Y Cyfarfod Llawn

Plenary

14/07/2021

Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.

In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches.

Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair.

The Senedd met in the Chamber and by video-conference at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

Datganiad gan y Llywydd
Statement by the Llywydd

Croeso, bawb, i'r Cyfarfod Llawn. Cyn i ni ddechrau, dwi eisiau nodi ychydig o bwyntiau. Cynhelir y cyfarfod hwn ar ffurf hybrid, gyda rhai Aelodau yn y Siambr ac eraill yn ymuno drwy gyswllt fideo. Bydd yr holl Aelodau sy'n cymryd rhan yn nhrafodion y Senedd, ble bynnag y bônt, yn cael eu trin yn gyfartal. Mae Cyfarfod Llawn a gynhelir drwy gynhadledd fideo, yn unol â Rheolau Sefydlog Senedd Cymru, yn gyfystyr â thrafodion y Senedd at ddibenion Deddf Llywodraeth Cymru 2006. Bydd rhai o ddarpariaethau Rheol Sefydlog 34 yn gymwys ar gyfer y cyfarfod yma, ac mae'r rheini wedi'u nodi ar eich agenda. Dwi eisiau hefyd atgoffa'r Aelodau fod y Rheolau Sefydlog sy'n ymwneud â threfn yn y cyfarfod yn berthnasol i'r cyfarfod yma, ac yr un mor berthnasol i'r Aelodau yn y Siambr ag i'r rheini sy'n ymuno drwy gyswllt fideo.

Welcome to this Plenary session. Before we begin, I want to set out a few points. This meeting will be held in a hybrid format, with some Members in the Senedd Chamber and others joining by video-conference. All Members participating in Senedd proceedings, wherever they may be, will be treated equitably. A Plenary meeting held using video-conference, in accordance with the Standing Orders of the Welsh Parliament, constitutes Senedd proceedings for the purposes of the Government of Wales Act 2006. Some of the provisions of Standing Order 34 will apply for today's Plenary meeting, and those are noted on your agenda. I would also remind Members that Standing Orders relating to order in Plenary meetings apply to this meeting, and apply equally to Members in the Chamber and to those joining virtually.

1. Cwestiynau i’r Gweinidog Newid Hinsawdd
1. Questions to the Minister for Climate Change

Yr eitem gyntaf felly yw'r cwestiynau i'r Gweinidog Newid Hinsawdd, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Darren Millar.

The first item is questions to the Minister for Climate Change, and the first question is from Darren Millar.

Amddiffynfeydd rhag Llifogydd
Flood Defences

1. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am fuddsoddi mewn amddiffynfeydd rhag llifogydd yng Ngorllewin Clwyd? OQ56764

1. Will the Minister make a statement on investment in flood defences in Clwyd West? OQ56764

This financial year, we are investing £3.55 million in flood and coastal projects in Clwyd West. This includes schemes at different stages of development, from business case through to construction. An interactive map showing all our investment this year through the flood and coastal programme is published on our website.

Yn y flwyddyn ariannol hon, rydym yn buddsoddi £3.55 miliwn mewn prosiectau amddiffyn rhag llifogydd ac amddiffyn yr arfordir yng Ngorllewin Clwyd. Mae hyn yn cynnwys cynlluniau ar wahanol gamau yn y broses ddatblygu, o'r achos busnes hyd at y gwaith adeiladu. Mae map rhyngweithiol sy'n dangos ein holl fuddsoddiad eleni drwy'r rhaglen rheoli perygl llifogydd ac arfordiroedd i'w gweld ar ein gwefan.

Thank you for that response, Minister. And can I be the first to thank the Welsh Government for the new programme of works that it's hoping to initiate in the Towyn, Kinmel Bay and Llanddulas areas in my constituency, which have been at risk of flooding for many years, and, of course, which were the scene in 1990 of the most devastating floods in living memory across Wales? One of the concerns in terms of the schemes that may now be taken forward in that coastal belt is the visual impact of any changes to the flood defences. You'll be aware that tourism is very important to the local economy in this particular part of my constituency. So, I wonder what work the Welsh Government will allow to be done to make sure that the improved flood defences also actually improve the amenity for local residents along the promenade and are attractive to residents and visitors alike.

Diolch am eich ymateb, Weinidog. Ac a gaf fi fod y cyntaf i ddiolch i Lywodraeth Cymru am y rhaglen waith newydd y mae'n gobeithio ei lansio yn ardaloedd Tywyn, Bae Cinmel a Llanddulas yn fy etholaeth, sydd wedi wynebu perygl llifogydd ers blynyddoedd lawer, gan gynnwys, wrth gwrs, y llifogydd mwyaf dinistriol o fewn cof yng Nghymru yn 1990? Un o'r pryderon ynghylch y cynlluniau a allai gael eu rhoi ar waith yn awr yn y llain arfordirol honno yw effaith weledol unrhyw newidiadau i'r amddiffynfeydd rhag llifogydd. Fe fyddwch yn ymwybodol fod twristiaeth yn bwysig iawn i'r economi leol yn y rhan hon o fy etholaeth. Felly, tybed pa waith y bydd Llywodraeth Cymru yn ei ganiatáu er mwyn sicrhau bod yr amddiffynfeydd gwell rhag llifogydd hefyd yn gwella'r amwynder i drigolion lleol ar hyd y promenâd ac yn ddeniadol i drigolion yn ogystal ag ymwelwyr.

Thank you for that very important point actually, Darren Millar. Because this is about more than flood defence; these are often some of the most beautiful parts of our coastlines and river edges, and so on. So, I completely agree that it also has to enhance the local environment. You'll be very well aware that, under 'Planning Policy Wales', we talk constantly and consistently about the need for sustainable communities. And that of course includes the visual amenity of tourist areas, or actually just all areas, because the residents who live there must be able to live, thrive and be happy there, as well as be protected from floods. So, I completely agree that that's a very important part of the work that we must do, to make sure that, whilst the flood defences protect against floods, they also fit very well into the natural landscape.

Diolch am eich pwynt pwysig iawn, Darren Millar. Oherwydd mae hyn yn ymwneud â mwy nag amddiffyn rhag llifogydd; yn aml, dyma rai o rannau harddaf ein harfordiroedd a glannau ein hafonydd, ac ati. Felly, rwy'n cytuno'n llwyr fod yn rhaid i hyn wella'r amgylchedd lleol hefyd. Fe fyddwch yn ymwybodol iawn ein bod, o dan 'Polisi Cynllunio Cymru', yn sôn yn gyson ac yn barhaus am yr angen am gymunedau cynaliadwy. Ac mae hynny, wrth gwrs, yn cynnwys amwynder gweledol ardaloedd twristaidd, neu bob ardal a dweud y gwir, gan fod yn rhaid i'r trigolion sy'n byw yno allu byw, ffynnu a bod yn hapus yno, yn ogystal â chael eu hamddiffyn rhag llifogydd. Felly, rwy'n cytuno'n llwyr fod hynny'n rhan bwysig iawn o'r gwaith y mae'n rhaid inni ei wneud i sicrhau, tra bod yr amddiffynfeydd rhag llifogydd yn amddiffyn rhag llifogydd, eu bod hefyd yn cydweddu â'r dirwedd naturiol.

Ansawdd Aer
Air Quality

2. Beth yw cynigion Llywodraeth Cymru ar gyfer defnyddio technoleg arloesol i wella ansawdd aer yng Nghymru? OQ56760

2. What are the Welsh Government's proposals for the use of innovative technology to improve air quality in Wales? OQ56760

Thank you. Our clean air plan sets out ambitious measures to improve air quality. This includes implementation of new and cleaner technologies across a range of sectors. We're also committed to enhancing our air quality monitoring network and are considering new and emerging technologies as part of this work.

Diolch. Mae ein cynllun aer glân yn nodi mesurau uchelgeisiol i wella ansawdd aer. Mae hyn yn cynnwys rhoi technolegau newydd a glanach ar waith ar draws ystod o sectorau. Rydym hefyd wedi ymrwymo i wella ein rhwydwaith monitro ansawdd aer ac rydym yn ystyried technolegau newydd a thechnolegau datblygol fel rhan o'r gwaith hwn.

Thank you, Minister. Earlier in the year, Cardiff Bus and Stagecoach announced that it was retrofitting 49 of its most polluting buses with exhaust clean-up technology, to reduce their nitrogen oxide emissions by 97 per cent, thanks to funding from the Welsh Government. However, in England, they are now one step ahead and have started to introduce air-filtering devices, which can remove as much as 65g of pollutants from the air over a 100-day period, which equates to the cleaning of 3.5 million cubic litres of air—enough to fill 1,288 Olympic-sized swimming pools, I'm led to believe. This has been rolled out in cities such as Manchester, Newcastle and Southampton, and I'm keen to know if the Welsh Government will commit to funding similar initiatives in Wales.

Diolch, Weinidog. Yn gynharach eleni, cyhoeddodd Bws Caerdydd a Stagecoach eu bod yn ôl-osod 49 o’u bysiau sy'n creu fwyaf o lygredd gyda thechnoleg glanhau egsôst er mwyn lleihau eu hallyriadau nitrogen ocsid 97 y cant, diolch i gyllid gan Lywodraeth Cymru. Fodd bynnag, yn Lloegr, maent bellach gam ar y blaen ac wedi dechrau cyflwyno dyfeisiau hidlo aer a all dynnu cymaint â 65g o lygryddion o'r aer dros gyfnod o 100 diwrnod, sy'n cyfateb i lanhau 3.5 miliwn litr o aer—digon i lenwi 1,288 o byllau nofio Olympaidd, yn ôl yr hyn a ddeallaf. Mae hyn wedi'i gyflwyno mewn dinasoedd fel Manceinion, Newcastle a Southampton, ac rwy'n awyddus i wybod a fydd Llywodraeth Cymru yn ymrwymo i ariannu mentrau tebyg yng Nghymru.

Thank you. There's no doubt that decarbonising our bus stock is a huge challenge for us at the pace at which we need to do it in order to meet our net-zero emissions targets. I recently saw and got to sit behind the wheel of, in fact—a childhood dream come true—one of the new Newport electric buses. It's an incredibly impressive piece of kit—significantly more expensive than its petrol equivalent, it must be said. So, there is going to be a gap to be filled in the period. So, as Joel James rightly points out, some areas are ahead of the others.

In terms of Welsh Government funding a wholesale increase, we are looking, as part of our bus strategy, at how our relationship with the bus industry needs to change, and how that's funded. But I would note what the Welsh Affairs Select Committee said earlier today about the shortfall in funding that the Welsh Government gets because of transport consequentials, because of the way High Speed 2 is treated as an England-and-Wales project, when, in fact, as the Conservative-dominated committee notes, it is in fact an England-only project—we don't get the knock-on consequences for Wales that we need to fund all of our aspirations in transport. So, we need to scratch our head and figure out how that gap can be filled, and it's one that we want to fill, but it would help if the Conservative Government gave us a little bit more money. 

Diolch. Nid oes unrhyw amheuaeth fod datgarboneiddio ein stoc bysiau yn her enfawr i ni ar y cyflymder y mae angen inni wneud hynny er mwyn cyrraedd ein targedau allyriadau sero-net. Gwelais yn ddiweddar, a chael eistedd y tu ôl i lyw, mewn gwirionedd—gwireddu breuddwyd plentyn—un o fysiau trydan newydd Casnewydd. Mae'n dechnoleg anhygoel o drawiadol—ac yn ddrytach o lawer na bws petrol, mae'n rhaid dweud. Felly, bydd bwlch i'w lenwi yn y cyfamser. Felly, fel y dywed Joel James yn gwbl gywir, mae rhai ardaloedd ar y blaen i ardaloedd eraill.

O ran Llywodraeth Cymru'n ariannu cynnydd ar raddfa fawr, rydym yn edrych, fel rhan o'n strategaeth fysiau, ar sut y mae angen i'n perthynas â'r diwydiant bysiau newid, a sut y caiff hynny ei ariannu. Ond hoffwn nodi’r hyn a ddywedodd y Pwyllgor Dethol ar Faterion Cymreig yn gynharach heddiw ynglŷn â'r diffyg yn y cyllid y mae Llywodraeth Cymru yn ei gael oherwydd y cyllid canlyniadol ar gyfer trafnidiaeth, oherwydd y ffordd y caiff High Speed 2 ei drin fel prosiect ar gyfer Cymru a Lloegr, er mai'r gwirionedd, fel y noda'r pwyllgor sy'n cynnwys aelodau Ceidwadol yn bennaf, yw ei fod yn brosiect ar gyfer Lloegr yn unig—nid ydym yn cael y cyllid canlyniadol sydd ei angen arnom yng Nghymru i ariannu ein holl uchelgeisiau trafnidiaeth. Felly, mae angen inni grafu ein pennau a darganfod sut y gellir llenwi'r bwlch hwnnw, ac mae'n un rydym am ei lenwi, ond byddai'n ddefnyddiol pe bai'r Llywodraeth Geidwadol yn rhoi ychydig mwy o arian i ni.

13:35

I welcome Joel's question because it does point out that there are things that we can get on right now, either with technological solutions, or other solutions, that don't require legislation. We can get on with improvements to air quality right now, and I'd be interested in the Minister's thoughts on what other things we can do. 

But the Minister will understand that there was some disappointment that the air quality Bill didn't feature within the first programme of the sixth Senedd Government. We understand there are difficult balancing acts to do, but there is a letter winging its way to the Minister, if it hasn't arrived already, from me as the Chair of the cross-party group on the air quality Bill, and the vice-chairs as well, asking for a meeting where we can discuss how we progress with other measures, but also, how we can secure, at the earliest possible opportunity in this Senedd term, at the next possible opportunity, that clean air Bill as well, because there is huge cross-party support to deliver on it. 

Rwy'n croesawu cwestiwn Joel am ei fod yn nodi bod pethau y gallwn fwrw ymlaen â hwy ar unwaith, naill ai gydag atebion technolegol, neu atebion eraill, nad oes angen deddfwriaeth i'w cyflawni. Gallwn fwrw ymlaen â gwelliannau i ansawdd aer ar unwaith, a hoffwn glywed syniadau'r Gweinidog ynglŷn â pha bethau eraill y gallwn eu gwneud.

Ond bydd y Gweinidog yn deall y bu rhywfaint o siom am nad oedd y Bil ansawdd aer yn rhan o raglen gyntaf Llywodraeth y chweched Senedd. Rydym yn deall bod angen gwneud gwaith cydbwyso anodd, ond mae llythyr ar ei ffordd at y Gweinidog, os nad yw wedi cyrraedd yn barod, oddi wrthyf fi, fel Cadeirydd y grŵp trawsbleidiol ar y Bil ansawdd aer, a'r is-gadeiryddion hefyd, i ofyn am gyfarfod fel y gallwn drafod sut i fwrw ymlaen gyda mesurau eraill, ond hefyd, sut y gallwn sicrhau, cyn gynted â phosibl yn nhymor y Senedd hon, ar y cyfle nesaf, y Bil aer glân hwnnw hefyd, gan fod cefnogaeth drawsbleidiol enfawr i'w gyflawni.

Well, I always look forward to receiving letters from Huw Irranca-Davies and this one will be no exception. [Laughter.] I agree with him it's a very important Bill, and it's one we're very keen to proceed with as soon as we possibly can. He alludes to the fact that there is a tension between the available time we have dealing with coronavirus regulations and Brexit regulations, and our ambitious programme for government, and we are working our way through that. 

He's absolutely right, though, to focus on what can be done in the meantime, because legislation by necessity will take a number of years to get through, and we don't have a number of years to tackle the air quality crisis. So, I'm very keen to work with him and the cross-party group to identify what can be done in the meantime. And I must add, just having hot-footed it along with him from the cross-party group on active travel, which I congratulate him again for chairing so ably, the investment this year of £75 million for active travel—the highest per head investment of any country in the UK—is a very good example of what can do to shift people out of cars onto sustainable forms of transport, which, as well as improving their health and reducing congestion, also improves air quality. And we need to look at more things we can do while we wait to legislate, and to make the legislation as ambitious as we possibly can. 

Wel, rwyf bob amser yn edrych ymlaen at gael llythyrau gan Huw Irranca-Davies ac ni fydd hwn yn eithriad. [Chwerthin.] Rwy'n cytuno ag ef ei fod yn Fil pwysig iawn, ac mae'n un rydym yn awyddus iawn i fwrw ymlaen ag ef cyn gynted ag y gallwn. Cyfeiria at y tensiwn rhwng yr amser sydd ar gael wrth inni ymdrin â'r rheoliadau coronafeirws a rheoliadau Brexit, a'n rhaglen lywodraethu uchelgeisiol, ac rydym yn gweithio drwy hynny.

Mae'n llygad ei le, serch hynny, yn canolbwyntio ar yr hyn y gellir ei wneud yn y cyfamser, gan y bydd deddfwriaeth o reidrwydd yn cymryd nifer o flynyddoedd i'w chyflwyno, ac nid oes gennym nifer o flynyddoedd i fynd i'r afael â'r argyfwng ansawdd aer. Felly, rwy'n awyddus iawn i weithio gydag ef a'r grŵp trawsbleidiol i nodi'r hyn y gellir ei wneud yn y cyfamser. Ac mae'n rhaid imi ychwanegu, ar ôl dod yma gydag ef yn syth o'r grŵp trawsbleidiol ar deithio llesol, ac rwy'n ei longyfarch eto am ei gadeirio mor fedrus, mae'r buddsoddiad eleni o £75 miliwn ar gyfer teithio llesol—y buddsoddiad uchaf y pen o bob gwlad yn y DU—yn enghraifft dda iawn o'r hyn y gellir ei wneud i ddod â phobl allan o geir ac ar fathau cynaliadwy o drafnidiaeth, sydd, yn ogystal â gwella eu hiechyd a lleihau tagfeydd, hefyd yn gwella ansawdd aer. Ac mae angen inni edrych ar fwy o bethau y gallwn eu gwneud wrth aros i ddeddfu, a sicrhau bod y ddeddfwriaeth mor uchelgeisiol â phosibl.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr, Natasha Asghar. 

Questions now from the party spokespeople. The Conservative spokesperson, Natasha Asghar. 

Thank you, Presiding Officer. Deputy Minister, in 2019, the Federation of Small Businesses Wales released a report called '"Are we there yet?" A Roadmap to Better Infrastructure for Wales'. It was based around a significant survey of work from the small and medium-sized enterprise sector looking at the role of infrastructure. The survey found that 86 per cent put investment in road infrastructure as quite or very important, making this the most important transport priority for them. Given that the road network is a key concern for the FSB members, and in the absence of further details, the freeze on new roads whilst a review takes place is worrying. So, Deputy Minister, can you advise whether your roads review panel will contain representatives of businesses in Wales, and not just academics with an interest in transport and climate change? And how are you engaging with small businesses to ensure their voice has an impact on decisions made here in Wales? Thanks. 

Diolch, Lywydd. Ddirprwy Weinidog, yn 2019, cyhoeddodd Ffederasiwn Busnesau Bach Cymru adroddiad o'r enw '"Are we there yet?" A Roadmap to Better Infrastructure for Wales'. Roedd yn seiliedig ar arolwg sylweddol o waith yn y sector busnesau bach a chanolig a edrychai ar rôl seilwaith. Canfu'r arolwg fod 86 y cant wedi nodi bod buddsoddi yn y seilwaith ffyrdd yn eithaf pwysig neu'n bwysig iawn, gan olygu mai hon yw'r flaenoriaeth bwysicaf iddynt mewn perthynas â thrafnidiaeth. O gofio bod y rhwydwaith ffyrdd yn fater allweddol i aelodau'r Ffederasiwn Busnesau Bach, ac yn niffyg unrhyw fanylion pellach, mae'r ffaith y bydd prosiectau i adeiladu ffyrdd newydd yn cael eu rhewi wrth i adolygiad gael ei gynnal yn peri pryder. Felly, Ddirprwy Weinidog, a allwch nodi a fydd eich panel adolygu ffyrdd yn cynnwys cynrychiolwyr busnesau yng Nghymru, yn hytrach na dim ond academyddion a chanddynt diddordeb mewn trafnidiaeth a newid hinsawdd? A sut rydych yn ymgysylltu â busnesau bach i sicrhau bod eu llais yn effeithio ar benderfyniadau a wneir yma yng Nghymru? Diolch.

Well, I think all businesses need to have an effective integrated transport system, and that includes sustainable transport as well as road transport. We've been very clear that this roads review is not saying we're never going to build any roads again. It is saying that the challenge that all of us face, businesses especially, of an unstable environment and an unstable economy from the climate emergency, requires a new approach. And we need to methodically understand how much carbon headroom we have to spend on road schemes, which, as we know, generate additional journeys and additional traffic, and how we go ahead with our investment decisions in the years ahead, and what more we can spend on maintaining the roads we have and improving public transport so people have a real alternative. And I would have hoped, given all that she said about the importance of being bold and making decisions to tackle head-on the net zero challenge, she would have been supportive of that rather than trying to whip up opposition where really none ought to exist. 

Wel, credaf fod angen system drafnidiaeth integredig effeithiol ar bob busnes, ac mae hynny'n cynnwys trafnidiaeth gynaliadwy yn ogystal â thrafnidiaeth ar y ffyrdd. Rydym wedi dweud yn glir iawn nad yw'r adolygiad ffyrdd hwn yn golygu na fyddwn byth yn adeiladu unrhyw ffyrdd eto. Y neges yw bod yr her sy'n wynebu pob un ohonom, yn enwedig busnesau, o ran yr amgylchedd ansefydlog a'r economi ansefydlog yn sgil yr argyfwng hinsawdd, yn galw am ddull newydd o weithredu. Ac mae angen inni ddeall faint yn union o hyblygrwydd sydd gennym o ran carbon wrth gyflawni cynlluniau ffyrdd, sydd, fel y gwyddom, yn cynhyrchu teithiau ychwanegol a thraffig ychwanegol, a sut yr awn ati gyda'n penderfyniadau buddsoddi yn y blynyddoedd i ddod, a faint yn rhagor y gallwn ei wario ar gynnal a chadw'r ffyrdd sydd gennym a gwella trafnidiaeth gyhoeddus fel bod gan bobl ddewis amgen gwerth chweil. Ac o gofio popeth a ddywedodd ynglŷn â phwysigrwydd bod yn feiddgar a gwneud penderfyniadau i fynd i’r afael â’r her sero-net, byddwn wedi gobeithio y byddai wedi cefnogi hynny yn hytrach na cheisio ennyn gwrthwynebiad pan na ddylai unrhyw wrthwynebiad fodoli.

Thank you, Minister, for not answering the question. I was actually asking about participation in the actual plan that's going ahead, not actually what you answered. 

But, anyway, next question: can I, please, ask the Minister for more detail about tackling the problems of air quality and congestion? How are issues of congestion and air quality going to be taken into account in the road building review? And will the panel adopt an evidence-based approach taken from experiences and studies of such improvements and projects, like the recent bypass for Llandeilo, Caernarfon and Porthmadog?    

Diolch, Weinidog, am beidio ag ateb y cwestiwn. Roeddwn yn gofyn mewn gwirionedd ynglŷn â chyfranogiad yn y cynllun sydd ar waith, nid yr hyn a ateboch chi.

Ond beth bynnag, y cwestiwn nesaf: a gaf fi ofyn i'r Gweinidog, os gwelwch yn dda, am fwy o fanylion ynglŷn â mynd i'r afael â phroblemau ansawdd aer a thagfeydd traffig? Sut y bydd problemau tagfeydd traffig ac ansawdd aer yn cael eu hystyried yn yr adolygiad adeiladu ffyrdd? Ac a fydd y panel yn mabwysiadu dull sy'n seiliedig ar dystiolaeth o brofiadau ac astudiaethau o welliannau a phrosiectau o'r fath, fel y ffyrdd osgoi diweddar ar gyfer Llandeilo, Caernarfon a Porthmadog?

13:40

I think, yes, absolutely, and to apologise for not directly answering every part of her first question, let me address it now. We will absolutely be looking at air quality and what to do in situations where there is a real problem with air quality. Now, at the moment, the often default response to that is to build a bypass, and simply going on building bypasses not only diverts funding away from more sustainable forms of transport, but also cumulatively adds to the problem of a car-centric and car-dependent society. So, in the medium to long-term, that does not help the solution. Clearly, the move to electric cars, to decarbonised cars, at a tailpipe end will help areas of traffic congestion from the air quality point of view, and there are other things we can look at too. So, the panel has been explicitly asked to look at that, and it will absolutely be formed of experts. Again, we're not going for a representative body of every stakeholder; we're going for a focused team of experts who understand the evidence, understand the challenges of delivery. So, for example, I very much hope that we have a local authority representative as part of that group to understand what needs to be done at a local level. 

Yn sicr, ac i ymddiheuro am beidio ag ateb pob rhan o'i chwestiwn cyntaf yn uniongyrchol, gadewch i mi ei ateb yn awr. Byddwn yn sicr yn edrych ar ansawdd aer a beth i'w wneud mewn sefyllfaoedd lle mae problem wirioneddol gydag ansawdd aer. Nawr, ar hyn o bryd, yr ateb diofyn i hynny yn aml yw adeiladu ffordd osgoi, ac mae parhau i adeiladu ffyrdd osgoi nid yn unig yn dargyfeirio cyllid oddi wrth fathau mwy cynaliadwy o drafnidiaeth, ond hefyd yn ychwanegu yn y pen draw at broblem cymdeithas sy'n ddibynnol ar geir ac yn cylchdroi o gwmpas ceir. Felly, yn y tymor canolig i'r tymor hir, nid yw hynny'n helpu i ddod o hyd i ateb. Yn amlwg, bydd y newid i geir trydan, i geir â phibellau egsôst wedi'u datgarboneiddio o gymorth mewn ardaloedd lle ceir tagfeydd traffig mewn perthynas ag ansawdd aer, ac mae pethau eraill y gallwn edrych arnynt hefyd. Felly, gofynnwyd yn benodol i'r panel edrych ar hynny, ac yn sicr, byddant yn banel o arbenigwyr. Unwaith eto, nid ydym yn ceisio cael corff sy'n cynrychioli pob rhanddeiliad; y bwriad yw cael tîm o arbenigwyr penodol sy'n deall y dystiolaeth, ac sy'n deall yr heriau o ran cyflawni. Felly, er enghraifft, rwy'n mawr obeithio y bydd gennym gynrychiolydd awdurdod lleol yn rhan o'r grŵp hwnnw i ddeall beth sydd angen ei wneud ar lefel leol.

Okay. Thank you very much. The signal that public transport is a priority is welcome, and genuinely welcome. However, the timescales involved in infrastructure strategy, including public transport improvements, are long and cannot address immediate problems. How will you take into account the time lag here, bearing in mind the need to ensure gaps in infrastructure needs are filled in the interim? Will this form part of the review process? And will you undertake to progress studies into projects, such as the Chepstow bypass and a motorway junction on the M48 where the Severn tollbooths used to be, to relieve congestion on the M4? Thanks.    

Iawn. Diolch yn fawr iawn. Mae'r neges fod trafnidiaeth gyhoeddus yn flaenoriaeth yn un y dylid ei chroesawu'n ddiffuant. Fodd bynnag, mae'r amserlenni sy'n gysylltiedig â'r strategaeth seilwaith, gan gynnwys gwelliannau trafnidiaeth gyhoeddus, yn hir ac ni allant fynd i'r afael â phroblemau uniongyrchol. Sut y byddwch yn ystyried yr oedi hwn, gan gofio'r angen i sicrhau bod bylchau mewn anghenion seilwaith yn cael eu llenwi yn y cyfamser? A fydd hyn yn rhan o'r broses adolygu? Ac a wnewch chi ymrwymo i fwrw ymlaen ag astudiaethau i brosiectau, fel ffordd osgoi Cas-gwent a chyffordd traffordd ar yr M48, lle roedd tollau pont Hafren yn arfer bod, i leddfu tagfeydd ar yr M4? Diolch.

There isn't really a meeting of minds here on this one. Despite attempts by both of us to persuade the other one, I don't think we're going to. I don't think endless bypasses and motorway studies are going to help with the problem of congestion in the medium term and indeed, especially not with the problem of air quality or of carbon reduction. So, we flatly disagree, as we've discussed before, on the best approach for this. Now, she can keep raising this at every possible opportunity, and we can keep having the same arguments, or we can try and work on some solutions that achieve our joint goals of making Wales better. But simply repeating the same hackneyed lines is not going to get us very far. 

Nid ydym yn mynd i gytuno ar hyn. Er ymdrechion y naill ohonom i berswadio'r llall, ni chredaf ein bod yn mynd i wneud hynny. Ni chredaf y bydd ffyrdd osgoi diddiwedd ac astudiaethau traffyrdd o gymorth gyda phroblem tagfeydd yn y tymor canolig, ac yn wir, yn enwedig felly gyda materion ansawdd aer neu leihau carbon. Felly, rydym yn anghytuno'n llwyr, fel rydym wedi trafod o'r blaen, ar y ffordd orau o fynd i'r afael â hyn. Nawr, gall yr Aelod barhau i godi hyn ar bob cyfle posibl, a gallwn barhau i gael yr un dadleuon, neu gallwn geisio gweithio ar rai atebion sy'n cyflawni ein nodau cyffredin o wella Cymru. Ond nid yw ailadrodd yr un llinellau ystrydebol yn mynd i fod o lawer o gymorth i ni.

Llefarydd Plaid Cymru, Delyth Jewell. 

The Plaid Cymru spokesperson, Delyth Jewell. 

Diolch, Llywydd. Weinidog, mae gan ynni cymunedol ran hanfodol i'w chwarae wrth sicrhau ein bod yn cyflawni net sero. Mae ganddo rôl yn helpu i sicrhau caniatâd y cyhoedd, cynyddu cyfranogiad ac ymgorffori newid ymddygiad. Mae adroddiad diweddar sy'n edrych ar gyflwr y sector yn galw ar y Llywodraeth i ddangos cefnogaeth i'r mudiad trwy sicrhau bod polisïau sefydlog gan Lywodraethau Cymru a'r Deyrnas Unedig, ynghyd â sicrhau mynediad at adnoddau a chyllid, a bod hefyd mwy o gyfleoedd ar gael i helpu grwpiau i werthu eu hynni yn lleol. Gyda hyn oll mewn golwg, a allwch chi, Weinidog, amlinellu sut bydd Llywodraeth Cymru yn anelu at gefnogi'r sector ynni cymunedol yn ystod y chweched Senedd? 

Thank you, Llywydd. Minister, community energy has a crucial role to play in ensuring that we deliver net zero. It has a role in ensuring public consent, increasing participation and incorporating behavioural change. A recent report that looks at the state of the sector calls on the Government to show its support to the movement by ensuring that the Welsh Government and the UK Government have stable policies in place, as well as by providing access to funding and resources, and also providing enhanced opportunities to help groups to sell their energy at a local level. With all of this in mind, Minister, can you, outline how the Welsh Government will aim towards supporting the community energy sector during the sixth Senedd? 

Diolch yn fawr. Thank you very much for that question, Delyth. It's something very close to all of our hearts, I think. One of the things we need to be able to do across Wales is not just generate mega amounts of electricity renewably, but also we need to have community buy-in and community energy projects that thrive across Wales. I will be approaching the UK Government around its scheme, which has been very underperforming unfortunately. We have a number of local community energy networks set up, all raring to go, and, unfortunately, the UK part of that has not been as forthcoming as we'd like. I've already had some conversations about how we can, as the Welsh Government, build on the energy in the community—forgive the pun—to embrace these schemes, and to see whether we can step in and build on the work that was done around a hope from the UK Government, which has, sadly, not come to pass.

There are a number of other things we want to do in the field of renewable energy, and, at the risk of making my Deputy Minister's workload too great, we are seriously considering having a similar exercise done on renewable community energy, as we've just done on trees, to figure out the barriers, obstacles and solutions to getting this to be a thriving sector in Wales. And as always, Delyth, we don't have all the good ideas; we know the good ideas are out there. This will be an exercise in ensuring that we harness the good ideas and build on what we know has been a big effort already. As I say, I will be approaching both the UK Government and the Office of Gas and Electricity Markets to see what we can do to help the scheme that I know is faltering.

Diolch yn fawr iawn am eich cwestiwn, Delyth. Mae'n rhywbeth sy'n bwysig iawn i bob un ohonom, yn fy marn i. Un o'r pethau y mae'n rhaid inni allu eu gwneud ledled Cymru yw nid yn unig cynhyrchu llawer iawn o drydan yn adnewyddadwy, ond hefyd mae arnom angen i'r gymuned gymryd rhan a phrosiectau ynni cymunedol sy'n ffynnu ledled Cymru. Byddaf yn cysylltu â Llywodraeth y DU ynghylch ei chynllun, sydd wedi bod yn tangyflawni, yn anffodus. Mae gennym nifer o rwydweithiau ynni cymunedol lleol wedi'u sefydlu, pob un yn barod i fynd, ac yn anffodus, nid yw rhan y DU o'r gwaith hwnnw wedi bod mor frwdfrydig ag yr hoffem. Rwyf eisoes wedi cael sgyrsiau ynglŷn â sut y gallwn ni, fel Llywodraeth Cymru, adeiladu ar yr egni yn y gymuned—maddeuwch y mwyseirio—i fanteisio ar y cynlluniau hyn, ac i weld a allwn gamu i'r adwy ac adeiladu ar y gwaith a wnaed ar sail gobaith gan Lywodraeth y DU, nad yw, gwaetha'r modd, wedi cael ei wireddu.

Mae nifer o bethau eraill rydym yn awyddus i'w gwneud ym maes ynni adnewyddadwy, a heb ddymuno creu llwyth gwaith rhy fawr i fy Nirprwy Weinidog, rydym yn ystyried o ddifrif cynnal ymarfer tebyg ar ynni cymunedol adnewyddadwy, fel y gwnaethom ar goed, i ddarganfod y rhwystrau, yr anawsterau a'r atebion er mwyn sicrhau bod hwn yn sector sy'n ffynnu yng Nghymru. Ac fel bob amser, Delyth, nid gennym ni y mae'r holl syniadau da; gwyddom fod syniadau da eraill i'w cael. Bydd hwn yn ymarfer i sicrhau ein bod yn tynnu'r syniadau da ynghyd ac yn adeiladu ar yr ymdrech fawr a gafwyd eisoes. Fel y dywedaf, byddaf yn ymgysylltu â Llywodraeth y DU a Swyddfa'r Marchnadoedd Nwy a Thrydan i weld beth y gallwn ei wneud i gynorthwyo'r cynllun y gwn ei fod yn wynebu anawsterau.

13:45

Okay, well, I welcome that and thank you, Minister, and I welcome the pun as well. 

Turning to a different area about nature targets, the Senedd, a fortnight ago, voted in favour of Plaid Cymru's motion and declared a nature emergency, and that motion had called on the Welsh Government to introduce legally binding nature recovery targets. This represented an important step and it's not just about—as we have discussed so many times—addressing the nature emergency, but also the climate emergency because of how they are intertwined.

With the Conference of the Parties 26 happening in October within a month of the Senedd returning from recess and a global framework to address biodiversity loss on the way, Wales now has a really important part to play in developing the legal architecture to tackle the nature emergency. So, could I ask if the Welsh Government is indeed planning to develop nature recovery targets and, if this is the case, could you outline a time frame during which we could expect to see those targets or the framework being published please?

Iawn, wel, rwy'n croesawu hynny a diolch, Weinidog, ac rwy'n croesawu eich mwyseirio hefyd.

Gan droi at faes gwahanol mewn perthynas â thargedau natur, pleidleisiodd y Senedd, bythefnos yn ôl, o blaid cynnig Plaid Cymru a datgan argyfwng natur, ac roedd y cynnig hwnnw'n galw ar Lywodraeth Cymru i gyflwyno targedau adfer natur sy’n rhwymo mewn cyfraith. Roedd hwn yn gam pwysig ac fel rydym wedi'i drafod gymaint o weithiau, mae'n ymwneud â'r argyfwng hinsawdd hefyd yn ogystal â'r argyfwng natur, gan eu bod yn cydblethu.

Gyda Chynhadledd y Partïon 26 yn cael ei chynnal ym mis Hydref o fewn mis i'r adeg y bydd y Senedd yn dychwelyd ar ôl y toriad, a fframwaith byd-eang i fynd i'r afael â cholli bioamrywiaeth ar y ffordd, mae gan Gymru ran bwysig iawn i'w chwarae yn awr wrth ddatblygu'r bensaernïaeth gyfreithiol i fynd i'r afael â'r argyfwng natur. Felly, a gaf fi ofyn a yw Llywodraeth Cymru o ddifrif yn bwriadu datblygu targedau adfer natur, ac os ydych, a allech amlinellu'r amserlen y gallwn ddisgwyl gweld y targedau hynny'n cael eu cyflawni neu gyhoeddi'r fframwaith, os gwelwch yn dda?

We absolutely are, Delyth. We're part of a global network of nations working on this and what we're looking to do is make sure that we fit nicely inside the global framework in an ambitious, but nevertheless achievable way. We don't want this to be a council of despair either. It's a very hard balance to strike. So, what we're doing is we're working with the global community. We'll get some learning from COP26 as well and that will enable us to swiftly put our own targets in place. As you know, as we've rehearsed on many occasions, I'm very keen on having the targets, but we have to be absolutely certain that they don't have unintended consequences where we overlook things that don't have specific targets associated with them and so on. So, we'll be wanting to work very carefully across the Senedd floor and with the sector to make sure that the targets are both stretching, but also realistic and have as few unintended consequences as we can manage. And we think that's best placed in that global environment. We sit in a plan, don't we? So, we have the global one, we have the UK one and we'll have the Wales one, and I'm very keen that Wales takes a global role in that, so that we show what small nations that are very dedicated to this can actually do.

So, in terms of the time frame, that will slightly depend on the legislative programme. We've rehearsed a number of times the problems we've got with capacity, but we're looking to put an environment protection Act in place as well; we're looking to see if there are other opportunities to add the legislation on targets and so on to a Bill that might already be programmed in, and if not, to work with the Llywydd and the Commission staff to see where we can find some space in the programme to fit it in. So, what we'll do is we'll make sure that the regime is in place without the statutory backing at first if we can't find the programme, but we will put it on a statutory basis as soon as we can. I'm trying not to overpromise the statutory thing, given that I know the problems, but the regime itself and the consensus that the Government should be acting to make sure that happens will definitely be there.

Yn sicr, Delyth. Rydym yn rhan o rwydwaith byd-eang o genhedloedd sy'n gweithio ar hyn ac rydym yn gobeithio sicrhau ein bod yn rhan o'r fframwaith byd-eang mewn ffordd uchelgeisiol, ond cyflawnadwy er hynny. Nid ydym am i hwn fod yn gyngor anobaith chwaith. Mae'n gydbwysedd anodd iawn. Felly, yr hyn rydym yn ei wneud yw gweithio gyda'r gymuned fyd-eang. Byddwn yn dysgu rhywfaint drwy Gynhadledd y Partïon 26 hefyd a bydd hynny'n ein galluogi i roi ein targedau ein hunain ar waith yn gyflym. Fel y gwyddoch, ac fel rydym wedi'i ailadrodd ar sawl achlysur, rwy'n awyddus iawn i gael y targedau, ond mae'n rhaid inni fod yn gwbl sicr nad ydynt yn arwain at ganlyniadau anfwriadol lle rydym yn anghofio am bethau heb dargedau penodol yn gysylltiedig â hwy ac ati. Felly, byddwn yn awyddus i weithio'n ofalus iawn ar draws y Senedd a chyda'r sector i sicrhau bod y targedau'n uchelgeisiol, ond hefyd yn realistig ac yn arwain at gyn lleied o ganlyniadau anfwriadol â phosibl. A chredwn mai o fewn yr amgylchedd byd-eang y gellir gwneud hynny yn y ffordd orau. Rydym yn rhan o gynllun, onid ydym? Felly, mae gennym y cynllun byd-eang, mae gennym gynllun y DU a bydd gennym gynllun Cymru, ac rwy'n awyddus iawn i Gymru chwarae rhan fyd-eang yn hynny, fel ein bod yn dangos beth y gall cenhedloedd bach sy'n ymroddedig iawn i hyn ei wneud mewn gwirionedd.

Felly, o ran yr amserlen, bydd hynny'n dibynnu i raddau ar y rhaglen ddeddfwriaethol. Rydym wedi ailadrodd y problemau sydd gennym gyda chapasiti dro ar ôl tro, ond rydym yn bwriadu rhoi Deddf diogelu'r amgylchedd ar waith hefyd; rydym yn edrych i weld a oes cyfleoedd eraill i ychwanegu'r ddeddfwriaeth ar dargedau ac ati at Fil a allai fod wedi'i raglennu eisoes, ac os nad oes cyfle, i weithio gyda'r Llywydd a staff y Comisiwn i weld lle gallwn ddod o hyd i rywfaint o le yn y rhaglen ar gyfer hyn. Felly, byddwn yn sicrhau bod y drefn ar waith heb y gefnogaeth statudol ar y dechrau os na allwn ddod o hyd i'r rhaglen, ond byddwn yn ei rhoi ar sail statudol cyn gynted ag y gallwn. Rwy'n ceisio peidio ag addo gormod o ran yr elfen statudol, o gofio fy mod yn ymwybodol o'r problemau, ond bydd y drefn ei hun a'r consensws y dylai'r Llywodraeth fod yn gweithredu i sicrhau bod hynny'n digwydd yn bendant yno.

Thank you, Minister. Actually, that ties in with the final question I was going to put to you about the concern about the environmental governance gaps that have been created since the UK has departed from the EU. On this governance gap, there is a real fear, which I know that you're aware of, that it could really lead to environmental harm continuing and there are limited options for redress for Governments and for public bodies because, as it stands, the environmental watchdog is little more than a complaints inbox.

So, you've talked in your previous answer, Minister, about the constraints, as you put it, that are in the legislative programme, but there was dismay that although the Government had voted in favour of a robust and independent environmental governance body, that wasn't actually in the programme for government, or it wasn't gone into much detail at least, and it wasn't in the legislative programme. So, could you confirm, in conjunction with what you just said in your previous answer, that that legislation will indeed be prioritised as quickly as possible and as practicable please?

Diolch, Weinidog. A dweud y gwir, mae hynny'n cyd-fynd â'r cwestiwn olaf roeddwn am ei ofyn i chi ynglŷn â'r pryder ynghylch y bylchau sydd wedi'u creu mewn llywodraethu amgylcheddol ers i'r DU adael yr UE. Ar y bwlch llywodraethu, mae pryder gwirioneddol, y gwn eich bod yn ymwybodol ohono, y gallai arwain at barhau niwed amgylcheddol, ac ychydig o gyfle sydd i'w gael i Lywodraethau ac i gyrff cyhoeddus unioni pethau, gan nad yw'r corff gwarchod amgylcheddol, ar hyn o bryd, yn fawr mwy na mewnflwch cwynion.

Felly, fe sonioch yn eich ateb blaenorol am y cyfyngiadau, fel y dywedwch, yn y rhaglen ddeddfwriaethol, Weinidog, ond er bod y Llywodraeth wedi pleidleisio o blaid corff llywodraethu amgylcheddol cadarn ac annibynnol, roedd yna siom nad oedd hynny i'w weld yn y rhaglen lywodraethu, neu ni chafwyd llawer o fanylder yn ei gylch o leiaf, ac nid oedd yn y rhaglen ddeddfwriaethol. Felly, yn ogystal â'r hyn rydych newydd ei ddweud yn eich ateb blaenorol, a allwch gadarnhau y bydd y ddeddfwriaeth honno'n sicr o gael ei blaenoriaethu cyn gynted ag sy'n ymarferol bosibl, os gwelwch yn dda?

Delyth, I'm very happy to confirm that. So, obviously, we have an interim programme right across the five years of the Senedd term in our head. That's not what's presented to the Senedd because that's been firmed up at that point. But I can assure you that I've been sharpening my elbows against my colleagues to make sure that the environment protection Bill is right up there. We have to obviously make sure that we're in a position to present it to the Senedd in good order, but we absolutely are prioritising that, I can assure you.

We're also ensuring that the four EU environmental principles, which I'm sure you're aware are precautionary, prevention, rectification at source and polluter pays, are principles that are absolutely embedded in our policy formation and application now. Dr Nerys Llewelyn Jones has been appointed, as you know, to advise me on relevant concerns arising from her interim role, and we're very keen to make sure that we get as much of what will be a statutory regime in place prior to the statute as possible. That has two benefits: first of all, it doesn't wait on the statute, and secondly, it allows us to test various things that we can then reflect in the statute when we've understood what they look like in practice. But I can assure you that we are as anxious as you are to get this onto the statute book, it's just the frustration of the resource from Brexit and COVID still, I'm afraid, reverberating through the system. But, with any luck, we're coming to the end of that now and we can start to accelerate back into normal Senedd mode.

Delyth, rwy'n fwy na pharod i gadarnhau hynny. Felly, yn amlwg, mae gennym raglen dros dro ar gyfer pum mlynedd tymor y Senedd yn ein pennau. Nid dyna sy'n cael ei gyflwyno i'r Senedd gan ei fod wedi'i gryfhau ar y pwynt hwnnw. Ond gallaf roi sicrwydd i chi fy mod wedi bod yn gwneud fy ngorau glas i sicrhau bod y Bil diogelu'r amgylchedd yn flaenoriaeth. Yn amlwg, mae'n rhaid inni sicrhau ein bod mewn sefyllfa i'w gyflwyno i'r Senedd yn y ffordd iawn, ond gallaf roi sicrwydd i chi ein bod yn blaenoriaethu hynny.

Rydym hefyd yn sicrhau bod pedair egwyddor amgylcheddol yr UE, sef unioni yn y tarddiad, y llygrwr sy’n talu, atal a rhagofal, fel y gwyddoch, rwy'n siŵr, yn egwyddorion sydd wedi'u hymgorffori'n llwyr yn y broses o ffurfio a chymhwyso polisi yn awr. Penodwyd Dr Nerys Llewelyn Jones, fel y gwyddoch, i fy nghynghori ar bryderon perthnasol sy'n codi o'i rôl dros dro, ac rydym yn awyddus iawn i sicrhau ein bod yn cael cymaint â phosibl o'r hyn a fydd yn drefn statudol ar waith cyn y statud. Mae dwy fantais i hynny: yn gyntaf oll, nid yw'n aros am y statud, ac yn ail, mae'n caniatáu inni brofi amryw bethau y gallwn eu hadlewyrchu wedyn yn y statud pan fyddwn wedi deall sut y byddant yn gweithio'n ymarferol. Ond gallaf roi sicrwydd i chi ein bod yr un mor awyddus â chithau i gael hyn ar y llyfr statud, a bod Brexit a COVID, gwaetha'r modd, yn dal i fynd drwy'r system gan dagu adnoddau. Ond gyda lwc, rydym yn dod at ddiwedd hynny yn awr a gallwn ddechrau cyflymu'n ôl tuag at weithgarwch arferol y Senedd.

13:50
Diogelwch Tân
Fire Safety

3. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am ddiogelwch tân mewn fflatiau uchel yng Nghaerdydd? OQ56782

3. Will the Minister make a statement on fire safety in high-rise flats in Cardiff? OQ56782

I issued a written statement earlier today that sets out the first phase of the Welsh building safety fund, providing grant funding for surveys. Every building is different and the fire safety survey will identify measures and actions required to make blocks of flats safe in the event of a fire.

Cyhoeddais ddatganiad ysgrifenedig yn gynharach heddiw sy'n nodi cam cyntaf cronfa diogelwch adeiladau Cymru, sef darparu cyllid grant ar gyfer arolygon. Mae pob adeilad yn wahanol a bydd yr arolwg diogelwch tân yn nodi mesurau a chamau gweithredu sy'n ofynnol i sicrhau bod blociau o fflatiau'n ddiogel pe bai tân yn digwydd.

Diolch yn fawr, Weinidog. I was very pleased to see the statement earlier on. I know this is a matter that I and others across the parties have raised on several occasions this term. This is because we—as I'm sure that you do, also—receive on a daily basis contact from people who are trapped in their homes. This has had serious impacts on their finance and health. And I note from previous responses from you and from the Trefnydd that you are working on this, but as you appreciate, what residents specifically need is the detail about any financial and any remediation support from Welsh Government. There is a demonstration in Cardiff this Saturday to highlight their plight; can they receive any more answers before Saturday? Diolch.

Diolch yn fawr, Weinidog. Roeddwn yn falch iawn o weld y datganiad yn gynharach. Gwn fod hwn yn fater rwyf fi ac eraill ar draws y pleidiau wedi'i godi ar sawl achlysur y tymor hwn, a hynny am fod pobl sy'n gaeth yn eu cartrefi yn cysylltu â ni—fel y maent yn cysylltu â chithau, rwy'n siŵr—yn ddyddiol. Mae hyn wedi cael effeithiau difrifol ar eu harian a'u hiechyd. A nodaf o ymatebion blaenorol gennych chi a'r Trefnydd eich bod yn gweithio ar hyn, ond fel rydych yn deall, yr hyn sydd ei angen ar drigolion yn benodol yw'r manylion am unrhyw gymorth ariannol ac unrhyw gymorth adfer gan Lywodraeth Cymru. Bydd protest yn cael ei chynnal yng Nghaerdydd ddydd Sadwrn i dynnu sylw at eu sefyllfa; a allant gael mwy o atebion cyn dydd Sadwrn? Diolch.

Well, as I say, I put the statement out earlier today and, just to be clear, what that says is that there's no one-size-fits-all solution—all Members of the Senedd will have heard me saying this before. So, each block of flats will need a bespoke solution for their particular issues, and they're very different depending on how the flats were constructed, when they were constructed and the materials and all the rest of it. So, this isn't just about cladding, this is about a whole series of things, including compartmentalisation, fire escape issues, fire systems, the stuff that holds the cladding on the wall; there's a whole range of these things. And so, what we're doing is we're funding each building to get a survey done that will produce a building passport, which will tell us exactly what the state of the building is, and off which we can then do the next phase, which is to figure out how we're going to sort it out.

I will say that I have now written to Robert Jenrick a very large number of times and I'm very disappointed indeed to say that we have still not heard anything at all about the consequential, as a result of his announcements, for Wales. So, if any Member of the Senedd wants to join with me in calling on the UK Government to tell us at a very early stage—I mean, why has it taken this long—so that we know how much money will be available, that would be very helpful. But nevertheless, despite the fact that we don't know that, we are forging ahead with what we can do, trying to put the systems in place so that once we get the guaranteed funding from the UK Government, we can do something with it.

I will say at this point, Llywydd, that, obviously, consequentials that come to the Welsh Government are not automatically spent on the thing that made the consequential arise in the first place, so I am not saying anything at all about usurping a budget process, but I need to be put into a position, as the Minister responsible, to be able to make bids against budgets and I cannot do that until I know the consequential is coming. So, I appeal, really, to Members of the Senedd to get the UK Government to understand that they need to tell us where the funding is coming from because, otherwise, we are constantly stuck in this situation.

Wel, fel y dywedaf, cyhoeddais y datganiad yn gynharach heddiw, ac er eglurder, yr hyn y mae'n ei ddweud yw nad oes un ateb addas i bawb—bydd yr holl Aelodau o'r Senedd wedi fy nghlywed yn dweud hyn o'r blaen. Felly, bydd angen ateb pwrpasol ar gyfer pob bloc o fflatiau i ddatrys eu problemau penodol, ac maent yn wahanol iawn yn dibynnu ar sut y cafodd y fflatiau eu hadeiladu, pryd y cawsant eu hadeiladu a'r deunyddiau a phopeth arall. Felly, nid oes a wnelo hyn â chladin yn unig, mae'n ymwneud â chyfres gyfan o bethau, gan gynnwys adrannu, materion allanfeydd tân, systemau tân, y deunydd sy'n dal y cladin ar y wal; mae yna ystod eang o bethau. Ac felly, rydym yn ariannu pob adeilad i gynnal arolwg a fydd yn cynhyrchu pasbort adeiladi ddweud wrthym beth yn union yw cyflwr yr adeilad, a gallwn ei ddefnyddio wedyn i wneud y cam nesaf, sef darganfod sut rydym yn mynd i ddatrys y broblem.

Rwyf am ddweud fy mod bellach wedi ysgrifennu at Robert Jenrick nifer fawr o weithiau ac rwy'n siomedig iawn yn wir i ddweud nad ydym wedi clywed unrhyw beth o gwbl yn sgil ei gyhoeddiadau am y cyllid canlyniadol i Gymru. Felly, os oes unrhyw Aelod o'r Senedd yn awyddus i ymuno â mi i alw ar Lywodraeth y DU i ddweud wrthym yn fuan iawn—hynny yw, pam ei bod wedi cymryd cymaint o amser—fel ein bod yn gwybod faint o arian a fydd ar gael, byddai hynny o gymorth mawr. Ond er nad ydym yn gwybod hynny, rydym yn bwrw ymlaen â'r hyn y gallwn ei wneud, a cheisio rhoi'r systemau ar waith fel y gallwn wneud rhywbeth â'r cyllid sydd wedi'i warantu ar ôl i ni ei gael y gan Lywodraeth y DU.

Hoffwn ddweud ar y pwynt hwn, Lywydd, nad yw'r cyllid canlyniadol a ddaw i Lywodraeth Cymru yn cael ei wario’n awtomatig ar y peth a arweiniodd at y cyllid canlyniadol yn y lle cyntaf, felly nid wyf yn dweud unrhyw beth o gwbl i dresmasu ar broses y gyllideb, ond mae angen imi gael fy rhoi mewn sefyllfa, fel y Gweinidog sy'n gyfrifol, i allu gwneud cynigion yn erbyn cyllidebau ac ni allaf wneud hynny tan fy mod yn gwybod y bydd y cyllid canlyniadol ar ei ffordd. Felly, rwy’n apelio, a dweud y gwir, ar Aelodau o’r Senedd i geisio gwneud i Lywodraeth y DU ddeall bod angen iddynt ddweud wrthym o ble y daw'r cyllid, oherwydd fel arall, rydym yn gaeth i'r sefyllfa hon drwy'r amser.

I hear what you say, Minister. Obviously, the first batch of consequentials did not get spent and it's the right of the Welsh Government to spend it as they see fit, but it didn't get spent in the same way that it was spent by the UK Government in England on remediation work. The statement that you issued actually came out at 1.30 p.m. just as we were coming into this Chamber for question time. I haven't had the pleasure of reading that statement yet, so the question I ask you might be contained in that statement, but I hope that you can appreciate the lateness of the statement coming out just before questions.

You replied to me in a written question that your officials were working on a plan or a programme of support that might be made available and that you were hoping to make an announcement shortly. Does that plan involve any capital expenditure that might be made available to home owners, and will all home owners be included in any plan that is coming forward from your department? Obviously, social housing has been included in moneys made available by Welsh Government so far for remediation work, but private home owners have not received any support at all from Welsh Government. So, will any plan that comes from Welsh Government include all home owners that are affected by this terrible, terrible position they find themselves in?

Clywaf yr hyn a ddywedwch, Weinidog. Yn amlwg, ni chafodd y swp cyntaf o gyllid canlyniadol ei wario, ac mae hawl gan Lywodraeth Cymru i'w wario fel y mynnant, ond ni chafodd ei wario yn yr un ffordd ag y cafodd ei wario gan Lywodraeth y DU yn Lloegr ar waith adfer. Cyhoeddwyd y datganiad gennych am 1.30 p.m. wrth inni ddod i'r Siambr hon ar gyfer y sesiwn gwestiynau. Nid wyf wedi cael y pleser o ddarllen y datganiad hwnnw eto, felly efallai y bydd yr ateb i'r cwestiwn rwyf am ei ofyn i chi wedi'i gynnwys yn y datganiad hwnnw, ond rwy'n gobeithio y gallwch ddeall fod y datganiad wedi yn dod allan braidd yn hwyr cyn y sesiwn gwestiynau.

Gwnaethoch fy ateb mewn cwestiwn ysgrifenedig fod eich swyddogion yn gweithio ar gynllun neu raglen gymorth a allai fod ar gael a'ch bod yn gobeithio gwneud cyhoeddiad cyn bo hir. A yw'r cynllun hwnnw'n cynnwys unrhyw wariant cyfalaf a allai fod ar gael i berchnogion tai, ac a fydd pob perchennog tŷ yn cael eu cynnwys mewn unrhyw gynllun a roddir ar waith gan eich adran? Yn amlwg, mae tai cymdeithasol wedi'u cynnwys mewn arian sydd ar gael gan Lywodraeth Cymru hyd yn hyn ar gyfer gwaith adfer, ond nid yw perchnogion tai preifat wedi derbyn unrhyw gymorth o gwbl gan Lywodraeth Cymru. Felly, a fydd unrhyw gynllun a ddaw gan Lywodraeth Cymru yn cynnwys yr holl berchnogion tai y mae'r sefyllfa ofnadwy hon yn effeithio arnynt?

13:55

Absolutely, Andrew R.T. Davies, and I understand the written statement came out; sorry, these things are very complicated and I wish we could go faster. The speed is no indication of the priority; it's an indication of the complexity of being able to get these things right, as I've emphasised. I've been meeting, myself, as you know, with a number of residents associations and so on, trying to understand what each individual building is experiencing.

So, what we've done today is we've announced that we will fund the work necessary to find out what is wrong with each building, including the invasive procedures necessary to find exactly what's happening. We will fund that for the buildings so that they will have a building passport that tells them what the issues are, off the back of which we can design the system that allows us to fund the remediation works.

I can't answer the rest of your questions in detail, I'm afraid, because of the issue with these consequentials. I, frankly, just do not have any clue what the budget might look like. So, I will tell you that I am making budget bids inside the Welsh Government for the money that we may or may not have available, but the truth is that without the consequentials we will not have the money necessary to do all of the work in the way that we would like. So, I'm doing the best that I can in the circumstances, but why on earth it's taking this long to tell the Welsh Government what the consequential funding as a result of Robert Jenrick's announcements of several billion pounds earlier in the year will be, I do not know. If you can use your good offices to find out, I'd be very grateful.

It's my ambition that home owners—leaseholders, mostly—should not have to pay for things that are not their fault. But, until I understand the nature and the extent of the damage that there is, and how much money that is, it's impossible for me to promise that.

Yn sicr, Andrew R.T. Davies, a deallaf fod y datganiad ysgrifenedig wedi'i gyhoeddi; mae'n ddrwg gennyf, mae'r pethau hyn yn gymhleth iawn a hoffwn pe gallem fynd yn gyflymach. Nid yw'r cyflymder yn arwydd o'r flaenoriaeth; mae'n arwydd o gymhlethdod gallu gwneud y pethau hyn yn iawn, fel rwyf wedi'i bwysleisio. Rwyf wedi bod yn cyfarfod, fy hun, fel y gwyddoch, gyda nifer o gymdeithasau preswylwyr ac ati, i geisio deall beth yw'r broblem gyda phob adeilad unigol.

Felly, heddiw rydym wedi cyhoeddi y byddwn yn ariannu'r gwaith sy'n angenrheidiol i ddarganfod beth sydd o'i le ar bob adeilad, gan gynnwys y gweithdrefnau ymyrrol sy'n angenrheidiol i ddarganfod beth yn union sy'n digwydd. Byddwn yn ariannu hynny ar gyfer yr adeiladau fel y bydd ganddynt basbort adeilad sy'n dweud wrthynt beth yw'r problemau, a gallwn ddefnyddio'r rheini wedyn i lunio'r system sy'n caniatáu inni ariannu'r gwaith adfer.

Ni allaf ateb gweddill eich cwestiynau yn fanwl, mae arnaf ofn, oherwydd y broblem gyda'r cyllid canlyniadol. A dweud y gwir, nid oes unrhyw syniad gennyf sut beth fydd y gyllideb. Felly, fe ddywedaf wrthych fy mod yn gwneud cynigion cyllidebol o fewn Llywodraeth Cymru am yr arian a allai fod ar gael gennym neu beidio, ond y gwir yw, heb y cyllid canlyniadol, ni fydd gennym yr arian angenrheidiol i wneud yr holl waith yn y ffordd yr hoffem. Felly, rwy'n gwneud fy ngorau glas o dan yr amgylchiadau, ond pam ar y ddaear ei bod yn cymryd cymaint o amser i ddweud wrth Lywodraeth Cymru beth fydd y cyllid canlyniadol yn sgil cyhoeddiadau Robert Jenrick ynghylch sawl biliwn o bunnoedd yn gynharach yn y flwyddyn, nid wyf yn gwybod. Byddwn yn ddiolchgar iawn pe gallech ddefnyddio eich dylanwad i ddarganfod pam.

Fy uchelgais yw na ddylai perchnogion tai—lesddeiliaid yn bennaf—orfod talu am bethau nad ydynt ar fai amdanynt. Ond hyd nes y deallaf natur a maint y diffyg a faint o arian y bydd ei angen, mae'n amhosibl imi addo hynny.

Thank you for your statement, which I've briefly scanned. Some of my questions you've answered already. I'd just like to ask about the moral hazard of developers being able to walk away from their defective buildings, because, obviously, the Grenfell disaster exposed the regulatory failure to stop people putting firelighters on high-rise buildings. 

If, and when, you get to have a discussion with Robert Jenrick, will this be a topic of conversation? It seems to me that just as landlords have responsibilities around the fire safety of buildings, so do developers in ensuring that these places are safe to live in, as well as local authorities ensuring that they meet the latest standards. So, I just wondered whether you could say a little bit about how you think your meeting with developers that you plan to have later in the year is going to ensure that all developers are acting responsibly, in line with their obligations.

Diolch am eich datganiad, ac rwyf wedi'i ddarllen yn gyflym. Rydych wedi ateb rhai o fy nghwestiynau eisoes. Hoffwn ofyn am berygl moesol datblygwyr yn gallu troi eu cefnau ar eu hadeiladau diffygiol, oherwydd yn amlwg, fe wnaeth trychineb Grenfell ddatgelu’r methiant rheoliadol i atal pobl rhag gosod deunydd cynnau tân ar adeiladau uchel iawn.

Os, a phryd, y cewch drafodaeth gyda Robert Jenrick, a fydd hwn yn bwnc trafod? Ymddengys i mi, yn yr un modd ag y mae gan landlordiaid gyfrifoldebau ynghylch diogelwch tân adeiladau, fod gan ddatblygwyr gyfrifoldeb hefyd i sicrhau bod y lleoedd hyn yn ddiogel i fyw ynddynt, yn ogystal ag awdurdodau lleol o ran sicrhau eu bod yn bodloni'r safonau diweddaraf. Felly, tybed a allech ddweud ychydig wrthym ynglŷn â sut y credwch y bydd y cyfarfod rydych yn bwriadu ei gael â datblygwyr yn nes ymlaen yn y flwyddyn yn sicrhau bod pob datblygwr yn gweithredu'n gyfrifol, yn unol â'u rhwymedigaethau.

Well, the bottom line, Jenny, is that we absolutely have no way to make sure that they're acting in line with their moral obligations; there's no legal method by which the Welsh Government can do that. As you know, I've asked all of the developers who are involved in the high-rises in Wales to meet with me. To be fair, a number of them have, and a number of them have put some money into rectification of some of the defects in some of the buildings.

Some of the developers haven't met me at all. I've put a final call out for people to meet me, and we're going to have a round-table of those who are happy to work with us in the autumn. At that point, I have asked for advice on whether I can name and shame the ones that will not come forward, so I'm in the process of getting that advice.

But, the legal complexities here are immense. Almost all of these buildings were built by what are called SPVs—special purpose vehicles. They're not the holding company—the name on the top. They're a special purpose vehicle formed for the purpose of building the building, which is then dissolved. So, actually, there is no corporate entity that you can hold legally responsible.

The UK Government, to be fair, has proposed to extend the limitation period—it hasn't done it yet; it's in the legislation currently going through Parliament—to 15 years from six, which will certainly help. Unfortunately, here in Wales, nearly all of the buildings that are here in Cardiff Bay and in Swansea, which are the two big cities most affected, were built, actually, around the millennium, which those of us who are a little older will be amazed to discover is 21 years ago and not 15 years ago—it seems like last Tuesday to some of us.

Unfortunately, that will not help those buildings, because they are going to be outside the period anyway, so that's an issue. We have asked for that to be extended to 25 years, but the UK Government has gone for 15, for various reasons. The 15 years only kicks in when the Bill is passed and it is not yet passed, so some buildings that might fit in now will not fit in by the time the Bill goes through. In addition, even if they do fit inside the limitation period, they still have to find the corporate entity that's responsible, and if they were built by an SPV, that would be very difficult. So, there's no silver bullet for this.

To be fair to some of the developers, they have put substantial sums of money into rectifying some of the buildings, but it has to be said that not all of them are in that position. We continue to work with the developers to try and put as much pressure on them as we can to do that. We've sought advice about what other levers we can use in terms of Welsh Government money, funding and so on, to try and bring them to the table.

Wel, y gwir amdani, Jenny, yw nad oes gennym unrhyw ffordd o gwbl o sicrhau eu bod yn gweithredu yn unol â'u rhwymedigaethau moesol; nid oes unrhyw ddull cyfreithiol y gall Llywodraeth Cymru ei ddefnyddio i wneud hynny. Fel y gwyddoch, rwyf wedi gofyn i'r holl ddatblygwyr sy'n ymwneud ag adeiladau uchel iawn yng Nghymru gyfarfod â mi. A bod yn deg, mae sawl un ohonynt wedi gwneud hynny, ac mae sawl un ohonynt wedi rhoi rhywfaint o arian tuag at unioni rhai o'r diffygion yn rhai o'r adeiladau.

Nid yw rhai o'r datblygwyr wedi cyfarfod â mi o gwbl. Rwyf wedi cyhoeddi galwad derfynol i bobl gyfarfod â mi, a byddwn yn cael cyfarfod bord gron gyda'r rhai sy'n barod i weithio gyda ni yn yr hydref. Ar y pwynt hwnnw, rwyf wedi gofyn am gyngor i weld a gaf fi enwi a chodi cywilydd ar y rhai nad ydynt wedi cysylltu â ni, felly rwyf yn y broses o gael y cyngor hwnnw.

Ond mae'r cymhlethdodau cyfreithiol yn hyn yn aruthrol. Codwyd pob un o'r adeiladau hyn, bron â bod, gan yr hyn a elwir yn SPVs—cyfryngau at ddibenion arbennig. Nid hwy yw'r cwmni daliannol—yr enw ar y blaen. Maent yn gyfrwng at ddiben arbennig a ffurfiwyd at y diben o adeiladu'r adeilad, cyn cael ei ddiddymu. Felly, nid oes endid corfforaethol y gallwch ei ddal yn gyfreithiol gyfrifol.

Mae Llywodraeth y DU, a bod yn deg, wedi cynnig ymestyn cyfnod y cyfyngiad—nid ydynt wedi gwneud hynny eto; mae'n rhan o'r ddeddfwriaeth sy'n mynd drwy Senedd y DU ar hyn o bryd—o chwe blynedd i 15 mlynedd, a fydd yn sicr yn helpu. Yn anffodus, yma yng Nghymru, codwyd bron bob un o'r adeiladau sydd yma ym Mae Caerdydd ac yn Abertawe, sef y ddwy ddinas fawr yr effeithiwyd arnynt fwyaf, oddeutu adeg y mileniwm, a bydd y rhai ohonom sydd ychydig yn hŷn yn synnu clywed bod hynny 21 mlynedd yn ôl ac nid 15 mlynedd—mae'n teimlo fel y dydd Mawrth diwethaf i rai ohonom.

Yn anffodus, ni fydd hynny'n helpu'r adeiladau hynny, gan y byddant y tu allan i'r cyfnod beth bynnag, felly mae honno'n broblem. Rydym wedi gofyn am ymestyn y cyfnod i 25 mlynedd, ond mae Llywodraeth y DU wedi dewis 15, am amryw resymau. Ni fydd y 15 mlynedd yn cychwyn tan i'r Bil gael ei dderbyn ac nid yw wedi ei dderbyn eto, felly ni fydd rhai adeiladau sy'n gymwys ar hyn o bryd yn gymwys pan gaiff y Bil ei roi mewn grym. Yn ogystal, hyd yn oed os ydynt o fewn cyfnod y cyfyngiad, mae'n rhaid iddynt ddod o hyd i'r endid corfforaethol sy'n gyfrifol, ac os cawsant eu hadeiladu gan gyfrwng at ddibenion arbennig, byddai hynny'n anodd iawn. Felly, ni cheir un ateb syml i ddatrys y broblem.

A bod yn deg â rhai o'r datblygwyr, maent wedi gwario cryn dipyn o arian ar adfer rhai o'r adeiladau, ond mae'n rhaid dweud nad yw pob un ohonynt yn y sefyllfa honno. Rydym yn parhau i weithio gyda'r datblygwyr i geisio rhoi cymaint o bwysau ag y gallwn arnynt i wneud hynny. Rydym wedi gofyn am gyngor ynghylch pa ddulliau eraill y gallwn eu defnyddio ar ffurf arian, cyllid ac ati gan Lywodraeth Cymru i geisio dod â hwy at y bwrdd.

14:00
Cyfoeth Naturiol Cymru
Natural Resources Wales

4. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru'n eu cymryd i fynd i'r afael â'r pryderon a godwyd gyda'r Gweinidog gan arweinwyr Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru ynghylch Cyfoeth Naturiol Cymru? OQ56769

4. What steps is the Welsh Government taking to address the concerns raised with the Minister by leaders of the WLGA in relation to Natural Resources Wales? OQ56769

Diolch, Heledd. I've recently met with the NRW leadership team, alongside the Deputy Minister, Lee Waters, and I am committed to working very closely with NRW and all our partners across Wales to ensure we can effectively meet the significant challenges of climate change, including responding to serious flooding incidents.

Diolch, Heledd. Rwyf wedi cyfarfod â thîm arwain Cyfoeth Naturiol Cymru yn ddiweddar, ochr yn ochr â'r Dirprwy Weinidog, Lee Waters, ac rwyf wedi ymrwymo i weithio'n agos iawn gyda Cyfoeth Naturiol Cymru a'n holl bartneriaid ledled Cymru i sicrhau y gallwn ymateb yn effeithiol i heriau sylweddol newid hinsawdd, gan gynnwys ymateb i ddigwyddiadau llifogydd difrifol.

Diolch yn fawr iawn, Weinidog. Mi ddylwn i ddatgan fan hyn fy mod i'n gynghorydd yn Rhondda Cynon Taf hefyd. Mi fyddwch chi'n ymwybodol, dwi'n siŵr, bod Llywodraeth Cymru wedi rhoddi arian i nifer o gynghorau lleol, gan gynnwys cyngor Rhondda Cynon Taf, i wario ar amddiffynfeydd dros dro rhag llifogydd ar gyfer tai, megis giatiau atal llifogydd ac ati, ac mae'r cynllun yn cael ei weinyddu gan Cyfoeth Naturiol Cymru. Er bod yna nifer o dai wedi elwa o hyn, mae yna anghysondeb o ran sut mae'r penderfyniad yn cael ei wneud o ran pa dai sy'n gymwys neu beidio. Er enghraifft, ar un stryd ym Mhontypridd, mi gafodd 30 o dai lifogydd yn Chwefror 2020, ond 13 o dai sy'n cael cynnig giatiau. Mae Cyfoeth Naturiol Cymru yn dweud nad yw gweddill y tai ddim efo cymaint o risg o lifogydd. Mae'n anodd iawn i fi egluro i bobl pam eu bod nhw ddim yn gymwys i gael y giatiau yma, a hwythau wedi cael llifogydd ar union yr un pryd. Gaf i ofyn ichi felly, oherwydd dwi wedi methu â chael atebion i hyn: a fedr y Gweinidog ymyrryd yn y mater hwn, os gwelwch yn dda, a gofyn am ddiweddariad o ran sut mae arian y Llywodraeth yn cael ei wario, a sut mae penderfyniadau'n cael eu gwneud o ran pa dai sy'n gymwys neu beidio? Dwi'n siŵr y byddai nifer o bobl yn cytuno y dylai pob cartref a ddioddefodd lifogydd gael yr un cynnig.

Thank you very much, Minister. I should declare here that I am a councillor in RCT too. You will be aware, I'm sure, that the Welsh Government has given funding to a number of local authorities, including RCT, to spend on temporary flood defences for homes, such as the flood gates and so on, and the project is being administered by Natural Resources Wales. Although a number of homes have benefited from that, there is inconsistency in terms of how decisions are made in terms of which homes qualify and which don't. For example, on one street in Pontypridd, 30 houses were flooded in February 2020, but only 13 have been offered gates. NRW say that the rest of the homes aren't at as great a risk of flooding. It's very difficult to explain to people why they don't qualify for these flood gates, given that they had been flooded at exactly the same time. So, can I ask you, therefore, because I've not been able to get answers to this: will the Minister intervene in this issue and ask for an update in terms of how Government funding is spent and how decisions are made in terms of which homes qualify and which homes don't? I'm sure many people would agree that every home that has suffered from flooding should be given the same offer. 

Thank you for that, Heledd. If you want to write in to me with details of the houses that have been left out, I'm more than happy to look into it for you.

Diolch am hynny, Heledd. Os ydych eisiau ysgrifennu ataf gyda manylion y tai nad ydynt wedi'u cynnwys, rwy'n fwy na pharod i ymchwilio i hynny ichi.

Good afternoon, Ministers. Can I just start by declaring an interest, as I'm a Denbighshire councillor? Minister, my constituency, the Vale of Clwyd, was hit hard by storm Ciara last year and storm Christoph this year. While we can do little about the weather, we can take steps to mitigate its impact. Unfortunately, like many local authorities, Denbighshire has found NRW to be less than helpful at times and a barrier at others. Whether it's culverts not being cleared in a timely manner, river gauges not being repaired, or a whole litany of seemingly minor issues, they add up to my constituents being devastated by floodwaters. Even when it came to learning the lessons of last year's flooding, Denbighshire councillors and officials were met with hostility. Minister, will you now heed the warning that NRW is not up to the task and agree to Welsh Conservative proposals to create a national flood agency for Wales? Thank you.

Prynhawn da, Weinidogion. A gaf fi ddechrau drwy ddatgan buddiant, gan fy mod yn gynghorydd yn sir Ddinbych? Weinidog, cafodd fy etholaeth i, Dyffryn Clwyd, ei tharo'n galed gan storm Ciara y llynedd a storm Christoph eleni. Er na allwn wneud fawr ddim am y tywydd, gallwn roi camau ar waith i liniaru ei effaith. Yn anffodus, fel llawer o awdurdodau lleol, mae sir Ddinbych wedi canfod nad yw Cyfoeth Naturiol Cymru yn gymorth mawr ar adegau a'i fod yn rhwystr ar adegau eraill. Boed yn gwlferi nad ydynt yn cael eu clirio mewn da bryd, neu'n fesuryddion afonydd nad ydynt yn cael eu trwsio, neu'n litani gyfres o faterion sy'n ymddangos yn fach, gyda'i gilydd maent yn arwain at lifogydd dinistriol i fy etholwyr. Hyd yn oed wrth geisio dysgu gwersi o lifogydd y llynedd, wynebodd cynghorwyr a swyddogion sir Ddinbych elyniaeth. Weinidog, a wnewch chi wrando ar y rhybudd yn awr nad yw Cyfoeth Naturiol Cymru yn gallu gwneud y gwaith a chytuno i gynigion y Ceidwadwyr Cymreig i greu asiantaeth lifogydd genedlaethol i Gymru? Diolch.

Thank you for that, Gareth. There's nothing like keeping it apolitical when dealing with serious issues like flooding, is there? We are, as you know, already in the process of reviewing the flood management arrangements. We've already welcomed a number of section 19 reports from local authorities in terms of flood protection, and we are working with NRW, Welsh Government officials and local authorities to make sure that we have the right level of flood protection, from the right agency, in the right place at the right time. I don't want to say anything against our local authority partners, who I know worked very hard throughout the winter this time, and throughout the winter preceding, in order to protect people from flooding, and to deal with the immediate aftermath of floods. But, it has to be said that, in doing a review, a review is done of all partners, and very seldom have I seen a review where one partner has done absolutely 100 per cent excellently and the other partner is entirely at fault. So, it behoves us all, in an apolitical manner here, to understand what went wrong and to put the systems in place to make sure that we learn those lessons and that this winter we have the very best protection from flooding. That's exactly what this Government is doing.

Diolch ichi am hynny, Gareth. Onid yw'n bwysig ymdrin â materion difrifol fel llifogydd yn anwleidyddol? Fel y gwyddoch, rydym wrthi'n adolygu'r trefniadau rheoli llifogydd eisoes. Rydym eisoes wedi croesawu nifer o adroddiadau adran 19 gan awdurdodau lleol mewn perthynas ag amddiffyn rhag llifogydd, ac rydym yn gweithio gyda Cyfoeth Naturiol Cymru, swyddogion Llywodraeth Cymru ac awdurdodau lleol i sicrhau bod gennym y lefel gywir o amddiffyniad rhag llifogydd, gan yr asiantaeth gywir, yn y lle cywir ar yr adeg gywir. Nid wyf eisiau dweud unrhyw beth yn erbyn ein partneriaid awdurdod lleol y gwn iddynt weithio'n galed iawn drwy gydol y gaeaf, a thrwy gydol y gaeaf cyn hynny, er mwyn amddiffyn pobl rhag llifogydd, ac wrth fynd i'r afael â chanlyniadau uniongyrchol llifogydd. Ond wrth gynnal adolygiad, mae'n rhaid dweud y gwneir adolygiad o'r holl bartneriaid, ac anaml iawn y gwelais adolygiad lle mae un partner wedi gwneud yn gwbl ragorol a bod y bai i gyd ar y partner arall. Felly, mae'n ddyletswydd arnom ni i gyd, mewn modd anwleidyddol yma, i ddeall yr hyn a aeth o'i le a rhoi'r systemau ar waith i sicrhau ein bod yn dysgu'r gwersi a bod gennym yr amddiffyniad gorau posibl rhag llifogydd y gaeaf hwn. Dyna'n union y mae'r Llywodraeth hon yn ei wneud.

Minister, as you know, I've made my views clear in this Chamber when discussing NRW and the flooding events of 2020. That said, I'd like to thank the Welsh Government for the support provided to all flood risk management authorities since the floods to improve flood protection and prevention across Rhondda, putting right culverts and drainage systems in Pentre, Treorchy, Ynyshir and Blaenllechau, and plans for a flood wall in Britannia. We've discussed both in the Chamber and in outside meetings about the need for a working group to learn the lessons of February 2020. What discussions has the Minister had with the flood risk management authorities regarding the working group?

Weinidog, fel y gwyddoch, rwyf wedi mynegi fy marn yn glir yn y Siambr hon wrth drafod Cyfoeth Naturiol Cymru a digwyddiadau llifogydd 2020. Wedi dweud hynny, hoffwn ddiolch i Lywodraeth Cymru am y cymorth a roddwyd i bob awdurdod rheoli perygl llifogydd ers y llifogydd i wella mesurau i amddiffyn rhag llifogydd ac atal llifogydd ar draws Rhondda, trwsio cwlferi a systemau draenio ym Mhentre, Treorci, Ynys-hir a Blaenllechau, a chynlluniau ar gyfer wal lifogydd ym Mritannia. Rydym wedi dweud yn y Siambr ac mewn cyfarfodydd allanol fod angen gweithgor i ddysgu gwersi mis Chwefror 2020. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'u cael gyda'r awdurdodau rheoli perygl llifogydd ynglŷn â'r gweithgor?

14:05

Thank you very much, Buffy. We've had an extensive set of discussions around this. As I said, we are looking now to have a lessons-learnt review, and to address a series of recommendations to improve the level of flood protection provided to the community. We have put record levels of funding into flood risk management. In 2020-21, NRW's revenue funding was increased by £1.25 million to £21 million, sustained in 2021-22, alongside a further £17 million in capital funding. I would like to take this opportunity, however, to express my gratitude to the action of many staff in NRW who worked above and beyond the call of duty during the flooding. I think it's easy to forget the people on the ground who actually worked really hard in very difficult circumstances, alongside local authority officers, officers from fire and rescue authorities and others, who really did put themselves on the line to do that. I really do think that's lost in some of these conversations. We are very happy, of course, to look again at the remaining—you know I'm already doing that. NRW is asked to do an enormous number of things for the Welsh Government, and many of the staff are doing those extremely well. I do accept entirely that we haven't got the balance of responsibilities for flood protection right at the moment, and we're working very hard to put that right in the future.

Diolch yn fawr iawn, Buffy. Rydym wedi cael cyfres helaeth o drafodaethau ynglŷn â hyn. Fel y dywedais, rydym yn awr yn bwriadu cael adolygiad o'r gwersi a ddysgwyd, a mynd i'r afael â chyfres o argymhellion i wella lefel yr amddiffyniad rhag llifogydd a ddarperir i'r gymuned. Rydym wedi darparu'r swm mwyaf erioed o gyllid i reoli perygl llifogydd. Yn 2020-21, cynyddodd cyllid refeniw Cyfoeth Naturiol Cymru o £1.25 miliwn i £21 miliwn, a chafodd hwn ei gynnal yn 2021-22, ynghyd â £17 miliwn pellach mewn cyllid cyfalaf. Hoffwn fanteisio ar y cyfle hwn, fodd bynnag, i fynegi fy niolch i lawer o staff Cyfoeth Naturiol Cymru a weithiodd y tu hwnt i'r galw yn ystod y llifogydd. Rwy'n credu ei bod yn hawdd anghofio'r bobl ar lawr gwlad sydd wedi gweithio'n galed iawn mewn amgylchiadau anodd iawn, ochr yn ochr â swyddogion awdurdodau lleol, swyddogion o awdurdodau tân ac achub ac eraill, gan wynebu heriau mawr wrth wneud hynny. Rwy'n credu bod hynny ar goll yn rhai o'r sgyrsiau hyn. Rydym yn hapus iawn, wrth gwrs, i edrych eto ar weddill—fe wyddoch fy mod eisoes yn gwneud hynny. Gofynnir i Cyfoeth Naturiol Cymru wneud nifer enfawr o bethau i Lywodraeth Cymru, ac mae llawer o'r staff yn eu gwneud yn eithriadol o dda. Rwy'n derbyn yn llwyr nad ydym wedi sicrhau'r gydbwysedd cywir mewn perthynas â chyfrifoldebau dros amddiffyn rhag llifogydd ar hyn o bryd, ac rydym yn gweithio'n galed iawn i gywiro hynny yn y dyfodol.

Cyllideb y Taliad Disgresiwn at Gostau Tai
The Discretionary Housing Payment Budget

5. Pa asesiad y mae'r Gweinidog wedi'i wneud o'r toriadau a wnaed i'r gyllideb taliad disgresiwn at gostau tai gan Lywodraeth y DU? OQ56771

5. What assessment has the Minister made of the cuts that the UK Government has made to the discretionary housing payment budget? OQ56771

Thank you, Carolyn. We have written to the UK Government to express our great disappointment at the cuts made to discretionary housing payments. This, combined with the freezing of local housing allowance rates, and stopping the £20 a week universal credit top-up after September, will push more people and families into even greater hardship.

Diolch, Carolyn. Rydym wedi ysgrifennu at Lywodraeth y DU i fynegi ein siom fawr ynglŷn â'r toriadau a wnaed i daliadau disgresiwn at gostau tai. Bydd hyn, ynghyd â rhewi cyfraddau lwfans tai lleol, a rhoi diwedd ar y swm o £20 yr wythnos o gredyd cynhwysol ychwanegol ar ôl mis Medi, yn gwthio mwy o bobl a theuluoedd i fwy fyth o galedi.

Thank you, Minister, for the answer. I agree that the cuts to the DHP budget could have not come at a worse time for tenants across Wales, who are already facing the perfect storm of potential job cuts, a cut to the universal credit boost, rent arrears and the end of the eviction ban. And this is on top of the bedroom tax, the two-child limit and accumulation of Tory UK policies increasing poverty, and on top of cuts to public service funding. I understand, through discussions with colleagues in local government, that the Welsh Labour Government has put in place a number of positive measures in the form of funding to local authorities, including a top-up of the discretionary housing payment budget, and support for people in work who have been impacted by the pandemic as well. Could the Minister provide me with an overview of the funding in place to mitigate the impact that the cuts to the DHP could have on tenants in Wales? Diolch.

Diolch am yr ateb, Weinidog. Rwy'n cytuno na allai'r toriadau i'r gyllideb taliadau disgresiwn at gostau tai fod wedi dod ar adeg waeth i denantiaid ledled Cymru, sydd eisoes yn wynebu'r storm berffaith o doriadau posibl mewn swyddi, toriad i'r hwb credyd cynhwysol, ôl-ddyledion rhent a diwedd ar y gwaharddiad ar droi allan. Ac mae hyn ar ben y dreth ystafell wely, y terfyn dau blentyn a chrynhoad o bolisïau Torïaidd y DU sy'n cynyddu tlodi, ac ar ben toriadau i gyllid gwasanaethau cyhoeddus. Drwy drafodaethau gyda chydweithwyr llywodraeth leol, deallaf fod Llywodraeth Lafur Cymru wedi rhoi nifer o fesurau cadarnhaol ar waith ar ffurf cyllid i awdurdodau lleol, gan gynnwys ychwanegu at y gyllideb taliadau disgresiwn at gostau tai, yn ogystal â chymorth i bobl mewn gwaith y mae'r pandemig wedi effeithio arnynt. A allai'r Gweinidog roi trosolwg i mi o'r cyllid sydd ar gael i liniaru'r effaith y gallai'r toriadau i'r taliadau disgresiwn at gostau tai ei chael ar denantiaid yng Nghymru? Diolch.

Diolch, Carolyn. In the spring budget, as everyone knows, the UK Government announced it was cutting discretionary housing payment funding by 22 per cent, from £180 million to £140 million. The Government had, to be fair, boosted DHP funding from £139.5 million to £180 million in 2020-21 amid the pandemic. But I think it is worth noting that this year's funding is now lower than the discretionary housing budget was in 2017-18 or 2018-19. So, the cut has not taken us back to where we were before, it's taken us backwards several years. I do really think that it's time for the UK Government to rethink this strategy. It is clearly not the time for cuts when rent arrears and household debt continue to be a major issue, and the risk of households facing eviction and homelessness continues to be significant. There was a telling report very recently that showed that the wealthiest households had made significant gains in savings and net wealth during the pandemic, while the bottom third of households had become significantly poorer. I do think the UK Government needs to understand the divisions it's causing in society by making some of the really quite petty cuts that it's making in these areas. 

In Wales, the Welsh Government is providing an additional £4.1 million to local authorities this year to top up discretionary housing payments, to help those on benefits who have struggled to pay their rent. As you know, I recently announced the tenancy hardship grant, which is a new measure worth £10 million, to support people in the private rented sector who struggle to pay their rent, and last year, I announced £50 million of funding for urgent capital projects, to provide high-quality temporary and permanent homes to help enable move-on from temporary accommodation. And last but not least, I was very pleased to increase the housing support grant this year by £40 million—an increase of almost 32 per cent. We set a challenging new-build target as well. But I will say, Llywydd, that it's not the Welsh Government's responsibility to step in where the UK Government has failed, with hard-won money from the Welsh budget, to shore up our people when the UK Government has seriously failed them. I am appalled that they have chosen to do so.

Diolch, Carolyn. Yng nghyllideb y gwanwyn, fel y gŵyr pawb, cyhoeddodd Llywodraeth y DU ei bod yn torri cyllid taliadau disgresiwn at gostau tai 22 y cant, o £180 miliwn i £140 miliwn. A bod yn deg, roedd y Llywodraeth wedi cynyddu cyllid y taliadau disgresiwn at gostau tai o £139.5 miliwn i £180 miliwn yn 2020-21 ynghanol y pandemig. Ond rwy'n credu ei bod yn werth nodi bod cyllid eleni bellach yn is na'r hyn oedd y gyllideb taliadau disgresiwn at gostau tai yn 2017-18 neu 2018-19. Felly, nid yw'r toriad wedi mynd â ni nôl i lle'r oeddem o'r blaen, mae wedi mynd â ni nôl sawl blwyddyn. Rwy'n credu o ddifrif ei bod yn bryd i Lywodraeth y DU ailystyried y strategaeth hon. Mae'n amlwg nad dyma'r amser ar gyfer toriadau pan fo ôl-ddyledion rhent a dyledion aelwydydd yn parhau i fod yn broblem fawr, ac mae'r risg y bydd aelwydydd yn cael eu troi allan ac yn wynebu digartrefedd yn parhau i fod yn sylweddol. Cafwyd adroddiad trawiadol yn ddiweddar iawn a ddangosodd fod yr aelwydydd cyfoethocaf wedi gweld cynnydd sylweddol yn eu cynilion a'u cyfoeth net yn ystod y pandemig, tra bod traean isaf yr aelwydydd wedi mynd gryn dipyn yn dlotach. Rwy'n credu bod angen i Lywodraeth y DU ddeall y rhaniadau y mae'n eu creu yn y gymdeithas drwy wneud rhai o'r toriadau diangen mewn gwirionedd y mae'n eu gwneud yn y meysydd hyn. 

Yng Nghymru, mae Llywodraeth Cymru yn darparu £4.1 miliwn ychwanegol i awdurdodau lleol eleni i ychwanegu at daliadau disgresiwn at gostau tai, i helpu'r rhai sydd ar fudd-daliadau ac sydd wedi cael trafferth talu eu rhent. Fel y gwyddoch, cyhoeddais y grant caledi i denantiaid yn ddiweddar, sef mesur newydd gwerth £10 miliwn, i gefnogi pobl yn y sector rhentu preifat sy'n ei chael yn anodd talu eu rhent, a llynedd, cyhoeddais £50 miliwn o gyllid ar gyfer prosiectau cyfalaf brys, i ddarparu cartrefi dros dro a pharhaol o ansawdd uchel i helpu pobl i symud ymlaen o lety dros dro. Ac yn olaf ond nid yn lleiaf, roeddwn yn falch iawn o sicrhau cynnydd o £40 miliwn yn y grant cymorth tai eleni—cynnydd o bron i 32 y cant. Rydym wedi gosod targed adeiladu tai newydd heriol hefyd. Ond fe ddywedaf, Lywydd, nad cyfrifoldeb Llywodraeth Cymru yw camu i mewn lle mae Llywodraeth y DU wedi methu, gydag arian prin o gyllideb Cymru, i gynnal ein pobl pan fo Llywodraeth y DU wedi gwneud cam difrifol â hwy. Rwy'n arswydo eu bod wedi dewis gwneud hynny.

14:10

Just continuing the theme of evictions, in Mid and West Wales, there were 77,000 social housing tenancies in arrears in March 2019, and, as we know, the pressure of lost income and loss of employment has likely pushed many more into rent arrears. You'll be aware, Minister, that the evictions ban introduced in December 2020 came to an end, although I do welcome the fact that landlords still have to give tenants six months' notice before evicting tenants. But Shelter Cymru have warned that huge numbers of people could be pushed into homelessness as a result, saying that the evictions ban has actually saved lives. Could I just ask what action the Government is taking to prevent evictions from social housing as a result of COVID-related rent arrears? Thank you. Diolch.

Gan barhau gyda thema troi allan, yng Nghanolbarth a Gorllewin Cymru, roedd 77,000 o denantiaethau tai cymdeithasol mewn ôl-ddyledion ym mis Mawrth 2019, ac fel y gwyddom, mae pwysau colli incwm a cholli cyflogaeth yn debygol o fod wedi gwthio llawer mwy o bobl i ôl-ddyledion rhent. Fe fyddwch yn gwybod, Weinidog, fod y gwaharddiad ar droi allan a gyflwynwyd ym mis Rhagfyr 2020 wedi dod i ben, er fy mod yn croesawu'r ffaith bod yn rhaid i landlordiaid roi chwe mis o rybudd o hyd i denantiaid cyn eu troi allan. Ond mae Shelter Cymru wedi rhybuddio y gallai niferoedd enfawr o bobl gael eu gwthio i ddigartrefedd o ganlyniad, gan ddweud bod y gwaharddiad ar droi allan wedi achub bywydau mewn gwirionedd. A gaf fi ofyn pa gamau y mae'r Llywodraeth yn eu cymryd i atal pobl rhag cael eu troi allan o dai cymdeithasol o ganlyniad i ôl-ddyledion rhent sy'n gysylltiedig â COVID? Diolch.

Thank you very much for that very important question. I'm pleased to say that when we negotiated a five-year rent agreement with social housing providers across Wales, both councils and registered social landlords, we negotiated a 'no eviction into homelessness' pledge from them, as a result of the rental increase, and that has helped. So, we will have no evictions from social housing into homelessness in Wales. That does not mean people cannot be evicted from the specific flat they're in if there are issues around domestic abuse or anti-social behaviour, but it means that the housing needs of those people need to be addressed before they are evicted and moved on to other premises. I'm really pleased that we were able to do that. I'm very happy to work with private rented sector landlords to take their housing into social rent so that we can improve both the quality of the stock and the experience of the tenants, and provide the private sector landlord with a good, reliable, stable income through the five to 10 years that we take the house over. I recommend that scheme as well to many of our really good private rented sector landlords who'd be very happy to help.

Diolch yn fawr am y cwestiwn pwysig hwnnw. Pan wnaethom negodi cytundeb rhent pum mlynedd gyda darparwyr tai cymdeithasol ledled Cymru, yn gynghorau a landlordiaid cymdeithasol cofrestredig, rwy'n falch o ddweud ein bod wedi negodi addewid 'dim troi allan i ddigartrefedd' ganddynt, o ganlyniad i'r cynnydd mewn rhenti, ac mae hynny wedi helpu. Felly, ni fydd pobl yn cael eu troi allan o dai cymdeithasol i ddigartrefedd yng Nghymru. Nid yw hynny'n golygu na ellir troi pobl allan o'r fflat benodol y maent yn byw ynddi os oes problemau'n ymwneud â cham-drin domestig neu ymddygiad gwrthgymdeithasol, ond mae'n golygu bod angen mynd i'r afael ag anghenion tai'r bobl hynny cyn iddynt gael eu troi allan a chyn y cânt eu symud i fannau eraill. Rwy'n falch iawn ein bod wedi gallu gwneud hynny. Rwy'n hapus iawn i weithio gyda landlordiaid yn y sector rhentu preifat i drosglwyddo eu tai i'r sector rhentu cymdeithasol fel y gallwn wella ansawdd y stoc a phrofiad y tenantiaid, a rhoi incwm da, dibynadwy a sefydlog i'r landlord sector preifat dros y pump i ddeng mlynedd y byddwn yn meddiannu'r tŷ. Rwy'n argymell y cynllun hwnnw i lawer o'n landlordiaid da yn y sector rhentu preifat a fyddai'n hapus iawn i helpu.

Morlyn Llanw Bae Abertawe
Swansea Bay Tidal Lagoon

6. Pa asesiad y mae'r Gweinidog wedi'i wneud o'r cyfraniad y byddai morlyn llanw bae Abertawe yn ei wneud tuag at gyrraedd targedau amgylcheddol Llywodraeth Cymru? OQ56774

6. What assessment has the Minister made of the contribution that a Swansea Bay tidal lagoon would make towards meeting the Welsh Government’s environmental targets? OQ56774

Renewable generation in Wales already provides on average half of our electricity. Marine energy, including tidal lagoons, could play a part in delivering the energy ambition we set out in the Wales national marine plan.

Mae cynhyrchiant adnewyddadwy yng Nghymru eisoes yn darparu hanner ein trydan ar gyfartaledd. Gallai ynni morol, gan gynnwys môr-lynnoedd llanw, chwarae rhan yn y gwaith o gyflawni'r uchelgais ynni a nodir gennym yng nghynllun morol cenedlaethol Cymru.

Diolch am yr ateb.

Thank you for that response.

It's been three years since the UK Government once again turned its back on Wales by refusing to invest in the Swansea bay tidal lagoon, and it's two years since the Swansea bay city region submitted a revised vision, the Dragon Energy Island project, to Welsh Government. Despite that particular report suggesting that by July 2021 construction could begin on the lagoon, that time has arrived and Swansea bay remains untouched. People in Swansea and South Wales West are desperate to see this project come to fruition and start delivering the environmental and economic benefits we know are there. I appreciate that the Welsh Government has recently undertaken some soft market testing as a part of the Welsh tidal lagoon challenge, but can you outline the next steps in that process and when do you envisage being able to make a statement to this Chamber on progress? Diolch.

Mae tair blynedd wedi bod ers i Lywodraeth y DU droi ei chefn ar Gymru unwaith eto drwy wrthod buddsoddi ym morlyn llanw bae Abertawe, ac mae dwy flynedd ers i ddinas-ranbarth bae Abertawe gyflwyno gweledigaeth ddiwygiedig, prosiect Ynys Ynni'r Ddraig, i Lywodraeth Cymru. Er bod yr adroddiad hwnnw wedi awgrymu y gallai'r gwaith adeiladu ddechrau ar y morlyn erbyn mis Gorffennaf 2021, mae'r amser hwnnw wedi cyrraedd ac nid yw bae Abertawe wedi'i gyffwrdd o hyd. Mae pobl yn Abertawe a Gorllewin De Cymru yn awyddus iawn i weld y prosiect hwn yn dwyn ffrwyth a dechrau cyflawni'r manteision amgylcheddol ac economaidd y gwyddom eu bod yno. Rwy'n sylweddoli bod Llywodraeth Cymru wedi cynnal rhywfaint o brofion marchnad feddal yn ddiweddar fel rhan o her môr-lynnoedd llanw Cymru, ond a allwch chi amlinellu'r camau nesaf yn y broses honno a phryd y rhagwelwch y gallwch wneud datganiad i'r Siambr hon ar gynnydd? Diolch.

Thank you for that very fair question. I think Sioned Williams is right to point out that there was cross-party support in this Chamber for a Swansea tidal lagoon, and the UK Government, despite lots of noises, let us down. I also noted in the report of the Welsh affairs select committee this morning the cross-party support for the electrification of the railway line to Swansea, which we haven't forgotten about, and I'm very pleased to see Conservatives on that committees standing up to their own Government. I'd encourage all parties to continue with our support for getting lagoons into Wales.

I met with the Under-Secretary of State at the Wales Office before the election to have some conversations about how we could work jointly to support the Swansea Dragon Energy Island bid, and conversations are ongoing at an official level with the Department for Business, Energy and Industrial Strategy, the Wales Office and the Welsh Government about working that up to the next stage where it can be considered by the UK Government, because I think it is important. That process taught us that if that project's going to go ahead, it needs to be done in collaboration between the two different Governments.

More broadly, we are supporting, again in collaboration with the UK Government through the Swansea bay city deal, a £60 million green energy package in Pembrokeshire, which is under way and will make a difference. And we are very keen—Julie James and I had meetings this week—on looking at a marine energy challenge fund. There was a manifesto commitment for that. We're now working that through to look at the whole range of marine technologies, including tidal, because the power of the sea is something we must harness to tackle climate change, and we want as many different interventions to contribute to that as possible.  

Diolch am y cwestiwn teg iawn hwnnw. Credaf fod Sioned Williams yn iawn i dynnu sylw at y ffaith bod cefnogaeth drawsbleidiol yn y Siambr hon i forlyn llanw yn Abertawe, a bod Llywodraeth y DU, er iddi wneud llawer o synau cadarnhaol, wedi ein siomi. Hefyd, yn adroddiad y pwyllgor dethol ar faterion Cymreig y bore yma, nodais y gefnogaeth drawsbleidiol i drydaneiddio'r rheilffordd i Abertawe, rhywbeth nad ydym wedi ei anghofio, ac rwy'n falch iawn o weld y Ceidwadwyr ar y pwyllgorau hynny'n anghytuno â'u Llywodraeth eu hunain. Hoffwn annog pob plaid i barhau â'u cefnogaeth i sicrhau môr-lynnoedd i Gymru.

Cyfarfûm â'r Is-ysgrifennydd Gwladol yn Swyddfa Cymru cyn yr etholiad i gael sgyrsiau ynglŷn â sut y gallem weithio ar y cyd i gefnogi cais Ynys Ynni'r Ddraig yn Abertawe, ac mae sgyrsiau'n parhau ar lefel swyddogol gyda'r Adran Busnes, Ynni a Strategaeth Ddiwydiannol, Swyddfa Cymru a Llywodraeth Cymru ynghylch datblygu hwnnw i'r cam nesaf lle gall Llywodraeth y DU ei ystyried, oherwydd rwy'n credu ei fod yn bwysig. Dysgodd y broses honno inni, os yw'r prosiect hwnnw i fynd rhagddo, fod angen ei wneud mewn cydweithrediad rhwng y ddwy Lywodraeth wahanol.

Yn fwy cyffredinol, unwaith eto ar y cyd â Llywodraeth y DU drwy fargen ddinesig bae Abertawe, rydym yn cefnogi pecyn ynni gwyrdd gwerth £60 miliwn sydd ar y gweill ac yn mynd i wneud gwahaniaeth yn sir Benfro. Ac rydym yn awyddus iawn—cafodd Julie James a minnau gyfarfodydd yr wythnos hon—i edrych ar gronfa her ynni morol. Roedd ymrwymiad i hynny yn y maniffesto. Rydym bellach yn gweithio ar hynny ac yn edrych ar yr ystod gyfan o dechnolegau morol, gan gynnwys ynni llanw, oherwydd mae pŵer y môr yn rhywbeth y mae'n rhaid inni ei ddefnyddio i fynd i'r afael â newid hinsawdd, ac rydym eisiau cynifer â phosibl o wahanol ymyriadau i gyfrannu at hynny.

14:15
Blaenoriaethau Tai
Housing Priorities

7. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am flaenoriaethau tai Llywodraeth Cymru ar gyfer Gogledd Cymru? OQ56779

7. Will the Minister make a statement on the Welsh Government's housing priorities for North Wales? OQ56779

Social housing remains mine and this Government’s priority for the whole of Wales. This reflects our commitment to deliver 20,000 new low-carbon homes for social rent this Government term. The North Wales region has been allocated £50.4 million from the social housing grant for 2021-22, to build much needed social homes.

Mae tai cymdeithasol yn parhau i fod yn flaenoriaeth i mi a'r Llywodraeth hon ar gyfer Cymru gyfan. Mae hyn yn adlewyrchu ein hymrwymiad i ddarparu 20,000 o gartrefi carbon isel newydd ar gyfer rhent cymdeithasol dros dymor y Llywodraeth hon. Dyrannwyd £50.4 miliwn o'r grant tai cymdeithasol i ranbarth Gogledd Cymru ar gyfer 2021-22, i adeiladu cartrefi cymdeithasol mawr eu hangen.

Thank you, Minister, for your response. As you will be aware, your assessment of need for housing in north Wales states that there should be around 1,600 homes built every year in the region for the next 20 years. Currently, that development number is around 1,200 homes a year. So, there's quite a significant gap between what is needed and what's being built. As you'll also appreciate, private developers are often very successful in meeting the demands of local people and providing affordable housing. And, indeed, many of those private developers are small businesses making a big difference in their local economy. We have, though, in recent years seen a steady decrease in the number of dwellings being developed by those private developers. So, with that in mind, what action are you taking to encourage private developers to build more houses in north Wales?

Diolch am eich ymateb, Weinidog. Fel y gwyddoch, mae eich asesiad o'r angen am dai yng ngogledd Cymru yn datgan y dylid adeiladu tua 1,600 o gartrefi bob blwyddyn yn y rhanbarth am yr 20 mlynedd nesaf. Ar hyn o bryd, mae'r nifer datblygu hwnnw oddeutu 1,200 o gartrefi y flwyddyn. Felly, mae bwlch eithaf sylweddol rhwng yr hyn sydd ei angen a'r hyn sy'n cael ei adeiladu. Fel y byddwch hefyd yn deall, mae datblygwyr preifat yn aml yn llwyddo'n dda i fodloni gofynion pobl leol a darparu tai fforddiadwy. Ac yn wir, mae llawer o'r datblygwyr preifat hynny'n fusnesau bach sy'n gwneud gwahaniaeth mawr yn eu heconomi leol. Er hynny, yn ystod y blynyddoedd diwethaf, rydym wedi gweld gostyngiad cyson yn nifer yr anheddau sy'n cael eu datblygu gan y datblygwyr preifat hynny. Felly, gyda hynny mewn golwg, pa gamau rydych yn eu cymryd i annog datblygwyr preifat i adeiladu mwy o dai yng ngogledd Cymru?

Yes, thank you for that. It's actually a very important point, because we've got a number of issues in the small and medium enterprise house building market around cash flow, pipeline and so on. And again, Lee Waters and myself were very prominent in the construction forum in the last Senedd—I think you came with a different hat on a couple of times—to make sure that we put a pipeline in place for construction companies in general, and house builders were one of the lines of work that was coming off the construction project, to try to help with cash flow and a number of other issues. 

We have a number of other issues as well, including the self-build scheme, pre-planning approval schemes and so on that are designed to help the SME market with some of the issues around needing to hold big cash reserves while they get planning, and so on. And we're also encouraging registered social landlords to work with their local SMEs as directly contracted contractors to help them with cash flow issues as well. We're more than happy to help the market take the role we'd like them to have across the piece and, indeed, without them we cannot build the 20,000 low-carbon social homes, so we're very keen to ensure that our providers stay viable and solid and to work with them to ensure that they have the support and the pipeline of work they need. 

Ie, diolch am hynny. Mae'n bwynt pwysig iawn mewn gwirionedd, oherwydd mae gennym nifer o broblemau yn y farchnad adeiladu tai gan fusnesau bach a chanolig o ran llif arian, ffrwd waith ac yn y blaen. Ac eto, roedd Lee Waters a minnau'n amlwg iawn yn y fforwm adeiladu yn y Senedd ddiwethaf—credaf ichi ddod yno'n gwisgo het wahanol unwaith neu ddwy—i sicrhau ein bod yn rhoi ffrwd waith yn ei lle ar gyfer cwmnïau adeiladu yn gyffredinol, ac roedd adeiladwyr tai yn un o'r llinellau gwaith a oedd yn deillio o'r prosiect adeiladu, i geisio helpu gyda llif arian a nifer o faterion eraill.

Mae gennym nifer o bethau eraill hefyd, gan gynnwys y cynllun hunanadeiladu, cynlluniau cyn rhoi cymeradwyaeth gynllunio ac yn y blaen a luniwyd i helpu'r farchnad busnesau bach a chanolig gyda rhai o'r problemau sy'n gysylltiedig â'r angen i gadw cronfeydd mawr o arian parod wrth gefn tra'u bod yn sicrhau cymeradwyaeth gynllunio ac ati. Ac rydym hefyd yn annog landlordiaid cymdeithasol cofrestredig i weithio gyda'u busnesau bach a chanolig lleol fel contractwyr wedi'u contractio'n uniongyrchol i'w helpu gyda materion llif arian. Rydym yn fwy na pharod i helpu'r farchnad i chwarae'r rôl yr hoffem iddynt ei chwarae yn gyffredinol ac yn wir, hebddynt, ni allwn adeiladu'r 20,000 o gartrefi cymdeithasol carbon isel, felly rydym yn awyddus iawn i sicrhau bod ein darparwyr yn parhau'n hyfyw ac yn gadarn ac rydym yn awyddus i weithio gyda hwy i sicrhau eu bod yn cael y gefnogaeth a'r ffrwd waith sydd ei hangen arnynt.

And finally cwestiwn 8, Altaf Hussain. 

And finally question 8, Altaf Hussain. 

Allbwn Carbon
Carbon Output

8. Pa asesiad y mae'r Gweinidog wedi'i wneud o allbwn carbon Llywodraeth Cymru? OQ56763

8. What assessment has the Minister made of the Welsh Government's carbon output? OQ56763

Everyone has a part to play in tackling the climate emergency, including the Welsh Government. In line with our recently published public sector reporting guide, we will comprehensively baseline, tackle and monitor our own emissions, building on the plans we already have made regarding our fleet, estate use and homeworking.

Mae gan bawb ran i'w chwarae wrth fynd i'r afael â'r argyfwng hinsawdd, gan gynnwys Llywodraeth Cymru. Yn unol â'n canllaw sector cyhoeddus ar gyfer adrodd a gyhoeddwyd yn ddiweddar, byddwn yn nodi llinell sylfaen gynhwysfawr, yn mynd i'r afael â'n hallyriadau ein hunain ac yn eu monitro, gan adeiladu ar y cynlluniau rydym eisoes wedi'u gwneud mewn perthynas â'n fflyd, ein defnydd o ystadau a gweithio gartref.

Minister, the programme for government is clear in its intentions to deal with the environmental challenge and many areas of Government policy that need to respond. I know that you'll be heavily involved in the discussions about how we achieve those decarbonisation targets, which are, of course, very complex. Many organisations will already be assessing their carbon output, and the Carbon Trust has engaged in this work. If you expect others to act, then it is important for the Welsh Government to lead as an institution with understanding and publishing its own carbon footprint. Will you commit to this?

Weinidog, mae'r rhaglen lywodraethu yn glir yn ei bwriad i fynd i'r afael â'r her amgylcheddol a llawer o feysydd polisi'r Llywodraeth y mae angen ymateb arnynt. Gwn y byddwch yn ymwneud yn helaeth â'r trafodaethau ynglŷn â sut rydym yn cyflawni'r targedau datgarboneiddio hynny, sydd, wrth gwrs, yn gymhleth iawn. Bydd llawer o sefydliadau eisoes yn asesu eu hallbwn carbon, ac mae'r Ymddiriedolaeth Garbon wedi cymryd rhan yn y gwaith hwn. Os ydych yn disgwyl i eraill weithredu, mae'n bwysig i Lywodraeth Cymru arwain fel sefydliad sydd â dealltwriaeth a chyhoeddi ei hôl troed carbon ei hun. A wnewch chi ymrwymo i hyn?

Indeed. As I said in my initial answer, we're already working alongside other public sector organisations. We recently published the public sector reporting guide, which supports all public sector organisations, including the Welsh Government and, indeed, the Commission actually, to gather relevant information and report their CGH emissions. This will not only give a clear baseline to work from but bring consistency of reporting processes from all public sector bodies, allowing a more targeted intervention programme across the piece. The initial data from that will be reported to Welsh Government this autumn, and there will be subsequent reports every summer, allowing an annual review of progress. 

Yn wir. Fel y dywedais yn fy ateb cychwynnol, rydym eisoes yn gweithio ochr yn ochr â sefydliadau eraill yn y sector cyhoeddus. Yn ddiweddar, cyhoeddasom y canllaw sector cyhoeddus ar gyfer adrodd, sy'n cynorthwyo pob sefydliad yn y sector cyhoeddus, gan gynnwys Llywodraeth Cymru, a'r Comisiwn mewn gwirionedd, i gasglu gwybodaeth berthnasol a chofnodi eu hallyriadau nwyon tŷ gwydr. Bydd hyn yn darparu llinell sylfaen glir i weithio arni, yn ogystal â sicrhau cysondeb o ran prosesau adrodd ymhlith yr holl gyrff sector cyhoeddus, gan ganiatáu rhaglen ymyrraeth wedi'i thargedu'n well yn gyffredinol. Bydd y data cychwynnol ohoni yn cael ei adrodd i Lywodraeth Cymru yr hydref hwn, a bydd adroddiadau dilynol bob haf, gan ganiatáu adolygiad blynyddol o'r cynnydd a wneir.

Diolch i'r Gweinidog a'r Dirprwy Weinidog. 

I thank the Minister and the Deputy Minister. 

2. Cwestiynau i Weinidog y Gymraeg ac Addysg
2. Questions to the Minister for Education and Welsh Language

Cwestiynau i Weinidog y Gymraeg ac Addysg sydd nesaf, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Mabon ap Gwynfor. 

Questions to the Minister for Education and Welsh Language next, and the first question is from Mabon ap Gwynfor. 

Y Cynllun Tai Cymunedau Cymraeg
The Welsh Language Communities Housing Scheme

1. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am y cynllun tai cymunedau Cymraeg? OQ56784

1. Will the Minister make a statement on the Welsh language communities housing scheme? OQ56784

Fel y mae fy nghyfaill a chydweithiwr y Gweinidog Newid Hinsawdd wedi amlinellu yn ei datganiad llafar ar 6 Orffennaf, bydd hi a minnau yn cyflwyno cynllun tai cymunedau Cymraeg i ymgynghori arno yn yr Hydref.

As my friend and colleague the Minister for Climate Change set out in her oral statement on 6 July, she and I will bring forward a Welsh language communities housing plan for consultation in the autumn.

14:20

Diolch, Weinidog. Mae'r ystadegau diweddaraf gan awdurdod refeniw Cymru yn dangos bod 44 y cant o'r tai a werthwyd yn Nwyfor Meirionnydd flwyddyn diwethaf wedi'u gwerthu fel tai cyfradd uwch. Rŵan, mae yna sawl diffiniad o beth ydy cyfradd uwch, ond dwi wedi siarad efo gwerthwyr tai ac efo chyfreithwyr yr ardal, ac mae'n berffaith glir bod y rhan helaethaf o'r tai yna wedi'u gwerthu fel ail dai. Roedd yr ystadegau ar gyfer y flwyddyn gynt yn debyg iawn hefyd. Mae'n amlwg felly ei bod hi'n argyfwng ar ein cymunedau, ac mae angen gweld gweithredu yn fuan. Mae'n bryder felly na fydd y pwyllgor yma'n ymgynnull tan rywbryd yn yr hydref, a does wybod pryd yn union fydd y pwyllgor yn adrodd yn ôl efo'r argymhellion, heb sôn am weithredu'r argymhellion. Ydych chi'n derbyn ei bod hi'n argyfwng ar ein cymunedau Cymraeg ni, a bod angen cymryd rhagor o gamau brys i ymateb mor fuan â phosib, a beth ydy'r amserlen ar eich pwyllgor, os gwelwch yn dda?

Thank you, Minister. The most recent statistics by revenue Cymru show that 44 per cent of the homes sold in Dwyfor Meirionnydd last year were sold at the higher rate. Now there are many definitions of what that means, but I've spoken to estate agents and lawyers in the area and it's clear that the vast majority of those homes were sold as second homes. The statistics for the previous year were very similar too. It is clear therefore that there is a crisis in our communities and we need to see urgent action. It's a concern therefore that this committee will not meet until the autumn and we don't know when it will report back with recommendations, never mind actually implementing those recommendations. Do you accept that there is a crisis in our Welsh-speaking communities, and that we need to take further urgent steps to respond as soon as possible, and what is the timetable for your committee? Thank you.

Diolch i Mabon ap Gwynfor am y cwestiwn pellach hwnnw. Dwi'n sicr yn derbyn ei fod yn argyfwng am y rhesymau mae e'n dweud. Mae'r ffigurau mae'n eu datgan yn peri pryder i lawer iawn ohonom ni, mi fuaswn i'n dweud. Y dasg i ni fel Llywodraeth yn gweithio gyda'r pleidiau eraill yw sicrhau ein bod ni'n cael datrysiadau sy'n effeithiol, yn gyflym, ac yn gyfreithiol, ac mae gyda ni raglen o waith yn seiliedig ar yr hyn mae'r Gweinidog Newid Hinsawdd wedi datgan yn y Siambr, a chynnwys ein hymateb ni i adroddiad Dr Simon Brooks, sy'n dangos ystod o ymyraethau yr ydym yn bwriadu eu cymryd, ac mae amryw o'r rheini yn mynd i gael eu cymryd yn syth dros wythnosau'r haf, yn cynnwys cydweithio gydag ardaloedd yng Nghymru sy'n barod i weithio gyda ni ar brofi rhai o'r elfennau yma. Mae hynny'n bwysig yn hyn o beth hefyd.

O ran gwaith y pwyllgor, dwi ddim cweit yn sicr pa bwyllgor ŷch chi'n cyfeirio ato fe. Fy mwriad i yw datgan ar gyfer ymgynghori yn yr hydref y cynllun tai cymunedol, fel y gwnes i sôn yn gynharach, ond mae amryw o bethau. Rŷn ni'n sôn yn y llythyr i Dr Brooks ein bod ni'n bwriadu cymryd ei argymhelliad o sefydlu comisiwn ar hyn o beth, ond hefyd yn glir nad yw'r camau eraill rŷn ni'n eu datgan fel rhan o'r ymateb yn ddibynnol ar sefydlu'r comisiwn hynny. Hynny yw, maen nhw'n mynd yn eu blaenau beth bynnag.

I thank Mabon ap Gwynfor for that further question. I certainly accept that it is a crisis for the reasons that he says. The figures that he revealed are a cause of concern for many of us, I would say. The task for us as a Government working with the other parties is to ensure that we have answers that are effective and legal and which are quick, and we have a programme of work based on what the climate change Minister has stated in the Chamber, and included in our response to the report by Dr Simon Brooks, which shows the range of interventions that we intend to make, and many of those have been taken immediately over the summer weeks, including collaboration with areas of Wales which are ready to work with us on testing some of these elements, and that's very important in this context.

In terms of the work of the committee, I'm not sure which committee you're referring to. My intention is to have a consultation in the autumn—the plan that I outlined earlier—but there are a variety of things. We mention in the letter to Dr Brooks that we intend to accept his recommendation in terms of establishing a commission on this, but we're also clear that the other steps are not dependent on the establishment of a commission. In other ways, they'll proceed anyway.

The Welsh research paper on second-home ownership published yesterday states, and I quote:

'There is only limited robust evidence however, that addresses the impact of second homes on community sustainability and cohesion, including for example on Welsh language and culture'.

Given that the Welsh language community housing plan is scheduled for consultation this autumn, as you mentioned, Minister, are the Welsh Government looking at undertaking any further research to collect more evidence to ensure decisions made are robust, fair and long-standing, rather than knee-jerk and reactionary?

Mae papur ymchwil Cymru ar berchnogaeth ail gartrefi a gyhoeddwyd ddoe yn datgan, ac rwy'n dyfynnu:

'Fodd bynnag, prin yw’r dystiolaeth gadarn sy’n rhoi sylw i effaith ail gartrefi ar gynaliadwyedd a chydlyniant cymunedol, gan gynnwys er enghraifft yr effaith ar yr iaith Gymraeg a’i diwylliant'.

O gofio bod ymgynghoriad ar y cynllun tai mewn cymunedau Cymraeg wedi'i drefnu ar gyfer yr hydref hwn, fel y sonioch chi, Weinidog, a yw Llywodraeth Cymru yn ystyried cynnal unrhyw ymchwil pellach i gasglu mwy o dystiolaeth i sicrhau bod y penderfyniadau a wneir yn gadarn, yn deg ac yn hirsefydlog, yn hytrach nag yn ddifeddwl ac adweithiol?

Wel, buaswn i ddim yn derbyn bod hyn yn digwydd mewn ffordd sydd jest yn ymatebol. Rwy'n credu bod yma broblem sydd yn amlwg i gymunedau lle mae'r Gymraeg yn brif iaith; mae hyn yn amlwg i lawer iawn ohonom ni. Mae'n sicr bod angen data; mae'n sicr bod angen edrych yn ofalus ar y diffiniadau rŷn ni'n eu defnyddio yn y maes yma. Mae'r rheini'n bwysig er mwyn ein bod ni'n cael y datrysiadau cywir, ond mae'r gwaith hynny'n gallu digwydd wrth ein bod ni'n mynd â'r rhaglen waith sydd gennym ni rhagddi eisoes. Fel dwi'n dweud, mae Dr Brooks yn glir yn ei adroddiad bod amryw o'r elfennau yma yn cydblethu ac yn gyd-ddibynnol, ac mae’n rhaid i ni edrych ar bob un ohonyn nhw i sicrhau ein bod ni'n cael y datrysiadau cywir.

Well, I wouldn’t accept that this is happening in a way that’s reactionary. I think that there is an obvious problem here for communities where Welsh is the main language and I think that problem is obvious to many of us, and certainly we do need data and we do certainly need to look carefully at the definitions that we use in this area, and those are important so that we have the right answers or solutions, but that work can happen as we take forward this work programme. As I’ve said, as Dr Brooks has said clearly in his report, various elements are interwoven and are co-dependent and we have to look at all of them to ensure that we obtain the right solutions.

Darpariaeth Addysg yng Ngogledd Cymru
The Provision of Education in North Wales

2. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am ddarpariaeth addysg yng Ngogledd Cymru? OQ56780

2. Will the Minister make a statement on the provision of education in North Wales? OQ56780

In 2021-22, schools in north Wales will have received a total allocation of over £12 million through the local authority education grant for additional learning needs, minority ethnic and Gypsy, Roma, Travellers, elective home education, well-being, recruit, recover and raise standards and non-maintained settings.

Yn 2021-22, bydd ysgolion yng ngogledd Cymru wedi cael cyfanswm o dros £12 miliwn drwy'r grant addysg awdurdodau lleol ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol, lleiafrifoedd ethnig a Sipsiwn, Roma a Theithwyr, addysg ddewisol yn y cartref, llesiant, recriwtio, adfer a chodi safonau a lleoliadau nas cynhelir.

Thank you, Minister, for your response, and as you will be aware, Minister, an important part of education provision is outdoor learning, which can be fantastic for learners of all abilities and ages, and which can benefit them in so many different ways and indeed of course, north Wales has some of the best outdoor education centres in the country. However, throughout COVID-19, the access to those centres and that activity hasn't been possible in the usual way, and has unfortunately hampered the education of some learners as a result. I do welcome your recent announcement around overnight stays at residential outdoor centres, that they're allowed for primary school children, and there's some funding made available too. But Minister, I'd like to ask what else will you be looking to do to accelerate the use of outdoor education centres and outdoor learning as a whole as we move out of the pandemic?

Diolch am eich ymateb, Weinidog, ac fel y gwyddoch mae dysgu yn yr awyr agored yn rhan bwysig o'r ddarpariaeth addysg, a gall fod yn wych i ddysgwyr o bob gallu ac oedran, ac o fudd iddynt mewn cynifer o wahanol ffyrdd, ac wrth gwrs, mae gan ogledd Cymru rai o'r canolfannau addysg awyr agored gorau yn y wlad. Fodd bynnag, drwy gydol COVID-19, nid yw wedi bod yn bosibl cael mynediad at y canolfannau hynny a'r gweithgareddau hynny yn y ffordd arferol, ac yn anffodus mae hynny wedi llesteirio addysg rhai dysgwyr. Rwy'n croesawu eich cyhoeddiad diweddar ar aros dros nos mewn canolfannau awyr agored preswyl, a bod modd caniatáu i blant ysgol gynradd wneud hynny, ac mae rhywfaint o arian wedi'i ryddhau hefyd. Ond Weinidog, hoffwn ofyn beth arall y byddwch yn ceisio ei wneud i gyflymu'r defnydd o ganolfannau addysg awyr agored a dysgu yn yr awyr agored yn gyffredinol wrth inni gefnu ar y pandemig?

14:25

I thank Sam Rowlands for that very important question. I certainly do acknowledge the important role that outdoor learning plays in providing our learners with a wide range of experiences, and that will become even more important in the context of the new curriculum that we are introducing. I'm also conscious that outdoor education providers—and a number of Members have written to me specifically in relation to this, so I'd like to acknowledge that—have been impacted very significantly by the restrictions, as he acknowledges. The residential outdoor education fund is intended to be a contribution to some of those costs that centres will have incurred as a consequence—it's a £2 million fund to seek to address that. As he rightly says, changes have been made to facilitate trips by primary school children, and the First Minister has announced today we'll be saying more about this in the Chamber later, with further relaxations allowing up to 30 children from organisations to attend residential centres over the summer holidays. So, what we see there is a progressive relaxation, which I hope will be welcomed by the sector.

Diolch i Sam Rowlands am y cwestiwn pwysig hwnnw. Rwy'n sicr yn cydnabod y rôl bwysig y mae dysgu yn yr awyr agored yn ei chwarae wrth ddarparu ystod eang o brofiadau i'n dysgwyr, a bydd hynny'n dod yn bwysicach fyth yng nghyd-destun y cwricwlwm newydd rydym yn ei gyflwyno. Rwyf hefyd yn ymwybodol fod darparwyr addysg awyr agored—ac mae nifer o Aelodau wedi ysgrifennu ataf yn benodol mewn perthynas â hyn, felly hoffwn gydnabod hynny—wedi cael eu heffeithio'n sylweddol iawn gan y cyfyngiadau, fel y mae'n dweud. Bwriedir i'r gronfa addysg awyr agored breswyl fod yn gyfraniad at rai o'r costau hynny y bydd canolfannau wedi'u hysgwyddo o ganlyniad—mae'n gronfa o £2 filiwn i geisio mynd i'r afael â hynny. Fel y dywed yn gywir, mae newidiadau wedi'u gwneud i hwyluso teithiau i blant ysgol gynradd, ac mae'r Prif Weinidog wedi cyhoeddi heddiw y byddwn yn dweud mwy am hyn yn y Siambr yn ddiweddarach, gyda llacio pellach a fydd yn caniatáu i hyd at 30 o blant o sefydliadau fynychu canolfannau preswyl dros wyliau'r haf. Felly, yr hyn a welwn yw llacio cynyddol, a fydd, gobeithio, yn cael croeso gan y sector.

Diolch, Gweinidog. The Organisaston for Economic Co-operation and Development has said 

'Providing access to quality education in rural areas is crucial to meet the needs of rural youth, and also to attract young families to settle in these regions.'

I was proud that, under Kirsty Williams's leadership, Wales introduced its first ever rural schools strategy and action plan, setting out how we can support our small and rural schools to deliver excellence for our children and young people within the context, of course, of the new Curriculum for Wales. Minister, I'm concerned that Powys County Council have brought forward plans to close 11 rural schools on the basis of both financial constraints and capacity to deliver the new Curriculum for Wales. Could you clarify two things for me, please, Minister? Firstly, where responsibility lies for proposing school closures, and whether small, rural schools can deliver the new Curriculum for Wales. Diolch yn fawr iawn, thank you. 

Diolch, Weinidog. Mae'r Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd wedi dweud

'Mae darparu mynediad at addysg o safon mewn ardaloedd gwledig yn hanfodol i ddiwallu anghenion pobl ifanc yng nghefn gwlad, a hefyd i ddenu teuluoedd ifanc i ymgartrefu yn yr ardaloedd hyn.'

Roeddwn yn falch fod Cymru, o dan arweiniad Kirsty Williams, wedi cyflwyno ei strategaeth a'i chynllun gweithredu cyntaf erioed ar gyfer ysgolion gwledig, i nodi sut y gallwn gefnogi ein hysgolion bach a gwledig i sicrhau rhagoriaeth i'n plant a'n pobl ifanc yng nghyd-destun y cwricwlwm newydd i Gymru wrth gwrs. Weinidog, rwy'n pryderu bod Cyngor Sir Powys wedi cyflwyno cynlluniau i gau 11 o ysgolion gwledig ar sail cyfyngiadau ariannol a gallu i gyflwyno'r cwricwlwm newydd i Gymru. A wnewch chi egluro dau beth i mi, os gwelwch yn dda, Weinidog? Yn gyntaf, pwy sy'n gyfrifol am argymell cau ysgolion, ac a all ysgolion bach, gwledig gyflwyno'r cwricwlwm newydd i Gymru? Diolch yn fawr iawn.

I thank Jane Dodds for that very important question. As she said, my predecessor published the first ever rural education action plan in 2018, bringing together all the interventions and initiatives in relation to small and rural schools from across the 'Our national mission' strategy into one coherent action plan focused particularly on the circumstances that rural schools face.

In relation to reorganisation that involves rural schools, we also in the same year strengthened the school organisation code, so that when local authorities, who are the drivers of the decisions in this context, consider bringing forward proposals involving the closure of a rural school, they first need to check whether that school is on a list, and if it is, there are further procedural requirements that apply in that context. There'll be a presumption against the closure of a school. That doesn't mean, of course, that the school cannot, as it were, be closed, but it will involve establishing that the case for closure must be very strong, and not taken until viable alternatives have been explored.

I certainly believe that rural schools are able to deliver the curriculum, and I want to be in a position over the course of the next year to ensure that rural schools, like all other schools in Wales, are able to take advantage, for example, of the national network, which will enable schools to work together to develop resources in order to ensure the successful implementation of the curriculum in all parts of Wales.

Diolch i Jane Dodds am y cwestiwn pwysig hwnnw. Fel y dywedodd, cyhoeddodd fy rhagflaenydd y cynllun gweithredu cyntaf erioed ar gyfer addysg wledig yn 2018, gan ddwyn ynghyd yr holl ymyriadau a mentrau mewn perthynas ag ysgolion bach a gwledig o'r strategaeth 'Cenhadaeth ein Cenedl' a chreu un cynllun gweithredu cydlynol i ganolbwyntio'n benodol ar yr amgylchiadau y mae ysgolion gwledig yn eu hwynebu.

Mewn perthynas ag ad-drefnu sy'n gysylltiedig ag ysgolion gwledig, gwnaethom gryfhau'r cod trefniadaeth ysgolion yn yr un flwyddyn hefyd, fel bod awdurdodau lleol, sy'n llywio'r penderfyniadau yn y cyd-destun hwn, pan fyddant yn ystyried cyflwyno cynigion i gau ysgol wledig, yn gorfod gwirio yn gyntaf a yw'r ysgol honno ar restr, ac os ydyw, mae gofyn cymhwyso gweithdrefnau pellach yn y cyd-destun hwnnw. Bydd rhagdybiaeth yn erbyn cau ysgol. Nid yw hynny'n golygu, wrth gwrs, nad oes modd cau'r ysgol, ond mae'n golygu y bydd yn rhaid i'r achos dros gau fod yn gryf iawn, ac na ddylid gwneud hynny nes bod dewisiadau amgen dichonadwy wedi'u harchwilio.

Credaf yn sicr fod ysgolion gwledig yn gallu cyflwyno'r cwricwlwm, ac rwyf eisiau bod mewn sefyllfa yn ystod y flwyddyn nesaf i sicrhau bod ysgolion gwledig, fel pob ysgol arall yng Nghymru, yn gallu manteisio, er enghraifft, ar y rhwydwaith cenedlaethol, a fydd yn galluogi ysgolion i gydweithio i ddatblygu adnoddau er mwyn sicrhau bod y cwricwlwm yn cael ei weithredu'n llwyddiannus ym mhob rhan o Gymru.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr—Laura Jones. 

Questions now from party spokespeople. Conservative spokeswoman—Laura Jones.

Diolch, Llywydd. Minister, firstly can I start by thanking you for your written statement last week? I really welcome the fact that you listened to my concerns, our party's concerns, and those, most importantly, of the educational sector, and have now yourself taken the decision to remove masks and bubbles in schools across Wales from September, with local authorities being able to adapt if absolutely necessary in a reactive way going forward. That is the right way to do things, so I thank you for that change, Minister.

The fact remains that children in Wales have lost out on the most learning of any UK nation—124 days between March 2020 and March 2021. So, Minister, can you assure this Senedd that we will not see the ridiculous situation of whole schools closing, whole year groups going off time and time again, if we are in a situation, which I hope we're not, that hospitalisations rise again? And what measures and mitigations do you have in place and are you looking at to ensure that in-school learning, from next term onwards, is a top priority, as our children cannot afford to miss any more face-to-face learning?

Diolch, Lywydd. Weinidog, yn gyntaf a gaf fi ddechrau drwy ddiolch ichi am eich datganiad ysgrifenedig yr wythnos ddiwethaf? Rwy'n croesawu'r ffaith eich bod wedi gwrando ar fy mhryderon, pryderon ein plaid, ac yn bwysicaf oll, pryderon y sector addysg, a'ch bod bellach wedi penderfynu cael gwared ar fasgiau a swigod mewn ysgolion ledled Cymru o fis Medi ymlaen, gydag awdurdodau lleol yn cael addasu os oes gwir angen mewn ffordd adweithiol wrth symud ymlaen. Dyna'r ffordd iawn o wneud pethau, felly diolch am y newid hwnnw, Weinidog.

Y gwir amdani yw bod plant Cymru wedi colli mwy o ddysgu na phlant unrhyw wlad arall yn y DU—124 diwrnod rhwng mis Mawrth 2020 a mis Mawrth 2021. Felly, Weinidog, a allwch chi roi sicrwydd i'r Senedd hon na welwn y sefyllfa hurt lle mae ysgolion cyfan yn cau, grwpiau blwyddyn cyfan yn gorfod aros adref dro ar ôl tro, os ydym mewn sefyllfa, ac rwy'n gobeithio na fyddwn, lle mae nifer y rhai sy'n mynd i'r ysbyty'n codi eto? A pha fesurau a mesurau lliniaru sydd gennych ar waith ac a ydych yn ystyried sicrhau bod dysgu yn yr ysgol, o'r tymor nesaf ymlaen, yn brif flaenoriaeth, gan na all ein plant fforddio colli mwy o addysg wyneb yn wyneb?

14:30

I thank Laura Anne Jones for that question. In terms of change, what we have done throughout, at every stage, is to make sure in our guidance to schools—as in our guidance to all other parts of Welsh life, if you like—that our guidance reflects our current and best understanding of the changing nature of the pandemic, and it has changed at different stages throughout. And in order to meet the expectation correctly from schools to have a set of planning assumptions for September, as she said, I wrote to headteachers last week, in the way that she described.

One of the challenges that schools have faced is the large cohorts that have been asked to self-isolate as a consequence of cases or clusters in schools. And I think all parts of the education system recognise that that is not a desirable outcome. What we want to have in place, and what will be in place from the new school term, is that the test, trace, protect system will be leading on identification of contacts and providing advice and so on, and schools will have the assurance of being able to rely on specific advice that the TTP system provides. I've obviously heard from teachers that there are challenges around identifying, when they are leading on that, who the individual contacts are. And so, from September, that will be led by the TTP system.

She talks about making sure that the arrangements from September prioritise learners' progression. That has been our priority throughout. And I want to pay a tribute, in these last questions before the summer recess, to our teaching and educational staff for the incredible efforts they have made over the last 15, 16 months to ensure, in extraordinarily difficult circumstances, that our learners' progression and learning can continue. And the very purpose of the renew and reform plan, which I spoke about in the Chamber some weeks ago, and the funding that goes with that, is to continue to support schools to do that throughout the next academic year.

Diolch i Laura Anne Jones am y cwestiwn hwnnw. O ran newid, yr hyn rydym wedi'i wneud drwyddi draw, ar bob cam, yw sicrhau yn ein canllawiau i ysgolion—fel yn ein canllawiau i bob rhan arall o fywyd Cymru, os hoffech—fod ein canllawiau'n adlewyrchu ein dealltwriaeth orau ar hyn o bryd o natur gyfnewidiol y pandemig, ac mae wedi newid ar wahanol adegau drwy gydol y cyfnod. Ac er mwyn bodloni disgwyliad rhesymol ysgolion i gael cyfres o ragdybiaethau cynllunio ar gyfer mis Medi, fel y dywedodd, ysgrifennais at benaethiaid yr wythnos diwethaf, yn y ffordd a ddisgrifiodd.

Un o'r heriau y mae ysgolion wedi'i hwynebu yw'r carfannau mawr y gofynnwyd iddynt hunanynysu o ganlyniad i achosion neu glystyrau mewn ysgolion. A chredaf fod pob rhan o'r system addysg yn cydnabod nad yw hwnnw'n ganlyniad dymunol. Yn lle hynny, rydym eisiau system brofi, olrhain a diogelu ar waith yn y tymor ysgol newydd, ac fe fydd system felly ar waith i arwain ar nodi cysylltiadau a darparu cyngor ac yn y blaen, a bydd ysgolion yn cael sicrwydd y gallant ddibynnu ar gyngor penodol y mae'r system brofi, olrhain a diogelu yn ei ddarparu. Yn amlwg, clywais gan athrawon fod yna heriau pan fyddant yn arwain ar hynny o ran nodi pwy yw'r cysylltiadau unigol. Ac felly, o fis Medi ymlaen, y system brofi, olrhain a diogelu fydd yn arwain y gwaith hwnnw.

Mae'n sôn am sicrhau bod y trefniadau o fis Medi ymlaen yn blaenoriaethu cynnydd dysgwyr. Dyna fu ein blaenoriaeth drwy gydol y pandemig. Ac rwyf am dalu teyrnged, yn y cwestiynau olaf hyn cyn toriad yr haf, i'n staff addysgu a'n staff addysgol am yr ymdrechion anhygoel y maent wedi'u gwneud dros y 15, 16 mis diwethaf i sicrhau, mewn amgylchiadau eithriadol o anodd, y gall cynnydd ac addysg ein dysgwyr barhau. Ac union bwrpas y cynllun adnewyddu a diwygio, y soniais amdano yn y Siambr rai wythnosau'n ôl, a'r cyllid sy'n gysylltiedig ag ef, yw parhau i gefnogi ysgolion i wneud hynny drwy gydol y flwyddyn academaidd nesaf.

Thank you, Minister. And now moving on to a more pressing concern that I have before the summer recess, and that is that last week—. We agree, as you kindly referenced last week, that this has been a really tough year for teachers and heads and that we want them to have a full summer off. And it's to this end that I remain concerned about contact tracing, Minister. Because we don't want a situation where heads and teachers have to spend the first six days of their holidays contact tracing. So, who is going to take over this role, if it needs to be done? It can't fall to heads, Minister. So, are you putting measures in place, maybe so that local authorities take on this role from Friday or the end of term onwards so that heads and staff can actually have that full summer off?

Diolch, Weinidog. A symudaf ymlaen yn awr at bryder mwy dybryd sydd gennyf cyn toriad yr haf, sef yr wythnos diwethaf—. Fel y nodwyd gennych yn garedig yr wythnos diwethaf, rydym yn cytuno bod hon wedi bod yn flwyddyn anodd iawn i athrawon a phenaethiaid a'n bod am iddynt gael gwyliau haf llawn. Ac i'r perwyl hwn rwy'n dal i bryderu am olrhain cysylltiadau, Weinidog. Oherwydd nid ydym am gael sefyllfa lle mae'n rhaid i benaethiaid ac athrawon dreulio chwe diwrnod cyntaf eu gwyliau yn olrhain cysylltiadau. Felly, pwy sy'n mynd i ymgymryd â'r gwaith hwn os oes angen ei wneud? Ni ddylai penaethiaid orfod ei wneud, Weinidog. Felly, a ydych yn rhoi mesurau ar waith, efallai, fel bod awdurdodau lleol yn ymgymryd â'r gwaith o ddydd Gwener neu ddiwedd y tymor ymlaen fel y gall penaethiaid a staff gael gwyliau haf llawn?

So, the contact tracing over the summer will be, as my answer to her previous question I think tried at least to identify, led by the TTP system. We recognise the fact that there are limitations in a school setting, which heads always face, in terms of competing pressures. And that's exactly why, from September, I've given the guidance to heads to plan on the basis of no contact groups in school and that contact tracing will be driven by the TTP system.

Fel y credaf fod fy ateb i'w chwestiwn blaenorol wedi ceisio ei nodi, y system brofi, olrhain a diogelu a ddylai ymgymryd â'r gwaith o olrhain cysylltiadau dros yr haf. Rydym yn cydnabod bod cyfyngiadau mewn lleoliad ysgol y bydd penaethiaid bob amser yn eu hwynebu, o ran y gwahanol bwysau sy'n cystadlu. A dyna'n union pam y rhoddais ganllawiau i benaethiaid gynllunio, o fis Medi ymlaen, ar sail peidio â chael grwpiau cyswllt yn yr ysgol ac y bydd y broses o olrhain cysylltiadau'n cael ei gyrru gan y system brofi, olrhain a diogelu.

So, Minister, just to confirm, just quickly on that one, are you saying that teachers and heads will not be continuing doing that contact tracing? And, if I could just move on to my third and final question, it is fair to say that local authorities have been prioritising education now at the expense of other services, particularly during this pandemic, due to the common understanding of its importance. But this is not sustainable, Minister. We need to ensure that local authorities and schools are well equipped to deal with the fallout of this pandemic and that they are able to address any new expectations put upon them. Minister, in Scotland, per pupil funding is currently at £7,300; in England and Wales, per pupil funding is just over £6,000 per pupil. But, in England, they have committed to increase that funding in real terms by 9 per cent by 2023. In order to get our schools the funding they so desperately need, what will this Welsh Government be doing to ensure that our children are not disadvantaged compared to the rest of Britain? How is this Welsh Government looking to match that level of investment in our children's future that we're seeing in other parts of the UK? Will you match the funding that pupils in Scotland will receive per head, which equates to £1,200 more per pupil than here, or will you be looking to match England's commitment in real-terms investment by 2023? What we cannot have, Minister, is that pupil per head funding is significantly lower here than in other parts of our nation. 

Felly, Weinidog, i gadarnhau hynny'n gyflym, a ydych yn dweud na fydd athrawon a phenaethiaid yn parhau i wneud y gwaith olrhain cysylltiadau? Ac os caf symud ymlaen at fy nhrydydd cwestiwn, fy nghwestiwn olaf, mae'n deg dweud bod awdurdodau lleol wedi bod yn blaenoriaethu addysg yn awr ar draul gwasanaethau eraill, yn enwedig yn ystod y pandemig, oherwydd y ddealltwriaeth gyffredinol ynglŷn â'i phwysigrwydd. Ond nid yw hyn yn gynaliadwy, Weinidog. Mae angen inni sicrhau bod awdurdodau lleol ac ysgolion mewn sefyllfa dda i ymdrin â'r pandemig a'u bod yn gallu mynd i'r afael ag unrhyw ddisgwyliadau newydd a roddir arnynt. Weinidog, yn yr Alban, mae cyllid y pen i ddisgyblion yn £7,300 ar hyn o bryd; yng Nghymru a Lloegr, ychydig dros £6,000 y disgybl yw cyllid y pen i ddisgyblion. Ond yn Lloegr, maent wedi ymrwymo i gynyddu'r cyllid hwnnw 9 y cant mewn termau real erbyn 2023. Er mwyn cael y cyllid sydd ei angen mor ddybryd ar ein hysgolion, beth fydd y Llywodraeth hon yng Nghymru yn ei wneud i sicrhau nad yw ein plant dan anfantais o'u cymharu â gweddill Prydain? Sut y mae'r Llywodraeth hon yng Nghymru yn ceisio cyrraedd y lefel o fuddsoddiad yn nyfodol ein plant a welwn mewn rhannau eraill o'r DU? A wnewch chi roi'r un faint o gyllid y pen i ddisgyblion i'r hyn a gânt yn yr Alban, sy'n cyfateb i £1,200 yn fwy o gyllid y pen i ddisgyblion nag yma, neu a fyddwch yn ceisio efelychu ymrwymiad Lloegr i fuddsoddiad mewn termau real erbyn 2023? Yr hyn na allwn ei gael, Weinidog, yw bod cyllid y pen i ddisgyblion yn sylweddol is yma nag mewn rhannau eraill o'n gwlad.

14:35

I'll direct Laura Anne Jones to the recent work by the Education Policy Institute, which compares the investment across the nations of the UK in the response to COVID specifically in order to support our schools and learners in the work that they are doing. And I think I'm right in saying that the most current analysis shows that the level of intervention in Wales is higher than any other part of the UK, and that the way in which the money is being allocated and spent in Wales is more progressive in the sense of supporting those learners that need the greatest level of support. 

The principles behind that are the same as those which I set out in the renew and reform plan. Those remain the principles. We think that is the best way of supporting our learners. It has significant amounts of funding attached to it. She will be aware that, at the point when the Government in England was committing its £1.4 billion, the pro-rata equivalent in Wales was significantly higher than the investment that has been committed by the UK Government in England, and I certainly welcome that additional funding in Wales. 

Fe gyfeiriaf Laura Anne Jones at y gwaith diweddar gan y Sefydliad Polisi Addysg, sy'n cymharu'r buddsoddiad ar draws gwledydd y DU yn yr ymateb i COVID yn benodol er mwyn cefnogi ein hysgolion a'n dysgwyr yn y gwaith y maent yn ei wneud. Ac rwy'n credu fy mod yn iawn i ddweud bod y dadansoddiad mwyaf cyfredol yn dangos bod lefel yr ymyrraeth yng Nghymru yn uwch nag unrhyw ran arall o'r DU, a bod y ffordd y mae'r arian yn cael ei ddyrannu a'i wario yng Nghymru yn fwy blaengar yn yr ystyr ei fod yn cefnogi'r dysgwyr sydd angen y lefel uchaf o gymorth.

Mae'r egwyddorion sy'n sail i hynny yr un fath â'r rhai a nodais yn y cynllun adnewyddu a diwygio. Dyna'r egwyddorion o hyd. Credwn mai dyna'r ffordd orau o gefnogi ein dysgwyr. Mae symiau sylweddol o arian ynghlwm wrth y cynllun hwnnw. Fe fydd hi'n gwybod, pan oedd y Llywodraeth yn Lloegr yn ymrwymo i'w £1.4 biliwn, fod yr hyn sy'n cyfateb pro rata yng Nghymru yn sylweddol uwch na'r buddsoddiad a ymrwymwyd gan Lywodraeth y DU yn Lloegr, ac rwy'n sicr yn croesawu'r arian ychwanegol hwnnw yng Nghymru.

Llefarydd Plaid Cymru, Siân Gwenllian. 

Plaid Cymru spokesperson, Siân Gwenllian. 

Diolch, Llywydd. Hoffwn i ddechrau efo materion yn codi o'ch datganiad chi ddoe—Cymraeg 2050. Mae sefyllfa lle mae'ch Llywodraeth chi yn methu â chyrraedd targedau ynglŷn â phlant saith oed sy'n dysgu drwy'r Gymraeg yn hollol annerbyniol. Felly, dwi yn edrych ymlaen at glywed mwy am eich cynlluniau chi i gyflwyno Deddf addysg Gymraeg. Mae gwir angen hyn, a gwir angen targedau statudol clir mae'n rhaid cadw atyn nhw. Yn y cyfamser, wrth gwrs, mae angen gweithredu ar frys i gynyddu'r gweithlu sy'n gallu dysgu drwy'r Gymraeg. Yn ôl eich adroddiad chi fel Llywodraeth, mae prinder o dros 300 o athrawon cynradd, a thros 500 o athrawon uwchradd cyfrwng Cymraeg. Mae'r sefyllfa'n un pryderus tu hwnt. Sut, felly, ydych chi am fynd ati i gefnogi, cryfhau a chynyddu'r gweithlu dysgu cyfrwng Cymraeg?

Thank you, Llywydd. I'd like to begin with issues arising from your statement yesterday on Cymraeg 2050. A situation where your Government is failing to meet targets on children at seven years old learning through the medium of Welsh is entirely unacceptable. So, I do look forward to hearing more about your plans to introduce a Welsh-language education Act. This is desperately needed, and we need clear statutory targets that must be adhered to. In the meantime, of course, we need to take urgent action to increase the workforce able to teach through the medium of Welsh. According to your own report as a Government, there's a shortage of over 300 primary teachers, and over 500 secondary teachers able to teach through the medium of Welsh. The situation is very concerning indeed. So, how are you going to support, strengthen and enhance the Welsh-medium teaching workforce?

Wel, yng nghyd-destun y cwestiwn cyntaf o ran y targed y mae Siân Gwenllian yn sôn amdano—y targed y mae'r Aelod yn cyfeirio ato, dwi'n credu, yw plant blwyddyn 2 yn cael eu hasesu drwy'r Gymraeg fel iaith gyntaf, y targed o 24 y cant. Mae'r cyrhaeddiad wedi cyrraedd 22.8 y cant, sydd ychydig yn fyr o'r targed o 24 y cant. Er dŷn ni ddim wedi cyrraedd y targed hwnnw erbyn y flwyddyn hon, mae arwyddion calonogol iawn, dwi'n sicr y bydd hi'n croesawu, yn y carfannau iau, lle mae 23.8 o blant dosbarthiadau derbyn, er enghraifft, yn cael eu haddysgu drwy gyfrwng y Gymraeg. Felly, mae hynny'n galonogol ar gyfer y dyfodol, ac un o'r pethau sydd yn gwbl glir, wrth gwrs, fel rwy'n gwybod dy fod ti'n gwybod, yw bod buddsoddiad yn y Mudiad Meithrin a'r cylchoedd meithrin yn golygu ein bod ni'n gallu cynyddu'r nifer sydd yn mynd drwy'r system addysg Gymraeg. Mae'r trosglwyddiad o un i'r llall tua 90 y cant, felly mae hynny hefyd yn galonogol iawn. Bydd hi wedi gweld yr ymrwymiadau yn y rhaglen waith i ehangu nifer y cylchoedd. Gwnaethon ni wneud yn well na'r targed yn y Senedd ddiwethaf o ran agor niferoedd newydd o gylchoedd. Felly, mae hynny hefyd yn bositif.

O ran y gweithlu, mae'n sicr bod angen inni gynyddu'r niferoedd sydd yn dod i mewn i ddysgu trwy'r Gymraeg, neu addysgu yn y Gymraeg, ac mae'r sialens honno'n hysbys i ni i gyd. Mae ymyraethau wedi bod gyda ni sydd wedi llwyddo a dangos cynnydd, ond mae angen mynd ymhellach na hynny. 

Ynghyd â'r cynlluniau strategol mae llywodraethau lleol yn darparu am y ddegawd nesaf, hynny yw, dros y ddegawd nesaf, byddwn ni'n gweithio gyda rhanddeiliaid fel y Cyngor Gweithlu Addysg, Cymdeithas Ysgolion Dros Addysg Gymraeg, y comisiynydd ac ati, i geisio sicrhau bod gennym ni gynllun hefyd i recriwtio digon o staff dros yr un cyfnod. 

Well, in the context of the first question in terms of the target that Siân Gwenllian mentioned, I think the target you're referring to is year 2 children who are assessed through the medium of Welsh as a first language, and the target was 24 per cent. The actual attainment was 22.8 per cent, which is a little short of the target of 24 per cent. Although we haven't met that target by this year, there are very encouraging signs that, I'm sure, she will welcome in terms of the younger cohort, where 23.8 per cent of reception class children are being taught through the medium of Welsh. So, that's a very encouraging sign for the future, and one of the things that is very clear, as I'm sure she's aware, is that the investment in the cylchoedd meithrin and the Mudiad Meithrin means that we can increase the numbers going through the Welsh-medium education system. The transfer from one to the other is about 90 per cent, so that is very encouraging. She will have seen commitments in the work programme to expand the numbers of cylchoedd, and we exceeded the target in the last Senedd in terms of new numbers of cylchoedd. So, that's very positive as well. 

In terms of the workforce, certainly we need to increase the numbers coming in to teach through the medium of Welsh, or to learn through the medium of Welsh, and that challenge is known to us all. There are successful interventions that have seen progress, but we need to go further than that.

And in terms of the strategic plans that local governments are providing for the next decade, that is, over the next 10 years, we will be working with stakeholders such as the Education Workforce Council, CYDAG and the commissioner and so forth to try and ensure that we also have a plan to recruit enough staff over the same period. 

A gaf fi eich hatgoffa chi ein bod ni wedi clywed hyn o'r blaen? Roedd eich rhagflaenydd chi'n sôn am gynllun 10 mlynedd i gynyddu nifer yr athrawon cyfrwng Cymraeg, ond rydyn ni'n dal i ddisgwyl i weld y cynllun yna, ac i weld y cynllun yn cael ei roi ar waith. Felly, dwi yn gobeithio bod hwn yn mynd i fod yn flaenoriaeth gennych chi.

Mi fyddwch chi, fel fi, wedi cael eich brawychu gan yr hiliaeth hyll iawn sydd wedi wynebu tri o chwaraewyr du Lloegr ers y gêm bêl droed ddydd Sadwrn. Mae adroddiad 'Show Us You Care' gan Gynghrair Hil Cymru yn archwilio effaith gronnol hiliaeth ar bobl ifanc yn system addysg Cymru, ac mae'r canfyddiadau yn frawychus ac yn peri gofid mawr. Maen nhw'n dangos bod yna broblem wirioneddol yn ein hysgolion uwchradd ni, ond bod hiliaeth a bwlian hiliol yn digwydd yn y cynradd hefyd. Does yna ddim dwywaith bod hiliaeth yn bodoli yn ein system addysg ni yng Nghymru, a bod yn rhaid inni wynebu hynny, a thaclo hynny.

Yn eu hadroddiad nhw, mae Cynghrair Hil Cymru wedi cynnig cyfres o awgrymiadau ar sut i fynd i'r afael â'r broblem, yn cynnwys gwell mecanweithiau ar gyfer adrodd am ddigwyddiadau hiliol a'r angen i recriwtio a chefnogi addysgwyr o wahanol gefndiroedd ethnig. O ystyried yr adroddiad yma, a fedrwch chi amlinellu sut mae eich Llywodraeth chi yn bwriadu gweithredu i fynd i'r afael â hiliaeth mewn ysgolion? Ac a fyddwch chi yn gweithredu'r argymhellion sydd wedi cael eu cyflwyno gan Gynghrair Hil Cymru? 

May I remind you that we've heard this before? Your predecessor talked about a 10-year plan to increase the number of Welsh-medium teachers, but we're still waiting to see that plan, and to see it implemented. So, I very much hope that this will be a priority of yours.

Like me, you will have been shocked by the ugly racism that's faced three black England football players since Saturday's match. The 'Show Us You Care' report by Race Alliance Wales looks at the cumulative impact of racism on young people in the Welsh education system, and the findings are shocking and very worrying. They show that there is a very real problem in our secondary schools, but that racism and racist bullying happens in the primary sector too. There is no doubt that racism exists within our education system in Wales, and that we must face up to that and tackle it. 

In their report, Race Alliance Wales have made a number of suggestions as to how to address this problem, including better mechanisms for reporting racist incidents and the need to recruit and support educators from different ethnic backgrounds. Now, given this report, can you outline how your Government intends to tackle racism in schools? And will you implement the recommendations that have been made by Race Alliance Wales? 

14:40

Diolch i'r Aelod am godi'r pwnc pwysig hwnnw. Rwy'n bwriadu, yn y tymor nesaf, cyhoeddi strategaeth ynglŷn â'r hyn rydym ni'n ei wneud i sicrhau bod bywyd ysgol yn fwy cynhwysol ac yn fwy cynrychiadol—hynny yw, ein bod ni yn edrych, er enghraifft, ar recriwtio, a beth yn fwy gallwn ni ei wneud i sicrhau bod y gweithlu addysg yn adlewyrchu'r gwahaniaethau cymdeithasol, fel petai. Rydym ni hefyd wedi sicrhau ein bod ni'n bwriadu—. Rydym ni wedi datgan ein bod ni'n bwriadu derbyn argymhellion grŵp yr Athro Charlotte Williams ar gynefin ac ati yn y cwricwlwm, oherwydd mae'r cynllun sydd ganddyn nhw yn dangos yn glir beth mwy gallwn ni ei wneud, ac rydym ni'n bwriadu cymryd y camau penodol hynny. 

I thank the Member for raising this important subject. I'm intending next term to publish a strategy on what we're doing to ensure that school life is more inclusive and representative—that is, that we look, for example, at recruitment, and what more we can do to ensure that the education workforce does reflect the social differences and so forth. We've also ensured that we—. We have stated that we intend to accept the recommendations of the group of Professor Charlotte Williams on the curriculum and so forth, because the scheme that they have shows clearly what more we can do, and we intend to take specific steps on that.  

Diolch, a dwi'n siŵr y byddwch chi yn edrych ar yr adroddiad penodol yma rydw i'n cyfeirio ato fo, sef 'Show Us You Care'. 

Troi, yn olaf, at y fagloriaeth Gymreig, neu fagloriaeth Cymru. Rŵan, dwi'n deall na fydd canlyniadau bagloriaeth Cymru'n cael eu cyhoeddi tan y diwrnod ar ôl cyhoeddi Safon Uwch. Ac mae hyn yn mynd i beri llawer iawn o broblemau, oherwydd gallai dderbyn canlyniadau bagloriaeth Cymru yn hwyr oedi yn sylweddol y broses o drosglwyddo'r holl ganlyniadau i brifysgolion, neu gallai olygu fod yn rhaid i brifysgolion brosesu canlyniadau mewn dau gam, efo bagloriaeth Cymru—y canlyniadau yna—yn dilyn diwrnod ar ôl y canlyniadau eraill. Y naill ffordd neu'r llall, mae o'n mynd i fod yn broblem i brifysgolion Cymru, ac yn rhoi myfyrwyr o Gymru dan anfantais hefyd. A fedrwch chi gadarnhau beth ydy'r sefyllfa? A fydd canlyniadau bagloriaeth Cymru yn barod i'w hanfon at ddarparwyr ar yr un pryd ag y bydd yr holl gymwysterau eraill yna ar gael? Ac os nad ydy hynny'n gallu digwydd, a fedrwch chi amlinellu sut y bydd Llywodraeth Cymru'n helpu i leddfu'r pwysau posib gall hyn greu ar gyfer darpar fyfyrwyr a phrifysgolion? 

Thank you, and I'm sure you will look at this report that I've referenced, 'Show Us You Care'.

Now, in turning finally to the Welsh baccalaureate, I understand that the results of the Welsh bac won't be available until the day after A-level results are announced. Now, this is going to cause a number of problems, because receiving those results late could significantly delay the process of providing those results to universities, or it could mean that universities will have to process the results in two phases, with the Welsh bac results following the day after other results. Now, either way, it's going to be a problem for Welsh universities and will place Welsh students at a disadvantage. Can you confirm what the actual situation is? Will the Welsh bac results be ready to be sent to providers at the same time as all the other qualifications? And, if that can't happen, can you outline how the Welsh Government will help to ease the possible pressures that this could actually cause students and universities?

Wel, a gaf i jest talu teyrnged yn gyntaf i'r gweithlu sydd wedi bod ynghlwm wrth y gwaith o ddiffinio system ar gyfer eleni sy'n adlewyrchu'r gwaith mae'n dysgwyr ni wedi bod yn ei fuddsoddi a gwneud dros y flwyddyn ddiwethaf, i sicrhau eu bod nhw'n cael cymwysterau y gallan nhw gael hyder ynddyn nhw ac sydd yn gyson ar draws y system? Mae'r gwaith wedi bod yn waith pwysig iawn, ac rwyf eisiau talu teyrnged iddyn nhw am wneud hynny, ac mae gyda ni system fydd yn deg i ddysgwyr, ac yn deg i'r system yn ehangach.

O ran darpariaeth canlyniadau ac ati, gwnaf ysgrifennu'n benodol at yr Aelod ar y pwnc o'r fagloriaeth. Mae gwaith wedi mynd yn ei flaen er mwyn sicrhau bod ein prifysgolion ni yma, a thu hwnt i Gymru hefyd, yn deall yn union beth yw'r system sydd gennym ni yma yng Nghymru. Mae cydweithio wedi bod yn digwydd ar sail hynny, ond mi wnaf rannu manylion gyda hi.

Could I just first pay tribute to the workforce that has been working on defining a system for this year that reflects the work that our learners have been investing in and doing over the last year, to ensure that they achieve qualifications that they can be confident in and that are consistent across the system? That has been very important work, and I want to pay tribute to them for doing that, and we have a system that will be fair for learners and fair for the system more broadly. 

In terms of provision of results and so forth, I will write to the Member specifically on the Welsh bac. Work has progressed to ensure that our universities here, and beyond Wales, do understand exactly what the system that we have here in Wales is. Collaboration has been happening on that basis, but I will share those details with her. 

Y Cynllun Adnewyddu a Diwygio
The Renew and Reform Plan

3. Pa ddarpariaethau sydd ar gael i blant a phobl ifanc yng Nghanol Caerdydd o gynllun adnewyddu a diwygio Llywodraeth Cymru dros wyliau'r haf? OQ56786

3. What provisions are available for children and young people in Cardiff Central from the Welsh Government's renew and reform plan over the summer holidays? OQ56786

We are supporting all children and young people to take part in the Summer of Fun. All local authorities will provide a range of play, sporting and cultural activities to help rebuild their social and emotional skills in both Welsh and English.

Rydym yn cefnogi pob plentyn a pherson ifanc i gymryd rhan yn yr Haf o Hwyl. Bydd pob awdurdod lleol yn darparu amrywiaeth o weithgareddau chwarae, chwaraeon a gweithgareddau diwylliannol i helpu i ailadeiladu eu sgiliau cymdeithasol ac emosiynol yn y Gymraeg a'r Saesneg.

That's very welcome. And Cardiff Council's organised a Summer of Smiles, centred on the lawn outside city hall, which I'm sure will be absolutely wonderful, and there are many other things that are going on, which are laudable, not least the 'learn to cycle safely' courses, which the Deputy Minister for Climate Change might like to know have sold out completely.

But many communities of people are going nowhere in the summer holidays, and many are either reluctant to let their children go into the city centre or don't have the money to go there. So, it's very important that there are things available locally for people to do. And in the context of some of the really serious county lines activities that have happened in Pentwyn in my constituency, I wondered if you can tell us how much you think the school holiday enrichment programme should be carrying the load here. There's a wonderful programme going on at St Teilo's Church in Wales High School, where I declare I'm a governor. For five out of the six weeks, three days a week, there will be activities in that school, and there will be similar sports activities going on in Ysgol Bro Edern, the Welsh-medium secondary school. But apart from that, there are a mere three primary schools in my constituency that have signed up to SHEP, which is no more than we had in 2019, despite the fact that we're in the middle of recovering from a pandemic. So, I wondered if you could give us some indication of your expectations for all schools to be more community-focused throughout the year, but particularly this year, because they are often the last available community resource, and given that the leisure centre in Pentwyn is closed and not reopening any time soon.

Mae hynny i'w groesawu'n fawr. Ac mae Cyngor Caerdydd wedi trefnu Gwên o Haf, wedi'i leoli ar y lawnt y tu allan i neuadd y ddinas, digwyddiad a fydd yn hollol wych, rwy'n siŵr, ac mae llawer o bethau eraill yn digwydd, sy'n ganmoladwy, yn enwedig y cyrsiau 'dysgu beicio'n ddiogel', y bydd y Dirprwy Weinidog Newid Hinsawdd yn falch o wybod eu bod wedi'u llenwi.

Ond ni fydd llawer o gymunedau o bobl yn mynd i unman yn ystod gwyliau'r haf, ac mae llawer naill ai'n amharod i adael i'w plant fynd i ganol y ddinas neu heb fod ag arian i fynd yno. Felly, mae'n bwysig iawn fod pethau ar gael yn lleol i bobl eu gwneud. Ac yng nghyd-destun peth o weithgaredd y llinellau cyffuriau gwirioneddol ddifrifol sydd wedi digwydd ym Mhentwyn yn fy etholaeth, tybed a allwch ddweud wrthym i ba raddau y credwch y dylai'r rhaglen cyfoethogi gwyliau ysgol ysgwyddo'r baich yma. Mae rhaglen wych yn mynd rhagddi yn Ysgol Uwchradd yr Eglwys yng Nghymru Teilo Sant, lle rwy'n datgan fy mod yn llywodraethwr. Am bump allan o'r chwe wythnos, ar dri diwrnod yr wythnos, bydd gweithgareddau yn yr ysgol honno, a bydd gweithgareddau chwaraeon tebyg yn digwydd yn Ysgol Bro Edern, yr ysgol uwchradd Gymraeg. Ond ar wahân i hynny, dim ond tair ysgol gynradd sydd wedi ymuno â'r rhaglen cyfoethogi gwyliau ysgol, sef yr un faint ag a oedd gennym yn 2019, er ein bod ynghanol y broses o adfer yn sgil pandemig. Felly, roeddwn yn meddwl tybed a allech roi rhyw syniad inni o'ch disgwyliadau i bob ysgol ganolbwyntio mwy ar y gymuned drwy gydol y flwyddyn, ond yn enwedig eleni, oherwydd hwy yn aml yw'r adnodd cymunedol olaf sydd ar gael, ac o gofio bod y ganolfan hamdden ym Mhentwyn ar gau ac nad yw'n ailagor yn y dyfodol agos.

14:45

I absolutely welcome Jenny Rathbone's support for the school holiday enrichment programme. I think, across Wales, we have about 140 SHEP schemes running this summer, with places for approximately 8,000 to attend, which I think is testament to the fantastic work that they are doing.

In relation to expectations in the way that Jenny Rathbone was asking, I think we want to see all schools playing greater roles in their communities, and I think opening sites to a range of different uses throughout the year would be a significant contribution to that. I think we are seeing more schools doing that. SHEP is a good example of how school sites are being used in that broader way, but also for holiday activity clubs, youth services and other support programmes, and we'll want to be looking to build on that as we develop our approach to community-focused schools, which we have in our party's manifesto and which I know she supports very strongly as well.

Rwy'n croesawu cefnogaeth Jenny Rathbone i'r rhaglen cyfoethogi gwyliau ysgol. Ledled Cymru, credaf fod gennym tua 140 o gynlluniau rhaglen cyfoethogi gwyliau ysgol yn cael eu cynnal yr haf hwn, gyda lle i oddeutu 8,000 eu mynychu, sy'n dyst i'r gwaith gwych y maent yn ei wneud yn fy marn i.

O ran disgwyliadau yn y ffordd roedd Jenny Rathbone yn gofyn, credaf ein bod am weld pob ysgol yn chwarae mwy o ran yn eu cymunedau, a chredaf y byddai agor safleoedd i amrywiaeth o wahanol fathau o ddefnydd drwy gydol y flwyddyn yn gyfraniad sylweddol at hynny. Credaf ein bod yn gweld mwy o ysgolion yn gwneud hynny. Mae'r rhaglen cyfoethogi gwyliau ysgol yn enghraifft dda o'r modd y defnyddir safleoedd ysgolion yn y ffordd ehangach honno, ond hefyd ar gyfer clybiau gweithgareddau gwyliau, gwasanaethau ieuenctid a rhaglenni cymorth eraill, a byddwn am adeiladu ar hynny wrth inni ddatblygu ein dull ysgolion bro, rhywbeth sydd gennym ym maniffesto ein plaid a gwn ei bod hi'n ei gefnogi'n gryf iawn hefyd.

In the renew and reform plan, £5 million has been allocated to support activities of a Summer of Fun, aimed at the health and well-being of children and young people, getting them active and to socialise. This is a particularly important aspect of the renew and reform plan because it addresses the issues linked with obesity and how it contributes to low self-confidence and low self-esteem in children, especially during their teenage years, which undoubtedly has an impact on their health and well-being and their engagement with learning. 

According to Public Health Wales, there are approximately 1 million children and young people in Wales, and, as the Minister will be aware, childhood obesity in Wales is calculated at just under 27 per cent, which is over 4 per cent higher than in England and in Scotland. Given the £5 million that has been allocated and the 1 million children in Wales, the renew and reform plan ultimately means that approximately only £5 per child or young person will be spent on these activities. This sum of money will consequently mean that the provisions provided by the Summer of Fun could be inadequate to cover all those children who would benefit enormously from this programme. I believe that, as a nation, we should be committing more to addressing childhood obesity, therefore, can the Minister commit to providing more funding to the Summer of Fun programme?

Yn y cynllun adnewyddu a diwygio, dyrannwyd £5 miliwn i gefnogi gweithgareddau'r Haf o Hwyl, wedi'i anelu at iechyd a llesiant plant a phobl ifanc, i'w cymell i wneud gweithgarwch corfforol a chymdeithasu. Mae hon yn agwedd arbennig o bwysig ar y cynllun adnewyddu a diwygio gan ei fod yn mynd i'r afael â'r materion sy'n gysylltiedig â gordewdra a sut y mae'n cyfrannu at ddiffyg hunanhyder a hunan-barch mewn plant, yn enwedig yn ystod eu harddegau, sydd heb os yn effeithio ar eu hiechyd a'u llesiant a'u hymwneud â dysgu.

Yn ôl Iechyd Cyhoeddus Cymru, mae tua 1 filiwn o blant a phobl ifanc yng Nghymru, ac fel y gŵyr y Gweinidog, cyfrifir bod ychydig o dan 27 y cant o blant yn ordew yng Nghymru, sydd dros 4 y cant yn fwy nag yn Lloegr ac yn yr Alban. O ystyried y £5 miliwn sydd wedi'i ddyrannu a'r 1 filiwn o blant yng Nghymru, mae'r cynllun adnewyddu a diwygio yn golygu yn y pen draw mai dim ond tua £5 y plentyn neu'r person ifanc a werir ar y gweithgareddau hyn. O ganlyniad, bydd y swm hwn o arian yn golygu y gallai darpariaethau'r Haf o Hwyl fod yn annigonol i gynnwys yr holl blant a fyddai'n elwa'n aruthrol o'r rhaglen hon. Fel cenedl, credaf y dylem roi mwy o arian tuag at fynd i'r afael â gordewdra ymhlith plant, felly, a all y Gweinidog ymrwymo i ddarparu mwy o arian i raglen Haf o Hwyl?

Well, I thank Joel James for that question. The Summer of Fun is only one of the interventions, of course, which is being made by the Welsh Government through the renew and reform plan to achieve that objective, and it sits alongside the additional funding that supports the significantly expanded school holiday enrichment programme that we've just been talking about. And that provides, as I was saying, approximately 8,000 places across Wales for this summer through the SHEP programme alone. But it's one of a range of interventions. On the point that he makes about childhood obesity, part of our network of healthy schools is looking at the moment at extending its provision into an active education offer, working with Sport Wales and with the Arts Council of Wales to develop additional school day sports facilities and cultural activities, which I think is driving at exactly the point that he raises in his question—supporting the health of our learners—alongside developments such as the daily active offer, which is part of that strategy, which also supports better learning amongst our learners about their own health. And that drives at exactly the same sorts of objectives that he's asking about. 

Wel, diolch i Joel James am y cwestiwn hwnnw. Dim ond un o'r ymyriadau a wneir gan Lywodraeth Cymru drwy'r cynllun adnewyddu a diwygio i gyflawni'r amcan hwnnw yw Haf o Hwyl, a daw ochr yn ochr â'r cyllid ychwanegol sy'n cefnogi'r rhaglen cyfoethogi gwyliau ysgol rydym newydd fod yn sôn amdani, rhaglen sydd wedi'i hehangu'n sylweddol. Ac mae honno'n darparu, fel roeddwn yn dweud, tua 8,000 o leoedd ledled Cymru ar gyfer yr haf hwn drwy'r rhaglen cyfoethogi gwyliau ysgol yn unig. Ond mae'n un o ystod o ymyriadau. Ar y pwynt y mae'n ei wneud am ordewdra ymhlith plant, mae rhan o'n rhwydwaith o ysgolion iach yn edrych ar hyn o bryd ar ymestyn ei ddarpariaeth i gynnig addysg gweithgarwch corfforol, gan weithio gyda Chwaraeon Cymru a Chyngor Celfyddydau Cymru i ddatblygu cyfleusterau chwaraeon a gweithgareddau diwylliannol ychwanegol ar gyfer y diwrnod ysgol, sydd, yn fy marn i, yn ymwneud â'r union bwynt y mae'n ei godi yn ei gwestiwn—cefnogi iechyd ein dysgwyr—ochr yn ochr â datblygiadau fel y cynnig gweithgarwch corfforol dyddiol, sy'n rhan o'r strategaeth honno ac sydd hefyd yn cefnogi dysgu gwell ymhlith ein dysgwyr am eu hiechyd eu hunain. Ac mae hynny'n ymwneud â'r un mathau yn union o amcanion y mae'n gofyn yn eu cylch.

14:50
Amser Ysgol a gaiff ei Golli
Lost School Time

4. Pa gamau y bydd y Gweinidog yn eu cymryd i leihau'r amser ysgol a gaiff ei golli yn ystod pandemig COVID-19? OQ56772

4. What steps will the Minister take to minimise lost school time during the COVID-19 pandemic? OQ56772

There are a range of measures in place to both support learning and minimise lost time. We have committed over £150 million in additional investments to support learners and practitioners. And I also wrote to schools last Friday outlining measures to seek to minimise the numbers of those pupils self-isolating.

Mae amrywiaeth o fesurau ar waith i gefnogi dysgu a lleihau'r amser a gaiff ei golli. Rydym wedi ymrwymo dros £150 miliwn mewn buddsoddiadau ychwanegol i gefnogi dysgwyr ac addysgwyr. Ac ysgrifennais hefyd at yr ysgolion ddydd Gwener diwethaf yn amlinellu mesurau i geisio lleihau nifer y disgyblion sy'n hunanynysu.

Thank you for that, Minister. I think, as we heard earlier, there's obviously widespread concern regarding the amount of school time lost because of the pandemic. Obviously, that's widely shared across Wales—parents, teachers and the whole school teams, as well as, I think, Senedd Members and Welsh Government. It is very alarming that all that time has been lost, and I think we did see a patchy performance in schools in terms of learning at home and, indeed, more school time lost in some schools than others. Part of that, obviously, is due to the pattern of the pandemic, but there may be other factors as well.

I'm just wondering, Minister, given that experience, given that we could see further waves in the autumn and beyond, what lessons have been learnt so that if we do have to have a return to learning at home to some extent, will that be much more consistent and top quality right across Wales. And looking at the longer term—and I know Welsh Government is looking at the length of the summer holidays—what is the latest Government thinking on those long summer holidays, particularly given that I think quite a number of schools in Wales at the moment will have summer holidays of some 7.5 weeks, if teacher training and INSET days are added to the summer holidays themselves? 

Diolch am hynny, Weinidog. Fel y clywsom yn gynharach, rwy'n credu bod pryder cyffredinol ynghylch faint o amser ysgol a gaiff ei golli oherwydd y pandemig. Yn amlwg, mae hynny i'w deimlo'n eang ledled Cymru—rhieni, athrawon a thimau ysgol gyfan, yn ogystal ag Aelodau'r Senedd a Llywodraeth Cymru, rwy'n credu. Mae'n frawychus iawn fod yr holl amser hwnnw wedi'i golli, a chredaf inni weld perfformiad anghyson yn yr ysgolion mewn perthynas â dysgu gartref, ac yn wir, collwyd mwy o amser ysgol mewn rhai ysgolion nag eraill. Mae rhan o hynny, yn amlwg, o ganlyniad i batrwm y pandemig, ond efallai fod ffactorau eraill hefyd.

Weinidog, o ystyried y profiad hwnnw, o ystyried y gallem weld tonnau pellach yn yr hydref a thu hwnt, tybed pa wersi sydd wedi'u dysgu fel y bydd cysondeb ac ansawdd dysgu gartref yn llawer gwell ledled Cymru os bydd yn rhaid inni ddychwelyd at hynny i ryw raddau. Ac wrth edrych yn fwy hirdymor—a gwn fod Llywodraeth Cymru yn edrych ar wyliau'r haf ar ei hyd—beth yw barn ddiweddaraf y Llywodraeth am y gwyliau haf hir hynny, yn enwedig o gofio y bydd nifer go fawr o ysgolion yng Nghymru ar hyn o bryd yn cael tua 7.5 wythnos o wyliau haf, os ychwanegir hyfforddiant athrawon a diwrnodau HMS at wyliau'r haf eu hunain?

On that last point, in relation to INSET dates and so on, obviously, we expect schools to look carefully at when those are scheduled and to provide parents with as much notice as possible of that. On the Member's broader point in relation to the experience of the last year, clearly, schools have adapted at speed to be able to provide support to learners in a home setting, and to provide support to their parents and carers in doing that as well. And I think, over the course of the last year, the quality of resources and the consistency has improved, as you would expect, very significantly. There are things, I think, that can be learned for future pedagogy generally in terms of blended learning there, and I hope we'll be able to make sure that those innovations are captured where they've been able to bring additional flexibilities and additional assets to schools.

I just want to be clear, though, that the intention in the arrangements that I've advised heads of last week is to recognise, essentially, that bubbles have played an important part in reducing contacts between learners, but, as we've moved through the pandemic, we've learnt that they can be a blunt tool, effectively. And so, that is what lies behind the recommendation that contact groups will no longer be part of school life, and the very point of that is in order to minimise the number of learners self-isolating unnecessarily, if I can put it like that, by asking our colleagues in the test, trace and protect system to provide specific advice to schools in relation to those matters. 

Ar y pwynt olaf hwnnw, dyddiadau HMS ac yn y blaen, yn amlwg, rydym yn disgwyl i ysgolion edrych yn ofalus ar pryd y trefnir y rheini a rhoi cymaint o rybudd â phosibl i rieni ynglŷn â hynny. Ar bwynt ehangach yr Aelod mewn perthynas â phrofiad y flwyddyn ddiwethaf, yn amlwg, mae ysgolion wedi addasu'n gyflym i allu rhoi cymorth i ddysgwyr gartref, ac i roi cymorth i'w rhieni a'u gofalwyr i wneud hynny hefyd. A dros y flwyddyn ddiwethaf, credaf fod ansawdd yr adnoddau a'r cysondeb wedi gwella'n sylweddol iawn, fel y byddech yn disgwyl. Rwy'n credu bod gwersi y gellir eu dysgu'n gyffredinol ar gyfer addysgeg yn y dyfodol mewn perthynas â dysgu cyfunol, ac rwy'n gobeithio y gallwn sicrhau bod y datblygiadau arloesol hynny'n cael eu cadw lle maent wedi gallu creu hyblygrwydd ychwanegol ac asedau ychwanegol i ysgolion.

Rwy'n awyddus i fod yn glir, serch hynny, mai'r bwriad yn y trefniadau y soniais wrth benaethiaid amdanynt yr wythnos diwethaf yw cydnabod, yn y bôn, fod swigod wedi chwarae rhan bwysig yn lleihau cysylltiadau rhwng dysgwyr, ond wrth inni symud drwy'r pandemig, rydym wedi dysgu y gallant fod yn arf di-fin i bob pwrpas. Ac felly, dyna sydd y tu ôl i'r argymhelliad na fydd grwpiau cyswllt yn rhan o fywyd yr ysgol mwyach, a diben hynny yw lleihau nifer y dysgwyr sy'n hunanynysu'n ddiangen, os caf ei roi felly, drwy ofyn i'n cydweithwyr yn y system brofi, olrhain a diogelu ddarparu cyngor penodol i ysgolion mewn perthynas â'r materion hynny.

Good afternoon, Minister. One of the most devastating impacts of the pandemic—of course, aside from the tragic loss of life—has been the damage done to the educational and emotional development of our schoolchildren. In my constituency, the Vale of Clwyd, we have seen entire schools close as a result of a few cases of COVID-19, often at times as a result of asymptomatic transmission picked up by testing whole year groups that have been sent home to isolate. Not only is this disruptive to the child's education, but also unnecessary. I'm glad you have finally changed the guidance, but, Minister, how will you ensure that children in the Vale of Clwyd catch up on all the schooling they've lost out on as a result of the Welsh Government's previous policies? Thank you very much.

Prynhawn da, Weinidog. Un o effeithiau mwyaf dinistriol y pandemig—ar wahân i'r bywydau a gollwyd mor drasig wrth gwrs—yw'r niwed a wnaed i ddatblygiad addysgol ac emosiynol ein plant ysgol. Yn fy etholaeth i, Dyffryn Clwyd, rydym wedi gweld ysgolion cyfan yn cau o ganlyniad i ambell achos o COVID-19, yn aml ar adegau o ganlyniad i drosglwyddiad asymptomatig a nodwyd drwy brofi grwpiau blwyddyn gyfan a anfonwyd adref i hunanynysu. Mae hyn nid yn unig yn tarfu ar addysg y plentyn, mae hefyd yn ddiangen. Rwy'n falch eich bod wedi newid y canllawiau o'r diwedd, ond Weinidog, sut y byddwch yn sicrhau bod plant yn Nyffryn Clwyd yn dal i fyny gyda'r holl addysg y maent wedi'i cholli o ganlyniad i bolisïau blaenorol Llywodraeth Cymru? Diolch yn fawr iawn.

14:55

Well, I think the Member's question is incredibly unfair in the way that he ends it. We've been facing the most extraordinary circumstances in our school system, as in all other parts of Wales and across the UK—indeed, internationally—and I actually want to pay tribute to the teaching and educational workforce for the work they have done to minimise that disruption, against very, very serious odds, and I think they've developed incredibly innovative and flexible ways of supporting our learners in very difficult circumstances.

He talks about 'catching up' in his question. That is not the language that we use in the way that we describe the task that lies ahead. What we do not want is a deficit model where children are told they have fallen behind. What we want to do is to encourage our students to re-engage with those skills that enable them to be effective learners—about motivation, confidence, and a sense of being able to learn and engage with each other. Those are the principles we want to have guiding our recovery in Wales, and those are the principles that underpin the renew and reform plan and funding that I've announced.

Wel, rwy'n credu bod cwestiwn yr Aelod yn anhygoel o annheg yn y ffordd y mae'n ei orffen. Rydym wedi bod yn wynebu'r amgylchiadau mwyaf eithriadol yn ein system ysgolion, fel ym mhob rhan arall o Gymru a ledled y DU—yn rhyngwladol yn wir—ac rwyf am dalu teyrnged i'r gweithlu addysgu ac addysgol am y gwaith y maent wedi'i wneud i leihau'r aflonyddwch hwnnw, yn wyneb anawsterau mawr, a chredaf eu bod wedi datblygu ffyrdd anhygoel o arloesol a hyblyg o gefnogi ein dysgwyr mewn amgylchiadau anodd iawn.

Mae'n sôn am 'ddal i fyny' yn ei gwestiwn. Nid dyna'r iaith a ddefnyddiwn yn y ffordd y disgrifiwn y dasg sydd o'n blaenau. Nid ydym am gael model diffyg lle dywedir wrth blant eu bod ar ei hôl hi. Rydym am annog ein myfyrwyr i ailymgysylltu â'r sgiliau sy'n eu galluogi i fod yn ddysgwyr effeithiol—yn ymwneud â chymhelliant, hyder, ac ymdeimlad o allu dysgu ac ymgysylltu â'i gilydd. Dyna'r egwyddorion rydym am eu cael i arwain ein hadferiad yng Nghymru, a dyna'r egwyddorion sy'n sail i'r cynllun adnewyddu a diwygio a'r cyllid a gyhoeddais.

Picking up on that precise point, Minister, I worry about how often we all use the term 'lost' when we're talking about learning or experiences for young people because of the pandemic. There's a danger that if young people keep hearing this word 'lost' in relation to themselves, they'll think that they're broken or that something has gone that can't be recovered, and I think what this generation of young people is is resilient. They have gone through a lot, but it's our job and the job of society to make sure that they're supported now and that they can recover a sense of joy in learning and in life—so, making sure that assessments are conducted in a way that motivates children to grow, not to worry about lower expectations or how much there is to make up. So, what work, building on what you've just said, Minister, is going on in Government to ensure that children and young people recover from the past year and that no-one, in lessons or outside the classroom, will feel the weight of this 'lost' label on their back?

Gan fynd ar ôl yr union bwynt hwnnw, Weinidog, rwy'n poeni ein bod i gyd yn defnyddio'r term 'coll' pan fyddwn yn sôn am ddysgu neu brofiadau i bobl ifanc oherwydd y pandemig. Os bydd pobl ifanc yn parhau i glywed y gair 'coll' mewn perthynas â'u hunain, mae perygl y byddant yn meddwl eu bod wedi torri neu fod rhywbeth wedi mynd na ellir ei adfer, ac rwy'n credu bod y genhedlaeth hon o bobl ifanc yn wydn. Maent wedi mynd drwy lawer, ond ein gwaith ni a gwaith cymdeithas yw sicrhau eu bod yn cael eu cefnogi yn awr ac y gallant adfer ymdeimlad o lawenydd mewn dysgu ac mewn bywyd—felly, sicrhau bod asesiadau'n cael eu cynnal mewn ffordd sy'n cymell plant i dyfu, nid i boeni am ddisgwyliadau is na faint sydd i'w wneud i ddal i fyny. Felly, gan adeiladu ar yr hyn rydych newydd ei ddweud, Weinidog, pa waith sy'n digwydd yn y Llywodraeth i sicrhau bod plant a phobl ifanc yn ymadfer wedi'r flwyddyn ddiwethaf ac na fydd neb, mewn gwersi neu y tu allan i'r ystafell ddosbarth, yn teimlo pwysau'r label 'coll' ar eu cefnau?

That is entirely the principle that underpins the renew and reform plan that we announced a few weeks ago, and I completely echo what Delyth Jewell says. We do not want learners to feel that loss is how we define the last year. We want to recognise the challenges that learners have faced, but to work with them and support them in how they move forward. That is the principle that underpins how we want to do that, and I think that's very much what's happening at a school level. One of the flexibilities, if you like, in that programme, is that it allows school leaders to make those judgments about how best to deploy that funding. We know there are particular cohorts that need particular support in the coming years—so, early years learners, those post-16 learners, disadvantaged learners—and all need different kinds of support, and the renew and reform plan enables schools to make those judgments, reflecting the needs of their particular cohorts.

Dyna'r union egwyddor sy'n sail i'r cynllun adnewyddu a diwygio a gyhoeddwyd gennym ychydig wythnosau'n ôl, ac rwy'n ategu'n llwyr yr hyn a ddywed Delyth Jewell. Nid ydym am i ddysgwyr deimlo mai fel colled y diffiniwn y flwyddyn ddiwethaf. Rydym am gydnabod yr heriau y mae dysgwyr wedi'u hwynebu, yn ogystal â gweithio gyda hwy a'u cefnogi yn y ffordd y maent yn symud ymlaen. Dyna'r egwyddor sy'n sail i'r ffordd rydym am wneud hynny, a chredaf mai dyna sy'n digwydd ar lefel ysgolion. Un o'r pethau hyblyg, os hoffech, yn y rhaglen honno, yw ei bod yn caniatáu i arweinwyr ysgolion wneud y penderfyniadau ynglŷn â'r ffordd orau o ddefnyddio'r cyllid hwnnw. Gwyddom fod angen cymorth arbennig ar garfannau penodol yn y blynyddoedd i ddod—dysgwyr blynyddoedd cynnar, dysgwyr ôl-16, dysgwyr difreintiedig—ac mae angen gwahanol fathau o gymorth ar bob un ohonynt, ac mae'r cynllun adnewyddu a diwygio yn galluogi ysgolion i wneud y penderfyniadau hynny, gan adlewyrchu anghenion eu carfannau penodol.

Cyrsiau Amaethyddol ac Amgylcheddol
Agricultural and Environmental Courses

5. Beth yw cynlluniau Llywodraeth Cymru ar gyfer cymell colegau i gadw cyrsiau amaethyddol ac amgylcheddol? OQ56767

5. What are the Welsh Government's plans for incentivising colleges to retain agricultural and environmental courses? OQ56767

A range of agricultural and environmental courses are available across a network of colleges in Wales. A collaborative, sector-wide approach is necessary to ensure provision across all land-based and related courses supports the changing demands and local economies, and that these embrace the diversification challenges of the sector.

Mae amrywiaeth o gyrsiau amaethyddol ac amgylcheddol ar gael ar draws rhwydwaith o golegau yng Nghymru. Mae angen dull cydweithredol ar draws y sector cyfan i sicrhau bod darpariaeth ar draws yr holl gyrsiau amaethyddol a chyrsiau cysylltiedig yn cefnogi'r gofynion newidiol ac economïau lleol, a bod y rhain yn mynd i'r afael â heriau arallgyfeirio'r sector.

I thank the Minister for that response. I've raised this question as I believe that, as we move forward in Wales on our recovery from the pandemic and on our commitment to become net-zero carbon by 2050, we, now more than ever, need to make sure we have the skilled people needed to feed our nation, manage our forestry, biodiversity and wider environment, and that needs all of our agriculture colleges to offer the courses needed and to be encouraged and incentivised, where needed, to do so. We heard yesterday from the deputy climate Minister about the plans to plant more trees, so it's important we have people who can do that. In my constituency, it's with great sadness that Coleg Gwent at its Usk campus has decided to pull back from agricultural and environment courses, including forestry. Young people in my constituency are already going to Herefordshire colleges to get the skills they need. This can't be right. Minister, can you do all you can to make sure these vital courses are provided across all of Wales, and work with FE providers, such as Coleg Gwent, to retain and, importantly, to market their offer? Thank you.

Diolch i'r Gweinidog am yr ateb hwnnw. Gofynnais y cwestiwn am fy mod yn credu, wrth inni symud ymlaen yng Nghymru gyda'n hadferiad o'r pandemig a'n hymrwymiad i ddod yn garbon sero-net erbyn 2050, fod angen i ni, yn awr yn fwy nag erioed, sicrhau bod gennym y bobl fedrus sydd eu hangen i fwydo ein cenedl, rheoli ein coedwigoedd, bioamrywiaeth a'n hamgylchedd ehangach, ac mae angen i bob un o'n colegau amaethyddol gynnig y cyrsiau sydd eu hangen a chael eu hannog a'u cymell i wneud hynny lle bo angen. Ddoe, clywsom gan y dirprwy Weinidog hinsawdd am y cynlluniau i blannu mwy o goed, felly mae'n bwysig fod gennym bobl sy'n gallu gwneud hynny. Yn fy etholaeth i, gyda thristwch mawr y mae Coleg Gwent ar ei gampws ym Mrynbuga wedi penderfynu lleihau'r ddarpariaeth o gyrsiau amaethyddol ac amgylcheddol, gan gynnwys coedwigaeth. Mae pobl ifanc yn fy etholaeth eisoes yn mynd i golegau swydd Henffordd i gael y sgiliau sydd eu hangen arnynt. Ni all hynny fod yn iawn. Weinidog, a allwch chi wneud popeth yn eich gallu i sicrhau bod y cyrsiau hanfodol hyn yn cael eu darparu ledled Cymru, a gweithio gyda darparwyr addysg bellach, megis Coleg Gwent, i gadw, ac yn bwysig, i farchnata eu cynnig? Diolch.

15:00

Well, I think the Member identifies a very important issue here in that the challenge that he's describing is happening against a landscape of rapid change in many ways, whether that's technological change or scientific change, whether it's the impact on the rural economy of, perhaps, workforce shortages, funding questions as a consequence of leaving the European Union and not having that funding replaced in the way that is was promised, or perhaps challenges from international trade. It's a very changing landscape and I think it's important that post-16 provision is cognisant and reflects that.

I'm aware that all colleges are completing or have engaged with Arad Research in setting up staff focus groups before the summer recess in order to feed into a sector-wide analysis about provision in this space, and I think it's really important that that set of discussions does reflect that technological and other change and that need for diversification. I'm looking forward to seeing the report that results from that process later on this year.

Wel, credaf fod yr Aelod yn tynnu sylw at fater pwysig iawn yma gan fod yr her y mae'n ei disgrifio'n bodoli yng nghyd-destun newid cyflym mewn sawl ffordd, boed hynny'n newid technolegol neu newid gwyddonol, boed yn effaith ar yr economi wledig yn sgil prinder gweithlu, efallai, cwestiynau cyllido o ganlyniad i adael yr Undeb Ewropeaidd heb i arian gael ei ddarparu yn lle'r cyllid hwnnw fel yr addawyd, neu heriau masnach ryngwladol efallai. Mae'n dirwedd sy'n newid yn sylweddol, a chredaf ei bod yn bwysig fod darpariaeth ôl-16 yn cydnabod ac yn adlewyrchu hynny.

Rwy'n ymwybodol fod pob coleg yn cwblhau neu wedi ymgysylltu ag Ymchwil Arad i sefydlu grwpiau ffocws i staff cyn toriad yr haf er mwyn cyfrannu at ddadansoddiad sector cyfan o'r ddarpariaeth yn y maes hwn, a chredaf ei bod yn bwysig iawn fod y set honno o drafodaethau'n adlewyrchu'r newid technolegol hwnnw yn ogystal â newidiadau eraill a'r angen i arallgyfeirio. Edrychaf ymlaen at weld yr adroddiad a fydd yn deillio o'r broses honno yn nes ymlaen eleni.

Cyrhaeddiad Addysgol
Educational Attainment

6. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am gyrhaeddiad addysgol yng Nghymru? OQ56758

6. Will the Minister make a statement on educational attainment in Wales? OQ56758

As we stated in the new programme for government, we are committed to eliminating inequality at every level of society, which includes implementing policies in education that will give everyone the best life chances. We recognise that this requires radical action, innovative thinking and strong co-ordination and collaboration.

Fel y nodwyd gennym yn y rhaglen lywodraethu newydd, rydym wedi ymrwymo i ddileu anghydraddoldeb ar bob lefel o gymdeithas, sy'n cynnwys gweithredu polisïau mewn addysg a fydd yn rhoi'r cyfleoedd bywyd gorau i bawb. Rydym yn cydnabod bod angen camau gweithredu radical, meddwl yn arloesol a chydgysylltu a chydweithredu cryf er mwyn cyflawni hyn.

Can I thank the Minister for that response? Educational attainment is the key to economic development. Successful parts of the world have economies built on highly qualified individuals, not on driving companies to bring branch factories for a short time. What is Welsh Government doing to continue to improve educational attainment in our schools and universities in order to improve our economy?

A gaf fi ddiolch i'r Gweinidog am ei ymateb? Mae cyrhaeddiad addysgol yn allweddol i ddatblygu economaidd. Mae gan rannau llwyddiannus o'r byd economïau sydd wedi'u hadeiladu ar unigolion â chymwysterau da, nid ar hybu cwmnïau i agor ffatrïoedd cangen am gyfnod byr. Beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i barhau i wella cyrhaeddiad addysgol yn ein hysgolion a'n prifysgolion er mwyn gwella ein heconomi?

Well, the entire reformed programme for government is intended to deliver those outcomes. So, in a school setting, the curriculum reforms that we're introducing are designed to enable our young people to take full advantage of the opportunities that the world around them presents, both economically and more broadly than that. The Member will know that in the first year, we'll be introducing legislation to reform post-compulsory education to ensure that we have a further education and higher education sector that does all it can to create that learner pathway that is collaborative and flexible, which reflects the needs of our society and a sustainable economy, which depends on innovation and has an international focus. That's the kind of vision we have for our education system in Wales, and that's the entire underpinning of our reform programme.

Wel, nod y rhaglen lywodraethu ddiwygiedig gyfan yw cyflawni'r canlyniadau hynny. Felly, mewn lleoliad ysgol, mae'r diwygiadau rydym yn eu cyflwyno i'r cwricwlwm wedi'u llunio i alluogi ein pobl ifanc i fanteisio'n llawn ar y cyfleoedd y mae'r byd o'u cwmpas yn eu cyflwyno, yn economaidd ac yn ehangach na hynny. Gŵyr yr Aelod y byddwn yn cyflwyno deddfwriaeth yn y flwyddyn gyntaf i ddiwygio addysg ôl-orfodol i sicrhau bod gennym sector addysg bellach ac addysg uwch sy'n gwneud popeth yn ei allu i greu'r llwybr dysgu hwnnw sy'n gydweithredol ac yn hyblyg, sy'n adlewyrchu anghenion ein cymdeithas ac economi gynaliadwy, sy'n dibynnu ar arloesi ac sy'n llwybr a chanddo ffocws rhyngwladol. Dyna'r math o weledigaeth sydd gennym ar gyfer ein system addysg yng Nghymru, a dyna sy'n sail i'n rhaglen ddiwygio gyfan.

Chwaraeon ac Addysg Gorfforol
Sport and Physical Education

7. Pa gamau y bydd Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i gynyddu'r pwyslais ar chwaraeon ac addysg gorfforol yn y cwricwlwm? OQ56790

7. What steps will the Welsh Government take to increase the emphasis on sport and physical education in the curriculum? OQ56790

The new Curriculum for Wales includes health and well-being as one of the six areas of learning and experience. This is fundamental to enable successful learning, and developing physical health is specified within the statutory 'what matters' code.

Mae'r cwricwlwm newydd i Gymru yn cynnwys iechyd a lles fel un o'r chwe maes dysgu a phrofiad. Mae hyn yn hollbwysig er mwyn galluogi dysgu llwyddiannus, ac mae datblygu iechyd corfforol wedi'i nodi yng nghod statudol 'yr hyn sy'n bwysig'.

Thank you, Minister, for your answer. I raised yesterday in the business statement that we're seeing a rise in young people accessing mental health support across Wales. As you and I know, sport plays a very key role in helping young people's physical and mental health. It installs discipline, teaches teamwork and helps people to live active and healthy lives. So, Minister, will you look, in the future, at making more funding available for sport in schools and prioritise efforts to focus on allowing sport to play a bigger role in the curriculum, and work with external organisations so that they can come in to get more sport in schools?

Diolch am eich ateb, Weinidog. Yn y datganiad busnes ddoe, crybwyllais y ffaith ein bod yn gweld cynnydd yn nifer y bobl ifanc sy'n cael cymorth iechyd meddwl ledled Cymru. Fel y gwyddoch chi a minnau, mae chwaraeon yn chwarae rhan allweddol iawn yn helpu iechyd corfforol a meddyliol pobl ifanc. Mae'n sefydlu disgyblaeth, yn dysgu gwaith tîm ac yn cynorthwyo pobl i fyw bywydau egnïol ac iach. Felly, Weinidog, a wnewch chi ystyried sicrhau bod mwy o arian ar gael yn y dyfodol ar gyfer chwaraeon mewn ysgolion a blaenoriaethu ymdrechion i ganolbwyntio ar ganiatáu i chwaraeon chwarae rhan fwy yn y cwricwlwm, a gweithio gyda sefydliadau allanol fel y gallant ddarparu mwy o chwaraeon mewn ysgolion?

Well, I thank the Member for that question. Physical education, of course, is one of our foundation subjects in the current curriculum, but obviously I appreciate that the pandemic has had an impact on learners' access to aspects of that for various periods of time. The new curriculum, as his question implies, will offer much greater flexibility, in fact, in the area of learning and experience that I mentioned in my first answer. The point of that is to help learners to understand the factors that affect their physical health and well-being, and that includes mental well-being as well. 

The reforms gives us a bit more flexibility, really, to look at how we provide sporting opportunities in a school setting, including an enhanced school day and opening up school facilities for community use for that purpose. I mentioned in reply to an earlier question the work we're doing in relation to active education pilots, which the Member might find interesting, which involves working with Sport Wales as well as the Arts Council of Wales to provide a range of sporting and cultural activity to supplement the school day in the way that I think he would wish to see.

Wel, diolch i'r Aelod am ei gwestiwn. Mae addysg gorfforol, wrth gwrs, yn un o'n pynciau sylfaen yn y cwricwlwm cyfredol, ond yn amlwg, rwy'n derbyn bod y pandemig wedi effeithio ar fynediad dysgwyr at agweddau ohono am gyfnodau amrywiol. Fel yr awgryma ei gwestiwn, bydd y cwricwlwm newydd yn cynnig mwy o hyblygrwydd o lawer, mewn gwirionedd, yn y maes dysgu a phrofiad y soniais amdano yn fy ateb cyntaf. Diben hynny yw helpu dysgwyr i ddeall y ffactorau sy'n effeithio ar eu hiechyd corfforol a'u lles, ac mae hynny'n cynnwys lles meddyliol hefyd.

Mae'r diwygiadau'n rhoi ychydig mwy o hyblygrwydd i ni edrych ar sut rydym yn darparu cyfleoedd chwaraeon mewn lleoliad ysgol, gan gynnwys diwrnod ysgol hirach ac agor cyfleusterau ysgol i'r gymuned eu defnyddio at y diben hwnnw. Soniais wrth ateb cwestiwn cynharach am y gwaith rydym yn ei wneud mewn perthynas â chynlluniau peilot addysg gweithgarwch corfforol, a allai fod o ddiddordeb i'r Aelod, sy'n cynnwys gweithio gyda Chwaraeon Cymru yn ogystal â Chyngor Celfyddydau Cymru i ddarparu ystod o chwaraeon a gweithgarwch diwylliannol i ategu'r diwrnod ysgol yn y ffordd y credaf y byddai'n dymuno ei gweld.

Ac yn olaf, cwestiwn 8, Tom Giffard.

Finally, question 8, Tom Giffard.

Consortia Addysg Rhanbarthol
Regional Education Consortia

8. A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am rôl consortia addysg rhanbarthol? OQ56783

8. Will the Minister provide an update on the role of regional education consortia? OQ56783

15:05

Regional consortia play a central role in supporting schools to improve and deliver the new curriculum, including through professional learning and direct engagement. I am meeting with the consortia this week to discuss how they can continue to best support schools as we renew and reform education in Wales.

Mae'r consortia rhanbarthol yn chwarae rhan ganolog yn y gwaith o gefnogi ysgolion i wella a chyflwyno'r cwricwlwm newydd, gan gynnwys drwy ddysgu proffesiynol ac ymgysylltu uniongyrchol. Rwy'n cyfarfod â'r consortia yr wythnos hon i drafod y ffordd orau iddynt barhau i gefnogi ysgolion wrth inni adnewyddu a diwygio addysg yng Nghymru.

Thank you for that answer, Minister. Unfortunately, as you'll be aware, Education through Regional Working, or the ERW regional education consortium, is in a bit of a mess. Senior councillors from member authorities have been scathing in the press about the organisation, with Swansea Labour Councillor Jennifer Rayner describing working with ERW over the last few years as being extremely difficult, and Neath Port Talbot Labour Councillor Rob Jones—in your own constituency, Minister—even going so far as to say,

'I have a belief that more and more people are realising that the education consortiums, as they stand, are currently not fit for purpose in delivering education improvements.'

To compound things further, we now know Neath Port Talbot has withdrawn from the consortium, and Carmarthenshire, Pembrokeshire and Swansea councils have all issued withdrawal notices to state their intention to withdraw from this consortium too, meaning that four out of the six councils involved have either withdrawn or say they will do so.

So, can the Minister inform the Senedd how the relationships between ERW and its member councils collapsed so disastrously? Does the Minister agree with his colleague in Neath Port Talbot that the consortia are currently not fit for purpose? Can he update us on any future plans for regional consortia in these areas?

Diolch am eich ateb, Weinidog. Yn anffodus, fel y gwyddoch, mae Ein Rhanbarth ar Waith, neu gonsortiwm addysg rhanbarthol ERW, mewn tipyn o lanast. Mae uwch gynghorwyr rhai o'r awdurdodau sy'n aelodau wedi gwneud sylwadau beirniadol iawn yn y wasg am y sefydliad, gyda Chynghorydd Llafur Abertawe, Jennifer Rayner, yn dweud bod gweithio gydag Ein Rhanbarth ar Waith dros yr ychydig flynyddoedd diwethaf wedi bod yn anodd dros ben, a Chynghorydd Llafur Castell-nedd Port Talbot Rob Jones—yn eich etholaeth eich hun, Weinidog—yn mynd mor bell â dweud,

'Credaf fod mwy a mwy o bobl yn sylweddoli nad yw'r consortia addysg, fel y maent, yn addas at y diben ar gyfer cyflawni gwelliannau addysg ar hyn o bryd.'

I waethygu'r sefyllfa ymhellach, gwyddom bellach fod Castell-nedd Port Talbot wedi tynnu'n ôl o'r consortiwm, ac mae cynghorau sir Gaerfyrddin, sir Benfro ac Abertawe oll wedi cyhoeddi hysbysiadau tynnu'n ôl i nodi eu bwriad i dynnu'n ôl o'r consortiwm hwn hefyd, sy'n golygu bod pedwar o'r chwe chyngor dan sylw naill ai wedi tynnu'n ôl neu'n dweud y byddant yn gwneud hynny.

Felly, a all y Gweinidog roi gwybod i'r Senedd sut y dirywiodd y berthynas rhwng ERW a'r cynghorau sy'n aelodau ohono i'r fath raddau? A yw'r Gweinidog yn cytuno â'i gydweithiwr yng Nghastell-nedd Port Talbot nad yw'r consortia'n addas at y diben ar hyn o bryd? A all roi'r wybodaeth ddiweddaraf i ni ynglŷn ag unrhyw gynlluniau yn y dyfodol ar gyfer consortia rhanbarthol yn yr ardaloedd hyn?

Well, I think, given the scale of the challenges faced by all in the education system as we renew and reform after the pandemic, regional, collaborative and co-ordinated working has to be a key feature of how we support schools across Wales. I think that kind of working will be at its most effective when it is voluntary and driven by local authorities with a clear shared vision of its benefits; that's not the only way of doing it, but I think it's the best way of doing it. So, I want to encourage that, wherever possible, and encourage the local authorities in the ERW region, of course, to continue together to work in that spirit.

I'm obviously aware of ongoing discussions and changes to regional working in the ERW region. I think that principle of collaborative working is very important, and I would wish to see that continue. My officials are continuing to engage with all of the six local authorities in south-west and mid Wales in order to understand their plans, and to ensure they'll continue to be able to deliver on our expectations, as a Government, in their support for education reform.

Wel, o ystyried maint yr heriau sy'n wynebu pawb yn y system addysg wrth inni adnewyddu a diwygio ar ôl y pandemig, credaf fod yn rhaid i waith rhanbarthol, cydweithredol a chydgysylltiedig fod yn nodwedd allweddol o'r ffordd rydym yn cefnogi ysgolion ledled Cymru. Credaf fod y math hwnnw o waith yn fwyaf effeithiol pan fydd yn wirfoddol ac yn cael ei ysgogi gan awdurdodau lleol a chanddynt weledigaeth gyffredin a chlir ynghylch ei fanteision; nid dyma'r unig ffordd o'i wneud, ond credaf mai dyma'r ffordd orau o'i wneud. Felly, rwyf am annog hynny, lle bynnag y bo modd, ac annog yr awdurdodau lleol yn rhanbarth ERW, wrth gwrs, i barhau i weithio gyda'i gilydd yn yr ysbryd hwnnw.

Rwy'n amlwg yn ymwybodol o drafodaethau parhaus a newidiadau i weithio'n rhanbarthol yn rhanbarth ERW. Credaf fod egwyddor cydweithredu'n bwysig iawn, a hoffwn weld hynny'n parhau. Bydd fy swyddogion yn parhau i ymgysylltu â phob un o'r chwe awdurdod lleol yn ne-orllewin a chanolbarth Cymru er mwyn deall eu cynlluniau, ac i sicrhau y byddant yn parhau i allu cyflawni ein disgwyliadau, fel Llywodraeth, drwy eu cymorth i ddiwygio addysg.

3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Cynllun Rheoli’r Coronafeirws
3. Statement by the First Minister: The Coronavirus Control Plan

Yr eitem nesaf, felly, yw'r datganiad gan y Prif Weinidog ar gynllun rheoli'r coronafeirws. Brif Weinidog.

The next item is a statement by the First Minister on the coronavirus control plan. First Minister.

Diolch yn fawr, Llywydd. Yn y datganiad yma, dwi am ddelio â phedwar cwestiwn pwysig sy'n deillio o argyfwng y coronafeirws, ac maen nhw'n gysylltiedig â'i gilydd. Yn y lle cyntaf, dwi am amlinellu asesiad y Llywodraeth o'r sefyllfa yng Nghymru ar hyn o bryd o ran iechyd y cyhoedd. Fe fyddaf i wedyn yn amlinellu'r newidiadau i reoliadau iechyd y cyhoedd yng Nghymru y mae'r Llywodraeth yn bwriadu eu cyflwyno o ddydd Sadwrn nesaf, 17 Gorffennaf. Mae trydedd elfen y datganiad yn delio â newidiadau a fydd yn digwydd y tu hwnt i ddydd Sadwrn nesaf. Byddaf yn rhoi manylion lefel rybudd 0 a chaiff ei chyflwyno, os bydd y sefyllfa o ran iechyd y cyhoedd yn caniatáu newidiadau o'r fath, erbyn dydd Sadwrn 7 Awst. Yn olaf, dwi am gadarnhau cynlluniau'r Llywodraeth i addasu'r gofynion o ran hunanynysu yng Nghymru i deithwyr rhyngwladol ac mewn cyd-destunau domestig.

Thank you very much, Llywydd. In this statement, I want to deal with four significant issues arising from the coronavirus crisis, and they are interlocking. In the first place, I will set out the Government’s assessment of the situation in Wales in terms of public health. I will then outline the changes to public health regulations in Wales that the Government intends to introduce from Saturday next, 17 July. The third strand of the statement deals with changes that lie beyond next Saturday. I will detail the components of an alert level 0 that will be introduced, if the public health position were to allow such changes, on Saturday 7 August. Finally, I want to confirm the Government’s plans to amend the requirements in terms of self-isolation in Wales for international travellers and in domestic contexts.

Llywydd, I make this latest statement on the public health emergency here in Wales at a point of enormous uncertainty and complexity. Coronavirus cases are rising across the whole of Wales. In a short number of weeks, three small clusters of cases of the new delta variant have multiplied rapidly. Yesterday alone, over 1,000 new cases of coronavirus were reported across Wales. This fast-moving variant is in every part of our country and spreading quickly. It is the dominant form of the virus in Wales, just as it has become the dominant form in the United Kingdom and in many other countries in Europe. There can be no doubt that we are experiencing the anticipated third wave of this pandemic, with the rate in Wales rising overnight to 145 cases per 100,000 people.

Lywydd, gwnaf y datganiad diweddaraf hwn ar yr argyfwng iechyd cyhoeddus yma yng Nghymru ar adeg o gryn ansicrwydd a chymhlethdod. Mae achosion o'r coronafeirws yn cynyddu ledled Cymru gyfan. Mewn ychydig wythnosau, mae tri chlwstwr bach o achosion o'r amrywiolyn delta newydd wedi lledaenu'n gyflym. Ddoe yn unig, cafodd dros 1,000 o achosion newydd o'r coronafeirws eu cofnodi yng Nghymru. Mae'r amrywiolyn newydd hwn ym mhob rhan o'n gwlad ac yn lledaenu'n gyflym. Hon yw'r ffurf amlycaf ar y feirws yng Nghymru, yn union fel y mae wedi dod yn ffurf amlycaf yn y Deyrnas Unedig ac mewn llawer o wledydd eraill yn Ewrop. Nid oes amheuaeth ein bod yn gweld y drydedd don a ragwelwyd o'r pandemig hwn, gyda'r gyfradd yng Nghymru yn codi dros nos i 145 o achosion ym mhob 100,000 o bobl.

In a moment, I will set out some reasons for greater optimism in dealing with this third wave than either of its predecessors, but I want to leave Members in no doubt at all that community prevalence on this scale brings with it a set of real dangers that no responsible Government or Senedd should ignore. Our technical advisory group now says that the prevalence of infection in Wales will remain extremely high for at least the rest of this summer. That level of circulation of the virus will increase the risk of new variants emerging; increase the risk of the virus re-entering hospitals, care homes and other closed settings; it will increase the risk that the virus will move from younger to older people, repeating the pattern of both waves 1 and 2; it will increase the number of people suffering from long COVID; it will increase workforce absences, including in our key public services, and it will place greater strain on our test, trace, protect service and the genomic sequencing service, making the identification of new variants more difficult.

What, then, Llywydd, are the countervailing factors? Well, first and foremost, vaccination, and particularly our high rates of vaccination in Wales, is changing our relationship with the virus, and doing so faster than any other UK nation. Today, more than 73 per cent of all adults in Wales have received two doses of the vaccine. The figure in England and Scotland is 66 per cent, and it is 65 per cent in Northern Ireland. The rising tide of cases has not translated into higher rates of serious illnesses, hospital admissions and deaths in the same way that it did during the first wave or in the winter, and that is because of vaccination. I want to put on record again my thanks to all those people who have worked so hard to plan and run this highly successful programme.

The second way in which the position is more promising in this third wave is the way we have lived, and that has left some positive legacy. The Office for National Statistics's weekly estimate states that, of all the four home nations, Wales has the highest level of acquired immunity, and that now stands at 92 per cent of the whole population. Thirdly, we have the defence of the TTP system. In the week ending 3 July, 95 per cent of index cases eligible for follow-up were contacted within 24 hours, and 93 per cent of their contacts were traced.

Llywydd, that is the context in which the Cabinet has completed our three-weekly review of coronavirus restrictions. Our assessment is that, taking all these factors—negative and positive together—we can now proceed to a full level 1 set of regulations. This means that, from 17 July, from Saturday, up to six people will be able to meet indoors in private homes and holiday accommodation; organised indoor events for up to 1,000 people seated or 200 people standing will be able to take place, following a risk assessment; and that ice rinks will be able to re-open. And we believe we can go a step further as we move to the new alert level 0, and that we will be able to introduce alert level 0 levels of restrictions for outdoor events and gatherings, also from 17 July. We will therefore remove the limits on the number of people who can gather outdoors. Outdoor premises and events will have more flexibility around physical distancing. This will continue, though, to be one of the mitigations to be considered in carrying out and implementing risk assessments. We are able to do this because of our long-standing conclusion that the risk of transmission outdoors is much lower than indoors, and because we need to take advantage of the summer period. At the same time, from 17 July, the regulations will also change to allow up to 30 people from organisations such as the Urdd, Brownies or Scouts to attend residential centres over the summer holidays.

Mewn eiliad, byddaf yn nodi rhesymau dros fod yn fwy gobeithiol wrth ymdrin â'r drydedd don hon na'r rhai blaenorol, ond rwyf am i'r Aelodau fod yn gwbl sicr fod graddau'r lledaeniad yn y gymuned yn creu cyfres o beryglon gwirioneddol na ddylai unrhyw Lywodraeth na Senedd gyfrifol eu hanwybyddu. Dywed ein grŵp cyngor technegol bellach y bydd nifer yr achosion o'r haint yng Nghymru yn parhau i fod yn uchel iawn am weddill yr haf fan lleiaf. Bydd y lefel honno o ledaeniad y feirws yn cynyddu'r risg y bydd amrywiolion newydd yn dod i'r amlwg; yn cynyddu'r risg y bydd y feirws yn dychwelyd i ysbytai, cartrefi gofal a lleoliadau caeedig eraill; yn cynyddu'r risg y bydd y feirws yn symud o bobl iau i bobl hŷn, gan ailadrodd patrwm tonnau 1 a 2; yn cynyddu nifer y bobl sy'n dioddef o COVID hir; yn cynyddu lefelau absenoldeb yn y gweithlu, gan gynnwys yn ein gwasanaethau cyhoeddus allweddol, ac yn rhoi mwy o bwysau ar ein gwasanaeth profi, olrhain a diogelu a'r gwasanaeth dilyniannu genomig, gan ei gwneud yn anos nodi amrywiolion newydd.

Felly, Lywydd, beth yw'r ffactorau sy'n gwrthbwyso? Wel, yn anad dim, mae brechu, ac yn enwedig ein cyfraddau brechu uchel yng Nghymru, yn newid ein perthynas â'r feirws, ac yn gwneud hynny'n gyflymach nag unrhyw wlad arall yn y DU. Heddiw, mae mwy na 73 y cant o holl oedolion Cymru wedi cael dau ddos ​​o'r brechlyn. Y ffigur yn Lloegr a'r Alban yw 66 y cant, a 65 y cant yng Ngogledd Iwerddon. Nid yw'r cynnydd yn nifer yr achosion wedi trosi'n gyfraddau uwch o salwch difrifol, derbyniadau i'r ysbyty a marwolaethau yn yr un modd ag y gwelsom yn ystod y don gyntaf neu yn y gaeaf, a hynny oherwydd y brechlyn. Hoffwn gofnodi fy niolch unwaith eto i'r holl bobl sydd wedi gweithio mor galed i gynllunio a chyflawni'r rhaglen hynod lwyddiannus hon.

Yr ail ffordd y mae'r sefyllfa'n fwy addawol yn y drydedd don hon yw'r ffordd rydym wedi byw, ac mae hynny wedi gadael ôl-effaith gadarnhaol. Mae amcangyfrif wythnosol y Swyddfa Ystadegau Gwladol yn nodi, o bedair gwlad y DU, mai Cymru sydd â'r lefel uchaf o imiwnedd caffaeledig, a'i fod bellach yn 92 y cant o'r boblogaeth gyfan. Yn drydydd, mae gennym amddiffyniad y system profi, olrhain a diogelu. Yn yr wythnos a ddaeth i ben ar 3 Gorffennaf, cysylltwyd â 95 y cant o achosion cyfeirio cymwys o fewn 24 awr, a chafodd 93 y cant o'u cysylltiadau eu holrhain.

Lywydd, yn y cyd-destun hwnnw y mae'r Cabinet wedi cwblhau ein hadolygiad tair wythnos o'r cyfyngiadau coronafeirws. O ystyried yr holl ffactorau hyn—y rhai negyddol a'r rhai cadarnhaol ynghyd—ein hasesiad yw y gallwn symud ymlaen yn awr i set lawn o reoliadau lefel 1. Golyga hyn, o 17 Gorffennaf, o ddydd Sadwrn ymlaen, y bydd hyd at chwech o bobl yn cael cyfarfod dan do mewn cartrefi preifat a llety gwyliau; gellir cynnal digwyddiadau dan do wedi'u trefnu ar gyfer hyd at 1,000 o bobl sy'n eistedd neu 200 o bobl ar eu traed, yn dilyn asesiad risg; a gall canolfannau sglefrio ailagor. A chredwn y gallwn fynd gam ymhellach wrth inni symud i'r lefel rhybudd 0 newydd, ac y byddwn yn gallu cyflwyno cyfyngiadau lefel rhybudd 0 o gyfyngiadau ar gyfer digwyddiadau ac ymgynnull yn yr awyr agored, hefyd o 17 Gorffennaf. Byddwn felly'n cael gwared ar y cyfyngiadau ar nifer y bobl sy'n cael ymgynnull yn yr awyr agored. Bydd gan safleoedd a digwyddiadau awyr agored fwy o hyblygrwydd gyda mesurau cadw pellter corfforol. Fodd bynnag, bydd hyn yn parhau i fod yn un o'r mesurau lliniaru i'w hystyried wrth gynnal a gweithredu asesiadau risg. Gallwn wneud hyn am ein bod wedi dod i'r casgliad ers tro fod y risg o drosglwyddo'r feirws yn yr awyr agored yn llawer is na'r hyn ydyw dan do, a chan fod angen inni fanteisio ar gyfnod yr haf. Ar yr un pryd, o 17 Gorffennaf, bydd y rheoliadau hefyd yn newid i ganiatáu i hyd at 30 o bobl o sefydliadau fel yr Urdd, y Brownis neu'r Sgowtiaid fynychu canolfannau preswyl dros wyliau'r haf.

Llywydd, today we are also publishing an updated version of our coronavirus control plan, which sets out more broadly how we can move beyond the current alert level 1 to a new alert level 0. The Cabinet's intention is that Wales should move to alert level 0 on 7 August, provided the public health position in three weeks' time still allows us to do so. I emphasise today, as I always do, the importance of that proviso. In a position where public health challenges remain so volatile, we will assess and reassess the position on 7 August, but with the intention that Wales should move to alert level 0, provided the public health position remains as it is today.

At alert level 0, we have focused on retaining those restrictions that help people to keep safe, but have the smallest detrimental effect on their wider physical and emotional health. At level 0, therefore, there will be no legal limits on the number of people who can meet others, including in private homes, public places or at events, and at alert level 0, all businesses and premises will be open.

Llywydd, life will have returned, very substantially, to how it was before the coronavirus pandemic began, but here in Wales, we will not abandon all those measures that have done so much to keep us all safe. At alert level 0, and from 7 August, therefore, people should continue to work from home wherever possible. Where a return to the workplace is necessary, we will continue to ensure that COVID risk assessments will be a legal requirement for businesses, employers and event organisers. It will be a legal requirement that these assessments are drawn up with the involvement of employees, and the mitigating measures set out in those risk assessments must be implemented. In Wales, as well, Llywydd, at alert level 0, face coverings will continue to be a legal requirement on public transport, in health and care settings and in all indoor public places, with the exception of education settings and hospitality. The aim of the Government will be gradually to ease these requirements as the risk of coronavirus decreases.

Finally, Llywydd, I turn to two further changes to self-isolation requirements. I much regret the decision of the UK Government to remove the requirement for doubly vaccinated travellers returning from amber list countries to self-isolate. The risk of reimportation of coronavirus from other parts of the world, and especially new variants, has not gone away. The removal of a defence against that risk, and especially at a time when the virus is in such rapid circulation, is very difficult to understand. But, because the vast majority of international travel to and from Wales is via England, it is, as our chief medical officer says, untenable for us not to do the same thing. We will therefore remove the requirement for all adults who have had two NHS COVID vaccines, and for under 18 year-olds, to self-isolate on their return from amber list countries, and we will remove those requirements from 19 July. However, Llywydd, we continue to advise against all but essential travel abroad, and we continue to strongly recommend people to holiday at home this summer.

I turn now to the position in relation to domestic self-isolation. Here, the Cabinet has decided that, during the next three-week cycle, which begins on 7 August, we will remove the requirement for people who have been fully vaccinated to self-isolate if they are a close contact of someone who has tested positive. There is still work to be done before these changes can come into force, for example in adjusting our TTP system and putting in place arrangements for those who work in health and care settings. Self-isolation will continue to play a very important role in breaking the chain of transmission for anyone who has symptoms of the virus, anyone who tests positive and anyone who has not had two doses of the vaccine.

Llywydd, coronavirus has not gone away. Whatever the coming weeks and months hold, the simple measures that have helped to keep us all safe throughout the pandemic will continue to protect us all: keeping your distance, meeting outdoors, being in well-ventilated places, avoiding crowded places where possible, wearing a face covering where it's not, and good hand hygiene.

Lywydd, heddiw, rydym hefyd yn cyhoeddi fersiwn wedi'i diweddaru o gynllun rheoli'r coronafeirws, sy'n nodi'n fwy cyffredinol sut y gallwn symud o lefel rhybudd 1 fel y mae pethau ar hyn o bryd i lefel rhybudd 0 newydd. Bwriad y Cabinet yw y dylai Cymru symud i lefel rhybudd 0 ar 7 Awst, ar yr amod fod sefyllfa iechyd y cyhoedd ymhen tair wythnos yn dal i ganiatáu inni wneud hynny. Pwysleisiaf heddiw, fel y gwnaf bob amser, bwysigrwydd yr amod hwnnw. Mewn sefyllfa lle mae heriau iechyd y cyhoedd yn parhau i fod mor gyfnewidiol, byddwn yn asesu ac yn ailasesu'r sefyllfa ar 7 Awst, ond gyda'r bwriad y dylai Cymru symud i lefel rhybudd 0, ar yr amod y bydd sefyllfa iechyd y cyhoedd yn parhau fel y mae heddiw.

Ar lefel rhybudd 0, rydym wedi canolbwyntio ar gadw'r cyfyngiadau sy'n helpu pobl i fod yn ddiogel, ond sy'n cael yr effaith niweidiol leiaf ar eu hiechyd corfforol ac emosiynol ehangach. Ar lefel 0, felly, ni fydd unrhyw derfynau cyfreithiol ar nifer y bobl sy'n gallu cyfarfod ag eraill, gan gynnwys mewn cartrefi preifat, mannau cyhoeddus neu mewn digwyddiadau, ac ar lefel rhybudd 0, bydd pob busnes a safle ar agor.

Lywydd, bydd bywyd wedi newid yn ôl, i raddau helaeth iawn, i fel roedd pethau cyn y pandemig coronafeirws, ond yma yng Nghymru, ni fyddwn yn cefnu ar yr holl fesurau sydd wedi gwneud cymaint i gadw pob un ohonom yn ddiogel. Ar lefel rhybudd 0, ac o 7 Awst, felly, dylai pobl barhau i weithio gartref lle bo modd. Pan fydd angen dychwelyd i'r gweithle, byddwn yn parhau i sicrhau y bydd asesiadau risg COVID yn ofyniad cyfreithiol i fusnesau, cyflogwyr a threfnwyr digwyddiadau. Bydd llunio'r asesiadau hyn gyda chyfranogiad y gweithwyr yn ofyniad cyfreithiol, ac mae'n rhaid rhoi'r mesurau lliniaru a nodir yn yr asesiadau risg hynny ar waith. Yng Nghymru hefyd, Lywydd, ar lefel rhybudd 0, bydd gorchuddion wyneb yn parhau i fod yn ofyniad cyfreithiol ar drafnidiaeth gyhoeddus, mewn lleoliadau iechyd a gofal ac ym mhob man cyhoeddus dan do, ac eithrio lleoliadau addysg a lletygarwch. Nod y Llywodraeth fydd llacio'r gofynion hyn yn raddol wrth i risg y coronafeirws leihau.

Yn olaf, Lywydd, trof at ddau newid pellach i'r gofynion hunanynysu. Gresynaf yn fawr at benderfyniad Llywodraeth y DU i gael gwared ar y gofyniad i deithwyr sydd wedi cael dau ddos o'r brechlyn ac sy'n dychwelyd o wledydd ar y rhestr oren hunanynysu. Nid yw'r risg o ailfewnforio'r coronafeirws o rannau eraill o'r byd, ac yn enwedig amrywiolion newydd, wedi diflannu. Mae'n anodd iawn deall pam eu bod wedi cael gwared ar amddiffyniad yn erbyn y risg honno, yn enwedig ar adeg pan fo'r feirws yn lledaenu mor gyflym. Ond gan fod y mwyafswm helaeth o deithio rhyngwladol i ac o Gymru yn digwydd drwy Loegr, mae'n anghynaladwy, fel y dywed ein prif swyddog meddygol, inni beidio â gwneud yr un peth. Felly, byddwn yn cael gwared ar y gofyniad i bob oedolyn sydd wedi cael dau frechlyn COVID gan y GIG, ac i bobl dan 18 oed, hunanynysu ar ôl dychwelyd o wledydd y rhestr oren, a byddwn yn cael gwared ar y gofynion hynny o 19 Gorffennaf. Fodd bynnag, yng Nghymru, rydym yn parhau i gynghori yn erbyn teithio dramor oni bai fod hynny'n hanfodol, ac rydym yn parhau i argymell yn gryf y dylai pobl fynd ar wyliau yn y wlad hon yr haf hwn.

Trof yn awr at y sefyllfa mewn perthynas â hunanynysu domestig. Yma, mae'r Cabinet wedi penderfynu, yn ystod y cylch tair wythnos nesaf, sy'n dechrau ar 7 Awst, y byddwn yn cael gwared ar y gofyniad i bobl sydd wedi'u brechu'n llawn hunanynysu os ydynt yn gyswllt agos i rywun sydd wedi profi'n bositif. Mae gwaith i'w wneud o hyd cyn y gall y newidiadau hyn ddod i rym, er enghraifft, wrth addasu ein system profi, olrhain a diogelu a rhoi trefniadau ar waith ar gyfer y rheini sy'n gweithio mewn lleoliadau iechyd a gofal. Bydd hunanynysu'n parhau i chwarae rhan bwysig iawn yn torri'r gadwyn drosglwyddo i unrhyw un sydd â symptomau'r feirws, unrhyw un sy'n profi'n bositif ac unrhyw un nad ydynt wedi cael dau ddos ​​o'r brechlyn.

Lywydd, nid yw'r coronafeirws wedi diflannu. Ni waeth beth fydd yn digwydd dros yr wythnosau a'r misoedd nesaf, bydd y mesurau syml sydd wedi helpu i gadw pob un ohonom yn ddiogel drwy gydol y pandemig yn parhau i ddiogelu pob un ohonom: cadw pellter, cyfarfod yn yr awyr agored, bod mewn mannau sydd wedi'u hawyru'n dda, osgoi mannau gorlawn lle bo modd a gwisgo gorchudd wyneb pan nad oes modd gwneud hynny, a hylendid dwylo da.

O ddilyn y camau syml hyn, fe allwn ni i gyd weithio gyda'n gilydd i gadw'r coronafeirws dan reolaeth ac atal y drydedd don yma rhag codi'n rhy uchel. Mae'r holl dystiolaeth yn awgrymu bod amrywiolion newydd, na fyddan nhw o bosib yn ymateb i'r brechlynnau, yn fwy tebygol o ddatblygu pan fydd niferoedd yr achosion o goronafeirws yn uchel. Mae hi'n dal i fod yn hollol bwysig ein bod ni'n parhau i gydweithio i gadw'n gilydd yn ddiogel ac i gadw Cymru yn ddiogel hefyd. Diolch yn fawr.

If we follow these simple steps, we can work together to keep coronavirus under control and prevent this third wave from growing too high. All of the evidence suggests that new variants, which may not respond to the vaccines, are more likely to emerge when cases of coronavirus are at high levels. It remains vital that we continue to work together to keep each other safe and to keep Wales safe as well. Thank you very much. 

15:20

Thank you, First Minister, for your statement this afternoon, and, indeed, for the briefing that the health Minister offered leaders of the opposition parties this morning, as well, which, obviously, has informed our thinking in relation to this statement. You are the First Minister, and I am the leader of the largest opposition group, the people of Wales spoke, and, to be fair, they endorsed the approach that the Welsh Government have taken. I have disagreed with that approach on many occasions, but democracy is a wonderful thing; the largest party forms the Government and sets the tone and sets the direction.

You are quite right to identify that we are still in the middle of many challenging periods of time that we're going to face with the COVID crisis at the moment, in particular around new variants. I personally would have liked to have seen greater speed and greater urgency in bringing some of these measures forward, but I appreciate the difficult decisions that the Cabinet have had to take based on the scientific evidence that they've had before them. That's what will inform the questions that I will put to you today, if I may, First Minister.

You highlight in your statement three restrictions that will remain in place after 7 August. I will deal with it as if it's a plan so we get to level 0, because I appreciate there are still considerations to be taken. Will there be any other restrictions that will be in place when we get to level 0, or are those the only three restrictions that we can expect to remain in place if the conditions are met on that assessment by the Cabinet for their release on 7 August?

When it comes to face masks, what tests will you be using to move away from the mandatory direction that will be put in place to keep face masks in place for use in many settings here in Wales? Because I'm sure we'd all like to move, if it was safe to do so, to an environment that was pre COVID and face masks were not the normality that we currently see. So, what tests will you put in place to make sure that we can have confidence that we will move into that area where face masks won't be mandatory?

When it comes to self-isolation, we can see the effects that are currently happening with self-isolation, in particular the effects it's having on business and services as we remove restrictions. You talk in the statement about TTP provision and the improvements needed and changes needed in TTP provision. Can you highlight what changes are required so we can move to an environment where self-isolation doesn't have so much of an effect on the economy and on our services?

Risk assessments will be a legal requirement. Will these be sector by sector, or will there be a uniform approach? I think that's important to understand, because I'm sure, as Members, we will get quite a bit of correspondence from people within our regions and constituencies on how these risk assessments are going to be undertaken. So, will they be sector by sector, or will it be a uniform approach, with a standard template that businesses and operators will have to comply with?

We are seeing rising infection rates; what's the modelling and what does that show as the effect on the NHS, going forward, as we go into the summer? I'm sure the First Minister does have access to that modelling, and I think it's important for us to understand with these restrictions being lifted what effect we are expecting to see on the NHS, because ultimately these restrictions were put in place to protect the NHS from being overwhelmed. 

Finally, First Minister, if we do see spikes—and I think invariably we will see spikes, regrettably—will you deal with the spikes via local restrictions or national restrictions, and will those national restrictions ultimately involve the draconian measures we have seen of previous lockdown procedures in Wales—the first and second lockdown—or are we in a zone where, with the success of the vaccination programme and the immunisation that has gone on across Wales and the immunity levels that we see, we will not be looking backwards and thinking we'll be seeing lockdown one and lockdown two repeated in the autumn? Thank you, First Minister. 

Diolch, Brif Weinidog, am eich datganiad y prynhawn yma, ac yn wir, am y sesiwn friffio a gynigiodd y Gweinidog iechyd i arweinwyr y gwrthbleidiau y bore yma hefyd, sydd, yn amlwg, wedi llywio ein barn mewn perthynas â'r datganiad hwn. Chi yw'r Prif Weinidog, a fi yw arweinydd yr wrthblaid fwyaf, fe siaradodd pobl Cymru, ac a bod yn deg, fe wnaethant gymeradwyo'r dull o weithredu y mae Llywodraeth Cymru wedi'i ddilyn. Rwyf wedi anghytuno â'r dull hwnnw ar sawl achlysur, ond mae democratiaeth yn beth ardderchog; y blaid fwyaf sy'n ffurfio'r Llywodraeth ac yn pennu'r cywair a'r cyfeiriad.

Rydych yn llygad eich lle yn nodi ein bod yn dal i fod ynghanol llawer o gyfnodau heriol y byddwn yn eu hwynebu gydag argyfwng COVID ar hyn o bryd, yn enwedig mewn perthynas ag amrywiolion newydd. Yn bersonol, byddwn wedi hoffi gweld mwy o gyflymder a mwy o frys i gyflwyno rhai o'r mesurau hyn, ond rwy'n deall y penderfyniadau anodd y mae'r Cabinet wedi gorfod eu gwneud ar sail y dystiolaeth wyddonol o'u blaenau. Dyna fydd yn llywio'r cwestiynau y byddaf yn eu gofyn i chi heddiw, os caf, Brif Weinidog.

Rydych yn nodi tri chyfyngiad yn eich datganiad a fydd yn parhau i fod ar waith ar ôl 7 Awst. Byddaf yn ymdrin ag ef fel pe bai'n gynllun fel ein bod yn cyrraedd lefel 0, gan fy mod yn deall bod rhaid ystyried rhai pethau o hyd. A fydd unrhyw gyfyngiadau eraill ar waith pan fyddwn yn cyrraedd lefel 0, neu ai'r tri chyfyngiad hynny yw'r unig rai y gallwn ddisgwyl y byddant yn parhau i fod ar waith os bydd asesiad y Cabinet yn nodi bod yr amodau ar gyfer eu llacio wedi'u bodloni ar 7 Awst?

O ran masgiau wyneb, pa brofion y byddwch yn eu defnyddio i symud oddi wrth y cyfarwyddyd gorfodol a fydd yn cael ei roi ar waith i gadw'r defnydd o fasgiau wyneb mewn sawl lleoliad yma yng Nghymru? Oherwydd rwy'n siŵr y byddai pob un ohonom yn awyddus i symud, pe bai'n ddiogel i wneud hynny, i amgylchedd cyn COVID pan nad oedd gwisgo'r masgiau wyneb a welwn ar hyn o bryd yn normal. Felly, pa brofion y byddwch yn eu rhoi ar waith i sicrhau y gallwn fod yn hyderus y byddwn yn symud i'r sefyllfa honno lle na fydd masgiau wyneb yn orfodol?

O ran hunanynysu, gallwn weld effeithiau hunanynysu ar hyn o bryd, yn enwedig yr effeithiau y mae'n eu cael ar fusnesau a gwasanaethau wrth inni gael gwared ar gyfyngiadau. Rydych yn sôn yn y datganiad am ddarpariaeth brofi, olrhain a diogelu a'r gwelliannau sydd eu hangen a'r newidiadau sydd eu hangen yn y ddarpariaeth brofi, olrhain a diogelu. A allwch nodi pa newidiadau sydd eu hangen fel y gallwn symud i amgylchedd lle nad yw hunanynysu'n cael cymaint o effaith ar yr economi ac ar ein gwasanaethau?

Bydd asesiadau risg yn ofyniad cyfreithiol. A fydd y rhain yn amrywio fesul sector, neu a fydd yna ddull unffurf o weithredu? Credaf ei bod yn bwysig deall hynny, oherwydd fel Aelodau, rwy'n siŵr y byddwn yn cael cryn dipyn o ohebiaeth gan bobl yn ein rhanbarthau a'n hetholaethau ynglŷn â sut y cyflawnir yr asesiadau risg hyn. Felly, a fyddant yn amrywio fesul sector, neu a fydd yn ddull unffurf, gyda thempled safonol y bydd yn rhaid i fusnesau a gweithredwyr gydymffurfio ag ef?

Rydym yn gweld cyfraddau heintio'n codi; beth yw'r gwaith modelu, a beth y mae hynny'n ei ddangos ynglŷn â'r effaith ar y GIG yn y dyfodol, wrth iddi ddod yn haf? Rwy'n siŵr fod gan y Prif Weinidog fynediad at y gwaith modelu hwnnw, a chredaf ei bod yn bwysig inni ddeall, gyda'r cyfyngiadau hyn yn cael eu codi, pa effaith rydym yn disgwyl ei gweld ar y GIG, oherwydd yn y pen draw, rhoddwyd y cyfyngiadau hyn ar waith i ddiogelu'r GIG rhag cael ei orlethu.

Yn olaf, Brif Weinidog, os byddwn yn gweld cynnydd sydyn yn nifer yr achosion—a chredaf, yn anochel, y byddwn yn gweld ambell gynnydd sydyn gwaetha'r modd—a fyddwch yn ymdrin â hynny drwy gyfyngiadau lleol neu gyfyngiadau cenedlaethol, ac a fydd y cyfyngiadau cenedlaethol yn y pen draw yn cynnwys y mesurau llym rydym wedi'u gweld o dan gyfyngiadau symud blaenorol yng Nghymru—y cyfnod cyntaf o gyfyngiadau symud a'r ail gyfnod—neu a ydym mewn sefyllfa, gyda llwyddiant y rhaglen frechu a'r imiwneiddio ledled Cymru a'r lefelau imiwnedd a welwn, lle na fyddwn yn edrych tuag yn ôl ac yn meddwl y byddwn yn gweld y cyfnod cyntaf o gyfyngiadau symud a'r ail gyfnod yn cael eu hailadrodd yn yr hydref? Diolch, Brif Weinidog.

15:25

I thank the leader of the opposition for those very constructive questions. I'll do my best to answer them all briefly. Provided that the public health situation remains as it is, then the restrictions that I've outlined this afternoon, as set out in the coronavirus control plan, are the restrictions that we envisage. I don't envisage more than that, but that does depend on the public health situation remaining as favourable as it is today. 

On face coverings, we will use the same set of tests that we have set out in previous iterations of the coronavirus control plan, and that means that we don't rely on a single measure, we rely on a rounded set of measures that include prevalence in the community, positivity rates, the extent to which illness is converting into impact on hospitalisation and so on. So, it'll be a rounded set of measures, which all together tell us whether the virus is sufficiently suppressed to allow us to move beyond mandation of face coverings. I said in my statement that, while face coverings will remain mandatory in indoor settings, we are removing their mandation in hospitality, we're removing their mandation in education settings, and we would like to remove their mandation in further indoor settings, as the coronavirus position allows. 

In relation to self-isolation, I don't think, Llywydd, that I said that the TTP system needed to improve. I did say that it needed to amend itself. It is going to move from a system in which the call you get from a TTP worker is one that tells you that you have been in contact with someone who has tested positive and therefore you now are required to self-isolate to what is called a 'warn and inform' system. So, the script for all our workers in TTP will have to alter. They will still provide the best possible advice to people who have come into contact with someone who has tested positive. They will explore with the individual their own circumstances, because people who have been doubly vaccinated but who have significant underlying health conditions may wish to continue to take some measures to protect themselves if they have come into contact with someone who definitely is suffering from the virus.

The move to a 'warn and inform' system will take a small number of weeks. Scripts have to be changed, people have to be retrained to do it, and we want to be in a position where the TTP service has access to the record of somebody's vaccination. It cannot simply be a self-certification system. It cannot be that the TTP system asks you, 'Have you been doubly vaccinated?' and all that happens is that you say 'yes', and then it says, 'And was it more than two weeks ago?' and you say 'yes' again and that's the only check in the system. For this to have the public confidence that we want it to have, there has to be more to it than that, and that has to be planned into the system as well. That will just take a short number of weeks. 

Risk assessments are mandatory now, Llywydd. They are mandatory under our coronavirus regulations, and they're mandatory under Health and Safety Executive regulations as well, and we'll continue to do them in the way we have up until now, which is not a simple, uniform, same-everywhere assessment. Inevitably, the factors that affect the safety of workers and users of any workplace vary according to the nature of the workplace itself. 

The leader of the opposition asked me what the model shows. And what the model shows, Llywydd, is that the impact on the health service is incredibly sensitive to shifts in at least two of the factors at play—incredibly sensitive to the extent to which the vaccination does provide a defence against the virus. And a shift of just 2 per cent or 3 per cent in the effectiveness of the virus is the difference between large numbers of people needing or not needing hospitalisation.

And the second variable is the extent to which people do continue to observe all those small but sensible actions that we ask people to take in their own lives. If people continue, as people in Wales have, to do their best to look after themselves and others, that will suppress the number of people needing hospitalisation. If people act as though coronavirus has gone away, and is no risk to themselves or others, then that will drive more numbers into the hospital sector. At the better end of that spectrum, then the impact on the NHS is manageable, despite the fact that the NHS is so busy with everything else it's trying to do. If the dial gets set at the other end of that spectrum, then we will be back where we were in the winter, with very large numbers of people needing to be cared for in a hospital, with all the impact that that would make on the ability of the NHS to go on doing all of those other things.

The issue of spikes—we've relied on national measures ever since the turn of this year, and I think that has served us well in terms of simplicity of communication, and the ability of people to follow what is asked of them. And at the moment, I think that will be the primary way we will deal with things. We have had local measures. We've had local measures in Rhondda Cynon Taf and in Merthyr; we've had local measures in parts of north Wales. But they're supplementary to that national approach, rather than a substitute for it.

And the final question that Andrew R.T. Davies asked me was whether the vaccination will alter the measures that we would need to take. Well, provided the vaccine remains as effective as it is, against the Kent variant and the delta variant, then the answer would definitely be, 'Yes, we will have a far stronger defence.' Were we to be in the very unhappy position of a further variant emerging, where the vaccine was not an effective defence against it, well, inevitably, we would have to calibrate other measures, to take account of the fact that the vaccine isn't providing the defence that it currently does. But our hope must be that the vaccine goes on being effective, and the booster campaign that we have planned for the autumn will certainly help in that way.

Diolch i arweinydd yr wrthblaid am y cwestiynau adeiladol iawn hynny. Gwnaf fy ngorau i ateb pob un ohonynt yn fyr. Ar yr amod fod sefyllfa iechyd y cyhoedd yn parhau fel y mae, y cyfyngiadau rwyf wedi'u hamlinellu'r prynhawn yma, fel y'u nodwyd yng nghynllun rheoli'r coronafeirws, yw'r cyfyngiadau a ragwelwn. Nid wyf yn rhagweld mwy na hynny, ond mae hynny'n ddibynnol ar fod sefyllfa iechyd y cyhoedd yn parhau i fod mor galonogol â'r hyn ydyw heddiw.

O ran gorchuddion wyneb, byddwn yn defnyddio'r un set o brofion â'r rhai rydym wedi'u nodi mewn fersiynau blaenorol o gynllun rheoli'r coronafeirws, a golyga hynny nad ydym yn dibynnu ar un mesur, rydym yn dibynnu ar set gyflawn o fesurau sy'n cynnwys nifer yr achosion yn y gymuned, cyfraddau positifrwydd, i ba raddau y mae salwch yn troi'n effaith ar yr ysbytai ac ati. Felly, bydd yn set gyflawn o fesurau, sydd gyda'i gilydd yn dweud wrthym a yw'r feirws wedi'i atal yn ddigonol i ganiatáu inni symud y tu hwnt i orchuddion wyneb gorfodol. Er y bydd gorchuddion wyneb yn parhau i fod yn orfodol mewn lleoliadau dan do, dywedais yn fy natganiad ein bod yn cael gwared ar yr orfodaeth i'w gwisgo mewn lletygarwch, yn cael gwared ar yr orfodaeth i'w gwisgo mewn lleoliadau addysg, a hoffem gael gwared ar yr orfodaeth i'w gwisgo mewn rhagor o leoliadau dan do, fel y bydd sefyllfa'r coronafeirws yn caniatáu.

Mewn perthynas â hunanynysu, Lywydd, nid wyf yn credu imi ddweud bod angen i'r system brofi, olrhain a diogelu wella. Dywedais fod angen iddi ddiwygio'i hun. Bydd yn newid o system lle mae'r alwad a gewch gan weithiwr profi, olrhain a diogelu yn un sy'n dweud wrthych eich bod wedi bod mewn cysylltiad â rhywun sydd wedi cael prawf positif ac felly fod gofyn i chi hunanynysu i'r hyn a elwir yn system 'rhybuddio a hysbysu'. Felly, bydd angen i'r sgript ar gyfer holl weithwyr ein system brofi, olrhain a diogelu newid. Byddant yn dal i ddarparu'r cyngor gorau posibl i bobl sydd wedi dod i gysylltiad â rhywun sydd wedi cael prawf positif. Byddant yn archwilio amgylchiadau'r unigolyn gyda hwy, oherwydd efallai y bydd pobl sydd wedi cael dau frechlyn ond sydd â chyflyrau iechyd isorweddol sylweddol yn awyddus i barhau i roi rhai camau ar waith i ddiogelu eu hunain os ydynt wedi dod i gysylltiad â rhywun sy'n bendant yn dioddef o'r feirws.

Bydd newid i system 'rhybuddio a hysbysu' yn cymryd ychydig wythnosau. Mae'n rhaid newid sgriptiau, mae'n rhaid ailhyfforddi pobl i'w wneud, ac rydym am fod mewn sefyllfa lle mae gan y gwasanaeth profi, olrhain a diogelu fynediad at gofnodion brechu unigolion. Ni all fod yn system hunanardystio'n unig. Ni allwn gael system brofi, olrhain a diogelu sy'n gofyn i chi, 'A ydych wedi cael eich brechu ddwywaith?' a'r cyfan sy'n digwydd yw eich bod yn dweud 'ydw', ac yna mae'n gofyn, 'Ac a oedd hynny fwy na phythefnos yn ôl?' ac rydych yn dweud 'oedd' eto a dyna'r unig wiriad yn y system. Er mwyn ennyn hyder y cyhoedd yn y system, mae'n rhaid bod mwy iddi na hynny, ac mae'n rhaid cynllunio hynny o fewn y system hefyd. Bydd hynny'n cymryd ychydig wythnosau.

Mae asesiadau risg yn orfodol nawr, Lywydd. Maent yn orfodol o dan ein rheoliadau coronafeirws, ac maent yn orfodol o dan reoliadau'r Awdurdod Gweithredol Iechyd a Diogelwch hefyd, a byddwn yn parhau i'w cynnal yn y ffordd rydym wedi'i wneud hyd yn hyn, nad yw'n asesiad syml, unffurf, sydd yr un fath ym mhobman. Yn anochel, mae'r ffactorau sy'n effeithio ar ddiogelwch gweithwyr a defnyddwyr unrhyw weithle yn amrywio yn ôl natur y gweithle ei hun.

Gofynnodd arweinydd yr wrthblaid i mi beth y mae'r model yn ei ddangos. A'r hyn y mae'r model yn ei ddangos, Lywydd, yw bod yr effaith ar y gwasanaeth iechyd yn hynod sensitif i newidiadau mewn o leiaf ddau o'r ffactorau sy'n weithredol—mae'n hynod sensitif i'r graddau fod y brechlyn yn amddiffyn rhag y feirws. A newid o 2 neu 3 y cant yn unig yn effeithiolrwydd y feirws yw'r gwahaniaeth rhwng bod nifer fawr o bobl yn gorfod mynd i'r ysbyty neu beidio.

A'r ail newidyn yw'r graddau y mae pobl yn parhau i ddilyn yr holl gamau bach ond synhwyrol y gofynnwn i bobl eu cymryd yn eu bywydau eu hunain. Os bydd pobl yn parhau i wneud eu gorau i edrych ar ôl eu hunain ac eraill, fel y mae pobl wedi'i wneud yng Nghymru, bydd hynny'n lleihau nifer y bobl sydd angen mynd i'r ysbyty. Os yw pobl yn ymddwyn fel pe bai'r coronafeirws wedi diflannu, ac fel pe na bai unrhyw risg iddynt hwy eu hunain nac i eraill, bydd hynny'n arwain at fwy o niferoedd yn y sector ysbytai. Ar ben gwell y sbectrwm hwnnw felly, gellir rheoli'r effaith ar y GIG, er bod y GIG mor brysur gyda phopeth arall y mae'n ceisio ei wneud. Os byddwn yn cyrraedd pen arall y sbectrwm, byddwn yn ôl yn y sefyllfa roeddem ynddi yn y gaeaf, gyda nifer fawr iawn o bobl angen gofal mewn ysbyty, a'r holl effaith y byddai hynny'n ei chael ar allu'r GIG i barhau i wneud yr holl bethau eraill hynny.

Ar fater cynnydd sydyn mewn achosion—rydym wedi dibynnu ar fesurau cenedlaethol ers dechrau'r flwyddyn, a chredaf fod hynny wedi bod o fudd i ni o ran symlrwydd cyfathrebu, a gallu pobl i wneud yr hyn y gofynnir iddynt ei wneud. Ac ar hyn o bryd, credaf mai dyna fydd y brif ffordd y byddwn yn mynd i'r afael â phethau. Rydym wedi cael mesurau lleol. Rydym wedi cael mesurau lleol yn Rhondda Cynon Taf ac ym Merthyr Tudful; rydym wedi cael mesurau lleol mewn rhannau o ogledd Cymru. Ond maent yn ategol i'r dull cenedlaethol o weithredu, yn hytrach na'u bod ar waith yn ei le.

A'r cwestiwn olaf y gofynnodd Andrew R.T. Davies i mi oedd a fydd y brechlyn yn newid y camau y byddai angen i ni eu cymryd. Wel, ar yr amod fod y brechlyn yn parhau i fod mor effeithiol ag y mae ar hyn o bryd, yn erbyn amrywiolyn Caint ac amrywiolyn delta, yna'r ateb, yn bendant, fyddai, 'Bydd, bydd gennym amddiffyniad llawer cryfach.' Pe byddem yn y sefyllfa anffodus iawn lle byddai amrywiolyn arall yn dod i'r amlwg, a lle na fyddai'r brechlyn yn darparu amddiffyniad effeithiol yn ei erbyn, wel, yn anochel, byddai'n rhaid inni drefnu mesurau eraill am na fyddai'r brechlyn yn darparu'r amddiffyniad y mae'n ei ddarparu ar hyn o bryd. Ond mae'n rhaid inni obeithio y bydd y brechlyn yn parhau i fod yn effeithiol, a bydd yr ymgyrch atgyfnerthu sydd wedi'i chynllunio gennym ar gyfer yr hydref yn sicr o fod o gymorth yn y cyswllt hwnnw.

15:30

Diolch yn fawr iawn, Brif Weinidog. Roeddwn i'n mynd i ddechrau drwy ddiolch am wneud y datganiad yma yn y Senedd—mi ddylai holl ddatganiadau'r flwyddyn ddiwethaf fod wedi cael eu gwneud yn y Senedd—ond dwi yn darllen fod y cyhoeddiad wedi cael ei wneud ar y cyfryngau cymdeithasol. Ond rydyn ni'n agosach at fod wedi cael y datganiad yma yn y Senedd, lle y dylai o gael ei wneud.

Diolch i chi am rannu eich asesiad o'r sefyllfa iechyd cyhoeddus ac am amlinellu'r camau a fydd yn digwydd yn syth o ran llacio cyfyngiadau a beth ddaw nesaf. Y cyd-destun wrth gwrs—gallwn ni ddim anwybyddu'r cyd-destun yma yng Nghymru—ydy'r camau rhyfeddol sy'n cael eu cymryd gan Boris Johnson ar gyfer Lloegr, a'r pwysau ar Gymru, y pwysau sydd arnoch chi, i osod amserlen debyg. A dwi'n falch, unwaith eto, ein bod ni yma yng Nghymru yn gwrthod cael ein gorfodi i ddilyn yr agenda honno dros y ffin. Roeddwn i'n darllen sylwadau Ravi Gupta o Brifysgol Caergrawnt: 'The world is looking at England with disbelief', meddai, wrth i'r ffigurau godi a'r cyfyngiadau gael eu dileu o'r wythnos nesaf.

Dwi yn falch, wedi dweud hynny, ein bod ni yn symud tuag at godi rhagor o gyfyngiadau—mae o'r peth iawn i'w wneud; dyna rydyn ni gyd ei eisiau, wedi'r cyfan. Mae'n beth da i barhau i symud tuag at normalrwydd. Ond dwi'n cytuno efo'r dewis y mae'r Llywodraeth wedi ei wneud o ran pwyllo am ychydig wythnosau efo ambell beth sylfaenol, wrth i nifer yr achosion gynyddu. Ac yn benodol, dwi'n falch bod y Llywodraeth wedi cytuno efo ni ym Mhlaid Cymru, ac efo'r undebau llafur, ac ati, y dylid parhau i'w gwneud hi yn ofynnol i bobl wisgo gorchuddion wyneb am y tro. Mae'n bwysig cyfyngu ar nifer y bobl sydd yn gallu cael eu heintio oherwydd y rhesymau gwnaethoch chi amlinellu o ran twf long COVID a'r posibilrwydd y gall amrywiolion eraill ddatblygu ac ati. 

Thank you, First Minister. I was going to start by thanking you for making this statement in the Senedd—all of the statements of the previous year should have been made in the Senedd—but I read now that some of this was released on social media. But we are closer to have had the statement made in the Senedd, where it should have been made.

Thank you for sharing your assessment of the current public health situation, and for outlining the steps that will be taken immediately in terms of relaxing restrictions, and what will emerge next. The context of course—and we can't ignore the context here in Wales—are the incredible steps being taken by Boris Johnson for England, and the pressures on Wales, and the pressures on you, to set a similar timetable. And I'm pleased, once again, that we in Wales are refusing to follow that agenda over the border. I read the comments of Ravi Gupta, of Cambridge University, who said that the world is looking at England with disbelief, while numbers are increasing and restrictions are being relaxed in England from next week.

I am pleased, however, that we are moving towards lifting some restrictions—it's the right thing to do; that's what we all want to see, after all. It's a good thing to move towards normality. But I agree with the choice that the Government has made in terms of being cautious and waiting a few weeks with some fundamental issues, as the number of cases increases. And I'm particularly pleased that the Government has agreed with us in Plaid Cymru, and the trade unions, that it should be mandatory for people to continue wearing face coverings. It's important that we limit the number of people who can be infected because of the reasons that you outlined in terms of the development of long COVID and the possibilities of new variants emerging. 

I'm pleased, if I may comment on what we heard from the leader of the Conservative Party—. I'm pleased that you weren't pushing for an immediate lifting of mandation on masks, as some members of the Conservative Party have been calling for that and asking for it to be made a matter of public choice, which would be fine if masks only protected ourselves. But their primary purpose, of course, is to protect those around us. So, to say that we should be led by our own individual choices is rather a selfish way in a collective pandemic to look at the best way to approach things. 

Just a couple of fundamental questions. If you make the wrong call on 7 August, people might well be looking at us in disbelief. So, could you tell us how you will make that call that, in your words, the public health position in three weeks' time in Wales does allow us to move on to that next stage? How do you measure the impact of what's been announced today for 17 July, and what plans do you have in place now to measure, if things don't go as planned after 7 August? There will be an exit wave of sorts. You will need to measure whether it is in the parameters that you're comfortable with. Tell us a little bit, if you could, about how you're planning to make that assessment in a few weeks' time.

And just a couple of more detailed questions. You haven't referred to green list countries. If you could just outline your approach towards green list countries. Many, many people are looking for an opportunity to have a holiday and they will want to do so in the most responsible way. So, if you could comment on green list countries. 

Also, I'd appreciate your thoughts on the giving of the contract for PCR tests on people returning. I know you don't want people to leave at all, but when they do return, the contract is being held by a private company, Corporate Travel Management. Is that the best approach—£170 a pop for PCR tests? Surely, it should be looked at, how to bring that cost down.

And, also, if I could have a little bit of detail on nightclubs, which is something that there's been a lot of talk about. I'm not particularly in the stage of my life where it's a personal interest for myself, but I know it is to many others. There was no reference to that, and nightclubs have been held as the area where perhaps we would be able to move last towards lifting restrictions. So, I'll leave it there. Diolch.

Rwy'n falch, os caf wneud sylw ar yr hyn a glywsom gan arweinydd y Blaid Geidwadol—. Rwy'n falch nad oeddech eisiau cael gwared ar unwaith ar y rheol i wisgo masgiau, gan fod rhai aelodau o'r Blaid Geidwadol wedi bod yn galw am hynny ac yn gofyn i ni roi'r dewis ar hynny i'r cyhoedd, a fyddai'n iawn pe bai masgiau ond yn ein diogelu ni ein hunain. Ond eu prif bwrpas, wrth gwrs, yw diogelu'r rhai o'n cwmpas. Felly, mae dweud y dylem gael ein harwain gan ein dewisiadau unigol ein hunain yn ffordd eithaf hunanol o wneud pethau mewn pandemig sy'n effeithio ar bob un ohonom. 

Ambell gwestiwn sylfaenol. Os byddwch yn gwneud y penderfyniad anghywir ar 7 Awst, mae'n ddigon posibl y bydd pobl yn edrych arnom mewn anghrediniaeth. Felly, a allech chi ddweud wrthym sut y byddwch yn penderfynu, yn eich geiriau chi, fod sefyllfa iechyd y cyhoedd yng Nghymru, ymhen tair wythnos, yn caniatáu inni symud ymlaen at y cam nesaf hwnnw? Sut rydych yn mesur effaith yr hyn sydd wedi'i gyhoeddi heddiw ar gyfer 17 Gorffennaf, a pha gynlluniau sydd gennych ar waith yn awr i fesur, os na fydd pethau'n digwydd fel y bwriedir iddynt ddigwydd ar ôl 7 Awst? Bydd rhyw fath o ymchwydd yn nifer yr achosion o ganlyniad i lacio cyfyngiadau. Bydd angen i chi fesur a yw o fewn y paramedrau rydych yn gyfforddus â hwy. Dywedwch ychydig wrthym, os gallwch, ynglŷn â sut rydych yn bwriadu gwneud yr asesiad hwnnw ymhen ychydig wythnosau.

Mae gennyf ychydig o gwestiynau manylach. Nid ydych wedi cyfeirio at wledydd y rhestr werdd. A allech amlinellu eich dull o weithredu ar wledydd y rhestr werdd? Mae llawer o bobl yn chwilio am gyfle i gael gwyliau a byddant eisiau gwneud hynny yn y ffordd fwyaf cyfrifol. Felly, a allech roi sylwadau ar wledydd y rhestr werdd?

Hefyd, byddwn yn gwerthfawrogi eich barn ar y contract ar gyfer darparu profion PCR i bobl sy'n dychwelyd. Rwy'n gwybod nad ydych eisiau i bobl adael o gwbl, ond pan fyddant yn dychwelyd, mae'r contract gan gwmni preifat, Corporate Travel Management. Ai dyna'r ffordd orau o fynd ati—£170 am bob prawf PCR? Dylid edrych ar hynny, sut i ostwng y gost honno.

A hoffwn gael ychydig o fanylion am glybiau nos hefyd, rhywbeth y mae llawer o sôn wedi bod amdano. Nid wyf mewn oed lle mae o ddiddordeb personol i mi, ond gwn ei fod o ddiddordeb i lawer o bobl eraill. Nid oedd cyfeiriad at hynny, ac mae rhai'n dweud mai clybiau nos fydd y maes olaf lle byddwn yn gallu codi cyfyngiadau. Felly, rwyf am orffen yn y fan honno. Diolch.

15:35

Llywydd, diolch yn fawr i Rhun ap Iorwerth, a diolch am beth ddywedodd e, ac am y gefnogaeth am beth dwi wedi ei ddweud y prynhawn yma. A dwi'n cydnabod y ffaith, trwy'r pandemig i gyd, mae Plaid Cymru wedi bod yn gefnogol o sut rŷn ni'n mynd i fynd ati yma yng Nghymru. So, diolch yn fawr unwaith eto y prynhawn yma am hynny. 

Thank you, Rhun ap Iorwerth, and I appreciate what he said, and the support for what I've said this afternoon. And I do recognise the fact that Plaid Cymru has been supportive of how we have proceeded and dealt with things here in Wales. And I thank him again this afternoon for that. 

To turn to the specific questions, well I agree entirely with what Rhun ap Iorwerth said, Llywydd, that a simplistic reliance on personal responsibility simply doesn't measure up to the way in which this crisis has been addressed here in Wales, and needs to be addressed in future. Of course, we do all have personal responsibility; that is certainly the case. But it's more than that, isn't it? Our responsibility is not just to ourselves; it is to other people. And much of the discussion in the Cabinet today, when we came to talking about measures that would still need to be in place at alert level 0, we were thinking about those people whose lives would be made more difficult and more anxious if they feel that places they might need to visit will not be as safe for them in the future as they have been hitherto. And that's why we think that we should go on wearing masks. As Rhun ap Iorwerth said, they do offer you protection as well, but just as importantly, they offer every one of us protection from those small acts that each individual can take that add up to something far more significant. 

As to how we will assess the impact of what we have done today, we'll continue to do it, Llywydd, in the way we have throughout. It's why we have a three-week gap between the measures that we will move to on Saturday of this week, and where we might go on 7 August, because that will give us an opportunity to assess the impact of moving to level 1 and the further opening of outdoor activity. And we will assess it against the number of people who fall ill, the extent to which that has an impact on the health service, the impact that that has on our economy, and we will have further modelling at each point, which tells us whether or not the level of circulation of virus in the community is peaking and diminishing, or is it simply pushing the peak further into the future. All of those things will be taken into account, and we will assess them at every step of the way. And it is perfectly possible, as the Plaid Cymru spokesperson has said, Llywydd, that you can get this wrong. Holland reopened on an England basis three weeks ago, and has just had to re-impose all those restrictions. The Prime Minister of Holland said, 'An error of judgment was made and today we are sorry for it.' So, it is possible to get this wrong. Israel, where there are even higher levels of vaccination, removed the need for people to wear masks, and have had to re-impose it two weeks after they took that set of actions. So, I'm not saying at all that even the careful steps we are taking today could not have unintended consequences, and it's why we will keep it so carefully under review. 

As to green list countries, the regime is unchanged. It's the regime we've had ever since green list countries came into being. And, as to nightclubs, then, the reopening of both nightclubs, and what I've learned to refer to as adult entertainment venues, are both now scheduled for 7 August, in line with the other level 0 lifting of restrictions. 

I droi at y cwestiynau penodol, wel rwy'n cytuno'n llwyr â'r hyn a ddywedodd Rhun ap Iorwerth, Lywydd, nad yw dibyniaeth syml ar gyfrifoldeb personol yn gymwys i'r ffordd yr eir i'r afael â'r argyfwng hwn yma yng Nghymru, a'r ffordd y mae angen mynd i'r afael ag ef yn y dyfodol. Wrth gwrs, mae gan bob un ohonom gyfrifoldeb personol; mae hynny'n sicr yn wir. Ond mae'n fwy na hynny, onid yw? Mae gennym gyfrifoldeb, nid yn unig drosom ni ein hunain, ond at bobl eraill hefyd. Ac yn llawer o'r drafodaeth yn y Cabinet heddiw, pan oeddem yn siarad am fesurau y byddai angen iddynt fod ar waith o hyd ar lefel rhybudd 0, roeddem yn meddwl am y bobl y byddai eu bywydau'n cael eu gwneud yn fwy anodd ac a fyddai'n fwy pryderus os ydynt yn teimlo na fydd lleoedd y gallai fod angen iddynt ymweld â hwy mor ddiogel iddynt yn y dyfodol ag y maent wedi bod hyd yma. A dyna pam ein bod yn credu y dylem barhau i wisgo mygydau. Fel y dywedodd Rhun ap Iorwerth, maent yn cynnig amddiffyniad i chi hefyd, ond yr un mor bwysig, maent yn cynnig amddiffyniad i bob un ohonom rhag y gweithredoedd bach y gall pob unigolyn eu gwneud sy'n cyfrannu at rywbeth llawer mwy arwyddocaol. 

O ran sut y byddwn yn asesu effaith yr hyn rydym wedi'i wneud heddiw, byddwn yn parhau i'w wneud, Lywydd, yn y ffordd rydym wedi'i wneud o'r dechrau. Dyna pam y mae gennym fwlch o dair wythnos rhwng y mesurau a ddaw i rym ddydd Sadwrn yr wythnos hon a'r mesurau a allai ddod i rym ar 7 Awst, oherwydd bydd hynny'n rhoi cyfle i ni asesu effaith symud i lefel 1 ac agor gweithgarwch awyr agored ymhellach. A byddwn yn ei asesu yn erbyn nifer y bobl sy'n mynd yn sâl, y graddau y mae hynny'n effeithio ar y gwasanaeth iechyd, yr effaith y mae hynny'n ei chael ar ein heconomi, a bydd gennym waith modelu pellach ar bob pwynt sy'n dweud wrthym a yw lefel cylchrediad y feirws yn y gymuned yn cyrraedd uchafbwynt ac yn lleihau, neu'n hytrach yn gwthio'r uchafbwynt ymhellach i'r dyfodol. Bydd yr holl bethau hynny'n cael eu hystyried, a byddwn yn eu hasesu ar bob cam o'r ffordd. Ac mae'n berffaith bosibl, Lywydd, fel y dywedodd llefarydd Plaid Cymru, y gallwch fod yn anghywir ynglŷn â hyn. Ailagorodd yr Iseldiroedd ar yr un sail â Lloegr dair wythnos yn ôl, ac maent newydd orfod ailosod yr holl gyfyngiadau hynny. Dywedodd Prif Weinidog yr Iseldiroedd, 'Gwnaed camgymeriad ac mae'n ddrwg gennym am hynny heddiw.' Felly, mae'n bosibl bod yn anghywir ynglŷn â hyn. Fe wnaeth Israel, lle ceir lefelau uwch byth o frechu, ddiddymu'r angen i bobl wisgo masgiau, ac maent wedi gorfod ailosod y rheol bythefnos ar ôl iddynt roi'r camau hynny ar waith. Felly, nid wyf yn dweud o gwbl na allai hyd yn oed y camau gofalus rydym yn eu cymryd heddiw arwain at ganlyniadau anfwriadol, a dyna pam y byddwn yn eu hadolygu mor ofalus. 

Ar wledydd y rhestr werdd, nid yw'r drefn wedi newid. Yr un yw'r drefn ers i'r rhestr werdd o wledydd ddod i fodolaeth. Ac ar glybiau nos, disgwylir y bydd clybiau nos, a'r hyn rwyf wedi dysgu cyfeirio atynt fel lleoliadau adloniant i oedolion, yn agor ar 7 Awst, yn unol â'r camau eraill i lacio cyfyngiadau i lefel 0. 

15:40

First Minister, can I welcome today's announcement, but seek some clarification, following your statement and a post on your social media, regarding the no limits on the number of people and no social distancing when outdoors? Does this mean events, such as the popular Ironman Wales event held in Tenby, and agricultural shows, such as Martletwy show, can be given the green light to go ahead? And, also, will the new regulations be amended to allow both parents to attend a hospital setting with their child, as the current arrangement of only allowing one parent to attend leads to increased anxiety for both the child and parent involved in what is an already stressful and upsetting situation? Diolch. 

Brif Weinidog, a gaf fi groesawu'r cyhoeddiad heddiw, ond rwyf am ofyn am rywfaint o eglurhad yn dilyn eich datganiad a'ch sylw ar eich cyfryngau cymdeithasol ynglŷn â'r ffaith nad oes unrhyw gyfyngiadau ar nifer y bobl a all gwrdd yn yr awyr agored, a hynny heb gadw pellter cymdeithasol? A yw hyn yn golygu y gellir rhoi'r golau gwyrdd i ddigwyddiadau, megis digwyddiad poblogaidd Ironman Cymru a gynhelir yn Ninbych-y-pysgod, a sioeau amaethyddol, megis sioe Martletwy? Hefyd, a fydd y rheoliadau newydd yn cael eu diwygio i ganiatáu i'r ddau riant fynychu lleoliad ysbyty gyda'u plentyn, gan fod y trefniant presennol sydd ond yn caniatáu i un rhiant fynychu yn arwain at fwy o bryder i'r plentyn a'r rhiant mewn sefyllfa sydd eisoes yn peri straen a gofid? Diolch.

Diolch yn fawr am y cwestiynau. 

Thank you for the questions. 

As far as outdoor events are concerned, limits on the numbers of people attending have now been lifted, and social distancing becomes one of the measures that an organiser of an event would have to take into account in carrying out a risk assessment and putting in place mitigating measures against the risks of coronavirus. It, therefore, does not mean that it is a free-for-all in which any event can now just go ahead as though coronavirus were not there, Llywydd. It does mean that the Martletwy show, which I've visited and enjoyed myself, in the past, would need to be subject to a risk assessment by its organisers. What they don't have to take into account is a fixed limit set by the Government. They themselves will have to work out what is safe in the context that they find themselves in. That will differ, as you know, in terms of the size of a venue, the access to the venue, the nature of the event itself and so on. 

On hospital settings, we published revised guidance on visiting only a couple of weeks ago. Its aim is to encourage hospitals to think carefully about extending the range of people who can visit, but it does, in the end, remain a clinical decision. And, when coronavirus figures are rising in the community, as fast as they are, then, we know that closed settings, like a hospital, will be particularly vulnerable. So, while I know that these are incredibly difficult judgments, and have a really big impact on families concerned, I still think it is right that we leave those decisions in the hands of the people who have to be responsible for the wider safety of patients in that setting, and to rely on their good sense and judgment. 

O ran digwyddiadau awyr agored, mae cyfyngiadau ar nifer y bobl sy'n mynychu bellach wedi'u codi, ac mae cadw pellter cymdeithasol bellach yn rhywbeth y byddai'n rhaid i drefnydd digwyddiad ei ystyried wrth gynnal asesiad risg ac wrth roi mesurau lliniaru ar waith yn erbyn risgiau'r coronafeirws. Felly, nid yw'n golygu rhyddid llwyr i gynnal unrhyw ddigwyddiad yn awr fel pe na bai'r coronafeirws yn bodoli, Lywydd. Mae'n golygu y byddai angen i sioe Martletwy, sioe rwyf wedi ymweld â hi ac wedi'i mwynhau fy hun yn y gorffennol, fod yn destun asesiad risg gan ei threfnwyr. Yr hyn nad oes rhaid iddynt ei ystyried yw terfyn sefydlog wedi'i bennu gan y Llywodraeth. Bydd yn rhaid iddynt hwy eu hunain ystyried beth sy'n ddiogel yn y cyd-destun y maent ynddo. Bydd hynny'n wahanol i bawb, fel y gwyddoch, ac yn dibynnu ar faint lleoliad, y mynediad i'r lleoliad, natur y digwyddiad ei hun ac yn y blaen.

Ar leoliadau ysbyty, cyhoeddwyd canllawiau diwygiedig gennym ar ymweld ychydig wythnosau'n ôl. Ei nod yw annog ysbytai i feddwl yn ofalus am ymestyn yr ystod o bobl sy'n gallu ymweld, ond mae'n parhau i fod yn benderfyniad clinigol yn y pen draw. A phan fydd ffigurau'r coronafeirws yn codi yn y gymuned mor gyflym ag y maent yn ei wneud, gwyddom y bydd lleoliadau caeëdig, fel ysbytai, yn arbennig o agored i niwed. Felly, er fy mod yn gwybod bod y rhain yn benderfyniadau eithriadol o anodd, ac yn effeithio'n fawr iawn ar y teuluoedd dan sylw, rwy'n dal i gredu ei bod yn iawn inni adael y penderfyniadau hynny yn nwylo'r bobl sy'n gorfod bod yn gyfrifol am ddiogelwch ehangach cleifion yn y lleoliad hwnnw, a dibynnu ar eu doethineb a'u crebwyll.

Right now, in Wales, it may feel, with this announcement, that the end of the pandemic is in sight. In fact, I've had a number of messages particularly happy that ice rinks are re-opening. But, in most places in the world, the pandemic is becoming even more deadly. Whilst we've all been enjoying the Euros over the past few weeks and seeing fans back inside stadiums, in Uganda, their national football stadium is being used as a field hospital to treat COVID patients. For my own community of Pontypridd, I know this is particularly concerning, due to the close links established with Uganda through PONT.

I know we discussed and raised this yesterday, but the cases in the country have increased significantly, by 1,000 per cent last month, and we know that, with only 4,000 people out of a population of 45 million having received two doses, this is significant. This deadly lack of vaccines is a story that is being repeated across the world. We know that vaccines are our best hope of getting the pandemic under control, preventing more deaths, but companies and factories that could be making vaccine doses are standing on the sidelines because a monopoly of big pharmaceutical corporations are refusing to share intellectual property rights with other companies. These powerful pharmaceutical companies are putting patent and profits before saving lives by artificially rationing the supply of vaccines and refusing to share their recipes and technology with the rest of the world.

These monopolies are being protected by a handful of rich countries, including the UK. This Senedd must now come together to ensure—. Because there's a cost to Wales if this is not ramped up in terms of global vaccine production. And I would like to ask the First Minister and my fellow Senedd Members to support my statement of opinion on the people's vaccine and that we work cross-party to make sure—. Because we can't control this virus only within Wales. This is a global pandemic and we need to be working globally.

Ar hyn o bryd, yng Nghymru, efallai y bydd pobl yn teimlo, gyda'r cyhoeddiad hwn, fod diwedd y pandemig o fewn golwg. Yn wir, rwyf wedi cael nifer o negeseuon gan bobl sy'n arbennig o hapus bod canolfannau sglefrio'n ailagor. Ond yn y rhan fwyaf o leoedd yn y byd, mae'r pandemig yn arwain at fwy byth o farwolaethau. Er ein bod ni i gyd wedi bod yn mwynhau'r Ewros dros yr wythnosau diwethaf ac yn gweld cefnogwyr yn ôl yn y stadia, yn Uganda, mae eu stadiwm pêl-droed cenedlaethol yn cael ei ddefnyddio fel ysbyty maes i drin cleifion COVID. Gwn fod hyn yn peri pryder arbennig i fy nghymuned fy hun ym Mhontypridd, oherwydd y cysylltiadau agos a sefydlwyd gydag Uganda drwy'r Ymddiriedolaeth Rhwydweithio Tramor rhwng Partneriaethau.

Gwn inni drafod a chodi hyn ddoe, ond mae'r achosion yn y wlad wedi cynyddu'n sylweddol, 1,000 y cant yn y mis diwethaf, a gyda dim ond 4,000 o bobl mewn poblogaeth o 45 miliwn wedi cael dau ddos, gwyddom fod hwn yn gynnydd difrifol. Mae'r diffyg brechlynnau sy'n arwain at farwolaethau yn stori a ailadroddir ar draws y byd. Gwyddom mai brechlynnau yw ein gobaith gorau o reoli'r pandemig, ac atal mwy o farwolaethau, ond mae cwmnïau a ffatrïoedd a allai fod yn gwneud dosau o frechlynnau yn sefyll ar y cyrion oherwydd bod monopoli o gorfforaethau fferyllol mawr yn gwrthod rhannu hawliau eiddo deallusol â chwmnïau eraill. Mae'r cwmnïau fferyllol pwerus hyn yn rhoi patent ac elw o flaen achub bywydau drwy ddogni'r cyflenwad o frechlynnau yn artiffisial a gwrthod rhannu eu ryseitiau a'u technoleg gyda gweddill y byd.

Caiff y monopolïau hyn eu gwarchod gan lond llaw o wledydd cyfoethog, gan gynnwys y DU. Mae'n rhaid i'r Senedd hon uno yn awr i sicrhau—. Oherwydd bydd cost i Gymru os na welir cynnydd yng nghynhyrchiant brechlynnau'n fyd-eang. A hoffwn ofyn i'r Prif Weinidog a fy nghyd-Aelodau yn y Senedd gefnogi fy natganiad barn ar frechlyn y bobl ac y dylem weithio'n drawsbleidiol i sicrhau—. Oherwydd ni allwn reoli'r feirws hwn yng Nghymru yn unig. Pandemig byd-eang yw hwn ac mae angen inni weithio'n fyd-eang.

15:45

Wel, Llywydd, diolch i Heledd Fychan am beth ddywedodd hi,

Well, Llywydd, I thank Heledd Fychan for what she said,

and, of course, I agree entirely about the global nature of the challenge. I think it was the leader of the opposition who said here yesterday that nobody is safe from the virus until everybody is safe from the virus, and that does mean right around the world. I'm familiar with the PONT scheme, which people in Pontypridd have done so much to support, and I was put in touch with it by Mick Antoniw, the local Senedd Member, and fantastic work it does too. 

On ice rinks, one of the things that I've learnt, I think, during the whole pandemic is that some things are very important to people, even when you don't quite realise it yourself. So, even small things, like the re-opening of an ice rink, will matter a lot to at least some people.

I'm less familiar, Llywydd, with some of the arguments that the Member made about the actions of powerful pharmaceutical companies. Members will have heard what was said and there's a statement of opinion that people can look at if they would like to associate themselves with it.

ac wrth gwrs, rwy'n cytuno'n llwyr ynglŷn â natur fyd-eang yr her. Credaf mai arweinydd yr wrthblaid a ddywedodd yma ddoe nad oes