falch iawn o ddweud wrth y Senedd yn ffurfiol am y cyhoeddiad a gyhoeddwyd yn gynharach heddiw, ein bod wedi sicrhau dau berson o'r safon uchaf i arwain y gwaith hwn fel cyd-gadeiryddion y comisiwn: Dr Rowan Williams a'r Athro Laura McAllister. Mae Laura McAllister yn academydd o Gymru, yn gyn bêl-droedwraig rhyngwladol ac yn uwch weinyddwr chwaraeon. Ar hyn o bryd mae'n athro polisi cyhoeddus a llywodraethu Cymru yng Nghanolfan Llywodraethiant Cymru ym Mhrifysgol Caerdydd. Mae hi'n adnabyddus fel dadansoddwr a sylwebydd gwleidyddol, ac mae hi wedi gweithio gyda Llywodraeth Cymru a'r Senedd ar nifer o brosiectau i'w diwygio i'n sefydliadau.

Mae Dr Rowan Williams, cyn Archesgob Caergaint, yn academydd a diwinydd nodedig sydd ag ymrwymiad cryf i gyfiawnder cymdeithasol. Mae eu cefndiroedd a'u profiadau yn creu cyfuniad pwerus, sy’n gallu dod â chonsensws gan hefyd herio pawb sy'n gysylltiedig i feddwl yn greadigol am ein dyfodol cyfansoddiadol. Rydym wedi cael nifer o gyfarfodydd cynhyrchiol iawn gyda'r cyd-gadeiryddion am y comisiwn annibynnol, ac rwyf yn edrych ymlaen at weld yr arweiniad y byddan nhw'n ei roi i'r gwaith hwn.

Hoffwn ddiolch i bob plaid yn yr ystafell hon am eu hymgysylltiad cadarnhaol a'u cefnogaeth adeiladol wrth sefydlu'r comisiwn annibynnol. Rwyf yn ddiolchgar am yr amynedd a'r ymroddiad a ddangoswyd gan bawb sy'n gysylltiedig. Rwy'n fodlon bod yr amcanion cyffredinol yn taro'r cydbwysedd cywir rhwng cyfarwyddo gwaith y comisiwn annibynnol, a rhoi'r rhyddid iddyn nhw ddatblygu argymhellion yn annibynnol ar y Llywodraeth, a'u gallu i ymgysylltu'n rhydd ac yn agored â phawb sydd â diddordeb.

Mae disgwyl i'r comisiwn ddechrau ar y gwaith fis nesaf. Rydym yn gwneud cynnydd da o ran penodi aelodau i'r comisiwn annibynnol, ac rwy’n bwriadu cyhoeddi gweddill yr aelodau yn ddiweddarach y mis hwn neu'n gynnar yn y mis canlynol. Bydd y comisiwn annibynnol hefyd yn gallu comisiynu ymchwil, dadansoddi a barn arbenigol drwy banel o arbenigwyr a sefydlwyd at y diben hwn. Byddaf yn gwneud datganiadau pellach i'r Senedd ar gynnydd y comisiwn annibynnol o ran ymgysylltu, ac ar sefydlu'r panel arbenigol.

Rydym yn rhagweld adroddiad interim gan y comisiwn annibynnol erbyn diwedd 2022. Dylai'r comisiwn annibynnol lunio'r adroddiad llawn gydag argymhellion erbyn diwedd 2023. Bydd yr amcanion cyffredinol ar gael ar wefan y comisiwn annibynnol.

Mae hon yn fenter hanfodol bwysig. Mae'n ymwneud â dyfodol Cymru a llesiant a ffyniant pobl Cymru a chenedlaethau'r dyfodol. Rwy'n siŵr ein bod ni i gyd am ei weld yn llwyddo, ac rwy’n edrych ymlaen at gyfnod o waith ac ymgysylltiad trawsbleidiol adeiladol ledled Cymru i gyflwyno adroddiad cryf gydag argymhellion beiddgar. Byddaf yn diweddaru'r Senedd eto ar ôl i aelodau annibynnol y comisiwn gael eu penodi, ac ar ôl cyfarfod cyntaf y comisiwn annibynnol. Diolch, Llywydd.

16:25

Can I thank you for your statement, Minister? It is disappointing that it was trailed in the media for such a long period before it was made to Members of the Senedd, but I suppose that’s just what we’re getting used to here under the current Welsh Government.

I think we’ve put on record the fact that we will participate in this commission. We’ve made that quite clear. We think it’s important to have the voice of unionism at the table, and the voice of the centre-right at the table. But I do have to say that I was quite surprised to see that independence is one of the things that you have tasked this commission with considering, because we all know, and it’s been emphasised by your own First Minister, that independence was very much on the ballot paper at the recent Senedd elections, because it was front and centre of the Plaid Cymru campaign, and it was overwhelmingly rejected. In fact, the Plaid Cymru share of the vote actually went down. So, why on earth the commission should be tasked with looking at independence and considering independence is beyond me, especially when the Welsh Government is constantly bleating on about not having sufficient resources to be able to do the real work that people want you to get on with, which is to sort out the backlog in our NHS, get to grips with the problems in our economy, and deliver the catch-up education that young people across Wales desperately need.

Just in terms of the appointment of the co-chairs, I very much welcome the appointment of Rowan Williams. I think that that’s a very sound appointment. But some people, of course, will question the appointment of Laura McAllister. They will question her appointment because, of course, she’s a former Plaid Cymru candidate in two parliamentary elections. They will question whether she already has a view on these matters, and whether she’s entirely independent in the way that she’s able to organise this particular commission’s business. So, I would ask you, Minister: why is it that you decided that Laura McAllister was the appropriate co-chair to appoint alongside Rowan Williams, given her history as a Plaid Cymru candidate? I think it’s a serious question that people are beginning to ask.

I think it’s also disappointing, really, that there hasn’t been proper engagement with the UK Government in relation to the establishment of this commission, because we all know that simply having a unilateral report produced by this particular commission, which is just focusing on Wales, isn’t actually going to deal with the wider issue of constitutional reform across the UK, because that can only be conducted by a UK Government in partnership with other Governments across the United Kingdom. So, why do you feel that it’s a priority to get under way with this work? Why not have further conversations with the UK Government to be able to determine a way forward on a four-nation basis?

I've noted the timetable for the work of this commission seems very long. Why is it two years? Why do you think the commission needs two years to come to its final conclusions? What are the implications of that in terms of the costs associated with this commission? Can you tell us what the costs are that you’ve budgeted for within your finite resources as a Welsh Government? Are the independent members going to be paid? Are the co-chairs going to be paid? If so, what is their remuneration? I think that these are important questions that we need to know and that should be shared in the public domain.

You’ve, obviously, told us a little bit about the terms of reference, and I note that there was a statement that was issued this afternoon while we were in the Chamber. It's a good job I check my e-mails, Llywydd, or else I wouldn’t have been able to see it. I can see that the terms of reference are two simple broad objectives. In fact, they’re so broad that it wouldn’t surprise me if this commission took 20 years to come up with its recommendations. I would ask whether there’s any further detail that you can give us in terms of the terms of reference or whether that is simply it, those two broad objectives:

'To consider and develop options for fundamental reform of the constitutional structures of the United Kingdom, in which Wales remains an integral part;'

and,

'To consider and develop all progressive principal options'.

What does that mean? What does a 'progressive principal option' mean 'to strengthen Welsh democracy'? Does that mean, given that all things are on the table, that you’ll be considering the abolition of the Senedd? That’s not something we would advocate, but, obviously, that’s an option that could be considered as part of the all-things-on-the-table comment that I’ve heard made by one of the co-chairs so far.

You've referred to the panel of experts and you've said that you will tell us more about who those experts are. Can I ask you what consideration is being given to their already predeclared views when you're actually making appointments to that panel of experts, and indeed the other independent members that you're still yet to appoint?

I can see that my time is up. I have a couple more questions if I may, Llywydd; it is an important issue. One of the challenges I think that we have here in Wales is that we have to take the public with us on any journey going forward. The public have been persuaded of the desire to have a Parliament that is strong, that has law-making powers in Wales, and many of us campaigned in referendums for that. Indeed, in the last referendum, I campaigned heavily for a powerful Senedd with law-making powers. But if you're talking about taking things further in terms of this independence route, then I'm afraid that I can see this impacting support for our Senedd in a detrimental way. Has that been considered by the Welsh Government? Because I fear that it is something that could seriously undermine this Senedd and the support for it.

A gaf i ddiolch i chi am eich datganiad, Gweinidog? Mae'n siomedig ei fod wedi'i hyrwyddo yn y cyfryngau am gyfnod mor hir cyn iddo gael ei wneud i Aelodau'r Senedd, ond mae'n debyg mai dyna'n union yr ydym ni'n dod i arfer ag ef yma o dan Lywodraeth bresennol Cymru.

Rwy’n credu ein bod wedi cofnodi'r ffaith y byddwn ni'n cymryd rhan yn y comisiwn hwn. Rydym wedi gwneud hynny'n eithaf clir. Rydym ni'n credu ei bod yn bwysig cael llais unoliaeth wrth y bwrdd, a llais y canol-dde wrth y bwrdd. Ond mae'n rhaid i mi ddweud fy mod yn synnu'n fawr o weld bod annibyniaeth yn un o'r pethau yr ydych chi wedi rhoi'r dasg i'r comisiwn hwn ei ystyried, oherwydd fe wyddom ni i gyd, ac mae wedi’i bwysleisio gan eich Prif Weinidog eich hun, fod annibyniaeth ar y papur pleidleisio yn etholiadau diweddar y Senedd, oherwydd yr oedd yn flaenllaw ac wrth wraidd ymgyrch Plaid Cymru, ac fe'i gwrthodwyd yn llethol. Yn wir, aeth cyfran Plaid Cymru o'r bleidlais i lawr. Felly, mae y tu hwnt i mi pam ar y ddaear y dylid rhoi'r dasg i'r comisiwn edrych ar annibyniaeth ac ystyried annibyniaeth, yn enwedig pan fo Llywodraeth Cymru'n cwyno gyson am beidio â chael digon o adnoddau i allu gwneud y gwaith go iawn y mae pobl eisiau i chi fwrw ymlaen ag ef, sef datrys yr ôl-groniad yn ein GIG, mynd i'r afael â'r problemau yn ein heconomi, a darparu'r addysg dal i fyny mae ar bobl ifanc ledled Cymru ei hangen yn ddirfawr.

O ran penodi'r cyd-gadeiryddion, rwyf yn croesawu'n fawr benodiad Rowan Williams. Rwy'n credu bod hynny'n benodiad cadarn iawn. Ond bydd rhai pobl, wrth gwrs, yn cwestiynu penodiad Laura McAllister. Byddan nhw'n cwestiynu ei phenodiad oherwydd, wrth gwrs, mae'n gyn-ymgeisydd Plaid Cymru mewn dau etholiad seneddol. Byddan nhw'n cwestiynu a oes ganddi farn eisoes ar y materion hyn, ac a yw'n gwbl annibynnol yn y ffordd y gall drefnu busnes y comisiwn penodol hwn. Felly, gofynnaf i chi, Gweinidog: pam y gwnaethoch chi benderfynu mai Laura McAllister oedd y cyd-gadeirydd priodol i’w phenodi ochr yn ochr â Rowan Williams, o ystyried ei hanes fel ymgeisydd Plaid Cymru? Rwy'n credu ei fod yn gwestiwn difrifol mae pobl yn dechrau ei ofyn.

Rwy'n credu ei bod hefyd yn siomedig, mewn gwirionedd, na fu ymgysylltiad priodol â Llywodraeth y DU ynghylch sefydlu'r comisiwn hwn, oherwydd fe wyddom ni i gyd nad yw cael adroddiad unochrog a gynhyrchwyd gan y comisiwn penodol hwn, sy'n canolbwyntio ar Gymru yn unig, yn mynd i ddelio â mater ehangach diwygio cyfansoddiadol ledled y DU, oherwydd mai dim ond mewn partneriaeth â Llywodraethau eraill ar draws y Deyrnas Unedig y gellir cynnal hynny. Felly, pam ydych chi'n teimlo ei bod yn flaenoriaeth bwrw ymlaen â'r gwaith hwn? Beth am gael sgyrsiau pellach gyda Llywodraeth y DU i allu penderfynu ar ffordd ymlaen ar sail pedair gwlad?

Rwyf wedi nodi bod yr amserlen ar gyfer gwaith y comisiwn hwn yn ymddangos yn hir iawn. Pam mae'n ddwy flynedd? Pam, yn eich barn chi, mae angen dwy flynedd ar y comisiwn i ddod i'w gasgliadau terfynol? Beth yw goblygiadau hynny o ran y costau sy'n gysylltiedig â'r comisiwn hwn? A allwch chi ddweud wrthym ni beth yw'r costau yr ydych chi wedi cyllidebu ar eu cyfer o fewn eich adnoddau cyfyngedig fel Llywodraeth Cymru? A fydd yr aelodau annibynnol yn cael eu talu? A fydd y cyd-gadeiryddion yn cael eu talu? Os felly, beth yw eu tâl? Rwy'n credu bod y rhain yn gwestiynau pwysig y mae angen i ni eu gwybod a dylid rhannu hynny yn gyhoeddus.

Rydych chi, yn amlwg, wedi dweud ychydig wrthym ni am y cylch gorchwyl, ac rwy'n nodi bod datganiad a gyhoeddwyd y prynhawn yma tra'r oeddem ni yn y Siambr. Mae'n beth da fy mod i’n gwirio fy negeseuon e-bost, Llywydd, neu fel arall ni fyddwn wedi gallu ei weld. Gallaf weld mai dau amcan cyffredinol syml yw'r cylch gorchwyl. Yn wir, maen nhw mor eang fel na fyddai'n fy synnu pe bai'r comisiwn hwn yn cymryd 20 mlynedd i lunio ei argymhellion. Byddwn i'n gofyn a oes unrhyw fanylion pellach y gallwch chi eu rhoi i ni o ran y cylch gorchwyl neu ai dyna ni’n syml, y ddau amcan cyffredinol hynny:

'Ystyried a datblygu opsiynau i ddiwygio’n sylfaenol strwythurau cyfansoddiadol y Deyrnas Unedig, y mae Cymru yn parhau’n rhan annatod ohoni;'

ac

'Ystyried a datblygu’r holl brif opsiynau blaengar'.

Beth mae hynny’n ei olygu? Beth mae 'prif opsiwn blaengar' yn ei olygu 'i gryfhau democratiaeth Cymru'? Ydy hynny'n golygu, o gofio bod pob peth ar y bwrdd, y byddwch chi'n ystyried diddymu'r Senedd? Nid yw hynny'n rhywbeth y byddem ni yn ei gefnogi, ond, yn amlwg, mae hynny'n opsiwn y gellid ei ystyried fel rhan o'r sylw am fod â phopeth ar y bwrdd, yr wyf wedi'i glywed gan un o'r cyd-gadeiryddion hyd yn hyn.

Rydych chi wedi cyfeirio at y panel o arbenigwyr ac rydych chi wedi dweud y byddwch chi'n dweud mwy wrthym ni am bwy yw'r arbenigwyr hynny. A gaf i ofyn i chi pa ystyriaeth sy'n cael ei rhoi i'w safbwyntiau sydd eisoes wedi'u datgan ymlaen llaw pan fyddwch chi mewn gwirionedd yn gwneud penodiadau i'r panel hwnnw o arbenigwyr, ac yn wir yr aelodau annibynnol eraill yr ydych i'w penodi eto?

Gallaf weld bod fy amser ar ben. Mae gennyf gwpl o gwestiynau eraill os caf i, Llywydd; mae'n fater pwysig. Un o'r heriau sydd gennym ni yma yng Nghymru yw bod yn rhaid i ni fynd â'r cyhoedd gyda ni ar unrhyw daith wrth symud ymlaen. Mae'r cyhoedd wedi'u darbwyllo o'r awydd i gael Senedd sy'n gryf, sydd â phwerau deddfu yng Nghymru, ac ymgyrchodd llawer ohonom mewn refferenda ar gyfer hynny. Yn wir, yn y refferendwm diwethaf, ymgyrchais yn drwm dros Senedd rymus gyda phwerau deddfu. Ond os ydych chi'n sôn am fynd â phethau ymhellach o ran y llwybr annibyniaeth hwn, yna mae arnaf ofn y gallaf weld y gefnogaeth hon i'n Senedd yn ei heffeithio’n andwyol. Ydy Llywodraeth Cymru wedi ystyried hynny? Oherwydd rydw i’n ofni ei fod yn rhywbeth a allai danseilio'r Senedd hon a'r gefnogaeth iddi o ddifrif.

16:30

Can I thank the Member for his contribution? You have raised issues that are important in respect of your political position. Could I also thank your party for the engagement that I've had up until now? And, of course, there will be further engagement, because in several weeks' time, we'll be able to announce, hopefully, the full commission, and you'll then have a full picture of the commission at that stage. I'm pleased that the Welsh Conservatives will be participating in this process, and I think it is an important process. Whether your view is that you think it's necessary or not, nevertheless, we have a manifesto commitment for this commission, and that commission will proceed.

On the issue of independence, this isn't a commission that is about independence, it's not about unionism, it's not about federalism. It's about exploring the options that will improve the governance of Wales, the future of Wales, its role within the UK, and all the challenges that we know exist at the moment. It's no surprise to you—I've said it many times in this Chamber—that when I was a member of the inter-parliamentary forum, which was cross party across all Parliaments of the UK, both houses of Westminster, there was common recognition across parties that the current constitutional arrangements are not fit for purpose. I have said on many occasions that part of what the 'Reforming our Union' paper was about earlier on was offering solutions to that, and engagement. So, when the Member asks to what extent do we engage with the UK Government, well, unfortunately, we have put forward our proposals on a number of occasions. We've put forward the various recommendations, and, as they say, it takes two to tango. Unfortunately, there's been a single dance from our side. That is why we have to move to this stage now, and that's why we had the mandate during the election to actually have this independent commission.

In respect of Laura McAllister, she is someone who I believe has a reputation and credibility that runs across political parties. I think she is an ideal co-chair, working alongside Dr Rowan Williams. And, of course, on this commission, we're not talking about people who are there to represent a position of a political party; they're there for their skills and ability. I wonder if you would say the same thing about the director general of the BBC, who was a former Conservative candidate. Those points are made by you, they're entitled to an answer, but I think the proof of the pudding is in what Laura McAllister does, what the commission does. I don't think there can be anyone who will have listened to Radio Wales this morning and heard her description as to how she sees the commission going about its work, and exploring all the issues and options for Wales, and not be impressed. In fact, I'm sure you all were impressed. I appreciate they were points that you do have to make.

You make a point about the two years; well, it could be shorter. I think what is important, of course, is that one of the functions of the commission is, obviously, to influence what may happen in future general elections, to put forward a position from Wales, that we ourselves seize the initiative in terms of how we think the reforms to the UK could take place, and also what the options might be to Wales in respect of things that may happen that are beyond our control, whether it be within Scotland or whether it be within Northern Ireland.

With regard to the cost and remuneration, there will be a remuneration package that is similar to all the other commissions that are established. When you're asking people to take long periods of time and significant work out of their working lives, that is normal. I will write to you separately about those. Those will, of course, be published. I don't have the precise details that are there. Of course, there are members of the commission who are still potentially being engaged with a view to coming onto the commission.

In terms of the terms of reference or the broad objectives, it seems to me that the two broad objectives are clear. The danger is that to try and pad it out with a whole series of issues of this and that, what this might be and what this value might be and so on, becomes quite difficult. So, I am actually quite positive about the simplicity of the two broad objectives, but also, once the full commission is in place, that it will be in a position to actually, I think, develop what its strategic plan will be in terms of engagement, and how it's going to engage with the people of Wales and how it's engaged with the breadth of different views that exist.

In terms of the panel of experts, what we're looking at will partly depend upon the strategic programme, but also it will be a panel that will be there not for political positions, but for the skill and expertise that they have. So, there may well be a need for expertise in respect of business, in respect of finance, in respect of governance, in respect of international examples and so on. And I will report on that in a further statement as well.

Can I just say, in terms of the challenges that are ahead, that this is really about embracing the change that is there? Change is coming, change is going to occur, nothing stays still forever. We know of the dysfunction that currently exists. There was a politician who said:

'I...believe it is good for a country and its people to have its fate in its own hands and for their own decisions to matter. When I look round Europe, by and large it's the smaller countries, who...seem to have higher quality decision making....Being responsible for your own policies produces better outcomes.'

That was a quote from Lord Frost, and I think that exactly applies to the commission that we are setting up.

I think, really, what we are looking to is a form of constitutional levelling up. I think that's what we are looking for and what we are aiming towards. We're looking towards how we might take back control. All those slogans and statements that were made some time back are really something that are directly applicable, and, of course, that is exactly what Lord Frost was saying. I think the key is that the purpose of the commission is to embrace all across Wales and to build consensus. 

Perhaps I'll just finish with the positive comments that you made early on. I do look forward and I do hope everyone will positively engage. I know we have differences, but as we head forward together, I think it's important we try and build consensus on where change will work, ultimately, for the benefit of the people and the communities of Wales. 

A gaf i ddiolch i'r Aelod am ei gyfraniad? Rydych chi wedi codi materion sy'n bwysig o ran eich safbwynt gwleidyddol. A gaf i ddiolch hefyd i'ch plaid am yr ymgysylltiad rwyf wedi'i gael hyd yn hyn? Ac, wrth gwrs, bydd mwy o ymgysylltu, oherwydd ymhen sawl wythnos, byddwn ni'n gallu cyhoeddi, gobeithio, y comisiwn llawn, ac yna bydd gennych chi ddarlun llawn o'r comisiwn bryd hynny. Rwyf yn falch y bydd Ceidwadwyr Cymru yn cymryd rhan yn y broses hon, ac rwy'n credu ei bod yn broses bwysig. P'un ai eich barn chi yw eich bod yn credu ei fod yn angenrheidiol ai peidio, serch hynny, mae gennym ymrwymiad maniffesto ar gyfer y comisiwn hwn, a bydd y comisiwn hwnnw'n mynd rhagddo.

O ran annibyniaeth, nid yw hwn yn gomisiwn sy'n ymwneud ag annibyniaeth, nid yw'n ymwneud ag unoliaeth, nid yw'n ymwneud â ffederaliaeth. Mae'n ymwneud ag archwilio'r opsiynau a fydd yn gwella llywodraethu Cymru, dyfodol Cymru, ei rôl o fewn y DU, a'r holl heriau y gwyddom sydd yn bodoli ar hyn o bryd. Nid yw'n syndod i chi—rwyf wedi'i ddweud droeon yn y Siambr hon—pan oeddwn i'n aelod o'r fforwm rhyngseneddol, a oedd yn drawsbleidiol ar draws holl Seneddau'r DU, dau dŷ San Steffan, roedd cydnabyddiaeth gyffredin ar draws y pleidiau nad yw'r trefniadau cyfansoddiadol presennol yn addas i'r diben. Rwyf wedi dweud droeon fod rhan o'r hyn yr oedd y papur 'Diwygio ein Hundeb' yn ei olygu'n gynharach yn cynnig atebion i hynny, ac ymgysylltu. Felly, pan fydd yr Aelod yn gofyn i ba raddau yr ydym ni'n ymgysylltu â Llywodraeth y DU, wel, yn anffodus, rydym ni wedi cyflwyno ein cynigion droeon. Rydym ni wedi cyflwyno'r gwahanol argymhellion, ac mae'n cymryd dau i gydweithio. Yn anffodus, ein hochr ni yn unig sy'n cyfrannu. Dyna pam y mae'n rhaid i ni symud i'r cam hwn yn awr, a dyna pam y cawsom ni y mandad yn ystod yr etholiad i gael y comisiwn annibynnol hwn.

O ran Laura McAllister, mae hi'n rhywun sydd, yn fy marn i, ag enw da a hygrededd sy'n rhedeg ar draws pleidiau gwleidyddol. Rwy'n credu ei bod yn gyd-gadeirydd delfrydol, yn gweithio ochr yn ochr â Dr Rowan Williams. Ac, wrth gwrs, ar y comisiwn hwn, nid ydym yn sôn am bobl sydd yno i gynrychioli safbwynt plaid wleidyddol; maen nhw yno am eu sgiliau a'u gallu. Tybed a fyddech chi’n dweud yr un peth am gyfarwyddwr cyffredinol y BBC, a oedd yn gyn-ymgeisydd Ceidwadol. Mae'r pwyntiau hynny'n cael eu gwneud gennych chi, mae ganddyn nhw hawl i gael ateb, ond rwy'n credu bod y dystiolaeth yn yr hyn mae Laura McAllister yn ei wneud, yr hyn mae'r comisiwn yn ei wneud. Dydw i ddim yn credu y gall fod unrhyw un wedi gwrando ar Radio Wales y bore yma a chlywed ei disgrifiad o sut mae'n gweld y comisiwn yn mynd o gwmpas ei waith, ac archwilio'r holl faterion ac opsiynau i Gymru, nad yw wedi creu argraff arno. Yn wir, rwy'n siŵr ei bod hi wedi creu argraff ar bob un ohonoch chi. Rwy’n gwerthfawrogi eu bod nhw’n bwyntiau mae'n rhaid i chi eu gwneud.

Rydych chi’n gwneud pwynt am y ddwy flynedd; wel, gallai fod yn fyrrach. Rwy'n credu mai'r hyn sy'n bwysig, wrth gwrs, yw mai un o swyddogaethau'r comisiwn, yn amlwg, yw dylanwadu ar yr hyn a allai ddigwydd mewn etholiadau cyffredinol yn y dyfodol, i gyflwyno safbwynt o Gymru, ein bod ni ein hunain yn manteisio ar y fenter o ran sut y credwn y gallai'r diwygiadau i'r DU ddigwydd, a hefyd beth allai'r opsiynau fod i Gymru o ran pethau a allai ddigwydd sydd y tu hwnt i'n rheolaeth, boed o fewn yr Alban neu yng Ngogledd Iwerddon.

O ran y gost a'r tâl, bydd pecyn cydnabyddiaeth sy'n debyg i'r holl gomisiynau eraill sy’n cael eu sefydlu. Pan fyddwch chi’n gofyn i bobl gymryd cyfnodau hir o amser a gwaith sylweddol allan o'u bywydau gwaith, mae hynny'n arferol. Ysgrifennaf atoch ar wahân am y rheini. Bydd y rheini, wrth gwrs, yn cael eu cyhoeddi. Nid oes gennyf yr union fanylion sydd yno. Wrth gwrs, mae aelodau o'r comisiwn sy'n dal i ymgysylltu gyda'r bwriad o ddod ar y comisiwn.

O ran y cylch gorchwyl neu'r amcanion cyffredinol, mae'n ymddangos i mi fod y ddau amcan cyffredinol yn glir. Y perygl yw, mae ceisio ei ddatrys gyda chyfres gyfan o faterion yn ymwneud â hyn a’r llall, beth allai hyn fod a beth allai'r gwerth hwn fod ac yn y blaen, yn mynd yn eithaf anodd. Felly, rwyf mewn gwirionedd yn eithaf cadarnhaol ynghylch symlrwydd y ddau amcan cyffredinol, ond hefyd, pan fydd y comisiwn llawn ar waith, rwy'n credu y byddaf mewn sefyllfa i ddatblygu beth fydd ei gynllun strategol o ran ymgysylltu, a sut y bydd yn ymgysylltu â phobl Cymru a sut mae'n ymwneud ag ehangder safbwyntiau gwahanol sy'n bodoli.

O ran y panel o arbenigwyr, bydd yr hyn yr ydym ni'n edrych arno yn dibynnu'n rhannol ar y rhaglen strategol, ond hefyd bydd yn banel na fydd yno ar gyfer safbwyntiau gwleidyddol, ond am y sgiliau a'r arbenigedd sydd ganddyn nhw. Felly, mae'n ddigon posibl y bydd angen arbenigedd mewn perthynas â busnes, mewn perthynas â chyllid, mewn perthynas â llywodraethu, mewn perthynas ag enghreifftiau rhyngwladol ac yn y blaen. A byddaf yn adrodd ar hynny mewn datganiad pellach hefyd.

A gaf i ddweud, o ran yr heriau sydd o'n blaenau, fod hyn yn ymwneud mewn gwirionedd â chroesawu'r newid sydd yno? Mae newid yn dod, mae newid yn mynd i ddigwydd, does dim byd yn aros am byth. Fe wyddom ni am y camweithredu sy'n bodoli ar hyn o bryd. Roedd yna wleidydd a ddywedodd:

'Rwy'n...credu ei bod yn dda i wlad a'i phobl gael ei thynged yn ei dwylo ei hun ac i'w penderfyniadau eu hunain fod o bwys. Pan fyddaf yn edrych o amgylch Ewrop, ar y cyfan, y gwledydd llai, sy'n...ymddangos bod ganddyn nhw benderfyniadau o ansawdd uwch.... Mae bod yn gyfrifol am eich polisïau eich hun yn arwain at ganlyniadau gwell.'

Roedd hwnnw'n ddyfyniad gan yr Arglwydd Frost, ac rwy'n credu bod hynny'n gwbl berthnasol i'r comisiwn rydym ni’n ei sefydlu.

Rwy'n credu, mewn gwirionedd, mai’r hyn yr ydym ni ei eisiau yw rhyw fath o godi'r gwastad. Rwy'n credu mai dyna'r hyn yr ydym ni'n chwilio amdano a'r hyn yr ydym ni'n anelu ato. Rydym ni'n edrych ar sut y gallem ni gymryd rheolaeth yn ôl. Mae'r holl sloganau a datganiadau hynny a wnaed beth amser yn ôl yn rhywbeth sy'n uniongyrchol berthnasol, ac, wrth gwrs, dyna'n union yr oedd yr Arglwydd Frost yn ei ddweud. Rwy'n credu mai'r allwedd yw mai diben y comisiwn yw cofleidio pawb ledled Cymru a meithrin consensws.

Efallai y dylwn i orffen gyda'r sylwadau cadarnhaol a wnaethoch chi yn gynnar. Rwy'n edrych ymlaen ac rwy'n gobeithio y bydd pawb yn ymgysylltu'n gadarnhaol. Rwy'n gwybod bod gennym ni wahaniaethau, ond wrth i ni symud ymlaen gyda'n gilydd, rwy'n credu ei bod yn bwysig ein bod yn ceisio meithrin consensws ynghylch ble y bydd newid yn gweithio, yn y pen draw, er budd pobl a chymunedau Cymru.

16:35

A senior political lecturer in Cardiff University—not Professor Laura McAllister, I hasten to add—told me at the time of the establishment of the Commission on Justice in Wales that establishing commissions is fast becoming a national sport in Wales. I heard earlier this afternoon cries of 'waste of time' from the opposition benches—the benches opposite me. Well, let's have a whistle-stop tour of the history of devolution. The FM today quoted Iain Duncan Smith, the Counsel General just now quoted Dominic Cummings; well, I'll go one better for you, I'll quote Sir Winston Churchill for you: 'Those who fail to learn from history are doomed to repeat it.' So, let's go on a tour of the history of Welsh devolution.

Dywedodd uwch ddarlithydd gwleidyddol ym Mhrifysgol Caerdydd—nid yr Athro Laura McAllister, prysuraf i ychwanegu—wrthyf ar adeg sefydlu'r Comisiwn ar Gyfiawnder yng Nghymru fod sefydlu comisiynau yn prysur ddod yn gamp genedlaethol yng Nghymru. Clywais yn gynharach y prynhawn yma ebychiadau o 'gwastraff amser' o feinciau'r gwrthbleidiau—y meinciau gyferbyn â mi. Wel, gadewch i ni gael taith o amgylch hanes datganoli. Heddiw, fe wnaeth y Prif Weinidog ddyfynnu Iain Duncan Smith, mae'r Cwnsler Cyffredinol newydd ddyfynnu Dominic Cummings; wel, fe wnaf i un yn well na chi, a dyfynnu Syr Winston Churchill i chi: 'Mae'r rhai sy'n methu â dysgu o hanes wedi'u tynghedu i'w ailadrodd.' Felly, gadewch i ni fynd ar daith o amgylch hanes datganoli yng Nghymru.

Nid gwastraff amser oedd comisiynau'r gorffennol. Maent wedi arwain at gryfhau'r lle hwn a gwella bywydau pobl Cymru. Rwy'n siŵr bod Rowan Williams yn gyfarwydd iawn â phregethu gyda thri phen; gaf i'ch atgoffa chi heddiw am dri chomisiwn blaenorol?

I ddechrau, comisiwn yr Arglwydd Richard, 'Trefn Llywodraethu Gwell', a hyn yn arwain at Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006. Fe wnaeth hwn roi pŵer inni basio deddfwriaeth sylfaenol mewn meysydd penodedig. Roedd y Ddeddf hefyd yn gwahanu'r Cynulliad o'r Llywodraeth—hyn yn arbennig i ni fel democratiaeth yng Nghymru ac yn dilyn arferiad democratiaeth ledled y byd.

Yna Confensiwn Cymru Gyfan, a hyn yn arwain at bwerau llawn ym meysydd datganoledig wedi refferendwm 2011, a fi, fel Darren Millar, yn ymgyrchu yn hwnnw—dim gyda'n gilydd, wrth reswm. Ond roedd yna deimlad cyffrous fanna, Darren, bryd hynny—y pleidiau'n cydweithio gyda'i gilydd i sicrhau'r hyn oedd yn dda i bobl Cymru. Roedd yr holl bleidiau yn rhoi'r genedl yn gyntaf i gael gwared ar yr LCOs llafurus. Fisoedd yn ddiweddarach, wrth gwrs, Gwnsler Cyffredinol, roeddech chi'n cael eich ethol i'r lle hwn mewn cyfnod mor gyffrous a hyderus i ni fel sefydliad.

Ac yna comisiwn Silk—ŷch chi'n cofio comisiwn Silk, draw fanna? Chi, Lywodraeth Dorïaidd wnaeth gomisiynu hynny, a hynny'n arwain at Ddeddf Cymru 2014, a'r model pwerau cadw nôl, y reserved-powers model, a hynny'n meddwl ein bod ni'n gallu pasio cyfreithiau mewn unrhyw faes oedd ddim wedi cael ei gadw'n ôl gan Senedd y Deyrnas Unedig. Ac yn ail ran comisiwn Silk, y rhan fwyaf o'r argymhellion hynny'n cael eu derbyn gan y Llywodraeth Dorïaidd, a hynny'n arwain at gytundeb Gŵyl Ddewi 2015.

Ie, nid gwastraff amser yw comisiynau o gwbl, ond ffordd i adeiladu'r genedl. Oherwydd fel mae Darren Millar wedi dweud, mae Cymru wedi bod ar daith, ac mae'r daith yn parhau, er gwaethaf ymdrechion rhai pobl. Mae Brexit, mae COVID-19, yr hyn sy'n digwydd yn yr Alban, yr hyn sy'n digwydd yng Ngogledd Iwerddon wedi arwain sawl person yng Nghymru i ailasesu'r sefyllfa, ailystyried dyfodol cyfansoddiadol ein gwlad ni. Ac yn wahanol i'r holl gomisiynau blaenorol, y tro yma bydd annibyniaeth yn cael ei thrafod yn swyddogol. Mae hwn yn gam enfawr ymlaen ar ein taith ni. Hon fydd y sgwrs genedlaethol fwyaf yn hanes Cymru fel gwlad ddatganoledig. Dwi'n croesawu'n fawr iawn apwyntiad Laura McAllister a'r Parch Ddr Rowan Williams i'w rolau a dwi'n dymuno'n dda iddynt fel cyd-gadeiryddion.

The commissions of the past were not a waste of time. They have led to the strengthening of this place and have improved the lives of the people of Wales. I'm sure that Rowan Williams is very familiar with preaching with three different topics; may I remind you of three previous commissions?

First of all, Lord Richard's commission on better governance. Now, this led to the Government of Wales Act 2006, and this gave us powers to pass primary legislation in specific areas. This legislation also separated the Assembly from the Government. This was very important to us as a democracy in Wales and followed the practices of democracies across the globe.

And then, the All-Wales Convention that led to full powers in devolved areas following the 2011 referendum. I, like Darren Millar, campaigned for that—not together, of course—but there was some excitement at that point, Darren, the parties working together to secure what was best for the people of Wales. All the parties put the nation first in order to get rid of those laborious LCOs. Months later, Counsel General, you were elected to this place at such an exciting and confident time for us as an institution.

And then the Silk commission—remember the Silk commission? It was the Conservative Government that commissioned that, that led to the Wales Act 2014 and the reserved-powers model, and that meant that we could pass laws in any areas that were not reserved to the UK Parliament. In the second part of the Silk commission, those recommendations were accepted by the Conservative Government, and that led to the St David's Day agreement of 2015.

Yes, commissions are not a waste of time, by any means; they are a way of nation building. As Darren Millar has said, Wales has been on a journey, and that journey continues, despite the efforts of some. Brexit, COVID-19, what's happening in Scotland, what's happening in Northern Ireland have led a number of people in Wales to reassess the situation and to reconsider the constitutional future of our nation. Unlike all previous commissions, this time, independence will be officially on the table. This is a huge step forward on our journey. This will be the biggest national conversation in the history of Wales as a devolved nation. I warmly welcome the appointment of Laura McAllister and Rev Dr Rowan Williams to their roles, and I wish them well as co-chairs.

You'll remember the old phrase, 'The Anglican church is the Conservative Party at prayer.' Well, perhaps the appointment of a former Archbishop of Canterbury will make sure that you over there will finally listen.

Byddwch yn cofio'r hen ymadrodd, 'Yr eglwys Anglicanaidd yw'r Blaid Geidwadol wrth weddi.' Wel, efallai y bydd penodi cyn Archesgob Caergaint yn sicrhau y byddwch chi draw yn y fan honno'n gwrando o'r diwedd.

Mae Plaid Cymru yn edrych ymlaen at weithio yn adeiladol gyda'r comisiwn. Dywedodd y Prif Weinidog heddiw y bydd e'n defnyddio pob cyfle posib i wthio ffederaliaeth radical. Wel, dwi'n dweud nawr y byddwn ni fan hyn yn defnyddio pob cyfle posib i wthio annibyniaeth, oherwydd yng ngeiriau'r hen ddywediad, 'There never lived a nation that ruled another well.' Mae'n wir ledled y byd ac mae'n wir fan hyn yng Nghymru. Rwy'n ymwybodol eich bod chi, Gwnsler Cyffredinol, wedi bod yn ymgyrchu dros ddatganoli ers y 1970au, cyn i rai ohonom ni gael ein geni hyd yn oed. Rydych chi wedi profi siom 1979, rydych chi wedi profi siom Llywodraeth hir Margaret Thatcher, ond rydych chi hefyd wedi gweld sut mae pethau'n gallu newid—dyw'r status quo ddim yn bodoli am byth. Rydych chi wedi gweld gorfoledd Cymru yn pleidleisio am y lle hwn ym 1997.

Dwi'n dod at fy nghwestiynau—sori, Llywydd. Siom i fi felly oedd clywed sylwadau Syr Keir Starmer mai dim ond o bosib y bydd Cymru'n cael pwerau ychwanegol o dan Lywodraeth Lafur yn San Steffan. Dywedodd e nad oedd datganoli yn flaenoriaeth iddo fe, nid oedd yn flaenoriaeth bwysig. Yn amlwg, ni wnaeth Syr Keir Starmer ddarllen eich maniffesto chi oedd yn sôn am ffederaliaeth radical. Mae hefyd wedi comisiynu, onid yw e, comisiwn i edrych ar yr undeb o dan gadeiryddiaeth Gordon Brown. Sut fydd y ddau gomisiwn yna yn cydweithio â'i gilydd, yn enwedig wrth ystyried bod annibyniaeth yn cael ei hystyried dan gomisiwn McAllister-Williams? A fydd Llywodraeth Lafur, os ddaw yn San Steffan, yn gwrando ar argymhellion y comisiwn yma? Gan nad yw sylwadau Starmer yn fy llenwi â hyder, a gan nad yw Llywodraeth Boris Johnson yn fy llenwi i â hyder, beth yw'r plan B os bydd y comisiwn yma hefyd yn cael ei anwybyddu, fel comisiwn Thomas, comisiwn oedd yn llawn rheswm, oedd yn llawn doethineb, oedd yn llawn dadleuon cryf yn cael ei anwybyddu'n llwyr gan San Steffan? Beth yw'r plan B, Gwnsler Cyffredinol? Diolch yn fawr. 

Plaid Cymru looks forward to working constructively with the commission. The First Minister said today that he will take all possible opportunities to push radical federalism. Well, I will tell you now that we will take all possible opportunities to push for independence, because in the words of the old saying, 'There never lived a nation that ruled another well.' It's true across the world, and it's true here in Wales too. I am aware, Counsel General, that you have been campaigning for devolution since the 1970s, before some of us were born, even. You have experienced the disappointments of 1979, you've experienced the disappointment of the long Government of Margaret Thatcher, but you've also seen how things can change—the status quo isn't here forever. You have seen the joy of Wales voting for this place in 1997.

I'm coming to my questions—I apologise, Llywydd. It's a disappointment for me, therefore, to hear the comments of Sir Keir Starmer that it's only possible that Wales will get additional powers under a Labour Government in Westminster. He said that devolution wasn't his priority, wasn't an important priority for him. Clearly, Sir Keir Starmer didn't read your manifesto, which talked about radical federalism. He's also commissioned that commission that will look at the union, chaired by Gordon Brown. How will the two commissions work together, given that independence is being considered by the McAllister-Williams commission? Will a Labour Government, if one is elected to Westminster, listen to the recommendations of this commission? As the comments of Starmer don't fill me with confidence, and as the Boris Johnson Government doesn't fill me with confidence, what is the plan B if this commission too is ignored, as was the Thomas commission, which was full of reason and wisdom and full of strong arguments, and was ignored entirely by Westminster? So, what is the plan B, Counsel General? Thank you. 

16:45

If I can thank the Member for his contribution and the summary, I think, of the history of devolution—certainly my recollection from the early 1970s, when I have to say that there were those of us who were never sure it was going to happen, but the lesson that you learn is that things do change and you have to prepare for the future. I think it was Benjamin Franklin who said that by failing to prepare, you are preparing to fail. And he also said that when you are finished changing, you are finished. And we are in a process of change, and that's why I think we have to embrace that change. 

I'm grateful for your reference to the quote attributed to me of Dominic Cummings; it was actually Lord Frost. I thought more pertinently Lord Frost on the basis that he is currently leading the negotiations on the EU exit, so maybe his comments really are worth bearing in mind very carefully. 

Can I say again that I think it's perhaps a mistake to focus on particular individual options, whether it's independence, whether it's federalism, radical federalism, unionism and so on? I think the starting point in terms of the message that has to come over is that we want to see change that will benefit the people of Wales, which will bring decision making closer to people, to give people more control over the decisions that impact on their lives. So, the issue of subsidiarity for me is a fundamental one. 

You mentioned, of course, the interview with Keir Starmer and of course the UK Labour commission that is there. I think what those comments and that commission indicate, of course, is that it is not just in respect of the situation in Wales, or Scotland, or Northern Ireland, there are clear demands for the decentralisation of power, for the greater empowerment of people and communities in respect of that devolution that's already taken place in England. It may be that the debate there is is 10 years behind, but it is certainly gathering pace and it is certainly relevant to, I think, the debate that is coming for the future. My view is that, in respect of the UK Labour Party commission and any other commissions that are there, I would hope that this commission, which is a Welsh Government-established commission, on the basis of a manifesto commitment but is independent of Government and has a mandate to consider all options, would want to engage with any process that is taking place that is of relevance to the people of Wales and relevant to the task that they have.

And in terms of will the UK Government listen, well Governments come, Governments go, politics changes. I think that, if the commission is able to have the sort of engagement we want to see it have, if it is able to build up that sort of consensus amongst the people of Wales and, hopefully, cross party as well on the need for change, then we will succeed. So, we either argue our case, we either campaign for the sorts of changes that we believe should take place and the sorts of values that we have, otherwise what is the purpose of this place? Change is something that is always occurring. It always takes place, and it's much quoted that devolution is a process not an event, well, history is continually changing. The world we live in changes, and I have to say the world I lived in when we started looking at devolution after Kilbrandon in 1974 has changed rather immensely. You no longer see Tipp-Ex and carbon paper in people's offices as you once did. The technological revolution has changed so much, as the world has globally. 

So, I see the commission and I see, hopefully perhaps, in summary to the points you raised being this: we live in a global world, Wales has to make its own voice and its own way and its own identity there. It has to work with the neighbours around it, it has to develop the interdependencies, and that goes fundamentally to our democracy. But, beyond everything, this is not about us as politicians, whichever party we are, saying we know what is best for the people of Wales, it is actually saying that there are challenges ahead, and the best way forward in determining what they should be is by actually engaging with the people of Wales, the people who elect us. And I think that is why the commission is so vitally important. Diolch, Llywydd. 

Os caf i ddiolch i'r Aelod am ei gyfraniad a'r crynodeb, rwy’n credu, o hanes datganoli—yn sicr fy atgof i o ddechrau'r 1970au, pan fo'n rhaid i mi ddweud roedd rhai ohonom nad oeddem yn siŵr y byddai byth yn digwydd, ond y wers yr ydych yn ei dysgu yw bod pethau'n newid a bod yn rhaid i chi baratoi ar gyfer y dyfodol. Rwy'n credu mai Benjamin Franklin a ddywedodd eich bod, drwy fethu â pharatoi, yn paratoi i fethu. Ac fe ddywedodd hefyd, pan fyddwch chi wedi gorffen newid, eich bod wedi gorffen. Ac rydym mewn proses o newid, a dyna pam rwy'n credu bod yn rhaid i ni groesawu'r newid hwnnw.

Rwy'n ddiolchgar am eich cyfeiriad at y dyfyniad a briodolwyd i mi gan Dominic Cummings; yr Arglwydd Frost oedd e mewn gwirionedd. Roeddwn i'n meddwl bod yr Arglwydd Frost yn fwy perthnasol ar y sail ei fod ar hyn o bryd yn arwain y trafodaethau ar yr ymadawiad â'r UE, felly efallai fod ei sylwadau'n werth eu hystyried yn ofalus iawn.

A gaf i ddweud eto fy mod yn credu ei bod efallai'n gamgymeriad canolbwyntio ar opsiynau unigol penodol, boed yn annibyniaeth, boed yn ffederaliaeth, ffederaliaeth radical, unoliaeth ac yn y blaen? Rwy'n credu mai'r man cychwyn o ran y neges mae'n rhaid iddi ddod drosodd yw ein bod eisiau gweld newid a fydd o fudd i bobl Cymru, a fydd yn dod â phenderfyniadau'n nes at bobl, i roi mwy o reolaeth i bobl dros y penderfyniadau sy'n effeithio ar eu bywydau. Felly, mae sybsidiaredd i mi yn un sylfaenol.

Fe wnaethoch chi sôn, wrth gwrs, am y cyfweliad gyda Keir Starmer ac wrth gwrs comisiwn Llafur y DU sydd yno. Rwy'n credu mai'r hyn y mae'r sylwadau hynny a'r comisiwn hwnnw'n ei ddangos, wrth gwrs, yw nad yw'n ymwneud â'r sefyllfa yng Nghymru yn unig, neu'r Alban, neu Ogledd Iwerddon, mae galwadau clir am ddatganoli pŵer, er mwyn grymuso pobl a chymunedau'n well mewn perthynas â'r datganoli hwnnw sydd eisoes wedi digwydd yn Lloegr. Efallai fod y ddadl yno 10 mlynedd ar ei hôl hi, ond mae'n sicr yn cyflymu ac mae'n sicr yn berthnasol, yn fy marn i, i'r ddadl sy'n dod ar gyfer y dyfodol. Fy marn i yw, mewn perthynas â chomisiwn Plaid Lafur y DU ac unrhyw gomisiynau eraill sydd yno, y byddwn i'n gobeithio y byddai'r comisiwn hwn, sy'n gomisiwn a sefydlwyd gan Lywodraeth Cymru, ar sail ymrwymiad maniffesto ond sy'n annibynnol ar y Llywodraeth ac sydd â mandad i ystyried pob opsiwn, am ymgysylltu ag unrhyw broses sy'n digwydd sy'n berthnasol i bobl Cymru ac sy'n berthnasol i'r dasg sydd ganddyn nhw.

Ac o ran a fydd Llywodraeth y DU yn gwrando, mae Llywodraethau’n mynd, mae Llywodraethau'n dod, mae newidiadau i wleidyddiaeth. Rwy’n credu, os gall y comisiwn gael y math o ymgysylltu yr ydym ni eisiau ei weld yn ei gael, os yw'n gallu creu'r math hwnnw o gonsensws ymhlith pobl Cymru a, gobeithio, yn drawsbleidiol hefyd ar yr angen am newid, yna byddwn ni'n llwyddo. Felly, rydym ni naill ai'n dadlau ein hachos, rydym ni naill ai'n ymgyrchu dros y mathau o newidiadau y credwn y dylid eu gwneud a'r mathau o werthoedd sydd gennym, fel arall beth yw diben y lle hwn? Mae newid yn rhywbeth sy'n digwydd bob amser. Mae'n digwydd bob amser, ac mae'n cael ei ddyfynnu'n fawr fod datganoli'n broses nid yn ddigwyddiad, wel, mae hanes yn newid yn barhaus. Mae'r byd rydym ni’n byw ynddo yn newid, a rhaid i mi ddweud bod y byd yr oeddwn i'n byw ynddo pan ddechreuais i edrych ar ddatganoli ar ôl Kilbrandon ym 1974 wedi newid yn aruthrol. Dydych chi ddim yn gweld Tipp-Ex a phapur carbon yn swyddfeydd pobl fel roeddech chi’n ei weld unwaith. Mae'r chwyldro technolegol wedi newid cymaint, fel mae'r byd wedi'i wneud yn fyd-eang.

Felly, rwy’n gweld y comisiwn ac rwy’n gweld, gobeithio, yn gryno i'r pwyntiau a godwyd gennych: rydym ni'n byw mewn byd byd-eang, rhaid i Gymru wneud ei llais ei hun a'i ffordd ei hun a'i hunaniaeth ei hun yno. Mae'n rhaid iddi weithio gyda'r cymdogion o'i chwmpas, mae'n rhaid iddi ddatblygu'r rhyngddibyniaethau, ac mae hynny'n mynd yn sylfaenol i'n democratiaeth. Ond, y tu hwnt i bopeth, nid yw hyn yn ymwneud â ni fel gwleidyddion, pa blaid bynnag yr ydym, yn dweud ein bod yn gwybod beth sydd orau i bobl Cymru, mae'n golygu dweud mewn gwirionedd fod heriau o'n blaenau, a'r ffordd orau ymlaen o benderfynu beth y dylen nhw fod yw drwy ymgysylltu â phobl Cymru, y bobl sy'n ein hethol. Ac rwy'n credu mai dyna pam mae'r comisiwn mor hanfodol bwysig. Diolch, Llywydd.

Huw Irranca-Davies, Cadeirydd y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad.

Huw Irranca-Davies, Chair of the Legislation, Justice and Constitution Committee. 

Diolch yn fawr iawn, Llywydd, a diolch, Gweinidog. Mae materion cyfansoddiadol yn ganolog i gylch gwaith y pwyllgor. Ar ôl holi’r Cwnsler Cyffredinol am ychydig ynghylch ei gynlluniau i sefydlu comisiwn cyfansoddiadol ym mis Medi, mae’r cyhoeddiad heddiw o gryn ddiddordeb i ni. Yn benodol, bydd yn ddiddorol ystyried y cysylltiad rhwng ei gynlluniau a’r ail argraffiad o 'Diwygio ein Hundeb' a gyhoeddwyd gan Lywodraeth Cymru ym mis Mehefin eleni.  

Thank you very much, Llywydd, and thank you, Minister. Constitutional matters are at the heart of our committee's remit, and having questioned the Counsel General briefly about his plans for a constitutional commission in September, today's announcement is of considerable interest to us; in particular, it will be interesting to consider how it links to the Welsh Government's second edition of 'Reforming our Union', which was published in June of this year.

Our predecessor committee's legacy report highlighted many issues that will be relevant to the work of the commission. It drew attention to the operation and the effectiveness of the Sewel convention and indeed the tensions that have existed between Governments and the need for all Governments and Parliaments to find a shared understanding of the application of that convention. Our predecessor committee also suggested that we monitor the use of inter-governmental agreements, as well as the effectiveness of how the Welsh and UK Governments are working together. And on that latter point, we look forward to the outcome of the long-awaited inter-governmental relations review. The Counsel General told our committee that the Welsh Government was now more optimistic than it has been in the past, and that considerable progress has been made.

Our predecessor committee also issued a warning that the use of legislative consent memoranda allowing the UK Government to legislate in devolved areas becomes increasingly constitutionally irregular if changes made to the Welsh statute book are substantial and significant, and we are already concerned. Less than six months into a new Senedd, and already, consent memoranda for 14 UK Bills have been laid, with the promise of more to come. So, we are taking a close interest in why the Welsh Government appears content to allow, or indeed, to support the UK Government legislating so extensively within devolved areas.  

Our committee notes say in passing the reinstatement of the Welsh Government position that in your view a strong Wales within a stable union is the best option for the citizens of Wales. We note also with interest in the statement that the first objective of the independent commission will be to consider and develop durable options for Welsh devolution in the context of a continuing United Kingdom of four nations, and we note also with perhaps heightened interest that the independent commission's second key objective will be to consider and develop durable solutions, options for Wales, in the event of a United Kingdom that begins to dissolve from the four-nations model. In other words, you say in your statement what might Wales's constitutional place be in a United Kingdom from which one of its constituent parts has elected to leave.

Tynnodd adroddiad etifeddiaeth ein pwyllgor blaenorol sylw at lawer o faterion a fydd yn berthnasol i waith y comisiwn. Tynnodd sylw at weithrediad ac effeithiolrwydd confensiwn Sewel ac yn wir y tensiynau sydd wedi bodoli rhwng Llywodraethau a'r angen i bob Llywodraeth a Senedd ddod o hyd i ddealltwriaeth gyffredin o gymhwyso'r confensiwn hwnnw. Awgrymodd ein pwyllgor blaenorol hefyd ein bod yn monitro'r defnydd o gytundebau rhynglywodraethol, yn ogystal ag effeithiolrwydd y ffordd mae Llywodraethau Cymru a'r DU yn cydweithio. Ac ar y pwynt olaf hwnnw, edrychwn ymlaen at ganlyniad yr adolygiad o gysylltiadau rhynglywodraethol hirddisgwyliedig. Dywedodd y Cwnsler Cyffredinol wrth ein pwyllgor fod Llywodraeth Cymru bellach yn fwy optimistaidd nag y bu yn y gorffennol, a bod cynnydd sylweddol wedi'i wneud.

Cyhoeddodd ein pwyllgor blaenorol rybudd hefyd fod y defnydd o femoranda cydsyniad deddfwriaethol sy'n caniatáu i Lywodraeth y DU ddeddfu mewn meysydd datganoledig yn dod yn fwyfwy afreolaidd yn gyfansoddiadol os yw newidiadau a wneir i lyfr statud Cymru yn sylweddol ac yn arwyddocaol, ac rydym eisoes yn pryderu. Llai na chwe mis i mewn i Senedd newydd, ac eisoes, mae memoranda cydsyniad ar gyfer 14 o Filiau'r DU wedi'u gosod, gyda'r addewid o fwy i ddod. Felly, rydym yn cymryd diddordeb mawr yn y rheswm pam mae Llywodraeth Cymru yn ymddangos yn fodlon caniatáu, neu yn wir, cefnogi Llywodraeth y DU i ddeddfu mor helaeth o fewn meysydd datganoledig.

Dywed ein nodiadau pwyllgor wrth basio adferiad safbwynt Llywodraeth Cymru mai Cymru gref o fewn undeb sefydlog yw'r dewis gorau i ddinasyddion Cymru yn eich barn chi. Nodwn hefyd gyda diddordeb yn y datganiad mai amcan cyntaf y comisiwn annibynnol fydd ystyried a datblygu opsiynau cadarn ar gyfer datganoli yng Nghymru yng nghyd-destun Teyrnas Unedig barhaus o bedair gwlad, a nodwn hefyd gyda diddordeb cynyddol efallai mai ail amcan allweddol y comisiwn annibynnol fydd ystyried a datblygu atebion cadarn, opsiynau ar gyfer Cymru, os bydd y Deyrnas Unedig yn dechrau diddymu o'r model pedair gwlad. Mewn geiriau eraill, rydych chi’n dweud yn eich datganiad beth allai lle cyfansoddiadol Cymru fod mewn Teyrnas Unedig y mae un o'i rhannau cyfansoddol wedi dewis ei gadael.

Felly, gan hynny, rydym yn edrych ymlaen, er mwyn datblygu consensws, i ymgysylltu’n adeiladol â’r comisiwn a Llywodraeth Cymru i sicrhau bod ein trefniadau cyfansoddiadol yn addas i’r diben. Diolch yn fawr, Llywydd.

So, we therefore look forward, in the spirit of building consensus, to engaging constructively with the commission and with the Welsh Government to ensure that our constitutional arrangements are fit for purpose. Thank you very much, Llywydd.

16:50

I thank the Member for his thoughtful questions and comments. If I might start by actually saying how important I recognise the role of the Legislation, Justice and Constitution Committee is, and in fact, I think I'm taking one of your papers home, which is a critique of one of our legislative consent memoranda, so I want to think about that very, very carefully, but it is a very important function that the committee has in a Parliament without a second Chamber.

Firstly, on 'Reforming our Union', it relates back a little bit, doesn't it, to a question that was raised earlier in terms of engagement with the UK Government, and that is, we had the first edition of 'Reforming our Union' to the UK Government basically brushed aside, and the second version, more recently, brushed aside. And that was really very, very disappointing, because the whole point to those papers was to actually stimulate a debate, was to engage, and it's very difficult when one party, almost ostrich-like, sticks its head in the sand and says it won't engage.

Now, I will say in terms of on the more positive side, and this is a matter that we have discussed before, is with the inter-governmental agreement—there is some progress on that. The inter-governmental agreement is a mechanism for improving the mechanism of engagement between the Governments of the four nations, although it is not a resolution to what I think are the longer term constitutional issues, which really are also the recognition of, I think, sovereignty, and the fact that the sovereignty of the four nations should now become a constitutional inalienability; that is that it is now shared and should not be capable of being changed.

You're right also in terms of the impact of legislation from the UK Government, and what impact that may have in terms of devolving responsibilities, just mentioning the subsidy Bill, the internal market Act, of course, and the way that is being used in terms of the manipulation of finance. We've had this debate many times before, and of course, as you know, we have a legal challenge to the internal market Act, which is being heard in January of next year.

Can I perhaps just summarise in saying I think all the points you make are valid? I think in going ahead and considering the issues, looking at the issues that the commission will have to consider, it would be irresponsible of us not to be having this commission, and not to be engaging in this process in the light of all the challenges we know are ahead. It is not appropriate, I think, to predict what the outcome will be, because I think everybody who's going to be on the commission, including the co-chairs—the position has been very clear from early on, they are not representatives of any particular political position but are there for their skills, to carry out the functions of the commission to engage with the people of Wales.

Diolch i'r Aelod am ei gwestiynau a'i sylwadau meddylgar. Os gallaf ddechrau drwy ddweud pa mor bwysig yr wyf i'n cydnabod yw rôl y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a Chyfansoddiad, ac mewn gwirionedd, rwy’n credu fy mod yn mynd ag un o'ch papurau adref, sy'n feirniadaeth o un o'n memoranda cydsyniad deddfwriaethol, felly rwyf am feddwl am hynny'n ofalus iawn, iawn, ond mae'n swyddogaeth bwysig iawn sydd gan y pwyllgor mewn Senedd heb ail Siambr.

Yn gyntaf, o ran 'Diwygio ein Hundeb', mae'n ymwneud yn ôl ychydig, onid ydy, â chwestiwn a godwyd yn gynharach o ran ymgysylltu â Llywodraeth y DU, a hynny yw, cafodd rhifyn cyntaf 'Diwygio ein Hundeb' i Lywodraeth y DU, yn ei hanfod, ei ysgubo ymaith, a chafodd yr ail fersiwn, yn fwy diweddar, ei ysgubo ymaith. Ac roedd hynny'n siomedig iawn, iawn, oherwydd holl bwynt y papurau hynny oedd ysgogi dadl, oedd ymgysylltu, ac mae'n anodd iawn pan fydd un blaid, fel estrys, yn cuddio ei phen yn y tywod ac yn dweud na fydd yn ymgysylltu.

Nawr, fe wnaf i ddweud o ran yr ochr fwy cadarnhaol, ac mae hwn yn fater yr ydym ni wedi'i drafod o'r blaen, gyda'r cytundeb rhynglywodraethol—mae rhywfaint o gynnydd ar hynny. Mae'r cytundeb rhynglywodraethol yn fecanwaith ar gyfer gwella'r mecanwaith ymgysylltu rhwng Llywodraethau'r pedair gwlad, er nad yw'n ddatrysiad i'r hyn sydd, yn fy marn i, yn faterion cyfansoddiadol tymor hirach, sydd hefyd yn gydnabyddiaeth, yn fy marn i, o sofraniaeth, a'r ffaith y dylai sofraniaeth y pedair gwlad ddod yn natur gyfansoddiadol ddiymwad erbyn hyn; hynny yw ei fod bellach yn cael ei rannu ac na ddylid gallu ei newid.

Rydych chi’n iawn hefyd o ran effaith deddfwriaeth gan Lywodraeth y DU, a pha effaith a allai hynny ei gael o ran datganoli cyfrifoldebau, dim ond sôn am y Bil cymhorthdal, Deddf y farchnad fewnol, wrth gwrs, a'r ffordd mae hynny'n cael ei ddefnyddio o ran trin cyllid. Rydym wedi cael y ddadl hon droeon o'r blaen, ac wrth gwrs, fel y gwyddoch chi, mae gennym her gyfreithiol i Ddeddf y farchnad fewnol bellach, sy'n cael ei chlywed ym mis Ionawr y flwyddyn nesaf.

A gaf i efallai grynhoi wrth ddweud fy mod yn credu bod yr holl bwyntiau rydych chi’n eu gwneud yn ddilys? Rwy’n credu wrth fwrw ymlaen ac ystyried y materion, gan edrych ar y materion y bydd yn rhaid i'r comisiwn eu hystyried, y byddai'n anghyfrifol i ni beidio â bod â'r comisiwn hwn, a pheidio â bod yn rhan o'r broses hon yng ngoleuni'r holl heriau y gwyddom ni sydd o'n blaenau. Nid yw'n briodol, yn fy marn i, i ragdybio beth fydd y canlyniad, oherwydd rwy'n credu bod pawb sy'n mynd i fod ar y comisiwn, gan gynnwys y cyd-gadeiryddion—mae'r sefyllfa wedi bod yn glir iawn o'r dechrau, nid ydynt yn gynrychiolwyr unrhyw safbwynt wleidyddol benodol ond maen nhw yno ar gyfer eu sgiliau, i gyflawni swyddogaethau'r comisiwn i ymgysylltu â phobl Cymru.

16:55

Minister, when I woke up this morning and I found out that this commission was going to be looking at independence, I was absolutely shocked, but I wasn't surprised. Do you know, it made me think that this commission is likely going to be packed with independence sympathisers? One of the co-chairs leading the commission is a former Plaid Cymru candidate, and I'm not quite sure that sends the right message, that this commission will not be biased towards a certain outcome. Once again, the biased, vocal minority in YesCymru are being supported by this Government and Plaid, and are attempting to have an independent Wales by the back door. It just proves, doesn't it, you vote Labour, you get independence.

So, Minister, can you assure me and the people of Wales that this commission will seriously look at this Government and the way that it is managing devolved areas such as health, education and the economy, which are declining under your watch, and make serious recommendations on how we can improve the Senedd for the better with the powers we currently have, and not keep causing constitutional chaos and playing games with the lives of the people of Wales with this independence agenda, which is being driven by Plaid Cymru wanting to form a coalition deal with yourselves? Diolch, Llywydd.

Gweinidog, pan wnes i ddeffro y bore yma a chanfod bod y comisiwn hwn yn mynd i edrych ar annibyniaeth, roeddwn i wedi fy syfrdanu'n llwyr, ond nid oeddwn yn synnu. Wyddoch chi, gwnaeth i mi feddwl bod y comisiwn hwn yn debygol o fod yn llawn o gydymdeimladwyr annibyniaeth? Mae un o'r cyd-gadeiryddion sy'n arwain y comisiwn yn gyn-ymgeisydd Plaid Cymru, ac nid wyf yn hollol siŵr bod hynny'n anfon y neges gywir, na fydd y comisiwn hwn yn rhagfarnllyd tuag at ganlyniad penodol. Unwaith eto, mae'r lleiafrif rhagfarnllyd, llafar yn YesCymru yn cael eu cefnogi gan y Llywodraeth hon a Plaid, ac maen nhw'n ceisio cael Cymru annibynnol drwy'r drws cefn. Mae'n profi, onid yw, os ydych chi'n pleidleisio Llafur, rydych chi'n cael annibyniaeth.

Felly, Gweinidog, a allwch chi fy sicrhau i a phobl Cymru y bydd y comisiwn hwn yn edrych o ddifrif ar y Llywodraeth hon a'r ffordd y mae'n rheoli meysydd datganoledig megis iechyd, addysg a'r economi, sy'n dirywio o dan eich gwyliadwriaeth, a gwneud argymhellion o ddifrif ar sut y gallwn ni wella'r Senedd er gwell gyda'r pwerau sydd gennym ar hyn o bryd, a pheidio â dal i achosi anhrefn cyfansoddiadol a chwarae gemau gyda bywydau pobl Cymru gyda'r agenda annibyniaeth hon, sy'n cael ei gyrru gan Blaid Cymru sydd am ffurfio cytundeb clymblaid gyda chi eich hun? Diolch, Llywydd.

Can I firstly congratulate the Member on waking up this morning? And the first thing he did was to exercise some thought. I hope this isn't a one-off.

Can I also thank him for the comments because I think, within the positions he's expressed—I understand why he's making them—obviously it's important to show goodwill to the overlords in No. 10 Downing Street, and I'm sure that features in some of the comments that have been made?

I do find the issues that are raised in respect of constitutional chaos to be very unfortunate coming from a party that has been leading us for the last three or four years in absolute constitutional chaos, as we've seen from the economic factors, from the issues in terms of the situation with our ports, the economy, the petrol, the supply lines and so on. So, I don't think you're really in a position to argue on that.

What I will say is this: when we get beyond the political rhetoric around this sort of thing, I'm sure that you have the ambition, as we do, to recognise that, firstly, there is a mandate for this commission, secondly, that the commission has a broad set of terms of reference, which you will be able to contribute to—you will be able to put your views into that—and that we engage positively and courteously in that particular debate. So, having perhaps gone down the road of responding to some of the political comments, I do recognise that there will be an opportunity for all of us to engage, because I'm sure that all of us have one clear objective, and that is to best represent the people of Wales and the interests of the people of Wales, whatever our specific differences may be.

A gaf i longyfarch yr Aelod yn gyntaf ar ddeffro y bore yma? A'r peth cyntaf a wnaeth oedd ymarfer rhywfaint o feddwl. Gobeithio nad yw hyn yn ddigwyddiad untro.

A gaf i ddiolch iddo hefyd am y sylwadau oherwydd rwy'n credu, o fewn y safbwyntiau mae ef wedi'u mynegi—rwy'n deall pam mae'n eu gwneud—yn amlwg mae'n bwysig dangos ewyllys da i'r penarglwyddi yn Rhif 10 Downing Street, ac rwyf yn siŵr bod hynny'n ymddangos yn rhai o'r sylwadau a wnaed?

Rwyf yn gweld bod y materion a godir mewn perthynas ag anhrefn cyfansoddiadol yn anffodus iawn yn dod o blaid sydd wedi bod yn ein harwain am y tair neu bedair blynedd diwethaf mewn anhrefn gyfansoddiadol absoliwt, fel y gwelsom ni o'r ffactorau economaidd, o'r materion o ran y sefyllfa gyda'n porthladdoedd, yr economi, y petrol, y llinellau cyflenwi ac yn y blaen. Felly, nid wyf yn credu eich bod mewn sefyllfa i ddadlau ar hynny.

Yr hyn a wnaf fi ei ddweud yw: pan fyddwn ni'n mynd y tu hwnt i'r rhethreg wleidyddol ynghylch y math hwn o beth, rwyf yn siŵr bod gennych chi'r uchelgais, fel sydd gennym ni, i gydnabod, yn gyntaf, fod mandad i'r comisiwn hwn, yn ail, fod gan y comisiwn gylch gorchwyl eang, y byddwch yn gallu cyfrannu ato—byddwch yn gallu rhoi eich barn ar hynny—a'n bod yn ymgysylltu'n gadarnhaol ac yn gwrtais yn y ddadl benodol honno. Felly, ar ôl mynd i lawr y llwybr o ymateb i rai o'r sylwadau gwleidyddol efallai, rwyf i'n cydnabod y bydd cyfle i bob un ohonom ymgysylltu, oherwydd rwyf yn siŵr bod gan bob un ohonom ni un amcan clir, sef cynrychioli pobl Cymru a buddiannau pobl Cymru orau, beth bynnag fo'n gwahaniaethau penodol.

Thank you for your statement this afternoon, Counsel General. But my biggest and most pertinent question to you is: why now? Our nation is facing multiple crises, massive challenges, and yet here we are once again devoting time to the constitution. This morning, WalesOnline published the results of the 10 biggest issues facing Wales, as voted on by the people of Wales, your paymasters. The constitution was not one of them. How do you answer those who say, 'This shows your Government is out of touch'? Ahead of this statement, we could have been mistaken for thinking that you were referring to the Keir Starmer constitutional commission. What relationship will your commission have with the one set up by the UK Labour Party to try and curb its electoral annihilation in Scotland?

Finally, Counsel General, will the Welsh Government be devoting as much time to fixing our broken care system as it does pandering to the Plaid fringe hankering after an independent Wales—independence that has soundly been rejected by the people of Wales? Diolch yn fawr.

Diolch am eich datganiad y prynhawn yma, Cwnsler Cyffredinol. Ond fy nghwestiwn mwyaf a mwyaf perthnasol i chi yw: pam nawr? Mae ein cenedl yn wynebu argyfyngau lluosog, heriau enfawr, ac eto dyma ni unwaith eto'n neilltuo amser i'r cyfansoddiad. Y bore yma, cyhoeddodd WalesOnline ganlyniadau'r 10 mater mwyaf sy'n wynebu Cymru, fel y pleidleisiodd pobl Cymru, eich meistri cyflog. Nid oedd y cyfansoddiad yn un ohonyn nhw. Sut ydych chi'n ateb y rhai sy'n dweud, 'Mae hyn yn dangos bod eich Llywodraeth wedi colli cysylltiad'? Cyn y datganiad hwn, gallem ni fod wedi cael ein camgymryd am feddwl eich bod yn cyfeirio at gomisiwn cyfansoddiadol Keir Starmer. Pa berthynas fydd gan eich comisiwn â'r un a sefydlwyd gan Blaid Lafur y DU i geisio lleihau ei difodiant etholiadol yn yr Alban?

Yn olaf, Cwnsler Cyffredinol, a fydd Llywodraeth Cymru yn neilltuo cymaint o amser i drwsio ein system gofal doredig ag y mae'n boddio ymylon Plaid sydd yn hiraethu am Gymru annibynnol—annibyniaeth sydd wedi'i gwrthod yn gadarn gan bobl Cymru? Diolch yn fawr.

17:00

Can I thank the Member for his comments? He says, 'Why now?' Well, if not now, when? Because when you are facing change, when you are facing dysfunction, when you are facing the inclarity in the decision-making process, the inclarity in the financial arrangements, and that situation impacts on the lives of people of Wales, when also it impacts on the democratic mandate the Government has and intrudes upon that, then it is necessary to address something that is a longstanding process of dysfunction, which, cross-party—even people like Sir Bernard Jenkin recognise the need for constitutional change. 

In terms of all the other issues, well, I would have thought the Member might spend his time better if he were to refer to the wasted £500 million of the UK Government on failed privatisation of probation, or maybe the wasted £3 billion on NHS reorganisation, or the wasted £240 million on free school places in England, places that weren't needed, or maybe the £2 billion to companies with links to the Conservative party, or the UK Government that spends £400,000 having chauffeurs driving red boxes around London to Ministers, maybe the £156 million on a contract for ineffective personal protective equipment, or maybe, as The New York Times analysis found, that, of £22 billion of UK Government contracts, £11 billion went to companies that it says were run by friends and associates of politicians in the Conservative party with no prior experience. Now, if you really want to talk about the issues of the economy and the use of public funds, those are the issues that I think you should actually really be addressing.

What we are doing is defending and developing Welsh democracy, but democracy with a very clear objective that allows you to participate, as it does every single party in this Senedd, and, indeed, any group and civic organisation throughout Wales. I would hope that you would actually welcome what is being done, that it is something that is positive and it is something that is looking to the future of Wales, something that we all have a direct interest in, rather than making what I think are points that really are just not relevant to the issues and the spirit of the debate that we've had up til now.  

A gaf i ddiolch i'r Aelod am ei sylwadau? Mae e'n dweud, 'Pam nawr?' Wel, os nad nawr, pryd? Oherwydd pan fyddwch chi'n wynebu newid, pan fyddwch chi'n wynebu camweithredu, pan fyddwch chi'n wynebu'r diffyg eglurder yn y broses o wneud penderfyniadau, y diffyg eglurder yn y trefniadau ariannol, a bod y sefyllfa honno'n effeithio ar fywydau pobl Cymru, pan fydd hefyd yn effeithio ar y mandad democrataidd sydd gan y Llywodraeth ac yn amharu ar hynny, yna mae angen ymdrin â rhywbeth sydd wedi bod yn broses o gamweithredu ers tro, sydd, ac yn drawsbleidiol—mae hyd yn oed pobl fel Syr Bernard Jenkin yn cydnabod yr angen am newid cyfansoddiadol. 

O ran yr holl faterion eraill, wel, byddwn i wedi meddwl y gallai'r Aelod dreulio ei amser yn well pe bai'n cyfeirio at y £500 miliwn a gafodd ei wastraffu gan Lywodraeth y DU ar breifateiddio'r gwasanaeth prawf yn aflwyddiannus, neu efallai y £3 biliwn a gafodd ei wastraffu ar ad-drefnu'r GIG, neu'r £240 miliwn a gafodd ei wastraffu ar leoedd ysgol am ddim yn Lloegr, lleoedd nad oedd eu hangen, neu efallai'r £2 biliwn i gwmnïau sydd â chysylltiadau â'r blaid Geidwadol, neu Lywodraeth y DU sy'n gwario £400,000 ar yrwyr i yrru bocsys coch o amgylch Llundain ar gyfer Gweinidogion, efallai'r £156 miliwn ar gontract ar gyfer cyfarpar diogelu personol aneffeithiol, neu efallai, fel y gwnaeth dadansoddiad y New York Times ei ddarganfod, bod £11 biliwn allan o gontractau £22 biliwn Llywodraeth y DU, wedi mynd i gwmnïau y mae'n dweud iddyn nhw gael eu cynnal gan ffrindiau a chymdeithion gwleidyddion yn y blaid Geidwadol, heb unrhyw brofiad blaenorol. Nawr, os ydych chi wir eisiau siarad am faterion yr economi a defnyddio arian cyhoeddus, dyna'r materion rwy'n credu y dylech chi wir fod yn ymdrin â nhw.

Yr hyn yr ydym ni'n ei wneud yw amddiffyn a datblygu democratiaeth Cymru, ond democratiaeth gydag amcan clir iawn sy'n eich galluogi i gymryd rhan, fel y mae pob un blaid yn y Senedd hon, ac, yn wir, unrhyw grŵp a sefydliad dinesig ledled Cymru. Byddwn i'n gobeithio y byddech chi wir yn croesawu'r hyn sy'n cael ei wneud, ei fod yn rhywbeth cadarnhaol ac mae'n rhywbeth sy'n ystyried dyfodol Cymru, rhywbeth y mae gan bob un ohonom ni ddiddordeb uniongyrchol ynddo, yn hytrach na gwneud yr hyn sydd, yn fy marn i, yn bwyntiau nad ydyn nhw mewn gwirionedd yn berthnasol i'r materion ac ysbryd y ddadl yr ydym ni wedi'i chael hyd yn hyn.  

6. Datganiad gan Ddirprwy Weinidog y Celfyddydau a Chwaraeon, a’r Prif Chwip: Blaenoriaethau sgiliau Cymru Greadigol ar gyfer y diwydiannau creadigol
6. Statement by the Deputy Minister for Arts and Sport, and Chief Whip: Creative Wales' skills priorities for the creative industries

Yr eitem nesaf felly yw eitem 6, a hwn yw'r datganiad gan Ddirprwy Weinidog y Celfyddydau a Chwaraeon, a'r Prif Chwip ar y blaenoriaethau sgiliau Cymru Greadigol ar gyfer y diwydiannau creadigol. Galw ar y Dirprwy Weinidog i wneud ei datganiad. Dawn Bowden. 

The next item is item 6, and this is a statement by the Deputy Minister for Arts and Sport, and Chief Whip on Creative Wales's skills priorities for the creative industries, and I call on the Deputy Minister to make her statement. Dawn Bowden. 

Diolch yn fawr, Llywydd. The importance of the creative industries to the culture and economy of Wales is significant and, as such, must be nurtured and supported. Prior to the pandemic, the sector had a turnover of £2.2 billion and employed 56,000 people. A recent UK report also noted the potential for the sector to recover faster than the UK economy as a whole. 

The pandemic affected our creative industries in differing ways. While the music sector was hard hit with extended venue closures, other sectors were better placed to adapt. Following an initial standstill, the screen industry worked together to find solutions to restart production and, in June 2020, Wales was home to the first high-end tv drama to recommence production in the UK.  

The appetite for screen content has rocketed and shows no sign of abating. This, combined with the number of productions seeking to film in Wales, has seen the busiest period of activity ever, with over 24 productions shooting across Wales between May and October. This increase in production activity has seen an unprecedented demand for a skilled workforce. Whilst this is very positive news, it has highlighted the very real need for action to help address immediate skills shortages and to ensure that our workforce have the right skills for the future. If Wales is to maintain its position as an attractive UK production hub, the needs of the screen sector must be addressed quickly and in a coherent manner.

Diolch yn fawr, Llywydd. Mae pwysigrwydd y diwydiannau creadigol i ddiwylliant ac economi Cymru yn sylweddol ac, oherwydd hynny, mae'n rhaid eu meithrin a'u cefnogi. Cyn y pandemig, roedd gan y sector drosiant o £2.2 biliwn ac roedd yn cyflogi 56,000 o bobl. Nododd adroddiad diweddar yn y DU hefyd y potensial i'r sector wella'n gyflymach nag economi'r DU yn gyffredinol.

Effeithiodd y pandemig ar ein diwydiannau creadigol mewn gwahanol ffyrdd. Er bod y sector cerddoriaeth wedi cael ergyd drom gyda lleoliadau'n cael eu cau am gyfnodau estynedig, roedd sectorau eraill mewn gwell sefyllfa i addasu. Yn dilyn cyfnod segur cychwynnol, gweithiodd y diwydiant sgrin gyda'i gilydd i ddod o hyd i atebion i ailgychwyn cynhyrchu ac, ym mis Mehefin 2020, roedd Cymru'n gartref i'r ddrama deledu gyntaf o'r radd flaenaf i ailddechrau cynhyrchu yn y DU.

Mae'r awydd am gynnwys ar gyfer y sgrin wedi codi'n aruthrol ac nid yw'n dangos unrhyw arwydd o arafu. Mae hyn, ynghyd â nifer y cynyrchiadau sy'n ceisio ffilmio yng Nghymru, wedi gweld y cyfnod prysuraf o weithgarwch erioed, gyda dros 24 o gynyrchiadau'n ffilmio ledled Cymru rhwng mis Mai a mis Hydref. Mae'r cynnydd hwn mewn gweithgarwch cynhyrchu wedi gweld galw digynsail am weithlu medrus. Er bod hyn yn newyddion cadarnhaol iawn, mae wedi amlygu'r angen am weithredu i helpu i ymdrin â phrinder sgiliau enbyd a sicrhau bod gan ein gweithlu'r sgiliau cywir ar gyfer y dyfodol. Os yw Cymru eisiau cynnal ei safle fel canolfan gynhyrchu ddeniadol yn y DU, mae'n rhaid mynd i'r afael ag anghenion y sector sgrin yn gyflym ac mewn modd cydlynol.

17:05

Daeth y Dirprwy Lywydd i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer took the Chair.

When we launched Creative Wales, skills and talent support was identified as a key priority, and our actions to date have supported positive change. Within 18 months of its launch, Creative Wales has worked with all our partners in Wales, and at a UK level, to support 12 skills projects across the creative sectors, each addressing one or more of our priority areas. Whilst action has been taken across all sectors, due to the surge in production demand and the resulting need for crews, activity has inevitably focused heavily on screen-related skills.

Now, diversity and inclusion are, of course, a key focus of all our interventions, and we're committed to addressing the lack of diversity in both crews and supply chain, and I had the pleasure recently of launching Culture Connect Wales, a 12-month pilot that aims to increase opportunities for diverse communities in film and tv in Wales. The programme will develop a bespoke network and database for ethnically diverse communities working in film, tv and across multiple platforms. The pilot will help people who want to change careers, and will assist young people and people who are not aware of the opportunities in the sector. Creative Wales brought together all four terrestrial broadcasters to support this project, which will collectively bring about change in recruitment practices within the screen sector in Wales.

To better understand the current and future skills needs of the screen sector here, Creative Wales has partnered with the University of South Wales to conduct screen survey Wales 2021, a pan-Wales mapping of the screen sector, its workforce and training provision. The survey's findings and recommendations will be delivered in the coming months and will provide the evidence base for future screen skills activity. We will ensure that the voice of the industry—and the workforce, with trade union input—remains integral to any future skills discussions. We are also working with the University of South Wales to map the music sector in Wales. This will provide us with the cornerstone on which to build a future skills plan for this sector too.

Practical hands-on learning is the most efficient form of training within the screen sector, so maintaining the level of productions filming in Wales is critical to increasing training opportunities year on year. And Creative Wales continues to work with funded productions to guarantee a commitment to providing trainee opportunities in the form of paid placements. These placements are monitored to help ensure future careers pathways for all trainees, and, in the last two years, more than 120 trainees have benefited from paid placements on Creative Wales-supported productions. These include the Netflix drama Havoc, starring Tom Hardy and Forest Whitaker, His Dark Materials series three for BBC One, and the new Lucasfilm production, Willow, which will air on Disney+.

Looking forward, the establishment of a creative skills body, as a key Welsh Government programme for government commitment, will intensify our focus on skills and talent development across all our priority creative sub-sectors. Delivered internally through Creative Wales, with an enhanced skills and talent function, this approach will ensure that all future resourcing is co-ordinated and can directly support creative skills and talent initiatives in Wales. 

The skills body will continue the partnership approach already established through the Creative Wales film and tv skills stakeholder group. The group, which now has a membership of over 50, acts as a sounding board, bringing partners together to facilitate networking and collaboration work. So, the skills body's work will be overseen by a core skills steering group, which will report back to the Creative Wales non-executive board. Dirprwy Lywydd, we are currently working on the detailed arrangements for the creative skills body, and I will provide a further update in due course.

Finally, we will ensure that future creative skills activity supports our programme for government commitment to deliver the young person's guarantee and 125,000 all-age apprenticeships. Creative Wales is already working with colleagues in skills, higher education and lifelong learning on the delivery of CRIW, a new production apprenticeship model that has just launched in north Wales, following a very successful two years in south Wales, and we're looking at how this apprenticeship model can be replicated in other creative sectors.

Our interventions are also joined up and designed for the long term. The inclusion of film and digital media within the new curriculum from 2025 is a key example of this. It's a major step forward in aligning the needs of a growing sector with what is being taught in our schools. This focus on the long term is also crucial to our ambition to help young people build exciting careers in Wales, as set out by my colleague Vaughan Gething at the economy summit yesterday.

I am passionate about ensuring that the next generation views the creative industries as an accessible and rewarding career choice, providing our young people in Wales with great job opportunities in a sector providing valued content, serving all audiences, and which is key to supporting our future economic growth. Diolch yn fawr.

Pan wnaethom ni lansio Cymru Greadigol, cafodd cymorth sgiliau a thalent ei nodi'n flaenoriaeth allweddol, ac mae ein camau gweithredu hyd yma wedi cefnogi newid cadarnhaol. O fewn 18 mis o'i lansio, mae Cymru Greadigol wedi gweithio gyda'n holl bartneriaid yng Nghymru, ac ar lefel y DU, i gefnogi 12 prosiect sgiliau ledled y sectorau creadigol, pob un yn ymdrin ag un neu fwy o'n meysydd blaenoriaeth. Er bod camau gweithredu wedi'u cymryd ar draws pob sector, oherwydd y cynnydd yn y galw o ran cynhyrchu a'r angen dilynol am griwiau, mae'n anochel bod gweithgarwch wedi canolbwyntio'n drwm ar sgiliau sy'n gysylltiedig â'r sgrin.

Nawr, mae amrywiaeth a chynhwysiant, wrth gwrs, yn ganolbwynt allweddol i'n holl ymyriadau, ac rydym ni wedi ymrwymo i ymdrin â'r diffyg amrywiaeth mewn criwiau a'r gadwyn gyflenwi, a chefais i'r pleser yn ddiweddar o lansio Cyswllt Diwylliant Cymru, cynllun treialu 12 mis sy'n ceisio cynyddu cyfleoedd i gymunedau amrywiol ym maes ffilm a theledu yng Nghymru. Bydd y rhaglen yn datblygu rhwydwaith a chronfa ddata bwrpasol ar gyfer cymunedau ethnig amrywiol sy'n gweithio mewn ffilm, teledu ac ar draws sawl platfform. Bydd y cynllun treialu yn helpu pobl sydd eisiau newid gyrfa, a bydd yn cynorthwyo pobl ifanc a phobl nad ydyn nhw'n ymwybodol o'r cyfleoedd yn y sector. Daeth Cymru Greadigol â'r pedwar darlledwr daearol at ei gilydd i gefnogi'r prosiect hwn, a fydd gyda'i gilydd yn arwain at newid mewn arferion recriwtio o fewn y sector sgrin yng Nghymru.

Er mwyn deall anghenion sgiliau'r sector sgrin yn gyfredol ac yn y dyfodol yn well yma, mae Cymru Greadigol wedi ffurfio partneriaeth â Phrifysgol De Cymru i gynnal arolwg sgrin Cymru 2021, sef mapio'r sector sgrin, ei weithlu a'i ddarpariaeth hyfforddi ar draws Cymru gyfan. Bydd canlyniadau ac argymhellion yr arolwg yn cael eu cyflwyno yn ystod y misoedd nesaf a byddan nhw'n darparu'r sylfaen dystiolaeth ar gyfer gweithgarwch sgiliau sgrin yn y dyfodol. Byddwn ni'n sicrhau bod llais y diwydiant—a'r gweithlu, gyda chyfraniad undebau llafur—yn parhau i fod yn rhan greiddiol o unrhyw drafodaethau sgiliau yn y dyfodol. Rydym ni hefyd yn gweithio gyda Phrifysgol De Cymru i fapio'r sector cerddoriaeth yng Nghymru. Bydd hyn yn rhoi'r sail i ni ddatblygu cynllun sgiliau ar gyfer y sector hwn yn y dyfodol hefyd.

Dysgu ymarferol o brofiad yw'r math mwyaf effeithlon o hyfforddiant o fewn y sector sgrin, felly mae cynnal lefel y cynyrchiadau sy'n ffilmio yng Nghymru yn hanfodol i gynyddu cyfleoedd hyfforddi o flwyddyn i flwyddyn. Ac mae Cymru Greadigol yn parhau i weithio gyda chynyrchiadau wedi'u hariannu i warantu ymrwymiad i ddarparu cyfleoedd i hyfforddeion ar ffurf lleoliadau â thâl. Caiff y lleoliadau hyn eu monitro i helpu i sicrhau llwybrau gyrfaoedd i bob hyfforddai yn y dyfodol, ac, yn ystod y ddwy flynedd ddiwethaf, mae mwy na 120 o hyfforddeion wedi elwa ar leoliadau gwaith am dâl ar gynyrchiadau wedi'u cefnogi gan Cymru Greadigol. Mae'r rhain yn cynnwys y ddrama Netflix Havoc, gyda Tom Hardy a Forest Whitaker, cyfres tri His Dark Materials ar gyfer BBC One, a'r cynhyrchiad Lucasfilm newydd, Willow, a fydd yn darlledu ar Disney+.

Gan edrych ymlaen, bydd sefydlu corff sgiliau creadigol, fel un o brif ymrwymiadau rhaglen llywodraethu Llywodraeth Cymru, yn dwysáu ein pwyslais ar ddatblygu sgiliau a thalent ledled ein holl is-sectorau creadigol. Wedi'i gyflwyno'n fewnol drwy Cymru Greadigol, gyda swyddogaeth sgiliau a thalent well, bydd y dull hwn yn sicrhau bod yr holl adnoddau yn y dyfodol yn cael eu cydgysylltu a'u bod yn gallu cefnogi mentrau talent a sgiliau creadigol yng Nghymru yn uniongyrchol. 

Bydd y corff sgiliau yn parhau â'r dull partneriaeth a sefydlwyd eisoes drwy grŵp rhanddeiliaid sgiliau ffilm a theledu Cymru Greadigol. Mae'r grŵp, sydd nawr ag aelodaeth o dros 50, yn gweithredu fel seinfwrdd, gan ddod â phartneriaid at ei gilydd i hwyluso gwaith rhwydweithio a chydweithio. Felly, bydd gwaith y corff sgiliau yn cael ei oruchwylio gan grŵp llywio sgiliau craidd, a fydd yn adrodd yn ôl i fwrdd anweithredol Cymru Greadigol. Dirprwy Lywydd, rydym ni ar hyn o bryd yn gweithio ar y trefniadau manwl ar gyfer y corff sgiliau creadigol, a byddaf i'n darparu'r newyddion diweddaraf eto maes o law.

Yn olaf, byddwn ni'n sicrhau bod gweithgarwch sgiliau creadigol yn y dyfodol yn cefnogi ein hymrwymiad yn y rhaglen lywodraethu i gyflawni'r warant i bobl ifanc a 125,000 o brentisiaethau o bob oed. Mae Cymru Greadigol eisoes yn gweithio gyda chydweithwyr mewn sgiliau, addysg uwch a dysgu gydol oes ar gyflwyno CRIW, model prentisiaeth gynhyrchu newydd sydd newydd ei lansio yn y gogledd, yn dilyn dwy flynedd lwyddiannus iawn yn y de, ac rydym ni'n ystyried sut y mae modd efelychu'r model prentisiaeth hwn mewn sectorau creadigol eraill.

Mae ein hymyriadau hefyd wedi'u cydgysylltu a'u cynllunio ar gyfer y tymor hir. Mae cynnwys ffilm a chyfryngau digidol o fewn y cwricwlwm newydd o 2025 yn enghraifft allweddol o hyn. Mae'n gam mawr ymlaen o ran gwneud anghenion sector sy'n tyfu yn gydnaws â'r hyn sy'n cael ei addysgu yn ein hysgolion. Mae'r pwyslais hwn ar y tymor hir hefyd yn hanfodol i'n huchelgais i helpu pobl ifanc i ddatblygu gyrfaoedd cyffrous yng Nghymru, fel y nododd fy nghyd-Aelod Vaughan Gething yn uwchgynhadledd yr economi ddoe.

Rwy'n angerddol ynghylch sicrhau bod y genhedlaeth nesaf yn ystyried y diwydiannau creadigol yn ddewis gyrfa hygyrch a gwerthfawr, gan roi cyfleoedd gwaith gwych i'n pobl ifanc yng Nghymru mewn sector sy'n darparu cynnwys gwerthfawr, gan wasanaethu pob cynulleidfa, ac sy'n allweddol o ran cefnogi ein twf economaidd yn y dyfodol. Diolch yn fawr.

17:10

Diolch, Dirprwy Lywydd. I thank you, Deputy Minister, for your statement and I actually welcome some of the practical measures that you've indicated you'll take to improve the creative sector here in Wales.

You're right to say that the creative industry here in Wales has suffered over the past 18 months, and, whilst industries such as live music and shows in particular have been affected right across the UK, it's important to note that, in Wales, they've often had to deal with COVID restrictions that impact this sector for far longer than in some other parts of the UK. And to add into the mix now, some of these industries will also have to contend with COVID passes too—all while the First Minister keeps the prospect of future lockdowns on the table. So, not only have these industries had it more difficult here in Wales over the last 18 months, they're also lacking the stability and certainty to plan for the future too. So, I'll start by asking exactly what you make of the impact of the pandemic restrictions in Wales specifically and how it compares to other UK nations.

Your statement also makes very little reference to the live music industry. Whilst you touch upon the problems that the industry has faced, there has been very little action to help the live music sector specifically. We know that there has been a lack of long-term support for the music sector and particularly to address the huge disparities in that sector between rural and urban areas, and this statement does very little to address that either.

And whilst I welcome some of the action in today's statement to address the skills shortage in the creative industries, I, unfortunately, reject your suggestion, Deputy Minister, that the demand for a skilled workforce is, quote, 'unprecedented'. The shortage in skills in the creative industry has long been an issue and needs to be addressed. Clwstwr, in their 'Screen Work 2020' report, spoke at length about the skills shortages in this sector and warned the Welsh Government that it was a problem and called on it to address it. So, the Government was clearly forewarned on this issue, and I think it would be wrong to say that the current situation is unprecedented. That report said, and I quote:

'I think generally speaking, lots of companies out there, unless they've had direct involvement with Welsh Government are under the impression that there isn't a strategy or any joined up thinking in terms of skill development'.

Deputy Minister, such a quote is a damning indictment, don't you think, of the Government's approach until now, and so I ask: what action are you taking to improve the confidence of industry professionals in your Government strategy in this area? 

The Welsh Government's measures to support further practical learning within the creative industries are also welcome too, as we know that many of the jobs and skills required do not come from classrooms and textbooks, but instead from practical, on-the-job learning. So, I'm pleased to see the further measures that the Government is taking today in this area. But it's also worth noting that the introduction of the T-level courses in England in areas such as digital production, design and development, craft and design and broadcast and production have meant that these T-levels are producing a highly skilled future workforce with specialist skills in relevant creative areas. So, what lessons have you learnt from this scheme in England, and what discussions, if any, are ongoing to ensure a parity of esteem between any Welsh qualifications and those English T-levels?

We also need to encourage further awareness of career opportunities in the creative industries amongst young people as an attainable goal in Wales. Therefore, a strategy is required to engage with young people regarding careers in creative industries. Welsh Government should be more proactive in talking to creative industry stakeholders in establishing more targeted, ambitious goals for this strategy. So, can I ask you, Deputy Minister: how are the sectors working with schools and colleges to encourage young people to seriously explore the creative industries as a future career option? And how can we improve collaboration between this sector and higher and further education so that Wales is at the forefront of new skills and developments in that sector?

You also mentioned, Deputy Minister, that the Welsh Government is currently working on detailed arrangements for that creative skills body you mentioned, but, unfortunately, you gave no time frame or commitment for this. So, can I ask you for a firm indication on when that will be established?

Finally, I note that you mentioned the statement outlined by the economy Minister yesterday and presented to the Senedd today. I read that report, and I found it deeply disappointing from a creative industries perspective. As you know, the arts and sport have been added to the economy brief, at least in part to recognise the vital contribution that they make to the economy in Wales. You have been made the Deputy Minister responsible for these areas, and yet the arts and creative industries were not mentioned once in that statement. So, do you agree that that is a real missed opportunity to deliver a vibrant sector in the future, and that the creative industries should take a more prominent role in this Government's strategic priorities?

Diolch, Dirprwy Lywydd. Diolch i chi, Dirprwy Weinidog, am eich datganiad ac yr wyf i wir yn croesawu rhai o'r mesurau ymarferol yr ydych chi wedi'u nodi y byddwch chi'n eu cymryd i wella'r sector creadigol yma yng Nghymru.

Rydych chi'n iawn wrth ddweud bod y diwydiant creadigol yma yng Nghymru wedi dioddef yn ystod y 18 mis diwethaf, ac er yr effeithiwyd yn arbennig ar ddiwydiannau fel cerddoriaeth fyw a sioeau ledled y DU, mae'n bwysig nodi, yng Nghymru, eu bod yn aml wedi gorfod ymdopi â chyfyngiadau COVID sydd wedi effeithio ar y sector hwn am gyfnod llawer hirach nag mewn rhai rhannau eraill o'r DU. Ac i ychwanegu at y gymysgedd nawr, bydd yn rhaid i rai o'r diwydiannau hyn hefyd ymdopi â phasys COVID hefyd—i gyd wrth i'r Prif Weinidog gadw'r posibilrwydd o gyfyngiadau symud yn y dyfodol ar y bwrdd. Felly, nid yn unig yw'r diwydiannau hyn wedi ei chael hi'n anoddach yma yng Nghymru yn ystod y 18 mis diwethaf, nid oes ganddyn nhw chwaith y sefydlogrwydd na'r sicrwydd i gynllunio ar gyfer y dyfodol. Felly, dechreuaf drwy ofyn yn union beth a wnewch chi o effaith y cyfyngiadau pandemig yng Nghymru yn benodol a sut y mae'n cymharu â chenhedloedd eraill y DU.

Nid yw'ch datganiad yn cyfeirio rhyw lawer chwaith at y diwydiant cerddoriaeth fyw. Er eich bod chi'n sôn am y problemau y mae'r diwydiant wedi'u hwynebu, ychydig iawn o weithredu sydd wedi bod i helpu'r sector cerddoriaeth fyw yn benodol. Rydym ni'n ymwybodol y bu diffyg cefnogaeth dymor hir i'r sector cerddoriaeth ac yn arbennig diffyg ymdrin â'r gwahaniaethau enfawr yn y sector hwnnw rhwng ardaloedd gwledig a threfol, ac ychydig iawn y mae'r datganiad hwn yn ei wneud i ymdrin â hynny hefyd.

Ac er fy mod i'n croesawu rhywfaint o'r camau gweithredu yn y datganiad heddiw i ymdrin â'r prinder sgiliau yn y diwydiannau creadigol, yr wyf i, yn anffodus, yn gwrthod eich awgrym, Dirprwy Weinidog, fod y galw am weithlu medrus,  ac rwy'n dyfynnu, yn 'ddigynsail'. Mae'r prinder sgiliau yn y diwydiant creadigol wedi bod yn broblem ers tro ac mae angen ymdrin ag ef. Soniodd Clwstwr, yn eu hadroddiad 'Gwaith Sgrin 2020', yn helaeth ynghylch y prinder sgiliau yn y sector hwn a rhybuddiodd Llywodraeth Cymru ei bod yn broblem, a galwodd arni i ymdrin â hi. Felly, roedd y Llywodraeth yn amlwg wedi'i rhybuddio ymlaen llaw ar y mater hwn, ac rwy'n credu y byddai'n anghywir dweud bod y sefyllfa bresennol yn ddigynsail. Dywedodd yr adroddiad hwnnw, ac rwy'n  dyfynnu:

'Rwy'n credu'n gyffredinol, mae llawer o gwmnïau allan yno, oni bai eu bod wedi ymwneud yn uniongyrchol â Llywodraeth Cymru o dan yr argraff nad oes strategaeth nac unrhyw feddwl cydgysylltiedig o ran datblygu sgiliau'.

Dirprwy Weinidog, mae dyfyniad o'r fath yn gyhuddiad damniol, onid ydych chi'n credu, o ddull gweithredu'r Llywodraeth tan nawr, ac felly rwy'n gofyn: pa gamau yr ydych chi'n eu cymryd i wella ffydd gweithwyr proffesiynol y diwydiant yn strategaeth eich Llywodraeth yn y maes hwn?

Mae mesurau Llywodraeth Cymru i gefnogi rhagor o ddysgu ymarferol o fewn y diwydiannau creadigol hefyd i'w croesawu, gan ein bod ni'n gwybod nad yw llawer o'r swyddi a'r sgiliau sydd eu hangen yn dod o ystafelloedd dosbarth a gwerslyfrau, ond yn hytrach o ddysgu ymarferol yn y gwaith. Felly, rwy'n falch o weld y mesurau eraill y mae'r Llywodraeth yn eu cymryd heddiw yn y maes hwn. Ond mae'n werth nodi hefyd fod cyflwyno'r cyrsiau lefel T yn Lloegr mewn meysydd fel cynhyrchu digidol, dylunio a datblygu, crefft a dylunio a darlledu a chynhyrchu wedi golygu bod y cyrsiau lefelau T hyn yn cynhyrchu gweithlu medrus iawn ar gyfer y dyfodol gyda sgiliau arbenigol mewn meysydd creadigol perthnasol. Felly, pa wersi ydych chi wedi'u dysgu o'r cynllun hwn yn Lloegr, a pha drafodaethau, os o gwbl, sy'n parhau i sicrhau parch cydradd rhwng unrhyw gymwysterau Cymreig a'r lefelau T hynny yn Lloegr?

Mae angen i ni hefyd annog fwy o ymwybyddiaeth o gyfleoedd gyrfa yn y diwydiannau creadigol ymhlith pobl ifanc fel nod cyraeddadwy yng Nghymru. Felly, mae angen strategaeth i ymgysylltu â phobl ifanc ynghylch gyrfaoedd mewn diwydiannau creadigol. Dylai Llywodraeth Cymru fod yn fwy rhagweithiol wrth siarad â rhanddeiliaid y diwydiant creadigol wrth sefydlu nodau mwy uchelgeisiol wedi'u targedu ar gyfer y strategaeth hon. Felly, a gaf i ofyn i chi, Dirprwy Weinidog: sut mae'r sectorau'n gweithio gydag ysgolion a cholegau i annog pobl ifanc i archwilio'r diwydiannau creadigol o ddifrif fel dewis gyrfa yn y dyfodol? A sut y gallwn ni wella cydweithio rhwng y sector hwn ac addysg uwch ac addysg bellach fel bod Cymru ar flaen y gad o ran sgiliau a datblygiadau newydd yn y sector hwnnw?

Gwnaethoch chi sôn hefyd, Dirprwy Weinidog, fod Llywodraeth Cymru ar hyn o bryd yn gweithio ar drefniadau manwl ar gyfer y corff sgiliau creadigol hwnnw y gwnaethoch chi sôn amdano, ond, yn anffodus, ni wnaethoch chi roi amserlen nac ymrwymiad ar gyfer hyn. Felly, a gaf i ofyn i chi am arwydd pendant ynghylch pryd y caiff hynny ei sefydlu?

Yn olaf, rwy'n nodi i chi sôn am y datganiad a gafodd ei amlinellu gan Weinidog yr Economi ddoe a'i gyflwyno i'r Senedd heddiw. Darllenais i'r adroddiad hwnnw, a theimlais ei fod yn siomedig iawn o safbwynt y diwydiannau creadigol. Fel y gwyddoch chi, mae'r celfyddydau a chwaraeon wedi'u hychwanegu at friff yr economi, yn rhannol o leiaf i gydnabod y cyfraniad hanfodol y maen nhw'n eu gwneud i'r economi yng Nghymru. Rydych chi wedi cael eich gwneud yn Ddirprwy Weinidog sy'n gyfrifol am y meysydd hyn, ac eto nid oedd sôn unwaith am y diwydiannau celfyddydol a chreadigol yn y datganiad hwnnw. Felly, a ydych chi'n cytuno bod hynny wir yn gyfle wedi'i golli i ddarparu sector bywiog yn y dyfodol, ac y dylai'r diwydiannau creadigol gymryd rhan amlycach ym mlaenoriaethau strategol y Llywodraeth hon?

17:15

Can I thank the Member for those comments and those questions? I think that there are several things to deal with there. I think that if we start with the COVID restrictions and the issue of COVID passes and the support that was given by the Welsh Government to the cultural sector, I think that we need to recognise that £93 million was made available to the cultural sector through the cultural recovery fund, and that helped countless numbers of organisations and individuals, including and up to freelancers—support that actually wasn't available in England. So, I think that we should acknowledge that as well.

Yes, COVID restrictions were different here in Wales, but that is the nature of devolution. We have rehearsed that many times in terms of the different approaches taken to COVID, and how we would protect our citizens against COVID in each of the four nations. So, I don't think that we need to spend too much further time debating that.

Where I would take issue with you is that we have not adequately supported the music industry. We would have always wanted to do more; of course, we would have always wanted to do more. But, the music industry was covered by COVID restrictions to a greater degree than some of the other industries because of the nature of playing musical instruments and singing and so on. So, again, that is a restriction within that industry that has been rehearsed time and time again. We have engaged very closely with the music industry throughout that process, working closely with the music industry and venues so that they understood the process.

But, I think that it is worth pointing out that there have been a number of initiatives for the music industry in terms of skills. We set up £60,000 of funding for the music project Beacons. We had the Honey Sessions, which were a series of industry support sessions for young creators working in the music of black origin genres across Wales. We had Crwth, a new music industry magazine designed by young music industry creators from across Wales. We had the noticeboard, which publicises opportunities across Wales for young music industry personnel. We have the Future Disrupter, which is a spotlight on emerging industry personnel in Wales. Beacons have also agreed new partnerships with Gower College, Coleg y Cymoedd and the University of South Wales, and have recruited two new Kickstart placements, who will join Beacons for six months to learn about the industry and help deliver additional resources. So, it's clear that we have done work in all of the sectors.

But, you also asked about the skills demand. Yes, the skills demand has been long known, but it has accelerated over the last 18 months or so. What we have seen is that we have a creative skills industry in Wales—a creative skills hub, a production hub—that is the third largest in the UK outside of Manchester and London. So, it's very self-evident to me that that, in itself, shows that the creative skills industry and the production industry, in particular, is very confident in Wales—the fact that it has made Wales, as I say, its third largest creative hub.

So, we have to develop our own skills, and that's what we intend to do with the creative skills board. We are working very closely with the creative industries to establish and identify the appropriate levels of skills that are needed to be able to support the productions that we bring to Wales. We will continue to do that.

In terms of strategies to engage schools, well, of course, I already outlined in my statement that we have introduced this into the national curriculum. We work very closely again with all of our schools and colleges to link in with creative organisations who do a lot of work in schools and spend a lot of time talking to pupils in schools, and one of the things we want to develop is talking to them about how they can look at creative skills as being a potential career choice for them. I already talked in my statement as well about the skills survey that we’re undertaking, both in the music industry and in the creative industries to identify those developing skills that we need as well.

So, I think, in terms of the economy, you’re quite right to point out that, in this term of government, the fact that arts, culture and sports sit within the economy department is a very welcome development. It shows very clearly where Welsh Government sees arts, sports and culture as part of the economy brief. We very much see it as an integral part of what we need to do to develop our economic recovery. And whatever the economy Minister mentioned yesterday, he made it very clear that skills and apprenticeships are integral to that, and the skills offer that I've talked about today, and how that links in with the apprenticeship offer, is very much part of that manifesto commitment. It was in the programme for government that the economy Minister referred to yesterday.

A gaf i ddiolch i'r Aelod am y sylwadau a'r cwestiynau yna? Rwy'n credu bod sawl peth i ymdrin â nhw yna. Rwy'n credu, os dechreuwn ni gyda chyfyngiadau COVID a mater pasys COVID a'r cymorth y gwnaeth Llywodraeth Cymru ei roi i'r sector diwylliannol, rwy'n credu bod angen i ni gydnabod y cafodd £93 miliwn ei ryddhau i'r sector diwylliannol drwy'r gronfa adferiad diwylliannol, a bod hynny wedi helpu nifer di-rif o sefydliadau ac unigolion, gan gynnwys gweithwyr llawrydd—cymorth nad oedd ar gael yn Lloegr. Felly, rwy'n credu y dylem ni gydnabod hynny hefyd.

Oedd, roedd cyfyngiadau COVID yn wahanol yma yng Nghymru, ond dyna natur datganoli. Rydym wedi sôn droeon am hynny, o ran y gwahanol ddulliau sy'n cael eu defnyddio i ymdrin â COVID, a sut y byddem ni'n amddiffyn ein dinasyddion rhag COVID ym mhob un o'r pedair gwlad. Felly, nid wyf i'n credu bod angen i ni dreulio gormod o amser yn trafod hynny.

Lle y byddwn i'n anghytuno â chi yw nad ydym ni wedi cefnogi'r diwydiant cerddoriaeth yn ddigonol. Byddem ni bob amser wedi dymuno gwneud mwy; wrth gwrs, byddem ni bob amser wedi dymuno gwneud mwy. Ond, roedd cyfyngiadau COVID yn effeithio ar y diwydiant cerddoriaeth yn fwy i raddau, nag ar rai o'r diwydiannau eraill oherwydd natur chwarae offerynnau cerdd a chanu ac yn y blaen. Felly, unwaith eto, mae hynny'n gyfyngiad o fewn y diwydiant hwnnw sydd wedi'i grybwyll dro ar ôl tro. Rydym ni wedi ymgysylltu'n agos iawn â'r diwydiant cerddoriaeth drwy gydol y broses honno, gan weithio'n agos gyda'r diwydiant cerddoriaeth a lleoliadau fel eu bod yn deall y broses.

Ond, rwy'n credu ei bod yn werth tynnu sylw at y ffaith bod nifer o fentrau o ran sgiliau wedi bod ar gyfer diwydiant cerddoriaeth. Gwnaethom ni sefydlu £60,000 o gyllid ar gyfer y prosiect cerddoriaeth Bannau. Cawsom y Sesiynau Mêl, a oedd yn gyfres o sesiynau cefnogi'r diwydiant ar gyfer crewyr ifanc sy'n gweithio ym maes cerddoriaeth o dras du ledled Cymru. Cawsom ni Crwth, cylchgrawn newydd y diwydiant cerddoriaeth wedi'i gynllunio gan grewyr y diwydiant cerddoriaeth ifanc o bob cwr o Gymru. Cawsom ni'r hysbysfwrdd, sy'n rhoi cyhoeddusrwydd i gyfleoedd ledled Cymru ar gyfer personél ifanc y diwydiant cerddoriaeth. Mae gennym ni'r Future Disrupter, sy'n rhoi sylw i bersonél y diwydiant sy'n datblygu yng Nghymru. Mae Bannau hefyd wedi cytuno ar bartneriaethau newydd gyda Choleg Gŵyr, Coleg y Cymoedd a Phrifysgol De Cymru, ac wedi recriwtio dau leoliad Kickstart newydd, a fydd yn ymuno â'r Bannau am chwe mis i ddysgu am y diwydiant a helpu i ddarparu adnoddau ychwanegol. Felly, mae'n amlwg ein bod ni wedi gwneud gwaith ym mhob un o'r sectorau.

Ond, gwnaethoch chi  hefyd ofyn am y galw am sgiliau. Ydy, mae'r galw am sgiliau wedi bod yn hysbys ers tro, ond mae wedi cyflymu yn ystod y 18 mis diwethaf. Yr hyn yr ydym ni wedi'i weld yw bod gennym ni ddiwydiant sgiliau creadigol yng Nghymru—canolfan sgiliau creadigol, canolfan gynhyrchu—sef y drydedd fwyaf yn y DU y tu allan i Fanceinion a Llundain. Felly, mae'n amlwg iawn i mi fod hynny, ynddo'i hun, yn dangos bod y diwydiant sgiliau creadigol a'r diwydiant cynhyrchu, yn arbennig, yn hyderus iawn yng Nghymru—y ffaith ei fod wedi gwneud Cymru, fel y dywedais i, y ganolfan greadigol fwyaf ond dwy.

Felly, mae'n rhaid i ni ddatblygu ein sgiliau ein hunain, a dyna'r hyn yr ydym ni'n bwriadu ei wneud gyda'r bwrdd sgiliau creadigol. Rydym ni'n gweithio'n agos iawn gyda'r diwydiannau creadigol i sefydlu a nodi'r lefelau priodol o sgiliau sydd eu hangen i allu cefnogi'r cynyrchiadau a ddaw i Gymru. Byddwn ni'n parhau i wneud hynny.

O ran strategaethau i ymgysylltu ag ysgolion, wel, wrth gwrs, gwnes i amlinellu eisoes yn fy natganiad ein bod ni wedi cyflwyno hyn yn y cwricwlwm cenedlaethol. Rydym ni'n gweithio'n agos iawn eto gyda'n holl ysgolion a cholegau i gysylltu â sefydliadau creadigol sy'n gwneud llawer o waith mewn ysgolion ac sy'n treulio llawer o amser yn siarad â disgyblion mewn ysgolion, ac un o'r pethau yr ydym ni eisiau eu datblygu yw siarad â nhw am sut y gallan nhw ystyried sgiliau creadigol fel dewis gyrfa posibl iddyn nhw. Soniais i eisoes yn fy natganiad yn ogystal, am yr arolwg sgiliau yr ydym ni'n ei gynnal, yn y diwydiant cerddoriaeth ac yn y diwydiannau creadigol i nodi'r sgiliau datblygu sydd eu hangen arnom ni hefyd.

Felly, rwy'n credu, o ran yr economi, eich bod chi'n hollol gywir i dynnu sylw at y ffaith, o ran y tymor llywodraethu hwn, fod y celfyddydau, diwylliant a chwaraeon yn rhan o adran yr economi, yn ddatblygiad i'w groesawu'n fawr. Mae'n dangos yn glir iawn lle mae Llywodraeth Cymru yn gweld y celfyddydau, chwaraeon a diwylliant yn rhan o friff yr economi. Rydym ni'n ei weld yn rhan greiddiol o'r hyn y mae angen i ni ei wneud i ddatblygu ein hadferiad economaidd. A beth bynnag y gwnaeth Gweinidog yr Economi ei grybwyll ddoe, fe'i gwnaeth yn glir iawn bod sgiliau a phrentisiaethau yn rhan greiddiol o hynny, ac mae'r cynnig sgiliau yr wyf i wedi sôn amdano heddiw, a sut y mae hynny'n cysylltu â'r cynnig prentisiaeth, yn rhan fawr o'r ymrwymiad maniffesto hwnnw. Roedd yn y rhaglen lywodraethu y cyfeiriodd Gweinidog yr Economi ati ddoe.

17:20

Diolch, Dirprwy Lywydd. Dwi’n falch o glywed y Dirprwy Weinidog yn pwysleisio pwysigrwydd y diwydiannau creadigol, a’i hymrwymiad o ran sicrhau cefnogaeth i fwy o bobl yng Nghymru weithio yn y sectorau cysylltiedig.

Dwi hefyd yn croesawu yn fawr y datganiad penodol o ran amrywiaeth, a sicrhau bod mwy o gyfleoedd i bobl ddu, Asiaidd ac ethnig leiafrifol weithio yn sector ffilm a theledu yn benodol. Os ydym eisiau sicrhau bod y cynnwys yn adlewyrchu Cymru yn ei holl gyfanrwydd, yna mae’n angenrheidiol bod y gweithlu hefyd. Hoffwn ofyn felly sut y bydd hyn hefyd yn cael ei gefnogi o ran y diwydiannau creadigol eraill tu hwnt i deledu a ffilm, ac ai bwriad y peilot yw helpu i siapio cynllun mwy hirdymor o ran hyn.

O ystyried y diwydiannau creadigol yn eu cyfanrwydd, hoffwn hefyd godi’r cwestiwn o ran rhywedd a sicrhau bod y gweithlu yn gynrychioladol o’n cymdeithas o ran hynny hefyd. Os edrychwn, er enghraifft, ar y diwydiant gemau, mae ymchwil o Brifysgol Sheffield yn awgrymu bod 70 y cant o weithwyr yn y diwydiant gemau yn y Deyrnas Unedig yn ddynion. O gyplysu hyn â'r ffaith mai dim ond 12 y cant o fyfyrwyr mewn prifysgolion Cymru oedd yn astudio peirianneg a thechnoleg oedd yn ferched yn 2016, nid yw hyn yn debygol o newid heb strategaeth benodol. Oes gan Lywodraeth Cymru, drwy Cymru Greadigol, gynllun i sicrhau bod gweithlu’r diwydiannau creadigol yn llwyr gynrychioladol, gyda chyfleoedd ac anogaeth cyfartal i ddynion a merched?

Rhaid cofio hefyd, wrth gwrs, fod canran uchel iawn o’r bobl sydd yn gweithio yn y diwydiannau creadigol, ac yn benodol ffilm a theledu, yn llawrydd. Fel y dengys ymchwil, roedd 94 y cant o bobl lawrydd wedi colli gwaith yn sgil COVID, a gyda diwedd ffyrlo a diwedd yr ail gronfa adferiad diwylliannol, os edrychwn ar y diwydiannau creadigol yn eu cyfanrwydd, mae hi’n sefyllfa fregus dros ben i nifer ohonynt.

Gwn nad yw Cymru Greadigol yn ymwneud â theatrau ond, o ran Llywodraeth Cymru, mae angen edrych ar y sector creadigol a diwylliannol yn ei gyfanrwydd o ran sgiliau a swyddi a chefnogaeth, a hoffwn gymryd y cyfle felly i ofyn i’r Dirprwy Weinidog os oes bwriad i ddatblygu trydedd gronfa adferiad diwylliannol i gefnogi’r canolfannau celfyddydol sydd yn wynebu dyfodol ansicr dros ben.

Un o’r sgiliau sydd ddim yn cael eu crybwyll yn natganiad heddiw yw’r iaith Gymraeg, sydd, wrth gwrs, yn perthyn i bawb yng Nghymru. Sut bydd Cymru Greadigol yn sicrhau cyfleoedd i bobl weithio yn y diwydiannau hyn drwy’r Gymraeg, ac mewn cymunedau ledled Cymru? Ble mae’r Gymraeg yn y cynlluniau hyn a’r gefnogaeth i’r di-Gymraeg a dysgwyr hefyd i ddatblygu eu sgiliau yn y Gymraeg er mwyn eu defnyddio yn y diwydiannau creadigol?

Rydych hefyd yn pwysleisio yn eich datganiad y cynnydd mewn cynhyrchu o fewn y sector sgrin, sydd yn dda i’w glywed, ac fel sydd eisoes wedi’i nodi, o ran ail adroddiad Clwstwr ar y diwydiannau creadigol, de Cymru yw’r clwstwr cyfryngau sydd wedi bod yn perfformio orau y tu allan i Lundain. Ond serch hynny, o ran rhanbarth prifddinas Caerdydd, mae hyn yn dal yn is o ran cynhyrchiant na’r cyfartaledd ar draws y Deyrnas Unedig. Pa gynlluniau, felly, sydd gan Cymru Greadigol a Llywodraeth Cymru i sicrhau bod cynhyrchiant yn cynyddu dros y blynyddoedd nesaf, gan gynyddu'r nifer o swyddi ar gael ynghyd â helpu i ddatblygu economi Cymru?

Fel y soniodd Tom Giffard, yn olaf, o ran adroddiad 'Cyfrifiad Sgrin 2020' Clwstwr, fe nodwyd mai nid diffyg talent sydd yn dal y diwydiant sgrin yn ôl ond yn hytrach y diffyg strategaeth sgiliau clir a fyddai'n sicrhau ffrwd o dalent o Gymru. Tra bod y camau a amlinellir yn y datganiad yn gam ymlaen o ran y sector ffilm a theledu, a cherddoriaeth, oes bwriad creu strategaeth sgiliau ar gyfer yr holl ddiwydiannau creadigol, ac os felly, beth yw'r amserlen?

Mae cefnogaeth gan y Llywodraeth i'r diwydiannau creadigol, fel a amlinellir heddiw, heb os i'w chefnogi, ond rhaid hefyd cael strategaeth ac uchelgais os ydym am fanteisio yn llawn ar botensial y diwydiant hwn o ran ein heconomi, a sicrhau bod pawb yng Nghymru, o bob cefndir, pob rhyw, a lle bynnag y maent yn byw, yn cael y cyfle i fanteisio yn llawn ar y cyfleoedd a gynigir.

Thank you, Dirprwy Lywydd. I'm pleased to hear the Deputy Minister emphasising the importance of the creative industries, and her commitment to providing support for more people in Wales to work in the related sectors.

I also very much welcome the specific statement regarding diversity, and ensuring that there are more opportunities for people from black, Asian and minority ethnic communities to work in the film and television sector. If we wish to ensure that content reflects Wales in its entirety, then it is vital that the workforce does exactly that too. I would therefore like to ask how this will also be supported in the other creative industries beyond television and film, and whether the pilot aims to help shape a plan with a longer term focus in this regard.

In considering the creative industries as a whole, I would also like to raise the issue of gender and ensuring that the workforce is representative of our society in that regard as well. If we look, for example, at the gaming industry, research from the University of Sheffield suggests that 70 per cent of employees in the gaming industry in the United Kingdom are men. Coupled with the fact that only 12 per cent of students in Welsh universities studying engineering and technology were women in 2016, this is unlikely to change without a specific strategy. So, does the Welsh Government, through Creative Wales, have a plan to ensure that the creative industries workforce is fully representative, with equal opportunities and encouragement for women and men?

We must also remember, of course, that a high percentage of the people working in the creative industries, specifically film and television, do so as freelancers. As research has shown, 94 per cent of freelancers have lost work as a result of COVID, and with the end of furlough and the end of the second cultural recovery fund, if we look at the creative industries as a whole, it is a very precarious situation for many of them.

I know that Creative Wales is not involved in theatres, but with regard to the Welsh Government, there is a need to look at the creative and cultural sector in its entirety in terms of skills and jobs and support, and I would therefore like to take this opportunity to ask the Deputy Minister whether there is any intention to develop a third cultural recovery fund to support the arts centres that face such an uncertain future.

One of the skills that isn't mentioned in today's statement is the Welsh language, which, of course, belongs to everyone in Wales. How will Creative Wales ensure opportunities for people to work in these industries through the medium of Welsh, and in communities across Wales? Where is the Welsh language in these plans and where is support for those who don't speak Welsh and learners to develop their Welsh language skills so that they can use them in the creative industries?

You also emphasise in your statement the increase in production within the screen sector, which is good to hear, and as has already been noted, in terms of Clwstwr's second report on the creative industries, south Wales is the media cluster that has been performing best outside London. But despite this, in terms of the Cardiff capital region, this is still lower in terms of productivity than the average across the United Kingdom. So, what plans do Creative Wales and the Welsh Government have to ensure that productivity increases over the coming years, increasing the number of jobs available and helping to develop Wales's economy?

And, as Tom Giffard mentioned, finally, in Clwstwr's 'Screen Census 2020' report, it was noted that it isn't a lack of talent that is holding the screen industry back, rather it is a lack of a clear skills strategy that would deliver that talent pipeline from Wales. Whilst the steps outlined in the statement are a step forward for the film and television sector, and, indeed, music, do you intend to draw up a skills strategy for all creative industries, and if so, what is the timescale for such a strategy?

Government support for the creative industries, as outlined today, is without doubt to be encouraged, but we must also have a strategy and we must be ambitious if we are to maximise this industry's potential in terms of our economy, and if we are to ensure that everyone in Wales, from all backgrounds, all genders, and wherever they live, have the opportunity to benefit fully from the opportunities provided.

17:25

Can I thank Heledd Fychan for those comments and questions? And I think she and I are very much on the same page. We set out the programme for government, and our programme for government was very clear that inclusion, diversity, equality—whether that's gender, whether that's in our BAME communities, whether it's people with disabilities, whatever that is, our inclusion agenda covers all of them, and so we are absolutely committed. Our diversity agenda is not just about BAME communities; it is about all areas where we need to do more work.

And the point you're making about the gaming industry, we see many areas where men still seem to dominate. It seems to be something that we struggle to get women involved in in certain areas, and that includes sporting areas as well. You'll know that I'm a huge football fan, and I would have given my eye teeth as a child to have been able to have played football, but, unfortunately, I was only ever taken to watch on the terraces, because it's men who played football. Now, that's changed. That's changed such a lot now. I mean, actually, the fastest growing number of people involved in football in Wales is girls—women and girls. So, it can be done, and it has to be done, and that's certainly part of our objective. Because, as you quite rightly say, the diversity that we have in all of our sectors, in all of our cultural sectors and in all forms of life, has to reflect society in Wales and not just the dominant traits in those particular industries.

I would say, in terms of freelancers, through the process of COVID we identified that freelancers was an area initially that had fallen through the gaps. We plugged that gap, we did ensure that freelancers were supported in a way that they weren't supported in other parts of the UK. And we have seen skills initiatives with freelancers as well. We've got a scheme called Step Across, which is a transferable skills project, designed to match freelancers from theatres and events to roles in the screen sector. So, we've tried to do work with those. We've got a scheme called Stepping Up 2021, which is a partnership with a UK-wide body, actually, ScreenSkills, to provide opportunities for freelancers ready to take their next move into a new job or role. We've got the return to work for creative workers, which was a union-led training scheme. It was led by the Broadcasting, Entertainment, Communications and Theatre Union, in fact, where they provide training for over 200 freelancers from music, digital and screen sectors across Wales, many of whom were without work during lockdown. So, it's not that they have been forgotten; they're far from being forgotten. In fact, we've now got the freelancers pledge that you'll be aware of as well.

In terms of where we go with continued support in the creative sectors, the COVID recovery fund 3, this is something that I continue to have conversations with my colleague Vaughan Gething, the economy Minister, about in terms of the overall level of support that we can continue to offer for all businesses in light of the ongoing COVID pandemic situation. So, I'm not in a position to tell you what that is today, but I can assure you that it is a continuing discussion that we have around that.

And I take your point in terms of the Welsh language. Again, the Welsh language commitments and requirements run through our manifesto and are set out in everything that we want to do. I will take on board the comments that you've made about that being more explicit, perhaps, in some of our schemes than they otherwise are, but they are well intentioned and they certainly will be in there. I think that covered most of the things that you raised, Heledd. Thank you.

A gaf i ddiolch i Heledd Fychan am y sylwadau a'r cwestiynau yna? Ac rwy'n credu ei bod hi a fi'n cytuno'n llwyr. Gwnaethom ni nodi'r rhaglen lywodraethu, ac yr oedd ein rhaglen lywodraethu ni'n glir iawn bod cynhwysiant, amrywiaeth, cydraddoldeb—boed hynny'n rhywedd, boed hynny'n ein cymunedau BAME, boed hynny'n bobl ag anableddau, beth bynnag yw hynny, mae ein hagenda cynhwysiant yn cynnwys pob un ohonyn nhw, ac felly rydym ni wedi ymrwymo'n llwyr. Nid yw'n hagenda amrywiaeth yn ymwneud â chymunedau BAME yn unig; mae'n ymwneud â phob maes lle mae angen i ni wneud mwy o waith.

A'r pwynt yr ydych chi'n ei wneud ynghylch y diwydiant gemau hapchwarae, gwelwn ni lawer o feysydd lle mae dynion yn dal i'w gweld yn cael lle blaenllaw. Mae'n ymddangos yn rhywbeth yr ydym ni'n ei chael yn anodd, sef cael menywod i gymryd rhan mewn rhai meysydd, ac mae hynny'n cynnwys meysydd chwaraeon hefyd. Byddwch chi'n gwybod fy mod i'n gefnogwr pêl-droed brwd, a byddwn i wedi rhoi unrhyw beth pan oeddwn yn blentyn i fod wedi gallu cael chwarae pêl-droed, ond, yn anffodus, cefais fynd i wylio ar y terasau yn unig, oherwydd dynion oedd yn chwarae pêl-droed. Nawr, mae hynny wedi newid. Mae hynny wedi newid gymaint nawr. Hynny yw, mewn gwirionedd, merched yw'r nifer sy'n tyfu gyflymaf o ran y bobl sy'n ymwneud â phêl-droed yng Nghymru—menywod a merched. Felly, mae'n bosibl ei wneud, ac mae'n rhaid gwneud hynny, ac mae hynny'n sicr yn rhan o'n hamcan. Oherwydd, fel y dywedwch chi'n gwbl briodol, mae'n rhaid i'r amrywiaeth sydd gennym ni ym mhob un o'n sectorau, ym mhob un o'n sectorau diwylliannol ac ym mhob math o fywyd, adlewyrchu cymdeithas yng Nghymru ac nid dim ond y nodweddion amlycaf yn y diwydiannau penodol hynny.

Byddwn i'n dweud, o ran gweithwyr llawrydd, drwy broses COVID roeddem ni wedi nodi bod gweithwyr llawrydd yn faes a oedd wedi syrthio drwy'r rhwyd ar y cychwyn. Gwnaethom ni wneud yn iawn am hynny, gwnaethom ni sicrhau bod gweithwyr llawrydd yn cael eu cefnogi mewn ffordd nad oedden nhw'n cael eu cefnogi mewn rhannau eraill o'r DU. Ac rydym ni wedi gweld mentrau sgiliau gyda gweithwyr llawrydd hefyd. Mae gennym ni gynllun o'r enw Step Across, sy'n brosiect sgiliau trosglwyddadwy, sydd wedi'i gynllunio i baru gweithwyr llawrydd o theatrau a digwyddiadau â rolau yn y sector sgrin. Felly, rydym ni wedi ceisio gwneud gwaith gyda'r rheini. Mae gennym ni gynllun o'r enw Camu Fyny 2021, sy'n bartneriaeth â chorff ledled y DU, a dweud y gwir, ScreenSkills, i ddarparu cyfleoedd i weithwyr llawrydd sy'n barod i symud ymlaen i swydd neu swyddogaeth newydd. Mae gennym ni'r dychwelyd at weithio ar gyfer gweithwyr creadigol, a oedd yn gynllun hyfforddi dan arweiniad undebau. Cafodd ei arwain gan yr Undeb Darlledu, Adloniant, Cyfathrebu a Theatrau, a dweud y gwir, lle maen nhw'n darparu hyfforddiant i dros 200 o weithwyr llawrydd o sectorau cerddoriaeth, digidol a sgrin ledled Cymru, yr oedd llawer ohonyn nhw heb waith yn ystod y cyfyngiadau symud. Felly, na, ni chawsant eu hanghofio: maen nhw ymhell o gael eu hanghofio. Yn wir, mae gennym ni nawr yr addewid i weithwyr llawrydd y byddwch chi'n ymwybodol ohono hefyd.

O ran ble yr awn ni gyda chefnogaeth barhaus yn y sectorau creadigol, y gronfa adferiad COVID 3, mae hon yn rhywbeth yr wyf i'n parhau i gael sgyrsiau gyda fy nghyd-Aelod Vaughan Gething, Gweinidog yr Economi, amdani, o ran lefel gyffredinol y cymorth y gallwn barhau i'w gynnig i bob busnes yng ngoleuni'r sefyllfa barhaus o ran pandemig COVID. Felly, nid wyf i mewn sefyllfa i ddweud wrthych chi beth yw hynny heddiw, ond gallaf i eich sicrhau chi fod gennym ni drafodaeth barhaus ynghylch hynny.

Ac rwy'n cymryd eich pwynt chi o ran y Gymraeg. Unwaith eto, mae ymrwymiadau i'r Gymraeg a'i gofynion yn rhedeg drwy ein maniffesto ac maen nhw wedi'u nodi ym mhopeth yr ydym ni eisiau'i wneud. Rwy'n derbyn y sylwadau yr ydych wedi'u gwneud o ran gwneud hynny'n fwy eglur, efallai, yn rhai o'n cynlluniau nag y maen nhw fel arall, ond mae ganddyn nhw fwriadau da ac yn sicr byddan nhw yno. Rwy'n credu bod hynny'n cynnwys y rhan fwyaf o'r pethau yr oeddech chi wedi'u codi, Heledd. Diolch.

17:30

Diolch, Llywydd. Thank you, Deputy Minister, for your statement, which I welcome. I note that you rightly stated that the pandemic affected our creative industries in differing ways, with the differing music sectors very hard hit with extended venue closures, music practices closing, choirs, bands and orchestras in hibernation, and some no longer with us from this dreadful pandemic. As Members know, I believe that we as a nation, as a country, cannot separate our identity from our cultural past, our cultural legacy and that vibrant cultural future intrinsically linked to our gross domestic product. Music, our music education system and the performers of music in and across the diversity of Welsh society are key to that identity, our soul and our well-being. As such, I do greatly appreciate, Deputy Minister, the commitment of the Welsh Government to work with the University of South Wales to map the music sectors of Wales and the creation of the creative skills body, and further clarity on that, I know, the Deputy Minister will bring to this place. I do feel that that phoenix, the dragon—

Diolch, Llywydd. Diolch, Dirprwy Weinidog, am eich datganiad, ac rwy'n croesawu hynny. Rwy'n sylwi eich bod chi wedi dweud yn deg fod y pandemig yn effeithio ar ein diwydiannau creadigol mewn gwahanol ffyrdd, gyda'r gwahanol sectorau cerddoriaeth yn cael ergyd drom iawn gyda lleoliadau wedi cau am gyfnodau estynedig, ymarferion cerddoriaeth wedi cau, corau, bandiau a cherddorfeydd yn segur, a rhai nad ydyn nhw gyda ni nawr oherwydd y pandemig ofnadwy hwn. Fel y mae Aelodau'n ymwybodol, rwy'n credu na allwn ni fel cenedl, fel gwlad, wahanu ein hunaniaeth o'n gorffennol diwylliannol, ein hetifeddiaeth ddiwylliannol a'r dyfodol diwylliannol bywiog hwnnw sy'n gysylltiedig yn gynhenid â'n cynnyrch domestig gros. Mae cerddoriaeth, ein system addysg gerddoriaeth a pherfformwyr cerddoriaeth o fewn ac ar draws amrywiaeth cymdeithas Cymru yn allweddol i'r hunaniaeth honno, ein henaid a'n lles. Felly, yr wyf i'n gwerthfawrogi'n fawr, Dirprwy Weinidog, ymrwymiad Llywodraeth Cymru i weithio gyda Phrifysgol De Cymru i fapio sectorau cerddoriaeth Cymru a chreu'r corff sgiliau creadigol, a'r eglurder pellach hynny, rwy'n ymwybodol, y bydd y Dirprwy Weinidog yn dod ag ef i'r lle hwn. Rwy'n teimlo bod y ffenics hwnnw, y ddraig—

—is rising. Key to that will be a vibrant music education with tuition hub infrastructure across Wales. Minister, when will the national music service concept be realised, as per our manifesto? When will a national music strategy of Wales—part of that cultural strategy—be articulated within Creative Wales, and how will you use the creative skills body to develop that pathway from the classroom to those music venues of Wales, so that our children today fulfil their potential based on an ability to play and not pay?

—yn codi. Yn allweddol i hynny bydd addysg gerddoriaeth fywiog gyda seilwaith canolfannau dysgu ledled Cymru. Gweinidog, pryd y caiff cysyniad y gwasanaeth cerddoriaeth genedlaethol ei wireddu, yn unol â'n maniffesto ni? Pryd y bydd strategaeth gerddoriaeth genedlaethol yng Nghymru—rhan o'r strategaeth ddiwylliannol honno—yn cael ei mynegi o fewn Cymru Greadigol, a sut y byddwch chi'n defnyddio'r corff sgiliau creadigol i ddatblygu'r llwybr hwnnw o'r ystafell ddosbarth i'r lleoliadau cerddoriaeth hynny yng Nghymru, fel bod ein plant ni heddiw yn cyflawni eu potensial yn seiliedig ar allu i chwarae nid ar allu i dalu?

Thank you, Rhianon. You've been such an amazing advocate for the music services throughout your time in this place, and I thank you for your ongoing support for the work that the Welsh Government is doing to try to establish a national music service. I can assure you that those discussions are well advanced. I meet with my colleague the Minister for education on a regular basis. We, in fact, only met just last week to discuss the latest iterations of our options around what the national music service might look like. Because you're absolutely right; we set that our very clearly in our manifesto—the fact that access to music, whether that is through playing an instrument, whether it is being in a choir, whether it is an orchestra or a band, should not be limited by someone's ability to pay. That is very much at the forefront of the discussions that we have about the creation of a music education service. At this stage, I can't tell you exactly when that will be agreed and signed off, but I can tell you it is well advanced. And given that we are still in the first six months of a five-year term, I'm pleased that we have made significant progress towards that.

Similarly, with the cultural strategy—I know that you've raised this before, as has Heledd Fychan—we have committed to a cultural strategy, which will include music, will include the creative industries and will include everything that is in the cultural brief. That will start its work in earnest in the new year, and we will be looking for that to be developed and to present it to this Senedd. From my perspective, it will be more than a document with a few lines about what our ambitions might be. It will be a document that has to be a living document, not just for now and not just for this term, but taking us forward so that it becomes very much part of our life in Wales. Because, in Wales, our life is based around our culture, and that will be reflected in any cultural strategy.

Diolch, Rhianon. Rydych chi wedi bod yn eiriolwr mor anhygoel dros y gwasanaethau cerddoriaeth drwy gydol eich amser yn y lle hwn, ac rwy'n diolch i chi am eich cefnogaeth barhaus i'r gwaith y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i geisio sefydlu gwasanaeth cerddoriaeth cenedlaethol. Gallaf i eich sicrhau chi bod y trafodaethau hynny wedi datblygu'n dda. Rwy'n cyfarfod â fy nghyd-Aelod y Gweinidog addysg yn rheolaidd. Dim ond yr wythnos diwethaf y gwnaethom ni gyfarfod i drafod y fersiynau diweddaraf o'n dewisiadau ynghylch sut y gallai'r gwasanaeth cerddoriaeth cenedlaethol edrych. Oherwydd yr ydych chi'n hollol gywir; gwnaethom ni osod ein maniffesto'n glir iawn—y ffaith na ddylai'r cyfle i fanteisio ar gerddoriaeth, boed hynny drwy chwarae offeryn, boed hynny mewn côr, boed yn gerddorfa neu'n fand, gael ei gyfyngu gan allu rhywun i dalu. Mae hynny'n flaenllaw iawn yn y trafodaethau sydd gennym ni o ran creu gwasanaeth addysg gerddoriaeth. Ar hyn o bryd, ni allaf i ddweud wrthych chi'n union pryd y bydd hynny'n cael ei gytuno a'i gymeradwyo, ond gallaf i ddweud wrthych chi ei fod wedi datblygu'n dda. Ac o gofio ein bod ni dal i fod yn chwe mis cyntaf tymor o bum mlynedd, rwy'n falch ein bod ni wedi gwneud cynnydd sylweddol tuag at hynny.

Yn yr un modd, gyda'r strategaeth ddiwylliannol—fe wn i eich bod chi wedi codi hyn o'r blaen, fel y gwnaeth Heledd Fychan—yr ydym ni wedi ymrwymo i strategaeth ddiwylliannol, a fydd yn cynnwys cerddoriaeth, yn cynnwys y diwydiannau creadigol ac yn cynnwys popeth sydd yn y briff diwylliannol. Bydd hynny'n dechrau ar ei waith o ddifrif yn y flwyddyn newydd, a byddwn ni'n chwilio am ddatblygu hynny a'i gyflwyno i'r Senedd hon. O fy safbwynt i, bydd yn fwy na dogfen gydag ychydig o linellau ynghylch beth allai ein huchelgeisiau fod. Bydd yn ddogfen y mae'n rhaid iddi fod yn ddogfen fyw, nid yn unig ar gyfer nawr ac nid yn unig ar gyfer y tymor hwn, ond sy'n mynd â ni ymlaen fel ei bod yn dod yn rhan fawr o'n bywyd yng Nghymru. Oherwydd, yng Nghymru, mae ein bywyd yn seiliedig ar ein diwylliant, a bydd hynny'n cael ei adlewyrchu mewn unrhyw strategaeth ddiwylliannol.

Diolch, Ddirprwy Weinidog.

Symud ymlaen. Yn unol â Rheol Sefydlog 12.24, oni bai bod Aelod yn gwrthwynebu, caiff y ddau gynnig o dan eitemau 7 ac 8—rheoliadau cytundebau treftadaeth (Cymru) 2021—eu grwpio i'w trafod ond gyda phleidleisiau ar wahân.

Thank you, Deputy Minister.

We'll move on. In accordance with Standing Order 12.24, unless a Member objects, the two motions under items 7 and 8—the heritage partnership agreements (Wales) regulations 2021—will be grouped for debate but with separate votes.

No-one's objecting. Thank you very much.

Does neb yn gwrthwynebu. Diolch yn fawr iawn.

17:35
7. & 8. Rheoliadau Adeiladau Rhestredig (Cytundebau Partneriaeth Dreftadaeth) (Cymru) 2021, Rheoliadau Henebion Cofrestredig (Cytundebau Partneriaeth Dreftadaeth) (Cymru) 2021
7. & 8. The Listed Buildings (Heritage Partnership Agreements) (Wales) Regulations 2021, The Scheduled Monuments (Heritage Partnership Agreements) (Wales) Regulations 2021

Gan nad oes unrhyw wrthwynebiad, galwaf ar Ddirprwy Weinidog y Celfyddydau a Chwaraeon, Dawn Bowden.

I see that there are no objections. I therefore call the Deputy Minister for Arts and Sport, Dawn Bowden.

Cynnig NDM7809 Lesley Griffiths

Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 27.5:

1. Yn cymeradwyo bod y fersiwn ddrafft o Rheoliadau Adeiladau Rhestredig (Cytundebau Partneriaeth Dreftadaeth) (Cymru) 2021 yn cael ei llunio yn unol â’r fersiwn ddrafft a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 7 Hydref 2021.

Motion NDM7809 Lesley Griffiths

To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 27.5:

1. Approves that the draft The Listed Buildings (Heritage Partnership Agreements) (Wales) Regulations 2021 is made in accordance with the draft laid in the Table Office on 7 October 2021.

Cynnig NDM7808 Lesley Griffiths

Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 27.5:

1. Yn cymeradwyo bod y fersiwn ddrafft o Rheoliadau Henebion Cofrestredig (Cytundebau Partneriaeth Dreftadaeth) (Cymru) 2021 yn cael ei llunio yn unol â’r fersiwn ddrafft a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 28 Medi 2021.

Motion NDM7808 Lesley Griffiths

To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 27.5:

1. Approves that the draft The Scheduled Monuments (Heritage Partnership Agreements) (Wales) Regulations 2021 is made in accordance with the draft laid in the Table Office on 28 September 2021.

Cynigiwyd y cynigion.

Motions moved.

Thank you, Dirprwy Lywydd. The regulations for consideration by Members of the Senedd today will, if approved, allow heritage partnership agreements in Wales to come into full effect. The Historic Environment (Wales) Act 2016 amended existing primary legislation to create heritage partnership agreements. A heritage partnership agreement is a voluntary arrangement for the long-term conservation and management of one or more scheduled monuments or listed buildings. It will be negotiated between the owner of the designated assets, the consenting authority and other interested parties. It will provide a framework for genuine partnership working for the sustainable management of our unique historic environment. Partnership working will build the parties' confidence, encourage good conservation practice and reduce the risk of damaging changes to historic assets through unauthorised works.

Time and resources will need to be invested in the development of heritage partnership agreements, but they will deliver many benefits. The agreements enable greater flexibility for owners in managing their historic assets. They will provide consents for a programme of agreed works, eliminating the need for repetitive and time-consuming individual applications for similar works. Partners will then have clarity about which works do and do not require consent. There will be a more consistent and coherent approach to the conservation and management of the scheduled monuments or listed buildings included in the agreement.

To be effective, partnership agreements will need to accommodate not only a wide variety of sites and conservation requirements, but also different configurations of ownership, management and wider community involvement. While primary legislation quite properly defines elements that are essential to any agreement, the regulations that are receiving our attention today deal with a range of supplementary matters. Before discussing the regulations, I would like to thank the Legislation, Justice and Constitution Committee for drawing to my attention an erroneous cross-reference in an earlier draft. That cross-reference has since been corrected and the regulations have been relaid before the Senedd.

Although the scheduled monument and listed buildings regulations differ in details due to the parent primary legislation, they cover the same ground, including arrangements for consultation and publicity and mechanisms for the termination of the agreements by Order. Suitable structures for consultation and publicity are important, since the agreements will last for a number of years. In both sets of regulations, the aim has been to create functional consultation and publicity requirements that would be proportionate to the works that may be included in the agreements. Constructive partnership working should be at the heart of every partnership agreement, but the regulations must cater for the fact that, for whatever reason, they may, on occasion, break down.

The regulations provide that the consenting authorities may terminate a heritage partnership agreement or individual provisions by Order, and it is expected that termination by Order would only happen in exceptional circumstances. So, imagine, for instance, a situation where a significant archaeological discovery uncovered during excavation necessitates the halt of consented works against an owner's wishes and it proves impossible to renegotiate the agreement. In addition, the regulations make reasonable provision for compensation to be paid to any parties that suffer loss or damage as a direct result of an agreement or a provision being terminated by Order.

Heritage partnership agreements will give Wales new tools for the effective, long-term management of our precious historic environment. I welcome the opportunity to debate these regulations today, and given the clear benefit that the regulations will bring, I hope that Members will support this motion.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Bydd y rheoliadau i'w hystyried gan Aelodau'r Senedd heddiw, os cânt eu cymeradwyo, yn caniatáu i gytundebau partneriaeth treftadaeth yng Nghymru ddod i rym yn llawn. Diwygiodd Deddf yr Amgylchedd Hanesyddol (Cymru) 2016 ddeddfwriaeth sylfaenol bresennol i greu cytundebau partneriaeth treftadaeth. Mae cytundeb partneriaeth treftadaeth yn drefniant gwirfoddol ar gyfer gwarchod a rheoli un neu fwy o henebion cofrestredig neu adeiladau rhestredig yn y tymor hir. Caiff ei drafod rhwng perchennog yr asedau dynodedig, yr awdurdod cydsynio a phartïon eraill â diddordeb. Bydd yn darparu fframwaith ar gyfer gweithio mewn partneriaeth go iawn ar gyfer rheoli ein hamgylchedd hanesyddol unigryw yn gynaliadwy. Bydd gweithio mewn partneriaeth yn meithrin hyder y partïon, yn annog arferion cadwraeth da ac yn lleihau'r risg o newidiadau niweidiol i asedau hanesyddol drwy waith anawdurdodedig.

Bydd angen buddsoddi amser ac adnoddau wrth ddatblygu cytundebau partneriaeth treftadaeth, ond byddant yn sicrhau llawer o fanteision. Mae'r cytundebau'n galluogi mwy o hyblygrwydd i berchnogion wrth reoli eu hasedau hanesyddol. Byddant yn rhoi caniatâd ar gyfer rhaglen o waith y cytunwyd arno, gan ddileu'r angen am geisiadau unigol ailadroddus a llafurus am waith tebyg. Yna bydd gan bartneriaid eglurder ynghylch pa waith sydd angen ac nid oes angen caniatâd arnynt. Bydd dull mwy cyson a chydlynol o warchod a rheoli'r henebion cofrestredig neu'r adeiladau rhestredig sydd wedi'u cynnwys yn y cytundeb.

Er mwyn bod yn effeithiol, bydd angen i gytundebau partneriaeth ddarparu ar gyfer nid yn unig amrywiaeth eang o safleoedd a gofynion cadwraeth, ond hefyd wahanol gyfluniadau o berchnogaeth, rheolaeth a chyfranogiad ehangach gan y gymuned. Er bod deddfwriaeth sylfaenol yn diffinio'n briodol elfennau sy'n hanfodol i unrhyw gytundeb, mae'r rheoliadau sy'n cael ein sylw heddiw yn ymdrin ag amrywiaeth o faterion atodol. Cyn trafod y rheoliadau, hoffwn ddiolch i'r Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad am dynnu fy sylw at groesgyfeiriad anghywir mewn drafft cynharach. Mae'r croesgyfeiriad hwnnw wedi'i gywiro ers hynny ac mae'r rheoliadau wedi'u hailosod gerbron y Senedd.

Er bod y rheoliadau henebion ac adeiladau rhestredig a gofrestrwyd yn wahanol o ran manylion oherwydd deddfwriaeth gwreiddiol sylfaenol, maen nhw'n cwmpasu'r un tir, gan gynnwys trefniadau ar gyfer ymgynghori a chyhoeddusrwydd a dulliau ar gyfer terfynu'r cytundebau drwy Orchymyn. Mae strwythurau addas ar gyfer ymgynghori a chyhoeddusrwydd yn bwysig, gan y bydd y cytundebau'n para am nifer o flynyddoedd. Yn y ddwy set o reoliadau, y nod oedd creu ymgynghori swyddogaethol a gofynion cyhoeddusrwydd a fyddai'n gymesur â'r gwaith y gellir ei gynnwys yn y cytundebau. Dylai gwaith partneriaeth adeiladol fod wrth wraidd pob cytundeb partneriaeth, ond rhaid i'r rheoliadau ddarparu ar gyfer y ffaith y gallen nhw, am ba reswm bynnag, chwalu ar brydiau.

Mae'r rheoliadau'n darparu y caiff yr awdurdodau cydsynio derfynu cytundeb partneriaeth treftadaeth neu ddarpariaethau unigol drwy Orchymyn, a disgwylir mai dim ond mewn amgylchiadau eithriadol y byddai terfynu drwy Orchymyn yn digwydd. Felly, dychmygwch, er enghraifft, sefyllfa lle mae darganfyddiad archeolegol sylweddol a ddatgelwyd yn ystod y cloddio yn golygu bod atal gwaith a ganiatawyd yn erbyn dymuniadau perchennog ac mae'n amhosibl ailnegodi'r cytundeb. Yn ogystal, mae'r rheoliadau'n gwneud darpariaeth resymol i dalu iawndal i unrhyw bartïon sy'n dioddef colled neu ddifrod o ganlyniad uniongyrchol i gytundeb neu ddarpariaeth sy'n cael ei therfynu drwy Orchymyn.

Bydd cytundebau partneriaeth treftadaeth yn rhoi dulliau newydd i Gymru reoli ein hamgylchedd hanesyddol gwerthfawr yn effeithiol yn y tymor hir. Rwy'n croesawu'r cyfle i drafod y rheoliadau hyn heddiw, ac o gofio'r budd clir a ddaw yn sgil y rheoliadau, rwy'n gobeithio y bydd yr Aelodau'n cefnogi'r cynnig hwn.

Diolch, Ddirprwy Weinidog. Nid oes unrhyw siaradwyr ar gyfer yr eitem hon. A ydych am ddweud unrhyw beth arall? Ocê. Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig o dan eitem 7? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu?

Thank you, Deputy Minister. I have no speakers to this item. Do you wish to say anything else? The proposal, therefore, is to agree the motion under item 7. Does any Member object?

No.

Na.

Felly derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

The motion is therefore agreed in accordance with Standing Order 12.36.

Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.

Nesaf, y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig o dan eitem 8? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu?

Next, the proposal is to agree the motion under item 8. Does any Member object?

No.

Na.

Ac felly derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36 hefyd.

The motion is therefore agreed in accordance with Standing Order 12.36.

Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.

17:40
9. Rheoliadau’r Pŵer Cymhwysedd Cyffredinol (Diben Masnachol) (Amodau) (Cymru) 2021
9. The General Power of Competence (Commercial Purpose) (Conditions) (Wales) Regulations 2021

Yr eitem nesaf yw eitem 9, Rheoliadau’r Pŵer Cymhwysedd Cyffredinol (Diben Masnachol) (Amodau) (Cymru) 2021, a galwaf ar y Gweinidog Cyllid a Llywodraeth Leol i wneud y cynnig—Rebecca Evans. 

The next item is item 9, the General Power of Competence (Commercial Purpose) (Conditions) (Wales) Regulations 2021, and I call on the Minister for Finance and Local Government to move the motion—Rebecca Evans. 

Cynnig NDM7807 Lesley Griffiths

Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 27.5:

1. Yn cymeradwyo bod y fersiwn ddrafft o Rheoliadau’r Pŵer Cymhwysedd Cyffredinol (Diben Masnachol) (Amodau) (Cymru) 2021 yn cael ei llunio yn unol â’r fersiwn ddrafft a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 28 Medi 2021.

Motion NDM7807 Lesley Griffiths

To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 27.5:

1. Approves that the draft The General Power of Competence (Commercial Purpose) (Conditions) (Wales) Regulations 2021 is made in accordance with the draft laid in the Table Office on 28 September 2021. 

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Diolch. I move the motion. Local authorities that are principal councils will be able to exercise the general power of competence from the start of November. When they are exercising that power for a commercial purpose, it is important that local authorities fully consider what they are trying to achieve, why and how they are going to achieve this, the likely financial implications and the benefits to their communities. This will support transparent and robust decision making, enabling decisions to be made in recognition of the potential consequences or risks and after careful consideration.

It will strike a balance between innovation and the proper custody of public money. It is essential that authorities be prudent about exposing themselves to commercial risk. These regulations therefore take a proportionate approach, requiring local authorities to prepare and approve a business case before they exercise the general power for a commercial purpose and to publish it. The regulations set out the requirements for this business case, including the aims and objectives, the anticipated costs and benefits and an analysis of any risks involved. We consider that the process of preparing and approving a business case will help ensure authorities take fully informed decisions that are properly exposed to democratic scrutiny in advance. I ask Members to approve these regulations today. 

Diolch. Rwy'n cynnig y cynnig. Bydd awdurdodau lleol sy'n brif gynghorau yn gallu arfer y pŵer cymhwysedd cyffredinol o ddechrau mis Tachwedd. Pan fyddan nhw'n arfer y pŵer hwnnw at ddiben masnachol, mae'n bwysig bod awdurdodau lleol yn ystyried yn llawn yr hyn y maen nhw'n ceisio'i gyflawni, pam a sut y maen nhw'n mynd i gyflawni hyn, y goblygiadau ariannol tebygol a'r manteision i'w cymunedau. Bydd hyn yn cefnogi penderfyniadau tryloyw a chadarn, gan alluogi gwneud penderfyniadau i gydnabod y canlyniadau neu'r risgiau posibl ac ar ôl ystyried yn ofalus.

Bydd yn taro cydbwysedd rhwng arloesi a chadw arian cyhoeddus yn briodol. Mae'n hanfodol bod awdurdodau'n ddoeth ynghylch gwneud eu hunain yn agored i risg fasnachol. Mae'r rheoliadau hyn felly'n cymryd ymagwedd gymesur, sy'n ei gwneud yn ofynnol i awdurdodau lleol baratoi a chymeradwyo achos busnes cyn iddyn nhw arfer y pŵer cyffredinol at ddiben masnachol a'i gyhoeddi. Mae'r rheoliadau'n nodi'r gofynion ar gyfer yr achos busnes hwn, gan gynnwys y nodau a'r amcanion, y costau a'r manteision a ragwelir a dadansoddiad o unrhyw risgiau dan sylw. Credwn y bydd y broses o baratoi a chymeradwyo achos busnes yn helpu i sicrhau bod awdurdodau'n gwneud penderfyniadau cwbl wybodus sy'n agored iawn i graffu democrataidd ymlaen llaw. Gofynnaf i'r Aelodau gymeradwyo'r rheoliadau hyn heddiw.

Nid oes unrhyw siaradwyr, Weinidog. Oes gennych unrhyw beth i'w ychwanegu, Weinidog?

I have no speakers, Minister. Is there anything you wish to add?

Okay. I didn't think so. 

Iawn. Doeddwn i ddim yn credu y byddai.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Na. Felly, derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

The proposal is to agree the motion. Does any Member object? No. The motion is therefore agreed in accordance with Standing Order 12.36.

Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.

10. Rheoliadau’r Fasnach mewn Anifeiliaid a Chynhyrchion Perthynol (Cymru) (Diwygio) (Ymadael â’r UE) (Rhif 3) 2021
10. The Trade in Animals and Related Products (Wales) (Amendment) (EU Exit) (No. 3) Regulations 2021

Eitem 10, Rheoliadau’r Fasnach mewn Anifeiliaid a Chynhyrchion Perthynol (Cymru) (Diwygio) (Ymadael â’r UE) (Rhif 3) 2021. Galwaf ar y Gweinidog Materion Gwledig a Gogledd Cymru, Lesley Griffiths. 

Item 10, the Trade in Animals and Related Products (Wales) (Amendment) (EU Exit) (No. 3) Regulations 2021. I call on the Minister for Rural Affairs and North Wales, Lesley Griffiths. 

Cynnig NDM7806 Lesley Griffiths

Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 27.5:

1. Yn cymeradwyo Rheoliadau’r Fasnach mewn Anifeiliaid a Chynhyrchion Perthynol (Cymru) (Diwygio) (Ymadael â’r UE) (Rhif 3) 2021 a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 28 Medi 2021.

Motion NDM7806 Lesley Griffiths

To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 27.5:

1. Approves The Trade in Animals and Related Products (Wales) (Amendment) (EU Exit) (No. 3) Regulations 2021 laid in the Table Office on 28 September 2021.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Thank you very much, Deputy Presiding Officer, and thank you for the opportunity to introduce the Trade in Animals and Related Products (Wales) (Amendment) (EU Exit) (No. 3) Regulations 2021. I move the motion. 

These regulations are made using the made affirmative procedure under powers conferred on Welsh Ministers by the European Union (Withdrawal) Act 2018. They were laid before the Senedd on 28 September, and came into force on 29 September. The original Trade in Animals and Related Products (Wales) (Amendment) (EU Exit) Regulations 2021, approved by the Senedd earlier this year, changed the date from which transitional requirements of prior notification for import into Wales of products of animal origin apply from 1 April 2021 to 31 July 2021. The requirements were again delayed by the Trade in Animals and Related Products (Wales) (Amendment) (EU Exit) (No. 2) Regulations 2021, delaying them from 31 July to 1 October 2021, a change approved by the Senedd on 21 September 2021. These regulations further amend Schedule 5 to the Trade in Animals and Related Products (Wales) Regulations 2011 to change the date that transitional requirements of prior notification for imports into Wales of products of animal origin apply from 1 October 2021 to 1 January 2022.

As the other administrations had previously agreed to extend the transitional period, further changes have also been made to retained EU law in Wales and England by the UK Government, with the consent of Welsh Ministers. Due to the lack of availability of the Scottish Parliament at a crucial stage of the process, the Scottish Government made similar amendments to the same effect by way of separate legislation. To align with the changes to legislation in England, these regulations also remove the requirement for products of animal origin and animal byproducts to be accompanied by the appropriate health certificate for third country imports before the end of the transitional staging period. The Scottish Government amended their equivalent regulations to instead delay this requirement until 1 January 2022. My officials will continue to monitor the situation and work with other devolved Governments to ensure a harmonised import regime across Great Britain. Diolch.

Diolch yn fawr iawn, Dirprwy Lywydd, a diolch am y cyfle i gyflwyno Rheoliadau Masnach mewn Anifeiliaid a Chynhyrchion Cysylltiedig (Cymru) (Diwygio) (Ymadael â'r UE) (Rhif 3) 2021. Rwy'n cynnig y cynnig. 

Gwneir y rheoliadau hyn gan ddefnyddio'r weithdrefn gadarnhaol a wnaed o dan bwerau a roddwyd i Weinidogion Cymru gan Ddeddf yr Undeb Ewropeaidd (Ymadael) 2018. Fe'u gosodwyd gerbron y Senedd ar 28 Medi, a daethant i rym ar 29 Medi. Newidiodd y Rheoliadau Masnach mewn Anifeiliaid a Chynhyrchion Cysylltiedig (Cymru) (Diwygio) (Ymadael â'r UE) 2021 gwreiddiol, a gymeradwywyd gan y Senedd yn gynharach eleni, y dyddiad y mae gofynion trosiannol hysbysiad ymlaen llaw i'w mewnforio i Gymru o gynhyrchion sy'n dod o anifeiliaid yn gymwys o 1 Ebrill 2021 i 31 Gorffennaf 2021. Gohiriwyd y gofynion eto gan Reoliadau Masnach mewn Anifeiliaid a Chynhyrchion Cysylltiedig (Cymru) (Diwygio) (Ymadael â'r UE) (Rhif 2) 2021, gan eu gohirio o 31 Gorffennaf i 1 Hydref 2021, newid a gymeradwywyd gan y Senedd ar 21 Medi 2021. Mae'r rheoliadau hyn yn diwygio Atodlen 5 ymhellach i Reoliadau Masnach mewn Anifeiliaid a Chynhyrchion Cysylltiedig (Cymru) 2011 i newid y dyddiad y mae gofynion trosiannol hysbysu ymlaen llaw ar gyfer mewnforio i Gymru gynhyrchion sy'n tarddu o anifeiliaid yn gymwys o 1 Hydref 2021 i 1 Ionawr 2022.

Gan fod y gweinyddiaethau eraill wedi cytuno i ymestyn y cyfnod trosiannol o'r blaen, gwnaed newidiadau pellach hefyd i gyfraith yr UE a ddargedwir yng Nghymru a Lloegr gan Lywodraeth y DU, gyda chydsyniad Gweinidogion Cymru. Oherwydd diffyg argaeledd Senedd yr Alban ar gam hollbwysig o'r broses, gwnaeth Llywodraeth yr Alban ddiwygiadau tebyg i'r un perwyl drwy ddeddfwriaeth ar wahân. Er mwyn cyd-fynd â'r newidiadau i ddeddfwriaeth yn Lloegr, mae'r rheoliadau hyn hefyd yn dileu'r gofyniad i gynhyrchion sy'n dod o anifeiliaid a sgil-gynhyrchion anifeiliaid gael eu hategu gan y dystysgrif iechyd briodol ar gyfer mewnforion trydydd gwledydd cyn diwedd y cyfnod llwyfannu trosiannol. Diwygiodd Llywodraeth yr Alban eu rheoliadau cyfatebol i ohirio'r gofyniad hwn tan 1 Ionawr 2022. Bydd fy swyddogion yn parhau i fonitro'r sefyllfa ac yn gweithio gyda Llywodraethau datganoledig eraill i sicrhau trefn fewnforio gyson ledled Prydain Fawr. Diolch.

17:45

Diolch. Unwaith eto, nid oes unrhyw siaradwr ar gyfer yr eitem hon. Minister, ydych chi am ddweud unrhyw beth arall?

Thank you. Again, there are no speakers for this item. Minister, do you wish to say anything else?

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Na. Felly, derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

The proposal is to agree the motion. Does any Member object? No. The motion is therefore agreed in accordance with Standing Order 12.36.

Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.

11. Dadl: Cael gwared â hiliaeth a chreu Cymru wrth-hiliol
11. Debate: Eradicating racism and building an anti-racist Wales

Yr eitem nesaf yw'r ddadl ar gael gwared â hiliaeth a chreu Cymru wrth-hiliol. Galwaf ar y Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol i wneud y cynnig, Jane Hutt.

The next item is the debate on eradicating racism and building an anti-racist Wales, and I call on the Minister for Social Justice to move the motion, Jane Hutt.

Cynnig NDM7805 Lesley Griffiths, Siân Gwenllian, Darren Millar, Jane Dodds

Cynnig bod y Senedd:

1. Yn cefnogi'n llwyr

a) y frwydr fyd-eang i gael gwared ar hiliaeth ac ideoleg hiliol ac yn ymdrechu at sicrhu Cymru fwy cyfartal, gan fynd i'r afael ag anghydraddoldeb hiliol systemig a strwythurol.

b) egwyddorion Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Ddiddymu Pob Math o Wahaniaethu Hiliol (CERD).

2. Yn galw am ddiweddariad gan Gomisiwn y Senedd ar waith datblygu datganiad trawsbleidiol i Gymru sy'n ymgorffori egwyddorion CERD.

3. Yn croesawu dadorchuddio cerflun o Betty Campbell MBE yn Sgwâr Canolog Caerdydd i’w choffáu yn un o Ferched Mawreddog Cymru.

4. Yn croesawu'r Cynllun Gweithredu Cydraddoldeb Hiliol ar gyfer Cymru Wrth-Hiliol i fynd i'r afael ag anghydraddoldeb strwythurol a systemig, ac i hybu cyfleoedd i bobl ddu, Asiaidd ac ethnig leiafrifol yng Nghymru.

Motion NDM7805 Lesley Griffiths, Siân Gwenllian, Darren Millar, Jane Dodds

To propose that the Senedd:

1. Supports wholeheartedly:

a) the global fight to root out racism and racist ideology and strive towards a more equal Wales, tackling systemic and structural race inequality;

b) the principles of the United Nations Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination.

2. Calls for an update from the Senedd Commission on the development of a cross-party Welsh declaration embodying the principles of the CERD.

3. Welcomes the Monumental Welsh Women’s unveiling of the Betty Campbell MBE statue in Central Square, Cardiff.

4. Welcomes the Race Equality Action Plan for an Anti-Racist Wales to address structural and systemic inequality, and advance opportunity for black, Asian and minority ethnic people in Wales.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. I'm proud to be standing here again to address you at what is the third annual debate in this Welsh Parliament, with a motion on race and race equality fully supported across this Chamber. And it is to all our credit that we've built on each year's work to seek equal outcomes for our black, Asian and minority ethnic communities. In doing so, we recognise that racism exists and that we need to tackle it at a systemic and institutional level.

So, let me start with some illustrations of real progress: last month, a monument to honour Betty Campbell MBE, Wales's first black headteacher and black history campaigner, was unveiled. Scribed on the panel within the monument are Betty Campbell's words:

'We were a good example to the rest of the world, how you can live together regardless of where you come from or the colour of your skin.'

It was a groundbreaking day for Cardiff and for Wales, and a very proud moment for myself to stand with her family, the monumental Welsh women, sponsors, funders, civic and community leaders, and we honoured the trailblazing teacher and community activist who worked tirelessly for race equality and multicultural education. Betty Campbell put the study of black history on the curriculum at Mount Stuart Primary School in Butetown, Cardiff, and taught her pupils there about the impact of enslavement and the contributions of black people to the history of Wales. She led the campaign to replicate this in all our schools.

So, let me share a second example of real and tangible progress: last year, Professor Charlotte Williams OBE chaired the black, Asian and minority ethnic communities' contributions and Cynefin in the new curriculum working group, and this was an independent review requested by the Minister of education to advise on and improve the teaching of black history across all parts of the school curriculum, and we are the first nation in the UK to make the teaching of black history mandatory, and we do this in the belief that all future generations will learn the true history of how this nation was built. Our education system has broadened our children's understanding of the many cultures that have built Wales's past and present, inspiring them to become ethical and informed Welsh citizens of the future.

My final example of real progress recognises that we can't rewrite our past, but we can recognise and learn from it. Following the killing of George Floyd in the US, the rise of Black Lives Matter and an increased awareness of race disparities, the First Minister asked Gaynor Legall to lead an independent task and finish group to carry out an audit of Wales's historic monuments, buildings and street names that have associations with the slave trade and British empire. And we're now considering how we move forward as we seek to honour and celebrate diverse communities.

But today, sadly, racism remains constantly around us; it's on our streets, in our services provision, in our workplaces, and 2020 was the year we all confronted racism like never before. As a nation, we all started to have challenging conversations about the impact of racism. COVID-19 highlighted the impact of uneven outcomes on our black, Asian and minority ethnic communities as never before. It was a call to action for moving from the approach of race equality to something more active and assertive, to have a vision for an anti-racist Wales. And since December 2019, I've been discussing with the Wales race forum the development of a race equality action plan. In March this year, we launched the draft plan for an anti-racist Wales for consultation; it was one of the last statements I made before the election in May, and it was well received. The plan is ambitious; it sets out a series of goals and actions across all ministerial responsibilities for all committees, and all Ministers have a role and a responsibility. It reflects our ambitious and radical vision for Wales in which there is zero tolerance for racism in all its forms, with the single purpose of seeing measurable and significant changes to the lives of ethnic minority people. We need to do this in all spheres of life, and I'm clear that this is what this work is all about—making a measurable difference in a consistent and determined way, so that our promises don't fall through what is always and often called the 'implementation gap'.

The plan is different also in that at its heart are the lived experiences of ethnic minority people. We've developed this work in a different way—we've co-designed it with the people it impacts on, and this will continue through to implementation. It is imperative that the trust and goodwill gained by developing this work is maintained, and that it moves the burden of racism from the victims to everyone in society. Those of us in different sectors, elected representatives, need to lead, as we have the power and authority to make the systemic and institutional changes that an anti-racist approach needs. As a Government, we have responsibility to drive this change.

And I'm particularly proud that the plan is grounded in that lived experience of black, Asian and minority ethnic people in Wales. Around 2,000 people across Wales have shared their views and lived experience, which has been powerful and at times painful for those involved. It is our duty not to ask ethnic minority people to keep repeating their painful experiences, but to act on what we hear, and this plan would not have been possible without their contributions. But I'm also grateful to the co-chairs of the steering group, Professor Emmanuel Ogbonna from Cardiff University and the Permanent Secretary, Dame Shan Morgan, who provided challenging, thoughtful and supportive leadership. I would also like to thank the 17 black, Asian and minority ethnic community mentors who worked alongside Welsh Government officials, bringing what I called the lived experience into the Welsh Government corridors in an imaginative and collegiate way.

We often say that doing the same will result in the same. We've tried to do things differently, and it has paid dividends. Our deep-dive session on each policy area brought both academic and lived experiences together to inform our future actions. In one deep-dive session, it was shocking to hear one member of Diverse Cymru tell us, and I quote,

'Sometimes a car will pass you. They call out "terrorist", or "go back home" and all that stuff. So you get used to it. For the rest of your life you're living here, you get used to racism.'

The race equality action plan closed for consultation on 15 July. We had a substantial number of responses, with over 330 individuals and organisations submitting their views in a variety of formats. We're working at pace to respond to that consultation process, and it's clear that we need to focus on the key areas of change described, and call for a focus on clear and measurable outcomes.

Deputy Llywydd, in August we were all gravely concerned as we saw the unfolding humanitarian crisis in Afghanistan, as thousands of people were fleeing the Taliban, and I'm proud of the steps in Wales evidencing that Wales is indeed a nation of sanctuary, the steps that we took to welcome more than 50 families. I'm grateful that every Welsh local authority has pledged their support to the Afghan relocation and assistance policy, an Afghan citizen resettlement scheme. We in Wales have shown what collaboration and joint effort can do to provide a compassionate response to people seeking sanctuary.

Migrants have long formed an integral part of our nation, and I was particularly proud to be present at the launch of Black History Cymru 365, organised by Race Council Cymru, which featured the opening of the 'Windrush Cymru—Our Voices, Our Stories, Our History' exhibition at St Fagans National Museum of History. And of course, we have an exhibition here in our Oriel. It's important for Welsh Government to recognise and value the contributions of the Windrush generation and their descendants to our country over the last 73 years, and also all other migrant communities who came before and after. I also presented at the ethnic minority Welsh women's awards ceremony last month, and was inspired by so many ethnic minority women's skills and talents. We have a formidable group of emerging and present leaders from all sectors.

Finally, I would say that fighting racism calls for action, not words, and today I call on all leaders to take an active role in ending all race inequality and driving racism out of countries, societies, structures and systems. We must take direct practical actions to invoke change. Join us in the vision that we can be an anti-racist nation. The time to act is now, so that we can make a measurable difference to the lives of black, Asian and minority ethnic people in Wales—our people in Wales. Diolch yn fawr.

Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n falch o fod yn sefyll yma eto i'ch annerch yn y drydedd ddadl flynyddol yn y Senedd hon, gyda chynnig ar hil a chydraddoldeb hiliol sydd â chefnogaeth lawn ar draws y Siambr hon. Ac mae'n glod i ni ein bod wedi adeiladu ar waith pob blwyddyn i geisio canlyniadau cyfartal i'n cymunedau o bobl dduon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig. Wrth wneud hynny, rydym ni’n cydnabod bod hiliaeth yn bodoli a bod angen inni fynd i'r afael â hi ar lefel systemig a sefydliadol.

Felly, gadewch imi ddechrau gyda rhai enghreifftiau o gynnydd go iawn: y mis diwethaf, dadorchuddiwyd heneb i anrhydeddu Betty Campbell MBE, pennaeth ysgol du cyntaf Cymru ac ymgyrchydd hanes pobl dduon. Ar y panel o fewn yr heneb mae geiriau Betty Campbell:

'Roedden ni’n esiampl dda i weddill y byd o sut y gallwn gyd-fyw beth bynnag yw eich gwreiddiau neu liw eich croen.'

Roedd yn ddiwrnod arloesol i Gaerdydd ac i Gymru, ac yn foment falch iawn i mi wrth sefyll gyda'i theulu, Monumental Welsh Women, noddwyr, cyllidwyr, ac arweinwyr dinesig a chymunedol, ac fe wnaethom ni anrhydeddu'r athro ac ymgyrchydd cymunedol arloesol a weithiodd yn ddiflino dros gydraddoldeb hiliol ac addysg amlddiwylliannol. Rhoddodd Betty Campbell hanes pobl dduon ar y cwricwlwm yn Ysgol Gynradd Mount Stuart yn Nhre-biwt, Caerdydd, a dysgodd ei disgyblion yno am effaith caethwasiaeth a chyfraniadau pobl dduon i hanes Cymru. Arweiniodd yr ymgyrch i efelychu hyn ym mhob un o'n hysgolion.

Felly, gadewch imi rannu ail enghraifft o gynnydd go iawn a phendant: y llynedd, cadeiriodd yr Athro Charlotte Williams OBE y gweithgor cymunedau, cyfraniadau a chynefin pobl dduon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig yn y cwricwlwm newydd, ac roedd hwn yn adolygiad annibynnol ar gais y Gweinidog Addysg i gynghori ar addysgu hanes pobl dduon a'i wella ar draws pob rhan o gwricwlwm ysgolion, a ni yw'r genedl gyntaf yn y DU i wneud addysgu hanes pobl dduon yn orfodol, ac rydym yn gwneud hyn gan gredu y bydd holl genedlaethau'r dyfodol yn dysgu’r gwir hanes ynghylch sut y cafodd y genedl hon ei hadeiladu. Mae ein system addysg wedi ehangu dealltwriaeth ein plant o'r diwylliannau niferus sydd wedi creu Cymru’r gorffennol a’r presennol, gan eu hysbrydoli i ddod yn ddinasyddion moesegol a gwybodus yng Nghymru’r dyfodol.

Mae fy enghraifft olaf o gynnydd go iawn yn cydnabod na allwn ailysgrifennu ein gorffennol, ond gallwn gydnabod a dysgu oddi wrtho. Yn sgil lladd George Floyd yn yr Unol Daleithiau, poblogrwydd cynyddol mudiad Mae Bywydau Du o Bwys, a’r cynnydd mewn ymwybyddiaeth o wahaniaethau ar sail hil, gofynnodd y Prif Weinidog i Gaynor Legall arwain grŵp gorchwyl a gorffen annibynnol i gynnal archwiliad o henebion, adeiladau ac enwau strydoedd hanesyddol Cymru sydd â chysylltiadau â’r fasnach gaethweision a'r ymerodraeth Brydeinig. Ac rydym ni nawr yn ystyried sut i symud ymlaen wrth i ni geisio anrhydeddu a dathlu cymunedau amrywiol.

Ond heddiw, yn anffodus, mae hiliaeth yn dal i fod o'n cwmpas; mae ar ein strydoedd, yn y gwasanaethau rydym ni’n eu darparu, yn ein gweithleoedd, a 2020 oedd y flwyddyn y gwnaethom ni i gyd wynebu hiliaeth fel erioed o'r blaen. Fel cenedl, dechreuodd pob un ohonom ni gael sgyrsiau heriol am effaith hiliaeth. Fe wnaeth COVID-19 amlygu effaith canlyniadau anghyfartal ar ein cymunedau pobl dduon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig fel erioed o'r blaen. Roedd yn alwad i weithredu er mwyn symud o'r dull cydraddoldeb hiliol i rywbeth mwy gweithredol a phendant, i gael gweledigaeth ar gyfer Cymru wrth-hiliol. Ac ers mis Rhagfyr 2019, rwyf wedi bod yn trafod gyda fforwm hil Cymru y gwaith o ddatblygu cynllun gweithredu cydraddoldeb hiliol. Ym mis Mawrth eleni, gwnaethom ni lansio ymgynghoriad y cynllun drafft ar gyfer Cymru wrth-hiliol; roedd hwnnw’n un o fy natganiadau olaf cyn yr etholiad ym mis Mai, a chafodd ei groesawu. Mae'r cynllun yn uchelgeisiol; mae'n nodi cyfres o nodau a chamau gweithredu ar draws holl gyfrifoldebau gweinidogol pob pwyllgor, ac mae gan bob Gweinidog rôl a chyfrifoldeb. Mae'n adlewyrchu ein gweledigaeth uchelgeisiol a radical ar gyfer Cymru lle nad oes dim goddefgarwch tuag at unrhyw fath o hiliaeth, gyda'r un nod o weld newidiadau mesuradwy a sylweddol i fywydau pobl o leiafrifoedd ethnig. Mae angen inni wneud hyn ym mhob rhan o fywyd, ac rwy’n glir mai dyma hanfod y gwaith hwn—gwneud gwahaniaeth mesuradwy mewn ffordd gyson a phenderfynol, fel nad yw ein haddewidion yn disgyn drwy beth sydd bob amser ac yn aml yn cael ei alw y 'bwlch gweithredu'.

Mae'r cynllun yn wahanol hefyd gan mai profiadau bywyd pobl o leiafrifoedd ethnig sydd wrth ei wraidd. Rydym ni wedi datblygu'r gwaith hwn mewn ffordd wahanol—rydym ni wedi ei gyd-gynllunio gyda'r bobl y mae'n effeithio arnynt, a bydd hyn yn parhau nes ei weithredu. Mae'n hanfodol cynnal yr ymddiriedaeth a'r ewyllys da a gafwyd drwy ddatblygu'r gwaith hwn, a bod hyn yn symud baich hiliaeth o'r dioddefwyr i bawb mewn cymdeithas. Mae angen i'r rhai ohonom mewn sectorau gwahanol, cynrychiolwyr etholedig, arwain, am fod gennym y pŵer a'r awdurdod i wneud y newidiadau systemig a sefydliadol sydd eu hangen ar gyfer dull gwrth-hiliol. Fel Llywodraeth, mae cyfrifoldeb arnom i sbarduno'r newid hwn.

Ac rwy'n arbennig o falch bod y cynllun yn seiliedig ar brofiad bywyd pobl dduon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig yng Nghymru. Mae tua 2,000 o bobl ar draws Cymru wedi rhannu eu barn a'u profiad bywyd, sydd wedi bod yn bwerus ac, ar adegau, yn boenus i'r rhai dan sylw. Mae'n ddyletswydd arnom ni i beidio â gofyn i bobl o leiafrifoedd ethnig barhau i ailadrodd eu profiadau poenus, ond i weithredu ar beth rydym ni’n ei glywed, ac ni fyddai'r cynllun hwn wedi bod yn bosibl heb eu cyfraniadau hwy. Ond rwy'n ddiolchgar hefyd i gyd-gadeiryddion y grŵp llywio, yr Athro Emmanuel Ogbonna o Brifysgol Caerdydd a'r Ysgrifennydd Parhaol, y Fonesig Shan Morgan, a roddodd arweinyddiaeth heriol, feddylgar a chefnogol. Hoffwn ddiolch, hefyd, i'r 17 o fentoriaid cymuned pobl dduon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig a weithiodd ochr yn ochr â swyddogion Llywodraeth Cymru, gan ddod â beth galwais i’n brofiad bywyd i goridorau Llywodraeth Cymru mewn ffordd ddychmygus a cholegol.

Rydym ni’n aml yn dweud y bydd gwneud yr un peth yn arwain at yr un peth. Rydym ni wedi ceisio gwneud pethau'n wahanol, ac mae wedi talu ar ei ganfed. Daeth ein sesiwn drylwyr ar bob maes polisi â phrofiadau academaidd a phrofiadau bywyd ynghyd i lywio ein gweithredoedd yn y dyfodol. Mewn un sesiwn drylwyr, roedd hi’n sioc clywed un aelod o Diverse Cymru yn dweud wrthym, ac rwy’n dyfynnu,

'Weithiau bydd car yn mynd heibio i chi. Maen nhw'n dweud "terrorist", neu "go back home" a phethau tebyg. Felly rydych chi'n dod i’r arfer â hynny. Am weddill eich oes rydych chi'n byw yma, rydych chi'n dod i’r arfer â hiliaeth.'

Daeth yr ymgynghoriad ar y cynllun gweithredu cydraddoldeb hiliol i ben ar 15 Gorffennaf. Cawsom ni nifer sylweddol o ymatebion, gyda mwy na 330 o unigolion a sefydliadau yn cyflwyno eu barn mewn amrywiaeth o fformatau. Rydym ni’n gweithio’n gyflym i ymateb i'r broses ymgynghori honno, ac mae'n amlwg bod angen i ni ganolbwyntio ar y prif feysydd newid a nodwyd, a galw am ffocws ar ganlyniadau clir a mesuradwy.

Dirprwy Lywydd, ym mis Awst roeddem ni i gyd yn bryderus iawn wrth inni weld yr argyfwng dyngarol oedd yn datblygu yn Affganistan, gan fod miloedd o bobl yn ffoi o'r Taliban, ac rwy'n falch o'r camau yng Nghymru sy'n dangos bod Cymru wir yn genedl noddfa, y camau y gwnaethom ni eu cymryd i groesawu mwy na 50 o deuluoedd. Rwy'n ddiolchgar bod pob awdurdod lleol yng Nghymru wedi addo ei gefnogaeth i bolisi adleoli a chymorth Affgan, cynllun adsefydlu dinasyddion Affgan. Rydym ni yng Nghymru wedi dangos beth mae cydweithredu ac ymdrech ar y cyd yn gallu ei wneud i roi ymateb tosturiol i bobl sy'n ceisio noddfa.

Mae ymfudwyr wedi bod yn rhan annatod o'n gwlad ers amser maith, ac roeddwn i’n arbennig o falch o fod yn bresennol yn lansiad Black History Cymru 365, a drefnodd Race Council Cymru, a oedd yn cynnwys agoriad arddangosfa 'Windrush Cymru—Ein Lleisiau, Ein Straeon, Ein Hanes' yn Amgueddfa Werin Cymru, Sain Ffagan. Ac, wrth gwrs, mae gennym ni arddangosfa yma yn yr Oriel. Mae'n bwysig i Lywodraeth Cymru gydnabod a gwerthfawrogi cyfraniadau cenhedlaeth Windrush a'u disgynyddion i'n gwlad dros y 73 o flynyddoedd diwethaf, a hefyd yr holl gymunedau mudol eraill a ddaeth cyn ac wedi hynny. Hefyd, gwnes i gyflwyniad yn seremoni wobrwyo menywod Cymru lleiafrifoedd ethnig y mis diwethaf, ac roedd cymaint o sgiliau a doniau menywod o leiafrifoedd ethnig wedi fy ysbrydoli. Mae gennym ni grŵp aruthrol o arweinwyr o bob sector, ar hyn o bryd a rhai sy'n dod i'r amlwg.

Yn olaf, byddwn i’n dweud bod ymladd hiliaeth yn galw am weithredu, nid geiriau. Heddiw, rwy’n galw ar bob arweinydd i gymryd rhan weithredol wrth ddod â phob anghydraddoldeb hiliol i ben a gyrru hiliaeth o wledydd, cymdeithasau, strwythurau a systemau. Mae’n rhaid inni gymryd camau ymarferol uniongyrchol i ysgogi newid. Ymunwch â ni yn y weledigaeth y gallwn ni fod yn genedl wrth-hiliol. Nawr yw’r amser i weithredu, fel y gallwn ni wneud gwahaniaeth mesuradwy i fywydau pobl dduon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig yng Nghymru—ein pobl ni yng Nghymru. Diolch yn fawr.

17:50

I am proud to be able to contribute to this debate this afternoon. Proud because as someone who came to this country as an immigrant seeking opportunity and a home, I know how far this country has come. Proud because the country I now inhabit is so different in its attitudes to the one I arrived at. Proud because I have had the opportunity to serve in this Welsh Parliament.

Deputy Presiding Officer, I come from Kashmir, Indian-held Kashmir, which was sold in 1846 by the British East India Company for 7.5 million Nanakshahi rupees, which is equivalent to £75,000, as a part of the Treaty of Amritsar. Into the bargain went the territory and its people, and their rate was fixed at two rupees, 1p per head, besides other annual bindings on Gulab Singh. There were other bindings here too. My ancestors were, in effect, sold by the British into slavery, which still continues. The experiences shared and passed down by family members sit heavy in my heart. It makes me think about the world around us, how we treat each other, how we celebrate diversity and promote inclusion, and how we promote opportunity for all.

There are many people who arrive in the UK with similar stories, people whose ancestors came here for a better life. We have become an island of different cultures, people who have settled here contributing to our Welsh and British way of life. This is something to celebrate and not to fear. I was fortunate. I had a skill and was afforded the opportunity to succeed, to train as a doctor and pursue a working life as a consultant surgeon here in the NHS. In fact, we have a lot to thank our immigrant communities for, without whom we would have a much bigger staffing crisis in the NHS.

The motion today talks of equality. I am not convinced that we understand what equality means for people of colour, and how equality is achieved. To me, equality is about opportunities. The more we can offer people from diverse backgrounds the chances to succeed in life, the more the challenges and consequences of inequality will be addressed. It is also about promoting knowledge and mutual understanding between different racial groups, advancing education, and raising awareness about different racial groups to promote good relations, working towards the elimination of discrimination on the grounds of race, and promoting the values of cultural inclusivity and integration.

I also believe that we need to empower people. We should seek to develop the capacity and skills of the members of the minority ethnic and religious communities in such a way that they are better able to identify and help meet their needs, and to participate more fully in society. It is all too easy for those in authority to take a paternalist approach, to assume that people from minority ethnic groups need things done for them, whilst the best intention, can lead to people being disempowered. We need to find ways to empower people through education and opportunity, and I look forward to hearing from the Minister as to how this will be achieved. Thank you very much.

Rwy'n falch o gael cyfrannu at y ddadl hon y prynhawn yma. Yn falch oherwydd fy mod i'n rhywun a ddaeth i'r wlad hon yn fewnfudwr yn chwilio am gyfle a chartref, felly rwy'n gwybod cymaint y mae'r wlad hon wedi gwella. Yn falch oherwydd bod y wlad yr wyf i'n byw ynddi bellach mor wahanol o ran ei hagweddau o'i chymharu â'r un y des i iddi. Yn falch oherwydd fy mod i wedi cael y cyfle i wasanaethu yn y Senedd hon yng Nghymru.

Dirprwy Lywydd, rwy'n dod o Kashmir, Kashmir dan reolaeth India, a gafodd ei gwerthu ym 1846 gan y British East India Company am 7.5 miliwn rupee Nanakshahi, sy'n cyfateb i £75,000, yn rhan o Gytuniad Amritsar. Yn rhan o'r fargen oedd y diriogaeth a'i phobl, am gyfradd sefydlog o ddau rupee, 1c y pen, ar wahân i rwymiadau blynyddol eraill ar Gulab Singh. Roedd rhwymiadau eraill yma hefyd. Roedd fy nghyndeidiau, i bob pwrpas, wedi eu gwerthu gan Brydain i gaethwasiaeth, sy'n parhau. Mae'r profiadau y mae aelodau o'r teulu wedi eu rhannu a'u trosglwyddo drwy'r cenedlaethau yn eistedd yn drwm yn fy nghalon. Mae'n gwneud i mi feddwl am y byd o'n cwmpas, sut rydym yn trin ein gilydd, sut rydym yn dathlu amrywiaeth ac yn hyrwyddo cynhwysiant, a sut rydym yn hyrwyddo cyfle i bawb.

Mae llawer o bobl yn cyrraedd y DU â straeon tebyg, pobl y daeth eu hynafiaid yma i gael bywyd gwell. Rydym ni wedi dod yn ynys o wahanol ddiwylliannau lle mae pobl sydd wedi ymgartrefu yma yn cyfrannu at ein ffordd Gymreig a Phrydeinig o fyw. Mae hyn yn rhywbeth i'w ddathlu nid ei ofni. Roeddwn i'n ffodus. Roedd gen i sgil a chefais gyfle i lwyddo, i hyfforddi i fod yn feddyg a dilyn bywyd gwaith fel llawfeddyg ymgynghorol yma yn y GIG. Yn wir, mae gennym ni lawer i ddiolch i'n cymunedau o fewnfudwyr amdano. Hebddyn nhw byddai gennym ni argyfwng staffio llawer mwy yn y GIG.

Mae'r cynnig heddiw yn sôn am gydraddoldeb. Nid wyf i wedi fy argyhoeddi ein bod ni'n deall beth yw ystyr cydraddoldeb i bobl o liw, a sut i gyflawni cydraddoldeb. I mi, mae cydraddoldeb yn ymwneud â chyfleoedd. Po fwyaf o gyfleoedd y gallwn ni eu cynnig i bobl o gefndiroedd amrywiol lwyddo mewn bywyd, y mwyaf y gwnawn ni fynd i'r afael â heriau a chanlyniadau anghydraddoldeb. Mae hefyd yn ymwneud â hyrwyddo gwybodaeth a chyd-ddealltwriaeth rhwng gwahanol grwpiau hiliol, gwella addysg, a chodi ymwybyddiaeth o wahanol grwpiau hiliol i hyrwyddo cysylltiadau da, gan weithio i ddileu gwahaniaethu ar sail hil, a hyrwyddo gwerthoedd cynwysoldeb ac integreiddio diwylliannol.

Rwyf i'n credu hefyd fod angen i ni rymuso pobl. Dylem ni geisio datblygu gallu a sgiliau aelodau'r cymunedau lleiafrifoedd ethnig a chrefyddol mewn ffordd sy'n eu galluogi i nodi a helpu i ddiwallu eu hanghenion yn well, a chymryd rhan lawnach mewn cymdeithas. Mae'n ddigon hawdd i'r rhai sydd mewn awdurdod fabwysiadu dull tadol. Gall gymryd yn ganiataol fod angen gwneud pethau dros bobl o grwpiau lleiafrifoedd ethnig, er â'r bwriad gorau, arwain at ddatrymuso pobl. Mae angen i ni ddod o hyd i ffyrdd o rymuso pobl drwy addysg a chyfleoedd, ac edrychaf ymlaen at glywed gan y Gweinidog ynghylch sut y cyflawnir hyn. Diolch yn fawr iawn.

17:55

This Welsh Government race equality action plan has come at a pivotal time, and I'm so pleased to hear our Minister say today that it's all about ultimately creating an anti-racist Wales. I just want to say as a new Member of the Senedd, as I haven't been able to contribute in the previous debates, in the wake of the brutal murder of George Floyd that sent shockwaves around the globe, I am so incredibly proud of my own community. We held protests in Newbridge Fields in Bridgend and also at Rest Bay in Porthcawl, and they were mostly organised by young people—like I said, incredibly proud—wanting to tackle the deep-rooted racial inequality in our society.

So, there is no denying why the race equality plan is needed. A study conducted in 2019 revealed that 70 per cent of black and minority ethnicity people had experienced racial harassment in the workplace, and, what's more, 40 per cent of those employees had reported cases to their employers and hadn't been taken seriously or just been simply ignored. In schools, the Show Racism the Red Card annual report found that 77 per cent of pupils in Wales had seen racially motivated offences, and this is echoed in the Race Alliance Wales 'Show Us You Care' report, which included lots of testimonies from people who had experienced racism, and also the recent Voice.Wales article had a student, Ben, who was quoted as saying that he never reported incidents in school of racism because he didn't think he'd be believed or taken seriously, and he said that,

'By age 15 I was suicidal and violent'

because he had been treated with such contempt at school for no reason other than the colour of his skin. It highlights that we cannot simply put pressure on the individual to act, when the foundations, system and existing policies cannot protect them. We must make sure that our black, Asian and minority ethnicity communities are confident to attend work, education or any other part of society, free from racial harassment, and if racism does occur, in whatever form, it is treated with the severity that it deserves.

In my own constituency of Bridgend, and Porthcawl, I am pleased that the local authority had committed to actively ending discrimination, advancing equality of opportunities, and fostering positive relations between communities. And that's why I'm just very pleased to see today that the Minister for Social Justice had consulted a diverse range of communities in producing the race equality action plan, including EYST, Wales race forum members, Wales TUC, and others who have made it clear that we need more than to not be racist. We must focus on being anti-racist. We must ensure that those voices are uplifted within our communities and their experiences are heard, so again I just want to add two voices to that today. Organisers of Black Lives Matter Bridgend, Anna and Olivia, have been working so hard to make positive change in our community, and they have said, 'We must ensure that policy enables professionals to protect individuals from racial discrimination and continue to listen to those facing inequalities in schools and at work.' We now owe it to those people who have given so much time and commitment to sharing their lived experiences the opportunity to see this reflected in policy and Welsh Government.

Mae'r cynllun gweithredu cydraddoldeb hiliol hwn gan Lywodraeth Cymru wedi dod ar adeg hollbwysig, ac rwy'n falch iawn o glywed ein Gweinidog yn dweud heddiw ei fod yn ymwneud â chreu Cymru wrth-hiliol yn y pen draw. Hoffwn i ddweud fel Aelod newydd o'r Senedd, gan nad wyf i wedi gallu cyfrannu at y dadleuon blaenorol, yn sgil llofruddiaeth greulon George Floyd a gafodd ergyd ledled y byd, fy mod i mor hynod falch o fy nghymuned i.  Fe wnaethom ni gynnal protestiadau yng Nghaeau Newbridge ym Mhen-y-bont ar Ogwr a hefyd ym Mae Rest ym Mhorthcawl, ac roedden nhw wedi eu trefnu yn bennaf gan bobl ifanc—fel y dywedais i, yn hynod falch—a oedd yn dymuno mynd i'r afael â'r anghydraddoldeb hiliol dwfn yn ein cymdeithas.

Felly, nid oes gwadu pam mae angen y cynllun cydraddoldeb hiliol. Dangosodd astudiaeth a gynhaliwyd yn 2019 fod 70 y cant o bobl dduon a lleiafrifoedd ethnig wedi cael profiad o aflonyddu hiliol yn y gweithle, ac, yn fwy na hynny, roedd 40 y cant o'r gweithwyr hynny wedi adrodd eu hachosion i'w cyflogwyr ac nad oedden nhw wedi eu hystyried o ddifrif neu cawson nhw eu hanwybyddu. Mewn ysgolion, canfu adroddiad blynyddol Dangos y Cerdyn Coch i Hiliaeth fod 77 y cant o ddisgyblion yng Nghymru wedi gweld troseddau ar sail hil, ac adleisir hyn yn adroddiad 'Dangoswch Inni ei bod O Bwys i Chi' Cynghrair Hil Cymru, a oedd yn cynnwys llawer o dystebau gan bobl a oedd wedi cael profiad o hiliaeth. Roedd hefyd erthygl ddiweddar yn Voice.Wales gan fyfyriwr, Ben, a gafodd ei ddyfynnu yn dweud nad oedd erioed wedi rhoi gwybod am ddigwyddiadau hiliaeth yn yr ysgol gan nad oedd yn credu y byddai neb yn ei gredu nac yn ei gymryd o ddifrif, a dywedodd,

'Erbyn i mi fod yn 15 oed roeddwn i'n hunanladdol ac yn dreisgar'

oherwydd ei fod wedi ei drin â'r fath ddirmyg yn yr ysgol am ddim rheswm heblaw lliw ei groen. Mae'n tynnu sylw at y ffaith na allwn ni roi pwysau ar yr unigolyn i weithredu, pan na all y sylfeini, y system a'r polisïau presennol eu diogelu. Mae'n rhaid i ni sicrhau bod ein cymunedau duon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig yn teimlo'n hyderus i fynd i'r gwaith, addysg neu unrhyw ran arall o gymdeithas, yn rhydd rhag aflonyddu hiliol, ac os bydd hiliaeth yn digwydd, ym mha ffurf bynnag, y caiff ei thrin â'r difrifoldeb y mae'n ei haeddu.

Yn fy etholaeth i ym Mhen-y-bont ar Ogwr, a Phorthcawl, rwy'n falch bod yr awdurdod lleol wedi ymrwymo i fynd ati i roi terfyn ar wahaniaethu, hyrwyddo cyfle cyfartal, a meithrin cysylltiadau cadarnhaol rhwng cymunedau. A dyna pam yr wyf i'n falch iawn o weld heddiw fod y Gweinidog dros Gyfiawnder Cymdeithasol wedi ymgynghori ag ystod amrywiol o gymunedau wrth lunio'r cynllun gweithredu cydraddoldeb hiliol, gan gynnwys EYST, aelodau fforwm hil Cymru, TUC Cymru, ac eraill sydd wedi ei gwneud yn glir bod angen mwy na pheidio â bod yn hiliol. Mae'n rhaid i ni ganolbwyntio ar fod yn wrth-hiliol. Mae'n rhaid i ni sicrhau bod y lleisiau hynny yn cael eu codi yn ein cymunedau a bod eu profiadau'n cael eu clywed, felly unwaith eto hoffwn i ychwanegu dau lais at hynny heddiw. Mae trefnwyr Mae Bywydau Du o Bwys Pen-y-bont ar Ogwr, Anna ac Olivia, wedi bod yn gweithio mor galed i wneud newid cadarnhaol yn ein cymuned, ac maen nhw wedi dweud, 'Mae'n rhaid i ni sicrhau bod polisi yn galluogi gweithwyr proffesiynol i amddiffyn unigolion rhag gwahaniaethu ar sail hil a pharhau i wrando ar y rhai sy'n wynebu anghydraddoldebau mewn ysgolion ac yn y gwaith.' Bellach, mae arnom ni ddyled i'r bobl hynny sydd wedi rhoi cymaint o amser ac ymrwymiad i rannu eu profiadau bywyd y cyfle i weld hyn yn cael ei adlewyrchu mewn polisi a Llywodraeth Cymru.

18:00

Rwy'n falch iawn fod Plaid Cymru yn cydgyflwyno'r cynnig pwysig hwn heddiw. Wrth i ni drafod y cynnig, rydym hefyd wrth gwrs yn nodi Mis Hanes Pobl Dduon, mis sy'n dathlu ffigyrau du pwysig yn ein hanes, yn ogystal â nodi mor greiddiol yw profiad a thystiolaeth pobl ddu i'n diwylliant, hanes sy'n bwysig drwy'r flwyddyn, wrth reswm.

I'm very proud that Plaid Cymru co-submitted this important motion today, As we discuss it, we of course also mark Black History Month, a month that celebrates important black figures in our history, as well as noting how central the evidence of black people is to our culture, and that, of course, is important throughout the year.

Black history is integral to Welsh history. There are aspects to celebrate, such as the translations of the slave narratives of John Marrant, Moses Roper and Josiah Henson into Welsh in the nineteenth century, which fired the radical abolitionist zeal of the Welsh; the connections with Paul Robeson, who argued that he witnessed the unity of working people of all races in Wales; and the myriad examples of black contributions to our contemporary history and culture. There is also, of course, the history of racism: the 1919 riots that devastated Cardiff; the popularity of blackface minstrelsy in Welsh carnivals and on British tv, long after those racist practices had ceased in the US; and the contemporary examples of racism in our society. As the Iraqi-born, Cardiff-based artist, Rabab Ghazoul, has said, Wales as internal colony and contributor to colonialism has,

'the capacity for both radical empathy and radical responsibility.'

That responsibility is foregrounded by the fact that last week was national week for hate crime awareness.

Mae hanes pobl dduon yn rhan annatod o hanes Cymru. Mae agweddau i'w dathlu, er enghraifft cyfieithu naratifau caethweision John Marrant, Moses Roper a Josiah Henson i'r Gymraeg yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg, a daniodd angerdd diddymu radicalaidd y Cymry; y cysylltiadau â Paul Robeson, a wnaeth ddadlau ei fod yn dyst i undod pobl sy'n gweithio o bob hil yng Nghymru; a'r myrdd o enghreifftiau o gyfraniadau pobl dduon i'n hanes a'n diwylliant cyfoes. Mae hanes hiliaeth hefyd, wrth gwrs: terfysgoedd 1919 a ddinistriodd Gaerdydd; poblogrwydd minstrels wynebau duon mewn carnifalau yng Nghymru ac ar deledu Prydeinig, ymhell ar ôl i'r arferion hiliol hynny ddod i ben yn yr Unol Daleithiau; a'r enghreifftiau cyfoes o hiliaeth yn ein cymdeithas ni. Fel y dywedodd yr artist a anwyd yn Iraq ond sydd wedi'i leoli yng Nghaerdydd, Rabab Ghazoul, mae gan Gymru, a hithau'n wladfa fewnol ac yn cyfrannu at wladychiaeth,

'y gallu i ddangos empathi radical a chyfrifoldeb radical.'

Mae'r ffaith yr oedd wythnos diwethaf yn wythnos genedlaethol dros ymwybyddiaeth o droseddau casineb yn arwain y ffordd ar y cyfrifoldeb hwnnw.

Rwy'n gobeithio ein bod ni oll yn cydsefyll gyda dioddefwyr hiliaeth, ond mae lle inni fod yn gwneud llawer mwy i daclo troseddau casineb. Yn ôl ffigurau'r Llywodraeth ei hun yn 2020-21, bu cynnydd o 16 y cant mewn troseddau casineb o'r flwyddyn flaenorol, ac roedd 66 y cant o'r troseddau casineb hyn yn droseddau casineb hiliol. Mae hyn yn gyson â thueddiad cyffredinol o gynnydd, flwyddyn i flwyddyn, mewn troseddau casineb yng Nghymru, â'r nifer wedi mwy na dyblu ers 2012-13.

I hope that we all stand shoulder to shoulder with those suffering racism, but there is room for us to be doing a lot more to tackle hate crimes. According to the Government's own figures for 2020-21, there was an increase in 16 per cent in hate crimes on the previous year, and 66 per cent of those hate crimes were racist hate crimes. This is consistent with the general trend, year on year, of an increase in hate crimes in Wales, and the number has more than doubled since 2012-13.

As we've heard today, for three consecutive years we've had this debate in the Chamber, where the motion had very similar wording, yet racially motivated hate crime is still increasing. How does the Government account for this? We, of course, welcome the race equality action plan, but what is going wrong here? We need to face it.

Fel yr ydym wedi ei glywed heddiw, rydym ni wedi cael y ddadl hon yn y Siambr dair blynedd yn olynol, pan fu'r cynnig wedi ei eirio yn debyg iawn, ond eto mae troseddau casineb hiliol yn dal i gynyddu. Sut mae'r Llywodraeth yn gyfrifol am hyn? Rydym ni, wrth gwrs, yn croesawu'r cynllun gweithredu cydraddoldeb hiliol, ond beth sy'n mynd o'i le yma? Mae angen i ni ei wynebu.

Yng Nghymru a Lloegr, mae'r heddlu naw gwaith yn fwy tebygol o ddefnyddio eu grymoedd stop and search a bron wyth gwaith yn fwy tebygol o ddefnyddio tasers ar bobl ddu, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig nag ar bobl wyn. Mae canran y bobl ddu yng ngharchardai Cymru yn uwch na'r ganran yn y boblogaeth Gymreig. Ac yn ôl arolwg Swyddfa Annibynnol Ymddygiad yr Heddlu, mae canran uwch o bobl ddu, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig yn teimlo diffyg hyder yng ngallu'r heddlu i ddelio gyda chwynion yn deg. Rydym ni ym Mhlaid Cymru wedi dadlau y byddai datganoli grymoedd dros gyfiawnder a heddlua yn ein harfogi ni yma yng Nghymru i wneud y gwelliannau sydd eu hangen. Beth yw ateb y Llywodraeth?

Nawr, hoffwn fanylu ar un o isgymalau'r cynnig gan ei fod yn crisialu, dwi'n meddwl, ysbryd y cynnig yn ehangach. Mae cymal cyntaf y cynnig yn cefnogi,

'y frwydr fyd-eang i gael gwared ar hiliaeth ac ideoleg hiliol ac yn ymdrechu at sicrhau Cymru fwy cyfartal, gan fynd i'r afael ag anghydraddoldeb hiliol systemig a strwythurol'.

Fel cenedl fodern a gyfrannodd at fodolaeth yr ymerodraeth Brydeinig—a chlywsom dystiolaeth bwerus Altaf Hussain yn hyn o beth—nid yw'n syndod bod agweddau hiliol systemig yn parhau yn ein cymdeithas, ond mae'n werth nodi hefyd fod agweddau a ffynhonellau gwrth-hiliol o fewn cymdeithas a diwylliant Cymru, gweithiau Leonora Brito, Charlotte Williams, Hazel Carby, Glenn Jordan ac eraill, er enghraifft, yn cynnig adnoddau ar gyfer herio a thanseilio hiliaeth. Mae'r cymal yma hefyd yn cydnabod y cysylltiad sy'n bodoli rhwng hiliaeth strwythurol a systemig ar un llaw ac ideoleg hiliol ar y llaw arall. Mae ideoleg hiliol yn gallu bod yn amlwg ar adegau, ond gall fod yn fwy cynnil ar adegau eraill, wrth i wleidyddion, newyddiadurwyr ac eraill sydd â dylanwad ddefnyddio dog whistles, gan guddio eu gwir gymhelliant hiliol a gwthio ffiniau'r drafodaeth tuag at gasineb adweithiol.

Mae gennym oll gyfrifoldeb moesol i fod yn rhagweithiol yn ein gwrth-hiliaeth. Rhaid gweithredu'n fwy effeithiol i sicrhau nad oes gofod yn ein gwleidyddiaeth, yn ein cyfryngau, yn ein gweithleoedd nac yn ein sefydliadau ar gyfer ideoleg sy'n esgor ar hiliaeth ac anghydraddoldeb. Sut allwn ni sicrhau bod ein sefydliadau cenedlaethol yn adlewyrchu'r Gymru fodern yn ei holl amrywiaeth? Wel, wrth i ni fynd ati i ddiwygio'r Senedd er mwyn gwasanaethu pobl Cymru yn well, dylid ystyried o ddifrif, er enghraifft, y galwadau am gwotâu a mesurau eraill er mwyn cynyddu cynrychiolaeth grwpiau o bobl ddu ac o leiafrifoedd ethnig—

In Wales and England, the police are nine times more likely to use their stop-and-search powers and almost eight times more likely to use tasers on black, Asian and minority ethnic people than white people. The percentage of black people in Welsh prisons is higher than the general Welsh population. And according to the Independent Office for Police Conduct, a higher percentage of black, Asian and minority ethnic people feel a lack of confidence in the ability of police in dealing with complaints fairly. We in Plaid Cymru have argued that devolving powers over justice and policing would empower us here in Wales to make the improvements that need to be made. What is the Government's solution?

Now, I'd like to look at one of the subclauses of the motion because I think it encapsulates the spirit of the motion more broadly. The first clause supports,

'the global fight to root out racism and racist ideology and strive towards a more equal Wales, tackling systemic and structural race inequality'.

As a modern nation that contributed to the existence of the British empire—and we heard very powerful evidence from Altaf Hussain in this regard—it is no surprise that systemic racism continues within our society, but it's also worth noting that anti-racist attitudes and resources within Welsh culture and society, such as the works of Leonora Brito, Charlotte Williams, Hazel Carby, Glenn Jordan and others, do provide resources to challenge and undermine racism. This clause also recognises the link that exists between structural and systemic racism on the one hand and racist ideology on the other. Racist ideology can be very apparent at times, but it can be more subtle too, as politicians, journalists and others in positions of influence use dog whistles, hiding their real racist motivations and pushing the boundaries of discussion towards reactionary hatred.

We all have a moral responsibility to be proactive in our anti-racism. We must take more effective action to ensure that there is no space in our politics, in our media, in our workplaces or in our institutions for ideologies that bring forward racism and inequality. How can we ensure that our national institutions reflect modern Wales in all its diversity? Well, as we reform the Senedd in order to serve the people of Wales more effectively, we should truly consider, for example, the demands for quotas and other steps in order to increase the representation of black and minority ethnic people—

18:05

Wnaiff yr Aelod dod i gasgliad, os gwelwch yn dda?

Would the Member come to a conclusion, please?

—sy'n cael eu tangynrychioli ar hyn o bryd.

—who are currently under-represented.

In our journey towards full national status, it is crucial that we face the racism in our past—that we pass legislation and develop cultural, institutional and educational practices that tackle racism in the present, and that we hear and listen to the historic and contemporary voices of black and ethnic minority people as we strive to foster the traditions of anti-racism in our culture, as embodied so powerfully in the statue of Betty Campbell unveiled last month. Diolch.

Ar ein taith tuag at statws cenedlaethol llawn, mae'n hanfodol ein bod ni'n wynebu'r hiliaeth yn ein gorffennol—ein bod ni'n pasio deddfwriaeth ac yn datblygu arferion diwylliannol, sefydliadol ac addysgol sy'n mynd i'r afael â hiliaeth yn y presennol, a'n bod yn clywed ac yn gwrando ar leisiau hanesyddol a chyfoes pobl dduon a lleiafrifoedd ethnig wrth i ni ymdrechu i feithrin traddodiadau gwrth-hiliaeth yn ein diwylliant, fel yr ymgorfforwyd mewn ffordd mor rymus yn y cerflun o Betty Campbell a gafodd ei ddadorchuddio fis diwethaf. Diolch.

It is more than welcome that there is cross-party support from this Senedd Chamber to send a very clear signal of our collective determination to eradicate racism and to build an anti-racist Wales alongside a nation of sanctuary.

I was struck recently, as were many, by the unveiling in the centre of Cardiff of that statue of Betty Campbell, and the following day, Wales's national newspaper carried on its front page a simple photograph of the statue with the words, 'You don't have to settle for the boundaries people set for you'. But, as others have outlined, sometimes those boundaries just seem too hard to break when they are all around you. These were the words of Betty's granddaughter, Michelle Campbell-Davies, and they say, 'You cannot be if you cannot see'.

Betty Campbell was Wales's first black headteacher and was a distinguished councillor for her community of Butetown. And this wonderful statue by sculptor Eve Shepherd marks an important moment in the Welsh conversation about racial equality. But it just highlights how much further there is to go. We only have to look at ourselves across this Chamber to realise that there is still work to do. And so it was great to see, in the official royal opening of the Senedd, that mention was made of our colleague Natasha Asghar being the first female Member of the Senedd from a black, Asian or minority ethnic background to be elected to this place. But this should not be of note in a diverse Wales. This race equality action plan for an anti-racist Wales will work to address and to counter structural and systemic inequality, and advance opportunity for black, Asian and minority ethnic people in Wales. And so let's take this opportunity, all of us here together today, across this Chamber, on this. All for one, and one for all. Thank you. 

Mae i'w groesawu'n fawr fod cefnogaeth drawsbleidiol yn Siambr y Senedd hon i anfon neges glir iawn o'n penderfyniad ar y cyd i ddileu hiliaeth ac i adeiladu Cymru wrth-hiliol ochr yn ochr â chenedl noddfa.

Cefais fy nharo yn ddiweddar, fel y cafodd llawer o bobl eraill, gan y dadorchuddio hwnnw yng nghanol Caerdydd o'r cerflun o Betty Campbell, a'r diwrnod canlynol, ar dudalen flaen papur newydd cenedlaethol Cymru roedd llun syml o'r cerflun gyda'r geiriau, 'You don't have to settle for the boundaries people set for you'. Ond, fel y mae eraill wedi ei nodi, weithiau mae'r ffiniau hynny yn ymddangos yn rhy anodd eu torri pan fyddan nhw o'ch cwmpas chi i gyd. Dyma eiriau wyres Betty, Michelle Campbell-Davies, sy'n dweud, 'Ni allwch fod os na allwch weld'.

Betty Campbell oedd y pennaeth du cyntaf ar ysgol yng Nghymru ac roedd yn gynghorydd nodedig dros ei chymuned yn Nhre-biwt. Ac mae'r cerflun gwych hwn gan y cerflunydd Eve Shepherd yn nodi adeg bwysig yn y sgwrs yng Nghymru ynghylch cydraddoldeb hiliol. Ond mae'n tynnu sylw at faint ymhellach sydd i fynd. Nid oes ond rhaid i ni edrych arnom ni ein hunain ar draws y Siambr hon i sylweddoli bod gwaith i'w wneud o hyd. Ac felly roedd yn wych gweld, yn agoriad brenhinol swyddogol y Senedd, fod sôn am ein cydweithiwr, Natasha Asghar, y fenyw gyntaf i fod yn Aelod y Senedd o gefndir du, Asiaidd neu leiafrifoedd ethnig i gael ei hethol i'r lle hwn. Ond ni ddylai hyn fod yn nodedig mewn Cymru amrywiol. Bydd y cynllun gweithredu cydraddoldeb hiliol hwn ar gyfer Cymru wrth-hiliol yn gweithio i fynd i'r afael ag anghydraddoldeb strwythurol a systemig a'i atal, a hyrwyddo cyfleoedd i bobl dduon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig yng Nghymru. Ac felly gadewch i ni fanteisio ar y cyfle hwn, bob un ohonom ni yma gyda'n gilydd heddiw, ar draws y Siambr hon, ar hyn. Pawb dros un, ac un dros bawb. Diolch.

18:10

I'd like to thank the Minister firstly, for bringing forward this incredibly important debate. And I'm pleased to be a co-signatory of the motion welcoming the introduction of the race equality action plan so that we can create an anti-racist Wales. Whilst at times in the media it may seem that we are more divided than ever, it is heartening to hear so many contributions across the Chamber this afternoon, and that we are all together in supporting this action plan. 

In particular, I'd like to very briefly highlight some of the areas in which I feel we as politicians here, and as members of our respective parties, should be doing more in order to bring about an anti-racist Wales. Firstly, I'd like to highlight the impact of the coronavirus pandemic on black, Asian and minority ethnic communities. There have been countless studies and news reports over the past 18 months that suggest that black, Asian and minority ethnic people have been disproportionately affected by the pandemic, particularly our health and social care workers. For instance, across the United Kingdom, 21 per cent of the healthcare workforce are black, Asian or minority ethnic, and, astonishingly, 63 per cent of healthcare workers who died were black, Asian or minority ethnic themselves. That is quite shameful. This demonstrates quite clearly a significant inequity in the safety of healthcare staff, and we should all be mindful of this as a sad example of the injustices that still exist in today's society. 

Secondly, I think it's worth drawing attention to the Government's commitment to language and to discontinue the use of the phrase 'BAME'. Whilst I acknowledge that, within my own party, we have some way to go to ensure that everyone, at all levels in the party structure, understand the implications of this phrase, it is incumbent on all of us to use the right language in our respective parties to show leadership on this issue. 

Lastly, I'd like to highlight, as has already been highlighted, the issue of representation in the Senedd. Without making the issue a political football, I think it's so important to draw attention to the role that we have, once again, as politicians and as members of our respective parties, to address the issue of fairer representation. We must all do more to ensure that we redress the imbalances right here in this Chamber. So, let's all take notice of the Welsh Government's commitment to make no new promises, but to deliver, deliver and deliver, and take this message back to our political parties and make sure that we do the same to increase the representation of black, Asian and minority ethnic people here. 

So, I'd like to thank the Minister for bringing this to the Chamber, for commissioning this report, which is ambitious in its scope, and I look forward to supporting the Government in attempting to create the anti-racist Wales that we all want. Thank you. Diolch yn fawr iawn. 

Hoffwn i ddiolch i'r Gweinidog yn gyntaf am gyflwyno'r ddadl hynod bwysig hon. Ac rwy'n falch o fod yn gyd-lofnodwr y cynnig sy'n croesawu cyflwyno'r cynllun gweithredu cydraddoldeb hiliol er mwyn i ni allu creu Cymru wrth-hiliol. Er ei bod yn ymddangos yn y cyfryngau ar adegau ein bod yn fwy rhanedig nag erioed, mae'n galonogol clywed cynifer o gyfraniadau ar draws y Siambr y prynhawn yma, a'n bod ni i gyd gyda'n gilydd yn cefnogi'r cynllun gweithredu hwn.

Yn benodol, hoffwn i dynnu sylw'n fyr iawn at rai o'r meysydd yr wyf i'n teimlo y dylem ni fel gwleidyddion yma, ac fel aelodau o'n priod bleidiau, fod yn gwneud mwy er mwyn creu Cymru wrth-hiliol. Yn gyntaf, hoffwn i dynnu sylw at effaith pandemig y coronafeirws ar gymunedau pobl dduon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig. Cafwyd astudiaethau di-rif ac adroddiadau newyddion dros y 18 mis diwethaf sy'n awgrymu bod y pandemig wedi effeithio yn anghymesur ar bobl dduon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig, yn enwedig ein gweithwyr iechyd a gofal cymdeithasol. Er enghraifft, ledled y Deyrnas Unedig, mae 21 y cant o'r gweithlu gofal iechyd yn ddu, Asiaidd neu leiafrifoedd ethnig, ac, yn rhyfeddol, roedd 63 y cant o weithwyr gofal iechyd a fu farw yn ddu, Asiaidd neu leiafrifoedd ethnig eu hunain. Mae hynny'n eithaf cywilyddus. Mae hyn yn dangos yn gwbl glir annhegwch sylweddol o ran diogelwch staff gofal iechyd, a dylem ni i gyd fod yn ymwybodol o hyn fel enghraifft drist o'r anghyfiawnderau sy'n dal i fodoli yn y gymdeithas heddiw.

Yn ail, rwy'n credu bod gwerth tynnu sylw at ymrwymiad y Llywodraeth i iaith a rhoi'r gorau i ddefnyddio'r ymadrodd 'BAME'. Er fy mod i'n cydnabod, o fewn fy mhlaid fy hun, fod gennym gryn ffordd i fynd i sicrhau bod pawb, ar bob lefel yn strwythur y blaid, yn deall goblygiadau'r ymadrodd hwn, mae'n ddyletswydd ar bob un ohonom ni i ddefnyddio'r iaith gywir yn ein priod bleidiau i ddangos arweiniad ar y mater hwn.

Yn olaf, hoffwn i dynnu sylw, fel y nodwyd eisoes, at fater cynrychiolaeth yn y Senedd. Heb wneud y mater yn bêl-droed wleidyddol, rwy'n credu ei bod mor bwysig tynnu sylw at y swyddogaeth sydd gennym ni, unwaith eto, fel gwleidyddion ac fel aelodau o'n priod bleidiau, i fynd i'r afael â chynrychiolaeth decach. Mae'n rhaid i ni i gyd wneud mwy i sicrhau ein bod yn unioni'r anghydbwysedd yma yn y Siambr hon. Felly, gadewch i ni i gyd gymryd sylw o ymrwymiad Llywodraeth Cymru i wneud dim addewidion newydd, ond i gyflawni, cyflawni a chyflawni, a mynd â'r neges hon yn ôl i'n pleidiau gwleidyddol a sicrhau ein bod yn gwneud yr un peth i gynyddu cynrychiolaeth pobl dduon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig yma.

Felly, hoffwn i ddiolch i'r Gweinidog am ddod â hyn i'r Siambr, am gomisiynu'r adroddiad hwn, sy'n uchelgeisiol o ran ei gwmpas, ac edrychaf ymlaen at gefnogi'r Llywodraeth i geisio creu'r Gymru wrth-hiliol yr ydym ni i gyd yn ei dymuno. Diolch. Diolch yn fawr iawn.

Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. I want to thank everyone for contributing to this important and significant debate on race. The speakers in the debate this afternoon and, indeed, our minority ethnic communities are telling us that we need to act now to deliver on our vision of a Wales that is anti-racist, where everyone is treated as an equal citizen. 

I want to start, in acknowledging the contributions, by thanking you, Altaf Hussain, for your very powerful words and for sharing with us an account of your life, your heritage, your ancestors, sold into slavery, and your life now here and your huge contribution. And I think, as you said, it's how we treat each other, it's an understanding of how we tackle inequality, prejudice and discrimination—it's how we treat each other, how we promote inclusion and diversity, as you say, and how we can learn how to promote those good relations and integration.

Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. Hoffwn i ddiolch i bawb am gyfrannu at y ddadl bwysig a sylweddol hon ar hil. Mae'r siaradwyr yn y ddadl y prynhawn yma ac, yn wir, ein cymunedau lleiafrifoedd ethnig yn dweud wrthym fod angen i ni weithredu yn awr i gyflawni ein gweledigaeth o Gymru sy'n wrth-hiliol, lle mae pawb yn cael eu trin yn ddinesydd cyfartal.

Hoffwn i ddechrau, wrth gydnabod y cyfraniadau, drwy ddiolch i chi, Altaf Hussain, am eich geiriau pwerus iawn ac am rannu â ni gyfrif o'ch bywyd, eich treftadaeth, eich hynafiaid, wedi eu gwerthu i gaethwasiaeth, a'ch bywyd yn awr yma a'ch cyfraniad enfawr. Ac rwy'n credu, fel y gwnaethoch chi ei ddweud, mae'n ymwneud â sut yr ydym ni'n trin ein gilydd, mae'n ddealltwriaeth o sut yr ydym ni'n mynd i'r afael ag anghydraddoldeb, rhagfarn a gwahaniaethu—mae'n ymwneud â sut yr ydym ni'n trin ein gilydd, sut yr ydym ni'n hyrwyddo cynhwysiant ac amrywiaeth, fel yr ydych chi'n ei ddweud, a sut y gallwn ni ddysgu sut i hyrwyddo'r cysylltiadau da hynny ac integreiddio.

And I would just want to say that the nation of sanctuary vision—and we're so proud—in fact, the Llywydd spoke about our nation of sanctuary when she spoke last Thursday, and we were proud of that, weren't we, in that all-important ceremony, the opening of our sixth Senedd. The nation of sanctuary is about making Wales not just welcoming to migrants, but also harnessing the opportunities that migration brings to help our economy and our communities to thrive, and that we provide that warm welcome to those arriving and provide the support they need, so that they will, I know, make their contributions—indeed, as have so many, as you said, Altaf Hussain. So thank you for your contribution this afternoon. And thank you to the Welsh Conservatives for co-tabling. Darren and I have visited this, these motions, every year in this capacity. Thank you also to Plaid Cymru for co-tabling, and thank you to Jane Dodds. It just is such a statement, isn't it, when we all come together and unify in this way.

It was very important to hear from Sarah Murphy about the young people in Bridgend. I think I've met some of those, and they came together, as you said, through Black Lives Matter; they came together and they met and discussed the issues, they came out onto the streets, into the community. And just to say, this is why the education system, our support for education, is so crucial in terms of the new curriculum, because, for the young people, it will empower teachers and all our schools to design lessons that will inspire them, as I said, to be ethical, informed citizens of Wales and the world. We have to thank Professor Charlotte Williams for enabling that to happen, and indeed the former education Minister, Kirsty Williams, for taking this forward, and now Jeremy Miles. He was very proud on 1 October, on the first day of Black History Month, which is now Black History 365, in saying, 'Now, it's mandatory in Wales, and we are the first in the UK.' But thank you for sharing, again, the young people—Anna and Olivia from Bridgend—their experiences and the influence that they're now having on their peers and the communities of Bridgend.

Thank you to Sioned Williams as well for co-tabling this debate. And as you said so powerfully, this is about, actually, are we going to do something different this time, is it going to be a change, moving to this race equality action plan for an anti-racist Wales. And it's interesting, as we said—during the year, many things happened, and I highlighted those, but one thing we did do was put money into black history, so it's not just Black History Month, it's Black History 365 days a year. And this year, we celebrated local what we called heroes and sheroes, thanking those who work tirelessly within their communities, and the richness and strength and contributions that black, Asian and minority ethnic people and communities bring to Wales is our history for as long as I've been engaged in politics.

It is important that we look at language, as Jane Dodds has said. And I think we have reflected, as Rhianon Passmore has done, on that pioneer community leader and campaigner, Betty Campbell. But to have her children and her grandchildren speaking at the unveiling of her statue was so powerful, and you've echoed the words of her granddaughter, Rhianon, this afternoon. Racism, prejudice and intolerance didn't stop Betty—it galvanised her to push forward and achieve, and she was a change maker who overcame so many barriers, so that we can recognise that we have now got to deliver in terms of her legacy.

I'm grateful that, Sioned Williams, you drew attention to the national hate crime statistics, which were of great concern last week. But actually, over the past year, we've probably done more work to increase awareness and the confidence of victims to come forward and report hate crime. We have been very concerned about this increase in recorded hate crimes in Wales this year, compared with the previous year. But this is about ensuring that people are coming forward and there may be better awareness, we hope, and better recording of hate crimes by police forces. And we're embedding actions to eliminate hate and prejudice into the race equality action plan for Wales.

We have many themes in the race equality action plan and one of them is criminal justice. It's not devolved, but those who co-designed this strategy with us, and who wanted to influence it clearly with lived experience said, 'You have to have criminal justice in this action plan.' And our plan has the collective aim that everyone who comes into contact with the criminal justice system will receive equal treatment and equal outcomes whatever their ethnicity, alongside education, employability, skills and culture—it came through in your statement this afternoon, the influence it's already having—Welsh language, heritage, sport, leadership representation, health and social care. All areas of the Welsh Government are now making that change.

So, we now have a responsibility. We've come together today, and we will throughout this year, I know, recognise—. And you will hold us to account in terms of ensuring that we deliver on this plan in a way that has not been seen before. I'm very proud that it is a race equality action plan for an anti-racist Wales. All of us will have to learn and change and deliver to make this a living document that is truly making a difference and that we can then see that measurable difference to the lives of black, Asian and minority ethnic people in communities here in Wales. Diolch yn fawr.

A hoffwn i ddweud nad oedd gweledigaeth y genedl noddfa—ac rydym ni mor falch—mewn gwirionedd, siaradodd y Llywydd am ein cenedl noddfa pan siaradodd ddydd Iau diwethaf, ac roeddem yn falch o hynny, onid oeddem ni, yn y seremoni hollbwysig honno, i agor ein chweched Senedd. Nid yw'r genedl noddfa yn ymwneud dim ond â gwneud Cymru yn groesawgar i ymfudwyr, ond hefyd â manteisio gorau y gallwn ni ar y cyfleoedd a ddaw yn sgil mudo i helpu ein heconomi a'n cymunedau i ffynnu, a'n bod yn rhoi'r croeso cynnes hwnnw i'r rhai sy'n cyrraedd ac yn darparu'r cymorth sydd ei angen arnyn nhw, er mwyn iddyn nhw, mi wn, wneud eu cyfraniadau—yn wir, fel y mae cynifer wedi gwneud, fel y gwnaethoch chi ei ddweud, Altaf Hussain. Felly diolch am eich cyfraniad y prynhawn yma. A diolch i'r Ceidwadwyr Cymreig am gyd-gyflwyno. Mae Darren a minnau wedi ymweld â hyn, y cynigion hyn, bob blwyddyn yn y swydd hon. Diolch hefyd i Blaid Cymru am gyd-gyflwyno, a diolch i Jane Dodds. Mae'n gymaint o ddatganiad, onid yw, pan fyddwn ni i gyd yn dod at ein gilydd ac yn uno fel hyn.

Roedd yn bwysig iawn clywed gan Sarah Murphy am y bobl ifanc ym Mhen-y-bont ar Ogwr. Rwy'n credu fy mod i wedi cwrdd â rhai ohonyn nhw, a daethon nhw at ei gilydd, fel y gwnaethoch chi ei ddweud, drwy Mae Bywydau Du o Bwys; daethon nhw at ei gilydd a chyfarfod a thrafod y materion, daethon nhw allan ar y strydoedd, i'r gymuned. Ac i ddweud, dyma pam mae'r system addysg, ein cefnogaeth i addysg, mor hanfodol o ran y cwricwlwm newydd, oherwydd, i'r bobl ifanc, bydd yn grymuso athrawon a'n holl ysgolion i gynllunio gwersi a fydd yn eu hysbrydoli, fel y dywedais i, i fod yn ddinasyddion moesegol, gwybodus o Gymru a'r byd. Mae'n rhaid i ni ddiolch i'r Athro Charlotte Williams am alluogi hynny i ddigwydd, ac yn wir y cyn-Weinidog Addysg, Kirsty Williams, am fwrw ymlaen â hyn, a Jeremy Miles erbyn hyn. Roedd yn falch iawn ar 1 Hydref, ar ddiwrnod cyntaf Mis Hanes Pobl Dduon, sydd bellach yn Hanes Pobl Dduon 365, wrth ddweud, 'Mae bellach yn orfodol yng Nghymru, a ni yw'r cyntaf yn y DU.' Ond diolch am rannu, unwaith eto, y bobl ifanc—Anna ac Olivia o Ben-y-bont ar Ogwr—eu profiadau a'r dylanwad maen nhw'n ei gael bellach ar eu cyfoedion a chymunedau Pen-y-bont ar Ogwr.

Diolch i Sioned Williams hefyd am gyd-gyflwyno'r ddadl hon. Ac fel y gwnaethoch ei ddweud mor rymus, mae hyn yn ymwneud, mewn gwirionedd, ag a ydym yn mynd i wneud rhywbeth gwahanol y tro hwn, a fydd yn newid, drwy gynnig y cynllun gweithredu cydraddoldeb hiliol hwn ar gyfer Cymru wrth-hiliol. Ac mae'n ddiddorol, fel y gwnaethom ni ei ddweud—yn ystod y flwyddyn, digwyddodd llawer o bethau, a thynnais sylw atyn nhw, ond un peth y gwnaethom ni ei wneud oedd rhoi arian i hanes pobl dduon, felly nid Mis Hanes Pobl Dduon yn unig ydyw, mae'n Hanes Pobl Dduon 365 diwrnod y flwyddyn. Ac eleni, buom yn dathlu'n lleol yr hyn y gwnaethom ni ei alw'n arwyr ac arwresau, gan ddiolch i'r rhai hynny sy'n gweithio'n ddiflino yn eu cymunedau, a'r cyfoeth a'r cryfder a'r cyfraniadau y mae pobl a chymunedau pobl dduon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig yn eu cyflwyno i Gymru fu ein hanes ni erioed ers i mi ymwneud â gwleidyddiaeth.

Mae'n bwysig i ni edrych ar iaith, fel y dywedodd Jane Dodds. Ac rwy'n credu ein bod ni wedi myfyrio, fel y mae Rhianon Passmore wedi ei wneud, ar yr arweinydd cymunedol a'r ymgyrchydd arloesol, Betty Campbell. Ond roedd cael ei phlant a'i hwyrion yn siarad yn y seremoni dadorchuddio ei cherflun mor bwerus, ac rydych chi wedi adleisio geiriau ei hwyres, Rhianon, y prynhawn yma. Ni wnaeth hiliaeth, rhagfarn ac anoddefgarwch atal Betty—fe roddodd yr awch iddi fwrw ymlaen a chyflawni, ac roedd yn rhywun a wnaeth newid a oresgynnodd gynifer o rwystrau, fel y gallwn ni gydnabod bod yn rhaid i ni gyflawni bellach o ran ei hetifeddiaeth.

Rwy'n ddiolchgar i chi, Sioned Williams, am dynnu sylw at yr ystadegau troseddau casineb cenedlaethol, a oedd yn peri pryder mawr yr wythnos diwethaf. Ond mewn gwirionedd, dros y flwyddyn ddiwethaf, mae'n debyg ein bod ni wedi gwneud mwy o waith i gynyddu ymwybyddiaeth a hyder dioddefwyr i ddod ymlaen a rhoi gwybod am droseddau casineb. Rydym ni wedi bod yn pryderu'n fawr am y cynnydd hwn mewn troseddau casineb a gofnodwyd yng Nghymru eleni, o'i gymharu â'r flwyddyn flaenorol. Ond mae hyn yn ymwneud â sicrhau bod pobl yn dod ymlaen ac efallai y bydd gwell ymwybyddiaeth, gobeithio, a chofnodi troseddau casineb yn well gan heddluoedd. Ac rydym yn ymwreiddio camau gweithredu i ddileu casineb a rhagfarn yng nghynllun gweithredu cydraddoldeb hiliol Cymru.

Mae gennym ni lawer o themâu yn y cynllun gweithredu cydraddoldeb hiliol ac un ohonyn nhw yw cyfiawnder troseddol. Nid yw wedi ei ddatganoli, ond dywedodd y rhai hynny a oedd yn amlwg â phrofiad byw a gyd-luniodd y strategaeth hon â ni, ac a oedd yn dymuno dylanwadu arni, 'Mae'n rhaid i chi gynnwys cyfiawnder troseddol yn y cynllun gweithredu hwn.' Ac mae gan ein cynllun y nod cyfunol y bydd pawb sy'n dod i gysylltiad â'r system cyfiawnder troseddol yn cael triniaeth gyfartal a chanlyniadau cyfartal ni waeth beth fo'u hethnigrwydd, ochr yn ochr ag addysg, cyflogadwyedd, sgiliau a diwylliant—cafodd ei gyfleu yn eich datganiad y prynhawn yma, y dylanwad y mae eisoes yn ei gael—y Gymraeg, treftadaeth, chwaraeon, cynrychiolaeth ymhlith arweinwyr, iechyd a gofal cymdeithasol. Mae pob rhan o Lywodraeth Cymru bellach yn gwneud y newid hwnnw.

Felly, mae gennym ni gyfrifoldeb yn awr. Rydym ni wedi dod at ein gilydd heddiw, a byddwn ni drwy gydol y flwyddyn hon, mi wn, yn cydnabod—. A byddwch yn ein dwyn i gyfrif o ran sicrhau ein bod yn cyflawni'r cynllun hwn mewn ffordd nad yw wedi ei gweld o'r blaen. Rwy'n falch iawn ei fod yn gynllun gweithredu cydraddoldeb hiliol ar gyfer Cymru wrth-hiliol. Bydd yn rhaid i bob un ohonom ni ddysgu a newid a chyflawni i wneud hon yn ddogfen fyw sy'n gwneud gwahaniaeth gwirioneddol ac y gallwn wedyn weld y gwahaniaeth mesuradwy hwnnw i fywydau pobl dduon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig mewn cymunedau yma yng Nghymru. Diolch yn fawr.

18:20

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Na. Felly, derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36. 

The proposal is to agree the motion. Does any Member object? No. The motion is therefore agreed in accordance with Standing Order 12.36.

Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.

A daw hynny a thrafodion heddiw i ben. Nos da, bawb.

And that brings today's proceedings to a close. Good night, everyone.

Daeth y cyfarfod i ben am 18:22.

The meeting ended at 18:22.