Y Cyfarfod Llawn

Plenary

03/03/2021

Cynnwys

Contents

Datganiad gan y Llywydd Statement by the Llywydd
1. Cwestiynau i Weinidog yr Economi, Trafnidiaeth a Gogledd Cymru 1. Questions to the Minister for Economy, Transport and North Wales
2. Cwestiynau i'r Cwnsler Cyffredinol a'r Gweinidog Pontio Ewropeaidd (yn rhinwedd ei gyfrifoldebau fel y Gweinidog Pontio Ewropeaidd) 2. Questions to the Counsel General and Minister for European Transition (in respect of his European Transition responsibilities)
3. Cwestiynau Amserol 3. Topical Questions
4. Datganiadau 90 Eiliad 4. 90-second Statements
5. Cynnig i ddirymu Rheoliadau Adnoddau Dŵr (Rheoli Llygredd Amaethyddol) (Cymru) 2021 5. Motion to Annul The Water Resources (Control of Agricultural Pollution) (Wales) Regulations 2021
6. Dadl ar Adroddiad y Pwyllgor Iechyd, Gofal Cymdeithasol a Chwaraeon: Ymchwiliad i effaith COVID-19, a'r modd y mae'n cael ei reoli, ar iechyd a gofal cymdeithasol yng Nghymru: Adroddiad 2—Yr effaith ar iechyd meddwl a llesiant 6. Debate on the Health, Social Care and Sport report: Inquiry into the impact of the Covid-19 outbreak, and its management, on health and social care in Wales: Report 2—Impact on mental health and wellbeing
7. Dadl ar ddeisebau ynghylch rhaglen frechu COVID-19: P-05-1117 'Rhowch y Brechlyn Covid i Swyddogion yr Heddlu fel blaenoriaeth', P-05-1119, 'Blaenoriaethu athrawon, a staff ysgolion a gofal plant ar gyfer brechiadau COVID-19' 7. Debate on petitions concerning the COVID-19 vaccination programme: P-05-1117 'Give Police Officers the Covid Vaccination as a priority', P-05-1119 'Prioritise teachers, school and childcare staff for COVID-19 vaccination'
8. Dadl ar ddeisebau ynghylch datblygu Canolfan Ganser Felindre newydd: P-05-1001 'Cynnal ymchwiliad annibynnol i'r dewis o safle ar gyfer y Ganolfan Ganser Felindre newydd arfaethedig', P-05-1018 'Cefnogaeth ar gyfer y cynlluniau arfaethedig presennol i adeiladu Canolfan Ganser Felindre newydd yng Nghaerdydd mewn unrhyw ymchwiliad yn y dyfodol' 8. Debate on petitions concerning the development of a new Velindre Cancer Centre: P-05-1001 'Hold an independent inquiry into the choice of site for the proposed new Velindre Cancer Centre', P-05-1018 'Support for the current proposed plans to build a new Velindre Cancer Centre, Cardiff, in any future inquiry'
9. Dadl Grŵp y Gynghrair Annibynnol dros Ddiwygio: Buddsoddiad mewn ysgolion 9. Independent Alliance for Reform Group Debate: Investment in schools
10. Cyfnod Pleidleisio 10. Voting Time
11. Dadl Fer: Addasu tai Cymru nawr ar gyfer pobol sydd yn byw gyda Clefyd Motor Niwron: sut allwn ni wneud yn sicr fod pobl sydd yn byw gyda MND yn cael cartrefi diogel a hygyrch, gan gadw eu annibyniaeth, urddas ag ansawdd bywyd 11. Short Debate: Adapt now Welsh homes for motor neurone disease: how can we make sure people living with MND have safe and accessible homes, maintaining independence, dignity and quality of life

Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.

In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches.

Cyfarfu'r Senedd drwy gynhadledd fideo am 13:29 gyda'r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. 

The Senedd met by video-conference at 13:29 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

Datganiad gan y Llywydd
Statement by the Llywydd

Croeso, bawb, i'r Cyfarfod Llawn. Cyn i ni ddechrau, dwi angen nodi ychydig o bwyntiau. Mae Cyfarfod Llawn a gynhelir drwy gynhadledd fideo, yn unol â Rheolau Sefydlog Senedd Cymru, yn gyfystyr â thrafodion y Senedd at ddibenion Deddf Llywodraeth Cymru 2006. Bydd rhai o ddarpariaethau Rheol Sefydlog 34 yn gymwys ar gyfer y Cyfarfod Llawn heddiw, ac mae'r rheini wedi'u nodi ar eich agenda chi. A dwi eisiau atgoffa Aelodau am y Rheolau Sefydlog sydd yn ymwneud â threfn yn y cyfarfod, ac mae'r rheini'n berthnasol i'r cyfarfod yma.

Welcome to this Plenary session. Before we begin, I want to set out a few points. A Plenary meeting held by video-conference, in accordance with the Standing Orders of the Welsh Parliament, constitutes Senedd proceedings for the purposes of the Government of Wales Act 2006. Some of the provisions of Standing Order 34 will apply for today's Plenary meeting, and these are set out on your agenda. And I would remind Members that Standing Orders relating to order in Plenary meetings apply to this meeting.

13:30
1. Cwestiynau i Weinidog yr Economi, Trafnidiaeth a Gogledd Cymru
1. Questions to the Minister for Economy, Transport and North Wales

Yr eitem gyntaf ar yr agenda, felly, y prynhawn yma yw'r cwestiynau i Weinidog yr Economi, Trafnidiaeth a'r Gogledd, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Paul Davies.

The first item on our agenda this afternoon is questions to the Minister for Economy, Transport and North Wales, and the first question is from Paul Davies.

Cymorth Busnes
Business Support

1. Sut mae Llywodraeth Cymru yn sicrhau bod busnesau yn sir Benfro yn gallu cael mynediad at gymorth busnes yn ystod y pandemig? OQ56341

1. How is the Welsh Government ensuring that businesses in Pembrokeshire are able to access business support during the pandemic? OQ56341

Llywydd, can I first of all say that local authorities are doing a fantastic job in helping the Welsh Government deliver the non-domestic-rates-related grants as quickly as possible? And the restrictions business fund has so far seen almost 4,000 businesses in Pembrokeshire receive over £13 million. In addition, Business Wales has dealt with over 50,000 queries and received more than 8 million website hits since the start of the pandemic.

Lywydd, a gaf fi ddweud yn gyntaf fod awdurdodau lleol yn gwneud gwaith gwych wrth gynorthwyo Llywodraeth Cymru i ddarparu’r grantiau sy’n gysylltiedig ag ardrethi annomestig cyn gynted â phosibl? Ac mae'r gronfa i fusnesau dan gyfyngiadau wedi darparu dros £13 miliwn i bron i 4,000 o fusnesau yn Sir Benfro hyd yn hyn. Yn ogystal, mae Busnes Cymru wedi ymdrin â dros 50,000 o ymholiadau ac wedi cael mwy nag 8 miliwn o ymweliadau â’u gwefan ers dechrau'r pandemig.

Thank you, Minister, for that response. Now, the Welsh Government has made it clear that local authorities have some discretion in relation to providing businesses affected by COVID-19 with financial support. However, I have received representations from businesses in my constituency who have been unable to access support, while I'm told that other similar businesses in other parts of Wales have received the financial support that they need. I'm sure you can appreciate how frustrating this is for businesses in Pembrokeshire who see businesses in other parts of Wales receiving much-needed support. I'm sure you'll agree with me that it's essential that there is consistency across Wales and that funds being provided by the Welsh Government are not subject to a postcode lottery. Therefore, can you tell us, Minister, what the Welsh Government is doing to iron out these inconsistencies and ensure that businesses are able to access the financial support that they need to stay afloat, wherever they are based in Wales?

Diolch am eich ymateb, Weinidog. Nawr, mae Llywodraeth Cymru wedi dweud yn glir fod rhywfaint o ddisgresiwn gan awdurdodau lleol mewn perthynas â darparu cymorth ariannol i fusnesau yr effeithir arnynt gan COVID-19. Fodd bynnag, rwyf wedi derbyn sylwadau gan fusnesau yn fy etholaeth nad ydynt wedi gallu cael mynediad at gymorth, er y dywedir wrthyf fod busnesau tebyg eraill mewn rhannau eraill o Gymru wedi derbyn y cymorth ariannol sydd ei angen arnynt. Rwy'n siŵr y gallwch ddeall pa mor rhwystredig yw hyn i fusnesau yn Sir Benfro sy'n gweld busnesau mewn rhannau eraill o Gymru yn derbyn cymorth mawr ei angen. Rwy'n siŵr y byddwch yn cytuno â mi ei bod yn hanfodol sicrhau cysondeb ledled Cymru, ac nad yw’r arian a ddarperir gan Lywodraeth Cymru yn seiliedig ar loteri cod post. Felly, a allwch ddweud wrthym, Weinidog, beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i gael gwared ar yr anghysondebau hyn ac i sicrhau bod busnesau'n gallu cael mynediad at y cymorth ariannol sydd ei angen arnynt i oroesi, ble bynnag y maent wedi'u lleoli yng Nghymru?

Well, can I thank Paul Davies for his question and say that, first of all, Welsh Government officials have engaged recently with the Welsh Local Government Association and directly with councils across the length and breadth of Wales regarding discretionary grants? The issue that Paul Davies raises has focused most sharply on self-catering businesses, and there is criteria that is set in place that is suggested for local authorities, and it's quite clear. Obviously, we would wish to see all businesses eligible through that criteria receive the funding that would enable them to see their way through the pandemic. But if any business feels that they have been unfairly treated, if they are dissatisfied with the way that their local authority has interpreted the criteria, then they should consider taking the matter up with the Public Services Ombudsman for Wales. But, in Welsh Government, we remain absolutely resolute in our pledge to ensure that any good business in 2019 will be a good business in 2021, and that's why we're spending more than £2 billion in supporting businesses through this pandemic.

Wel, a gaf fi ddiolch i Paul Davies am ei gwestiwn a dweud, yn gyntaf oll, fod swyddogion Llywodraeth Cymru wedi ymgysylltu'n ddiweddar â Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru ac yn uniongyrchol â chynghorau ledled Cymru ynghylch grantiau dewisol? Mae'r mater y mae Paul Davies yn ei godi wedi canolbwyntio fwyaf ar fusnesau llety hunanddarpar, ac mae meini prawf ar waith sy'n cael eu hawgrymu ar gyfer awdurdodau lleol, ac mae hynny’n gwbl eglur. Yn amlwg, hoffem weld pob busnes sy'n gymwys drwy'r meini prawf hynny'n derbyn yr arian a fyddai'n eu galluogi i oroesi drwy'r pandemig. Ond os oes unrhyw fusnes yn teimlo eu bod wedi cael eu trin yn annheg, os ydynt yn anfodlon â'r ffordd y mae eu hawdurdod lleol wedi dehongli'r meini prawf, dylent ystyried codi'r mater gydag Ombwdsmon Gwasanaethau Cyhoeddus Cymru. Ond yn Llywodraeth Cymru, rydym yn parhau i fod yn gwbl ddiwyro yn ein haddewid i sicrhau y bydd unrhyw fusnes da yn 2019 yn fusnes da yn 2021, a dyna pam ein bod yn gwario mwy na £2 biliwn ar gefnogi busnesau drwy'r pandemig hwn.

Llifogydd
Flooding

2. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am effaith y llifogydd diweddar ar y rhwydwaith cefnffyrdd? OQ56342

2. Will the Minister make a statement on the effect of recent flooding on the trunk road network? OQ56342

Yes, of course. We're aware of the disruption, obviously, the flooding has caused for road users, and we're working closely with local authorities and other partners to find long-term solutions for some of the areas most prone to flooding.

Gwnaf, wrth gwrs. Yn amlwg, rydym yn ymwybodol o'r tarfu ar ddefnyddwyr ffyrdd yn sgil y llifogydd, ac rydym yn gweithio'n agos gydag awdurdodau lleol a phartneriaid eraill i ddod o hyd i atebion hirdymor ar gyfer rhai o'r ardaloedd mwyaf tebygol o gael llifogydd.

Diolch, Minister, for that answer. As you drive along the M4, as I have done over recent times, the electric signs often display the notice that the A4042 at Llanellen is closed. I've raised this part of the trunk road network with you on many occasions before. I know that, in previous answers, you've said that there has been a degree, I think, of remedial work—or negotiations with the landowner about remedial work—to try and mitigate these problems. It does, however, remain to be an issue, and I am concerned about the effect of communications to the new Grange University Hospital at Llanfrechfa. So, I wonder if you could update us on any discussions that you or your officials have had with the landowner, any further remedial works that are under way or that are in the pipeline, and just what reassurances can you give to my constituents that the problems of this section—an important section—of the trunk road network will be resolved over the medium term so that people can have confidence that the communications to the new hospital are sound?

Diolch am eich ateb, Weinidog. Wrth ichi yrru ar hyd yr M4, fel rwyf wedi bod yn ei wneud yn ddiweddar, mae'r arwyddion trydanol yn aml yn rhybuddio bod yr A4042 yn Llanelen ar gau. Rwyf wedi crybwyll y rhan hon o'r rhwydwaith cefnffyrdd wrthych ar sawl achlysur o'r blaen. Gwn eich bod, mewn atebion blaenorol, wedi dweud bod ychydig, rwy'n credu, o waith adfer wedi’i wneud—neu drafodaethau gyda'r tirfeddiannwr ynghylch gwaith adfer—i geisio lliniaru'r problemau hyn. Fodd bynnag, mae'n parhau i fod yn broblem, ac rwy'n poeni am effaith y cysylltiad ag Ysbyty Athrofaol newydd Y Faenor yn Llanfrechfa. Felly, tybed a allech roi diweddariad i ni ar unrhyw drafodaethau rydych chi neu'ch swyddogion wedi'u cael gyda'r tirfeddiannwr, unrhyw waith adfer pellach sy’n mynd rhagddo neu sydd yn yr arfaeth, a pha sicrwydd y gallwch ei roi i fy etholwyr y bydd problemau'r darn hwn—darn pwysig—o'r rhwydwaith cefnffyrdd yn cael eu datrys dros y tymor canolig fel y gall pobl fod yn hyderus fod y cysylltiad â'r ysbyty newydd mewn sefyllfa gadarn?

Llywydd, can I thank Nick Ramsay for his question and offer an update and information regarding the A4042 at Llanellen? We carried out drainage work, as the Member is aware, back in May 2020, to enhance the existing drainage. This has helped with quicker recovery and reopening time for the A4042 in the event of a flooding of the carriageway. And as Nick Ramsay rightly said, in recent years, the adjacent land has also been subject to drainage improvements, which has helped in reducing the frequency and magnitude of flooding for this stretch of road. Now, I can say that recent improvements to land drainage at this location are currently being assessed for their effectiveness in dealing with recent flooding events, and I can assure Members that once this information is available, and it hopefully will be within the next few weeks, officials will then determine whether further mitigation works are required. 

Lywydd, a gaf fi ddiolch i Nick Ramsay am ei gwestiwn a chynnig diweddariad a gwybodaeth am yr A4042 yn Llanelen? Gwnaethom waith draenio, fel y gŵyr yr Aelod, yn ôl ym mis Mai 2020, i wella'r draenio presennol. Mae hyn wedi helpu gydag amser adfer ac ailagor cyflymach ar gyfer yr A4042 pan fo llifogydd ar y ffordd. Ac fel y dywedodd Nick Ramsay, yn gwbl gywir, yn y blynyddoedd diwethaf, gwnaed gwelliannau draenio ar y tir cyfagos hefyd, sydd wedi bod o gymorth i leihau amlder a maint y llifogydd ar y darn hwn o'r ffordd. Nawr, gallaf ddweud bod y gwelliannau diweddar i systemau draenio tir yn y lleoliad hwn yn cael eu hasesu ar hyn o bryd i weld pa mor effeithiol oeddent i ymdrin â digwyddiadau llifogydd diweddar, a gallaf roi sicrwydd i’r Aelodau, pan fydd y wybodaeth hon ar gael, ac rwy'n gobeithio y bydd hynny o fewn yr wythnosau nesaf, y bydd swyddogion wedyn yn penderfynu a oes angen gwaith lliniaru pellach.

13:35
Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd Plaid Cymru, Helen Mary Jones. 

Questions now from the party spokespeople. The Plaid Cymru spokesperson, Helen Mary Jones. 

Diolch, Llywydd. I'd like to begin my set of questions, since this is the final set of questions that I will be asking the Minister, by once again thanking him for the constructive way in which he's engaged with me and with other opposition parties through the time of the crisis. It's certainly been greatly appreciated by me, and I feel that it has helped us to engage constructively and to help support business as best we can at this very difficult time. 

If I can begin with some points with regard to current business support, the Minister mentioned in his response to Paul Davies the local government discretionary fund. He'll be aware that it has been put to me by some colleagues in local government that there are some concerns from their finance department about fully exercising discretion in case this raises issues further down the line through the audit process. I wonder if the Minister can update us on any further conversations that he's had with local government to assure them that they will not be negatively impacted by the audit process if they do fully exercise discretion to reach as many businesses as possible. 

If I can now turn to the new fund for hospitality businesses that will be opening next week, I obviously welcome the targeted support for those businesses most badly affected, but I am concerned that it appears that this fund is only available to those businesses employing 10 employees or more. I wonder if the Minister can tell us today whether that is 10 full-time equivalents or 10 individuals, because he'll be very aware that many people who work in hospitality work in part-time roles. And can he explain what the plans are for smaller businesses, because many hospitality businesses do not employ, certainly, 10 full-time equivalents?

And, finally, is there any risk that some of the money currently available for business support will be lost if it's not spent by the end of the financial year, and is the Minister confident that his department has the capacity to get those funds out to ensure that businesses are helped in a timely way, but also to ensure that no funding intended for Welsh businesses is lost?

Diolch, Lywydd. Hoffwn ddechrau fy set o gwestiynau, gan mai hon yw’r set olaf o gwestiynau y byddaf yn eu gofyn i'r Gweinidog, drwy ddiolch iddo unwaith eto am y ffordd adeiladol y mae wedi ymgysylltu â mi a’r gwrthbleidiau eraill drwy gydol yr argyfwng. Yn sicr,  rwyf wedi gwerthfawrogi hynny'n fawr, a theimlaf fod hynny wedi ein helpu i ymgysylltu'n adeiladol ac i helpu i gefnogi busnesau hyd eithaf ein gallu ar yr adeg anodd hon.

Os caf ddechrau gyda rhai pwyntiau ynghylch cymorth busnes cyfredol, soniodd y Gweinidog yn ei ymateb i Paul Davies am gronfa ddewisol llywodraeth leol. Fe fydd yn ymwybodol fod rhai cydweithwyr mewn llywodraeth leol wedi dweud wrthyf fod eu hadran gyllid yn pryderu ynghylch arfer disgresiwn yn llawn rhag ofn y bydd hyn yn creu problemau maes o law drwy'r broses archwilio. Tybed a all y Gweinidog roi diweddariad i ni ar unrhyw sgyrsiau pellach a gafodd gyda llywodraeth leol i roi sicrwydd iddynt na fydd y broses archwilio yn effeithio'n negyddol arnynt os ydynt yn arfer disgresiwn yn llawn i gyrraedd cymaint o fusnesau â phosibl.

Os caf droi yn awr at y gronfa newydd ar gyfer busnesau lletygarwch a fydd yn agor yr wythnos nesaf, rwy’n amlwg yn croesawu’r cymorth wedi’i dargedu ar gyfer y busnesau hynny yr effeithir arnynt waethaf, ond rwy’n pryderu ei bod yn ymddangos mai dim ond i fusnesau sy’n cyflogi 10 o weithwyr neu fwy y mae’r gronfa hon ar gael. Tybed a all y Gweinidog ddweud wrthym heddiw a yw hynny’n golygu 10 gweithiwr cyfwerth ag amser llawn neu 10 unigolyn, gan y bydd yn ymwybodol iawn fod llawer o bobl sy'n gweithio ym maes lletygarwch yn gweithio mewn rolau rhan-amser. Ac a all egluro beth yw'r cynlluniau ar gyfer busnesau llai, gan nad yw llawer o fusnesau lletygarwch, yn sicr, yn cyflogi 10 gweithiwr cyfwerth ag amser llawn?

Ac yn olaf, a oes unrhyw risg y bydd peth o'r arian sydd ar gael ar hyn o bryd ar gyfer cymorth busnes yn cael ei golli os na chaiff ei wario erbyn diwedd y flwyddyn ariannol, ac a yw'r Gweinidog yn hyderus fod gan ei adran gapasiti i ddosbarthu’r arian hwnnw er mwyn sicrhau bod busnesau'n cael cymorth mewn modd amserol, ond hefyd i sicrhau nad oes unrhyw arian a fwriedir ar gyfer busnesau Cymru yn cael ei golli?

Can I thank Helen Mary Jones for her questions? And, first of all, I very much welcome the very kind words that she began her line of questions with today. I've been very fortunate, I believe, during my time in this role, to have had incredibly constructive opposition spokespeople, including Helen Mary Jones. I'm really grateful for the constructive way in which opposition spokespeople, and, indeed, Members across the Chamber, have been able to work with me and with my officials over the past five years, and we've tried to reach out, just as I know that other Ministers have tried to reach out, to get the best possible ideas from across the Chamber, because we have no monopoly on good ideas, and sometimes the finest results come when we work together. So, I'd like to thank everybody, including Helen Mary Jones, for such a constructive relationship during my time in this post.

And if I can just answer the last question first, and that regards the speed at which money needs to get to businesses to avoid any unspent investment. Speed has been a key determining factor in the way that we've developed support systems, and local authorities, along with Welsh Government and Business Wales, have done a remarkable job in ensuring that money is in the accounts of businesses as soon as possible. So, it gives us confidence to say that we will be spending the money that has been allocated to business support, which of course amounts to approximately £400 million more than we've received in business-related consequentials, demonstrating just how seriously we've taken the economic harms of the pandemic. 

I'd also very much welcome the opportunity that Helen Mary Jones has given me to clarify the £30 million of additional support for businesses that is aligned to full-time equivalents. But, of course, it shouldn't be seen in isolation, because should restrictions be extended in the March 12 review, then the £150 million that's been made available will see all businesses in the hospitality, tourism and leisure, and non-essential sectors, receive up to an additional payment of £5,000 regardless of the number of employees they have. So, there will be protection and support for businesses of all sizes. 

And then, finally, we're supporting local government across Wales in exercising the discretion that they need in order to support businesses. So, I would give assurance to local authorities that they should be able to apply the criteria and use their discretion in every circumstance to ensure that businesses are supported through this terrible episode. 

A gaf fi ddiolch i Helen Mary Jones am ei chwestiynau? Ac yn gyntaf oll, rwy'n croesawu'r geiriau caredig iawn ar ddechrau ei set o gwestiynau heddiw. Credaf fy mod wedi bod yn ffodus iawn yn fy nghyfnod yn y rôl hon o gael llefarwyr hynod adeiladol yn y gwrthbleidiau, gan gynnwys Helen Mary Jones. Rwy'n ddiolchgar iawn am y ffordd adeiladol y mae llefarwyr y gwrthbleidiau, ac yn wir, Aelodau ar draws y Siambr, wedi gallu gweithio gyda mi a fy swyddogion dros y pum mlynedd diwethaf, ac rydym wedi ceisio estyn allan, yn yr un modd ag y gwn fod Gweinidogion eraill wedi ceisio estyn allan, er mwyn cael y syniadau gorau posibl o bob rhan o'r Siambr, gan nad oes gennym fonopoli ar syniadau da, a daw'r canlyniadau gorau weithiau pan fyddwn yn gweithio gyda'n gilydd. Felly, hoffwn ddiolch i bawb, gan gynnwys Helen Mary Jones, am berthynas mor adeiladol yn fy nghyfnod yn y swydd hon.

Ac os caf ateb y cwestiwn olaf yn gyntaf, ac mae hwnnw’n ymwneud â pha mor gyflym y mae angen i arian gyrraedd busnesau er mwyn osgoi sefyllfa lle mae buddsoddiad heb ei wario. Mae cyflymder wedi bod yn ffactor allweddol yn y ffordd rydym wedi datblygu systemau cymorth, ac mae awdurdodau lleol, ynghyd â Llywodraeth Cymru a Busnes Cymru, wedi gwneud gwaith aruthrol yn sicrhau bod arian yn cyrraedd cyfrifon busnesau cyn gynted â phosibl. Felly, rhydd hynny hyder inni allu dweud y byddwn yn gwario'r arian sydd wedi'i ddyrannu i gymorth busnes, sef oddeutu £400 miliwn yn fwy na'r hyn rydym wedi'i gael mewn cyllid canlyniadol sy’n ymwneud â busnes wrth gwrs, gan ddangos yr ystyriaeth ddifrifol iawn a roddwyd gennym i niwed economaidd y pandemig.

Rwyf hefyd yn croesawu’r cyfle y mae Helen Mary Jones wedi’i roi imi egluro’r £30 miliwn o gymorth ychwanegol i fusnesau sy’n gysylltiedig â gweithwyr cyfwerth ag amser llawn. Ond wrth gwrs, ni ddylid ei ystyried ar ei ben ei hun, oherwydd pe bai cyfyngiadau'n cael eu hymestyn yn yr adolygiad ar 12 Mawrth, bydd y £150 miliwn sydd wedi’i ddarparu yn golygu y bydd pob busnes yn y sectorau lletygarwch, twristiaeth a hamdden, a’r sectorau dianghenraid, yn cael taliad ychwanegol o hyd at £5,000, ni waeth faint o weithwyr cyflogedig sydd ganddynt. Felly, bydd amddiffyniad a chymorth yn cael eu rhoi i fusnesau o bob maint.

Ac yn olaf, rydym yn cefnogi llywodraeth leol ledled Cymru i arfer y disgresiwn sydd ei angen arnynt er mwyn cefnogi busnesau. Felly, hoffwn roi sicrwydd i awdurdodau lleol y dylent allu defnyddio’r meini prawf ac arfer eu disgresiwn ym mhob achos er mwyn sicrhau bod busnesau'n cael cymorth drwy'r cyfnod ofnadwy hwn.

13:40

I'm grateful to the Minister for his answers. Of course, sadly and, I suppose, inevitably, we are beginning to hear of jobs being lost to Wales. The Minister will have heard what my colleague Rhun ap Iorwerth said yesterday about the 27 jobs at Joloda Hydraroll Ltd that may be transferred out of Gaerwen and Ynys Môn. He will also be aware of the 99 manufacturing jobs at risk at the AIM Altitude aircraft cabin interiors manufacturer in Llanelli. These are obviously just examples. Can the Minister provide us today with reassurances that, while dealing with the COVID emergency response, his department still has the capacity to respond to these kinds of situations? The number of the job losses that I've mentioned today may not seem huge, but in the communities impacted they are really significant, and there are supply line issues as well.

And, looking forward, does the Minister believe that his department will be able to develop the capacity to take an intelligence-led approach in identifying, as we come out of the COVID crisis, those companies in Wales where we are at the risk of redundancies so that the next Welsh Government will be able to step in at an earlier stage and perhaps intervene to support those businesses, and to encourage them to keep work here in Wales, before they reach the crisis point, where people often feel that, although there is a consultation, decisions have already been made? 

Rwy'n ddiolchgar i'r Gweinidog am ei atebion. Wrth gwrs, yn anffodus, ac yn anochel, mae'n debyg, rydym yn dechrau clywed am swyddi'n cael eu colli o Gymru. Bydd y Gweinidog wedi clywed yr hyn a ddywedodd fy nghyd-Aelod Rhun ap Iorwerth ddoe am y 27 swydd yn Joloda Hydraroll Ltd a allai gael eu symud o Gaerwen ac Ynys Môn. Fe fydd hefyd yn ymwybodol o'r 99 o swyddi gweithgynhyrchu sydd mewn perygl yn AIM Altitude yn Llanelli sy'n cynhyrchu rhannau mewnol cabanau awyrennau. Yn amlwg, enghreifftiau'n unig yw’r rhain. A all y Gweinidog roi sicrwydd i ni heddiw, wrth ymdrin â’r ymateb brys i COVID, fod gan ei adran gapasiti o hyd i ymateb i'r mathau hyn o sefyllfaoedd? Efallai nad yw nifer y swyddi a gollwyd a grybwyllwyd gennyf heddiw yn swnio’n enfawr, ond yn y cymunedau yr effeithir arnynt, maent yn wirioneddol bwysig, ac mae problemau gyda llinellau cyflenwi hefyd.

Ac wrth edrych tua’r dyfodol, a yw'r Gweinidog yn credu y bydd ei adran yn gallu datblygu capasiti i fabwysiadu dull sy'n seiliedig ar wybodaeth er mwyn nodi, wrth inni ddod allan o argyfwng COVID, pa gwmnïau yng Nghymru sydd mewn perygl o weld colli swyddi fel y bydd Llywodraeth nesaf Cymru yn gallu camu i mewn yn gynharach ac efallai ymyrryd i gefnogi'r busnesau hynny, a'u hannog i gadw gwaith yma yng Nghymru, cyn iddynt gyrraedd sefyllfa o argyfwng, lle mae pobl yn aml yn teimlo, er bod ymgynghori'n digwydd, fod y penderfyniadau eisoes wedi'u gwneud?

Can I thank Helen Mary Jones for her questions again, and say that I would agree entirely that a small or medium-sized employer in a very small community is a hugely significant employer? So, in working to make sure that we support business of all sizes across Wales, the resilience and reconstruction mission, which was unveiled just last week, highlights how we're going to be investing through the Development Bank of Wales a further £270 million in the medium- and long-term growth of businesses, primarily small and medium-sized enterprises, in Wales.

And I can assure all Members that we have the capacity within Government to deal with the immediate necessity to respond to business closures and businesses in crisis, not just individually, but because we are now working so collaboratively with our regional partners as well. And Members will be aware, for example, that we have regional response teams looking at employment prospects and business crises across Wales, and they're doing an incredible job in the most challenging of times. And we also utilise the Development Bank of Wales's intelligence unit, which is proving to be incredibly helpful in highlighting challenges that certain sectors and individual businesses are facing, so that we can apply that early intervention as soon as possible.

A gaf fi ddiolch i Helen Mary Jones am ei chwestiynau unwaith eto, a dweud y byddwn yn cytuno’n llwyr fod cyflogwr bach neu ganolig mewn cymuned fach iawn yn gyflogwr hynod bwysig? Felly, wrth weithio i sicrhau ein bod yn cefnogi busnesau o bob maint ledled Cymru, mae'r genhadaeth i gryfhau ac ailadeiladu’r economi a gyhoeddwyd yr wythnos diwethaf, yn nodi sut y byddwn yn buddsoddi £270 miliwn yn ychwanegol drwy Fanc Datblygu Cymru yn nhwf busnesau, busnesau bach a chanolig yn bennaf, yn y tymor canolig a’r tymor hir yng Nghymru.

A gallaf roi sicrwydd i bob Aelod fod gennym gapasiti yn y Llywodraeth i ymdrin â'r angen ar unwaith i ymateb i fusnesau sy’n cau a busnesau mewn sefyllfa o argyfwng, nid yn unig ar sail unigol, ond gan ein bod bellach yn gweithio mor gydweithredol gyda'n partneriaid rhanbarthol hefyd. A bydd yr Aelodau'n ymwybodol, er enghraifft, fod gennym dimau ymateb rhanbarthol sy'n edrych ar ragolygon cyflogaeth ac argyfyngau busnes ledled Cymru, ac maent yn gwneud gwaith anhygoel mewn cyfnod hynod heriol. Ac rydym hefyd yn defnyddio uned wybodaeth Banc Datblygu Cymru, sy'n hynod ddefnyddiol wrth nodi’r heriau y mae rhai sectorau a busnesau unigol yn eu hwynebu, fel y gallwn roi’r ymyrraeth gynnar honno ar waith cyn gynted â phosibl.

I'm grateful again to the Minister for his answers. Looking a little bit further forward now, we, in my party, strongly support the emphasis in the mission document on decarbonisation and, indeed, we'd like to see the Minister go further. It's going to be crucial as we rebuild our economy. But he will be aware that there are real fears that, through that process of decarbonising industry, there will be losers as well as winners. For example, he will know about the concerns of workers in the steel industry. Now, this change must come, but I am sure that the Minister would agree with me that the transition—the decarbonisation transition—must be just and socially progressive.

I wonder if he can provide an update today on any further discussions he's been able to have with the UK Government about the future of steel in Wales and how investment can be made to enable our steel industry to decarbonise. And would he support the creation in the next Senedd of a just transition committee to scrutinise the next Welsh Government to ensure that there are no unintended consequences, particularly for the most those economically vulnerable in our communities, of the actions that the next Welsh Government must take to decarbonise our economy?   

Rwy'n ddiolchgar unwaith eto i'r Gweinidog am ei atebion. Gan edrych ychydig ymhellach i’r dyfodol, rydym ni, yn fy mhlaid, yn cefnogi’r pwyslais yn y ddogfen genhadaeth ar ddatgarboneiddio, ac yn wir, hoffem weld y Gweinidog yn mynd ymhellach. Mae'n mynd i fod yn hanfodol wrth inni ailadeiladu ein heconomi. Ond drwy'r broses honno o ddatgarboneiddio diwydiant, fe fydd yn ymwybodol fod yna ofnau gwirioneddol y bydd pobl yn colli yn ogystal â phobl yn ennill. Er enghraifft, fe fydd yn ymwybodol o bryderon gweithwyr yn y diwydiant dur. Nawr, mae’n rhaid i'r newid hwn ddod, ond rwy'n siŵr y byddai'r Gweinidog yn cytuno â mi fod yn rhaid i'r cyfnod pontio—y newid i ddatgarboneiddio—fod yn gyfiawn ac yn gymdeithasol flaengar.

Tybed a all roi diweddariad i ni heddiw ar unrhyw drafodaethau pellach y mae wedi gallu eu cael gyda Llywodraeth y DU ynghylch dyfodol dur yng Nghymru a sut y gellir buddsoddi i alluogi ein diwydiant dur i ddatgarboneiddio. Ac a fyddai’n cefnogi creu pwyllgor pontio cyfiawn yn y Senedd nesaf i graffu ar Lywodraeth nesaf Cymru er mwyn sicrhau nad oes unrhyw ganlyniadau anfwriadol, yn enwedig i’r rhai mwyaf economaidd fregus yn ein cymunedau, yn sgil y camau sy’n rhaid i Lywodraeth nesaf Cymru eu cymryd er mwyn datgarboneiddio ein heconomi?

Well, I think that final suggestion is most certainly worth considering. It will be a decision for the next administration, but I think it's an excellent idea, because it recognises that we have to ensure that we have a green and just and fair recovery, and, therefore, scrutinising the Government on that basis would make sense.

I'm pleased to be able to inform Members today that a UK steel council has been scheduled for later this week. I spoke with the new Secretary of State for Business, Energy and Industrial Strategy earlier this week regarding steel and the need to make sure that UK Government supports UK steel businesses in a safe transition to a low-carbon economy, and the emphasis is on 'safe'—we don't want to see a haemorrhaging of jobs within the steel industry. We want to make sure that change, which is necessary, as Helen Mary Jones has said, is conducted safely in regard to employment security, and that we ensure as many people with those high skills that are currently employed in the steel industries of Wales are retained in the future and, if necessary, upskilled or reskilled.  

Wel, yn sicr, credaf ei bod yn werth ystyried yr awgrym olaf hwnnw. Bydd yn benderfyniad ar gyfer y weinyddiaeth nesaf, ond credaf ei fod yn syniad rhagorol, gan ei fod yn cydnabod bod yn rhaid inni sicrhau adferiad gwyrdd a chyfiawn a theg, ac felly, byddai craffu ar y Llywodraeth ar y sail honno’n gwneud synnwyr.

Rwy'n falch o allu rhoi gwybod i'r Aelodau heddiw fod cyngor dur y DU wedi'i drefnu yn nes ymlaen yr wythnos hon. Siaradais â'r Ysgrifennydd Gwladol newydd dros Fusnes, Ynni a Strategaeth Ddiwydiannol yn gynharach yr wythnos hon ynghylch dur a'r angen i sicrhau bod Llywodraeth y DU yn cefnogi busnesau dur y DU i bontio’n ddiogel i economi carbon isel, gyda’r pwyslais ar 'yn ddiogel’—nid ydym am weld swyddi lu’n cael eu colli yn y diwydiant dur. Rydym am sicrhau bod y newid hwnnw, sy'n angenrheidiol fel y dywedodd Helen Mary Jones, yn cael ei wneud yn ddiogel o ran sicrwydd cyflogaeth, a’n bod yn sicrhau bod cymaint â phosibl o’r bobl â'r sgiliau uwch a gyflogir ar hyn o bryd yn niwydiannau dur Cymru yn cael eu cadw yn y dyfodol, ac os oes angen, yn cael eu huwchsgilio neu eu hailsgilio.

13:45

Llefarydd y Ceidwadwyr nawr, Russell George.

Now the Conservative spokesperson, Russell George.

Diolch, Llywydd. Minister, can I also say that it's been five years of bringing forward questions to you during spokespersons' questions and can I thank you, in the same way that Helen Mary did, in terms of the constructive way that we've worked together, especially during the pandemic? I think that's what the public would expect us to do and I thank you for that. 

With that, Minister, I'm going to use my last set of questions to do what I have been doing in terms of scrutinising your decisions and the Government's. This morning, you announced a huge sum of taxpayers' money to be provided to Cardiff Airport to the tune of £130 million. Now, from my perspective, the aviation sector has been hugely hit by the pandemic, and governments across the world need to support the industry—I have no doubt about that. But from my perspective, we've seen thousands of pounds of taxpayers' money already invested by your Government and much of that has been written off to Cardiff Airport and that was before the pandemic even hit.

So, I think the question that small businesses will have across Wales is: have you got the balance correct in terms of support for them versus the huge sums of money that have been put into the airport and have been written off in that vein as well? I ask the question in the spirit of this—I asked you a written question last week: when is the fourth phase of the economic relief fund expected to open? And I had an answer back at the end of last week that said that the Welsh Government is currently exploring further options for supporting businesses. Well, businesses will need to know when that next round of the economic resilience fund is coming forward. That's the information that they will need to know.

And finally, if I can ask you in terms of this first question, I've got your 2016 manifesto in front of me: what commitments that sit in your portfolio area have not been achieved during this five-year term?

Diolch, Lywydd. Weinidog, a gaf finnau ddweud ei bod wedi bod yn bum mlynedd o gyflwyno cwestiynau i chi yn ystod cwestiynau’r llefarwyr, ac a gaf fi ddiolch i chi, yn yr un modd ag y gwnaeth Helen Mary, am y ffordd adeiladol rydym wedi gweithio gyda'n gilydd, yn enwedig yn ystod y pandemig? Credaf mai dyna fyddai'r cyhoedd yn disgwyl i ni ei wneud a diolch i chi am hynny.

Gyda hynny, Weinidog, rwyf am ddefnyddio fy set olaf o gwestiynau i wneud yr hyn rwyf wedi bod yn ei wneud sef craffu ar eich penderfyniadau chi a phenderfyniadau'r Llywodraeth. Y bore yma, fe gyhoeddoch chi y bydd swm enfawr o arian trethdalwyr yn cael ei ddarparu i Faes Awyr Caerdydd, oddeutu £130 miliwn. Nawr, o’r hyn a welaf, mae'r pandemig wedi taro'r sector hedfanaeth yn aruthrol, ac mae angen i lywodraethau ledled y byd gefnogi'r diwydiant—nid oes unrhyw amheuaeth gennyf ynghylch hynny. Ond o’m safbwynt i, rydym wedi gweld miloedd o bunnoedd o arian trethdalwyr eisoes yn cael ei fuddsoddi gan eich Llywodraeth, ac mae llawer o ddyled Maes Awyr Caerdydd wedi’i dileu, ac roedd hynny cyn y pandemig, hyd yn oed.

Felly, credaf mai'r cwestiwn a fydd gan fusnesau bach ledled Cymru yw: a yw’r cydbwysedd yn gywir gennych o ran y cymorth iddynt o’i gymharu â’r symiau enfawr o arian sydd wedi'u rhoi i’r maes awyr ac sydd wedi'u dileu yn y ffordd honno hefyd? Gofynnaf y cwestiwn yn ysbryd hyn—gofynnais gwestiwn ysgrifenedig i chi yr wythnos diwethaf: pryd y mae disgwyl i bedwerydd cam y gronfa rhyddhad economaidd agor? A chefais ateb tua diwedd yr wythnos diwethaf a ddywedai fod Llywodraeth Cymru wrthi’n archwilio opsiynau pellach ar gyfer cefnogi busnesau. Wel, bydd angen i fusnesau wybod pryd y bydd y rownd nesaf o'r gronfa cadernid economaidd yn digwydd. Dyna'r wybodaeth y bydd ei hangen arnynt.

Ac yn olaf, os caf ofyn i chi mewn perthynas â'r cwestiwn cyntaf hwn, mae gennyf eich maniffesto ar gyfer 2016 o fy mlaen: pa ymrwymiadau yn eich maes portffolio na chyflawnwyd yn ystod y tymor pum mlynedd hwn?

Can I thank Russell George for his questions? I can't quite believe that it's five years that I've been scrutinised by Russell, as the Conservative spokesperson. Time truly has flown by, but his scrutiny has been consistently tough but fair and constructive. So, I'd like to thank him for the role that he has played in ensuring that Welsh Government is held to account for the decisions that it has made and me, as the Minister for economy and transport.

Russell George and other Members will be aware of the devastating impact globally that the pandemic has had on the aviation industry. Just recently, Heathrow Airport reported a £2 billion loss. We've seen the UK Government make available £100 million to some English regional airports. We've seen the Scottish Government make available £17 million to Scottish airports and Northern Ireland, likewise, are making available £10 million to its airports. So, it demonstrates how all governments are intervening. The difference, of course, is that the Welsh Government—the Welsh people—own Cardiff international airport. It is a national asset for the people of Wales. 

In answering the question of whether or not the balance of support is appropriate, I'd just like to remind Members that Cardiff international airport supports more than 5,000 jobs indirectly and supports 2,400 aviation jobs. That amounts to about 4.4 per cent of employment within south-east Wales. It is a huge, huge economic asset and without the Welsh Government support, it would, in my view, have fallen over. And so, it's right and proper that as an enabler for growth for small and medium-sized enterprises, we support the airport. And the airport does have excellent prospects for the future, once we are beyond this pandemic.

If we just go back to the period prior to the pandemic, the growth at the airport was quite astonishing. Passenger growth had increased by over 50 per cent during the period in which Welsh Government Ministers were in ownership of, or the Welsh people were in ownership of the airport. And I believe that, with the ambitious plans that were set out under the master plan, and in particular with the ambitious plans concerning carbon reduction, the airport will be an exemplary airport in the United Kingdom and further afield in terms of low-carbon air travel.

And finally, responding to the last question that Russell George asked me, the obvious answer is the M4 relief road was not proceeded—. We did not proceed with the M4 relief road for reasons that the First Minister, I and others have regularly reminded Members, which is that circumstances have changed quite dramatically in recent years. There was a declaration of a climate emergency, which we across the Chamber are responsible for acknowledging and responding to, and of course we were able to set up the Burns commission to produce an alternative set of recommendations and work, primarily focused on rail infrastructure improvements, to ensure that people have an opportunity to travel other than by private motor vehicle.

A gaf fi ddiolch i Russell George am ei gwestiynau? Ni allaf gredu bod Russell wedi bod yn craffu ar fy ngwaith ers pum mlynedd, fel llefarydd y Ceidwadwyr. Mae amser wedi hedfan yn wir, ond mae ei graffu wedi bod yn gadarn ond yn gyson deg ac adeiladol. Felly, hoffwn ddiolch iddo am y rôl y mae wedi'i chwarae yn sicrhau bod Llywodraeth Cymru yn cael ei dwyn i gyfrif am y penderfyniadau y mae wedi’u gwneud a minnau, fel Gweinidog yr economi a thrafnidiaeth.

Bydd Russell George a’r Aelodau eraill yn ymwybodol o'r effaith ddinistriol y mae'r pandemig wedi'i chael ar y diwydiant hedfan ledled y byd. Yn ddiweddar, nododd Maes Awyr Heathrow golled o £2 biliwn. Rydym wedi gweld Llywodraeth y DU yn darparu £100 miliwn i rai meysydd awyr rhanbarthol yn Lloegr. Rydym wedi gweld Llywodraeth yr Alban yn darparu £17 miliwn i feysydd awyr yr Alban, ac mae Gogledd Iwerddon, yn yr un modd, yn darparu £10 miliwn i'w meysydd awyr hwy. Felly, mae’n dangos sut y mae pob llywodraeth yn ymyrryd. Y gwahaniaeth, wrth gwrs, yw mai Llywodraeth Cymru—pobl Cymru—sy’n berchen ar faes awyr rhyngwladol Caerdydd. Mae'n ased cenedlaethol i bobl Cymru.

Wrth ateb y cwestiwn ynglŷn ag a yw cydbwysedd y cymorth yn briodol ai peidio, hoffwn atgoffa’r Aelodau fod maes awyr rhyngwladol Caerdydd yn cynnal mwy na 5,000 o swyddi yn anuniongyrchol ac yn cynnal 2,400 o swyddi hedfanaeth. Mae hynny'n cyfateb i oddeutu 4.4 y cant o gyflogaeth yn ne-ddwyrain Cymru. Mae'n ased economaidd enfawr, a heb gymorth Llywodraeth Cymru, yn fy marn i, byddai wedi methu. Ac felly, mae'n iawn ac yn briodol ein bod yn cefnogi’r maes awyr fel galluogydd twf ar gyfer busnesau bach a chanolig eu maint. Ac mae gan y maes awyr ragolygon gwych ar gyfer y dyfodol, pan fyddwn wedi cefnu ar y pandemig hwn.

Os edrychwn ar y cyfnod cyn y pandemig, roedd y twf yn y maes awyr yn eithaf syfrdanol. Roedd niferoedd teithwyr wedi cynyddu dros 50 y cant yn ystod y cyfnod ers i Weinidogion Llywodraeth Cymru ddod yn berchen ar, neu ers i bobl Cymru ddod yn berchen ar y maes awyr. A chyda'r cynlluniau uchelgeisiol a nodwyd o dan yr uwchgynllun, ac yn enwedig gyda'r cynlluniau uchelgeisiol mewn perthynas â lleihau carbon, credaf y bydd y maes awyr yn faes awyr rhagorol yn y Deyrnas Unedig a thu hwnt o ran teithiau awyr carbon isel.

Ac yn olaf, wrth ymateb i’r cwestiwn olaf a ofynnodd Russell George i mi, yr ateb amlwg yw na wnaethom fwrw ymlaen â ffordd liniaru’r M4—. Ni wnaethom fwrw ymlaen â ffordd liniaru’r M4 am resymau y mae’r Prif Weinidog, a minnau ac eraill wedi'u hailadrodd wrth yr Aelodau'n rheolaidd, sef bod yr amgylchiadau wedi newid yn eithaf dramatig dros y blynyddoedd diwethaf. Cafwyd datganiad o argyfwng hinsawdd yr ydym ni ar draws y Siambr yn gyfrifol am ei gydnabod ac ymateb iddo, ac wrth gwrs, bu modd inni sefydlu comisiwn Burns i gynhyrchu set amgen o argymhellion a gwaith, a oedd yn canolbwyntio'n bennaf ar welliannau i'r seilwaith rheilffyrdd, er mwyn sicrhau bod pobl yn cael cyfle i deithio drwy ddulliau ar wahân i geir preifat.

13:50

Thank you for your answers. Minister, in terms of that last question I asked you, you addressed the issue in terms of the M4 relief road. That was a commitment in the 2016 Labour manifesto, which, of course, you were the author of. But I've got this manifesto in front of me now and I can see it says,

'We will deliver fast broadband to every property in Wales'.

Your Deputy Minister continually reminds us when it suits him that this is not a matter for the Welsh Government, yet it sits here in the Welsh Government's manifesto. It talks about the metro schemes in north and south Wales. We talk about the M4 relief road not going ahead, but there's also a commitment there for the A55 improvements and the A40 improvements as well, which we haven't seen also. And it also talks about 4G masts and it also talks about integrated ticketing. There's just so much in the manifesto that sits under your portfolio area that has not been achieved, and I understand that some things change. You changed you position on the M4 relief road; I don't agree with that, but that's a decision that you as a Government have made. My question is: how can the people of Wales and the small businesses trust your approach now going forward, during the pandemic and into your next manifesto as you develop that ahead of the elections coming up in May, when so much hasn't been achieved in terms of your 2016 manifesto?

Diolch am eich atebion. Weinidog, ar y cwestiwn olaf hwnnw a ofynnais i chi, rhoesoch sylw i ffordd liniaru’r M4. Roedd hwnnw’n ymrwymiad ym maniffesto Llafur 2016, a ysgrifennwyd, wrth gwrs, gennych chi. Ond mae'r maniffesto hwn gennyf o fy mlaen yn awr, a gallaf weld ei fod yn dweud,

‘Byddwn yn cyflawni band eang cyflym i bob eiddo yng Nghymru’.

Mae eich Dirprwy Weinidog yn ein hatgoffa’n barhaus, pan fydd yn gyfleus iddo wneud hynny, nad mater i Lywodraeth Cymru yw hwn, ond mae wedi’i gynnwys yma ym maniffesto Llywodraeth Cymru. Mae'n sôn am gynlluniau’r metro yng ngogledd a de Cymru. Rydym yn sôn nad yw ffordd liniaru’r M4 yn mynd yn ei blaen, ond ceir ymrwymiad ynddo i wneud gwelliannau i’r A55 a gwelliannau i'r A40 hefyd, nad ydym wedi'u gweld chwaith. Ac mae’n sôn hefyd am fastiau 4G, yn ogystal â thocynnau integredig. Mae cymaint yn y maniffesto sy’n rhan o’ch maes portffolio ac nad yw wedi’i gyflawni, a deallaf fod rhai pethau'n newid. Fe newidioch chi eich safbwynt ar ffordd liniaru’r M4; nid wyf yn cytuno â hynny, ond mae hwnnw’n benderfyniad rydych chi fel Llywodraeth wedi'i wneud. Fy nghwestiwn yw hwn: sut y gall pobl Cymru a'r busnesau bach ymddiried yn eich dull gweithredu wrth symud ymlaen, yn ystod y pandemig ac i mewn i'ch maniffesto nesaf wrth i chi ei ddatblygu cyn yr etholiadau ym mis Mai, pan fo cymaint heb ei gyflawni yn eich maniffesto ar gyfer 2016?

Well, can I first of all say that it's only fair that I get an opportunity to highlight some of the great successes of the Welsh Government in the last five years in regard to transport and infrastructure and the economy? Prior to the pandemic, we had the highest rate of employment on record. We had the highest number of businesses in existence in Wales since devolution, and before devolution, it has to be said. Economic inactivity, quite phenomenally, was fast approaching UK average, and our GVA, our productivity, was improving faster than the UK average as well.

During the course of the pandemic, our focus has been on jobs and jobs and more jobs, and, as a result of that focus, we now have an unemployment rate in Wales that is lower than the UK average. There is still a long journey to be tread, but we have an unemployment rate that is below the UK average, and that is precisely because we've got a devolved Government that is focusing on employment. The difference between the UK average and the Welsh rate of unemployment demonstrates the value of our £2 billion investment in businesses, and that, in turn, through securing more than 140,000 jobs, represents 10 per cent of the Welsh workforce. It's a staggering success.

We've also established the Development Bank of Wales, which was promised in the manifesto and I think is now recognised as one of the most important assets we have in Wales. We also established Transport for Wales. We've nationalised the railways. We are steadily progressing metro programmes, but the metro programmes were never intended to be delivered in a single term; these are long-term objectives. Rome wasn't built in a day and the metros of Wales won't be built within a single administration term. But we are beginning the process of delivering them, both in north Wales and south Wales, and steadily as well in south-west Wales. 

In terms of fast broadband, it's absolutely right to point out that this is a reserved matter, but we have been intervening with investment above and beyond what we receive from UK Government, and there have been significant improvements. And there continue to be significant improvements for our trunk road network, including on the A55. Many Members in north Wales will recognise the investment that's taken place there, with more to follow. But our focus in terms of transport, as highlighted by the Welsh transport strategy, will shift towards promoting active travel and public transport, making sure that as we invest in transport-related infrastructure, we do so in a way that grows a fair and more equal economy.

Wel, a gaf fi ddweud yn gyntaf ei bod ond yn deg fy mod yn cael cyfle i dynnu sylw at rai o lwyddiannau mawr Llywodraeth Cymru yn ystod y pum mlynedd diwethaf mewn perthynas â thrafnidiaeth a seilwaith a'r economi? Cyn y pandemig, roedd gennym y gyfradd gyflogaeth uchaf erioed. Roedd gennym y nifer uchaf o fusnesau yn bodoli yng Nghymru ers datganoli, a chyn datganoli, mae’n rhaid dweud. Roedd anweithgarwch economaidd, yn rhyfeddol, yn prysur agosáu at gyfartaledd y DU, ac roedd ein gwerth ychwanegol gros, ein cynhyrchiant, yn gwella'n gyflymach na chyfartaledd y DU hefyd.

Yn ystod y pandemig, rydym wedi canolbwyntio ar swyddi a swyddi a mwy o swyddi, ac o ganlyniad i'r ffocws hwnnw, mae gennym bellach gyfradd ddiweithdra yng Nghymru sy'n is na chyfartaledd y DU. Mae ffordd bell i fynd o hyd, ond mae gennym gyfradd ddiweithdra sy'n is na chyfartaledd y DU, a hynny am fod gennym Lywodraeth ddatganoledig sy'n canolbwyntio ar gyflogaeth. Mae'r gwahaniaeth rhwng cyfartaledd y DU a chyfradd ddiweithdra Cymru yn dangos gwerth ein buddsoddiad o £2 biliwn mewn busnesau, ac mae hynny, yn ei dro, drwy ddiogelu mwy na 140,000 o swyddi, yn cynrychioli 10 y cant o weithlu Cymru. Mae'n llwyddiant syfrdanol.

Rydym hefyd wedi sefydlu Banc Datblygu Cymru, a gafodd ei addo yn y maniffesto, a chredaf ei fod bellach yn cael ei gydnabod fel un o'r asedau pwysicaf sydd gennym yng Nghymru. Fe wnaethom hefyd sefydlu Trafnidiaeth Cymru. Rydym wedi gwladoli'r rheilffyrdd. Rydym yn bwrw ymlaen yn raddol â’r rhaglenni metro, ond ni fu bwriad erioed i gyflwyno’r rhaglenni metro mewn un tymor; mae'r rhain yn amcanion hirdymor. Ni chafodd Rhufain ei hadeiladu mewn diwrnod ac ni fydd metros Cymru'n cael eu hadeiladu yn nhymor un weinyddiaeth. Ond rydym yn dechrau'r broses o'u cyflwyno, yng ngogledd Cymru a de Cymru, ac yn raddol hefyd yn ne-orllewin Cymru.

Ar y band eang cyflym, mae'n gwbl gywir nodi bod hwn yn fater a gedwir yn ôl, ond rydym wedi bod yn ymyrryd gyda buddsoddiad y tu hwnt i'r hyn a gawn gan Lywodraeth y DU, a chafwyd gwelliannau sylweddol. Ac mae gwelliannau sylweddol yn parhau i gael eu gwneud i'n rhwydwaith cefnffyrdd, gan gynnwys ar yr A55. Bydd llawer o'r Aelodau yng ngogledd Cymru yn cydnabod y buddsoddiad a wnaed yno, gyda mwy i ddilyn. Ond bydd ein ffocws o ran trafnidiaeth, fel y nodwyd yn strategaeth drafnidiaeth Cymru, yn symud tuag at hybu teithio llesol a thrafnidiaeth gyhoeddus, gan sicrhau, wrth inni fuddsoddi mewn seilwaith sy’n gysylltiedig â thrafnidiaeth, ein bod yn gwneud hynny mewn ffordd sy'n tyfu economi deg a mwy cyfartal.

Thank you, Minister. You've skilfully shifted the answer there away from the questions that I asked, pointing towards some of the areas that were not delivered in the 2016 manifesto.

In terms of the UK Government's announcements today and over the last couple of days, we've seen huge sums of money announced by the Chancellor that will be able to support the economic growth here in Wales from Holyhead to Port Talbot, and we've seen announcements made in terms of business support. So, I'm hoping that you'll be able to confirm that that business rates holiday will now apply in Wales, and that that's what you will implement also. We've also seen huge sums of money in terms of £12 billion from the UK infrastructure bank, which will, of course, benefit Wales as well. So, huge sums of support that the UK Government Chancellor has announced.

In terms of getting the Welsh economy firing on all cylinders, I go back to my earlier points about being constructive here and parties working together, and the Organisation for Economic Co-operation and Development report suggested that we should have an arm's-length body so that decisions are made not by Welsh Government Ministers, but by promoting Wales around the world by a third-party organisation, such as the Welsh Development Agency. You've previously been open to that suggestion before; that's something I firmly believe is the right approach, because I just think that we need to be doing everything we can to get our economy firing on all cylinders. I wonder whether you would also agree that this is an important area to move forward as we move the Welsh economy forward. We've got these billions of pounds that the UK Government has provided for the UK, including Wales, and one way to do that is through the arm's-length body that's been talked about in the OECD report.

Diolch, Weinidog. Rydych wedi symud yr ateb yn fedrus iawn oddi wrth y cwestiynau a ofynnais, a oedd yn tynnu sylw at rai o'r meysydd nas cyflawnwyd ym maniffesto 2016.

O ran cyhoeddiadau Llywodraeth y DU heddiw a dros yr ychydig ddyddiau diwethaf, rydym wedi gweld symiau enfawr o arian yn cael eu cyhoeddi gan y Canghellor a fydd yn gallu cefnogi’r twf economaidd yma yng Nghymru o Gaergybi i Bort Talbot, ac rydym wedi gweld cyhoeddiadau'n cael eu gwneud ar gymorth busnes. Felly, gobeithio y gallwch gadarnhau y bydd y seibiant ardrethi busnes hwnnw’n berthnasol yng Nghymru, ac mai dyna fyddwch chi'n ei roi ar waith hefyd. Rydym hefyd wedi gweld symiau enfawr o arian o ran y £12 biliwn gan fanc seilwaith y DU, a fydd, wrth gwrs, o fudd i Gymru hefyd. Felly, symiau enfawr o gymorth wedi'i gyhoeddi gan Ganghellor Llywodraeth y DU.

O ran sicrhau bod economi Cymru yn gweithredu ar ei gorau, af yn ôl at fy mhwyntiau cynharach ynglŷn â bod yn adeiladol yma a’r pleidiau’n cydweithio, ac awgrymodd adroddiad y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd y dylem sefydlu corff hyd braich fel bod penderfyniadau'n cael eu gwneud nid gan Weinidogion Llywodraeth Cymru, ond drwy hyrwyddo Cymru ledled y byd gan sefydliad trydydd parti, fel Awdurdod Datblygu Cymru. Rydych wedi bod yn agored i'r awgrym hwnnw yn y gorffennol; credaf yn gryf mai dyna'r dull cywir, gan y credaf fod angen inni wneud popeth yn ein gallu i sicrhau bod ein heconomi'n gweithredu ar ei gorau. Tybed a fyddech hefyd yn cytuno bod hwn yn faes pwysig i’w ddatblygu wrth inni ddatblygu economi Cymru. Mae gennym y biliynau o bunnoedd hyn y mae Llywodraeth y DU wedi’i ddarparu ar gyfer y DU, gan gynnwys Cymru, ac un ffordd o wneud hynny yw drwy'r corff hyd braich y soniwyd amdano yn adroddiad y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd.

13:55

Can I thank Russell George for his final set of questions and say that we have been hugely ambitious during this current administration term? We established the Development Bank of Wales—the first major regional development bank in the United Kingdom—and that's been a huge success. So, we do not fear establishing new bodies to drive prosperity. I do welcome the OECD's work in scrutinising the Welsh economy and structures for investment and economic development.

We're going to be working with the OECD in the months to come with a view to responding in detail to the recommendations. I'm open to ideas and I have been open to ideas during the past five years, but we have to ensure that the development of any new agencies or bodies does not duplicate what is currently being delivered and will be delivered into the future. We must consider, I think, therefore, the role of the corporate joint committees that are being established, which bring together local authorities on a regional basis. They are a very, very significant development and I would not wish to see their success impaired or put in harm's way by the accelerated development of a half-baked idea concerning regional development agencies. And that's why it's absolutely essential that we carefully consider what the OECD have recommended, and consider whether, in light of the creation of CJCs, such agencies would be required and if so, whether they would be desirable. And we have to do that in social partnership with local authorities, with business, with the unions and with key stakeholders.

A gaf fi ddiolch i Russell George am ei set olaf o gwestiynau a dweud ein bod wedi bod yn hynod uchelgeisiol yn ystod tymor y weinyddiaeth gyfredol? Fe wnaethom sefydlu Banc Datblygu Cymru—y banc datblygu rhanbarthol mawr cyntaf yn y Deyrnas Unedig—ac mae hwnnw wedi bod yn llwyddiant ysgubol. Felly, nid ydym yn ofni sefydlu cyrff newydd i hybu ffyniant. Rwy'n croesawu gwaith y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd yn craffu ar economi a strwythurau Cymru ar gyfer buddsoddi a datblygu economaidd.

Byddwn yn gweithio gyda'r Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd yn y misoedd i ddod gyda'r bwriad o ymateb yn fanwl i'r argymhellion. Rwy'n agored i syniadau ac rwyf wedi bod yn agored i syniadau dros y pum mlynedd diwethaf, ond mae'n rhaid inni sicrhau nad yw datblygiad unrhyw asiantaethau neu gyrff newydd yn dyblygu'r hyn sy'n cael ei gyflawni ar hyn o bryd ac a gyflawnir yn y dyfodol. Rwy'n credu felly fod yn rhaid inni ystyried rôl y cyd-bwyllgorau corfforedig sy'n cael eu sefydlu, sy'n dod ag awdurdodau lleol ynghyd ar sail ranbarthol. Maent yn ddatblygiad pwysig tu hwnt ac ni fyddwn yn dymuno gweld eu llwyddiant yn cael ei amharu na'i beryglu drwy ddatblygiad cyflym rhyw hanner syniad ynghylch asiantaethau datblygu rhanbarthol. A dyna pam ei bod yn gwbl hanfodol ein bod yn ystyried yn ofalus yr hyn y mae'r Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd wedi'i argymell, ac yn ystyried a fyddai angen asiantaethau o'r fath yng ngoleuni’r cyd-bwyllgorau corfforedig, ac os felly, a fyddent yn ddymunol. Ac mae'n rhaid inni wneud hynny mewn partneriaeth gymdeithasol ag awdurdodau lleol, gyda busnes, gyda'r undebau a chyda rhanddeiliaid allweddol.

Maes Awyr Caerdydd
Cardiff Airport

3. Pa fesurau sydd ar waith i gefnogi Maes Awyr Caerdydd pan ddaw'r cyfyngiadau symud i ben? OQ56353

3. What measures are in place to support Cardiff Airport when the lockdown restrictions end? OQ56353

Officials are continuing to work with Cardiff International Airport Limited and their executive board to evaluate the impact of coronavirus on the airport, including, of course, future actions in relation to recovery options, and we intend to say more about that in the weeks and months to come. I am in no doubt, as I said to Russell George, that the airport has a very, very bright future.

Mae swyddogion yn parhau i weithio gyda Maes Awyr Rhyngwladol Caerdydd Cyfyngedig a’u bwrdd gweithredol i werthuso effaith y coronafeirws ar y maes awyr, gan gynnwys, wrth gwrs, camau gweithredu yn y dyfodol mewn perthynas ag opsiynau adfer, ac rydym yn bwriadu dweud mwy am hynny yn ystod yr wythnosau a’r misoedd i ddod. Nid oes amheuaeth gennyf, fel y dywedais wrth Russell George, fod gan y maes awyr ddyfodol disglair tu hwnt.

Thank you for the reply, Minister. You know that Wizz Air, for reasons that really need no description, are delaying the operation of their new services from Cardiff Airport. These will be very significant new scheduled services when they do begin, and I just want to have a reassurance that whoever forms the Welsh Government after the forthcoming election will ensure that these routes, principally Spain, Portugal and Greece, will be identified for priority if we need, for instance, to be establishing safety corridors to link countries that have COVID under control. Obviously, the assessment of whether those countries do have COVID under control will then have to be made, but I do not want to see lots of delays because of the bureaucracy. It's quite clear that some countries are likely to be open to us, as aviation partners, sooner than others.

Diolch am eich ateb, Weinidog. Fe wyddoch fod Wizz Air, am resymau nad oes angen eu disgrifio, yn gohirio gweithrediad eu gwasanaethau newydd o Faes Awyr Caerdydd. Bydd y rhain yn wasanaethau rheolaidd newydd pwysig iawn pan fyddant yn cychwyn, a hoffwn gael sicrwydd y bydd pwy bynnag sy'n ffurfio Llywodraeth Cymru ar ôl yr etholiad yn sicrhau bod y llwybrau hyn, yn bennaf i Sbaen, Portiwgal a Gwlad Groeg, yn cael eu nodi ar gyfer blaenoriaeth, er enghraifft os bydd angen inni sefydlu coridorau diogelwch i gysylltu gwledydd sydd â COVID dan reolaeth. Yn amlwg, bydd angen asesu wedyn a yw COVID dan reolaeth yn y gwledydd hynny, ond nid wyf am weld llawer o oedi oherwydd biwrocratiaeth. Mae'n gwbl amlwg fod rhai gwledydd yn debygol o fod yn agored i ni, fel partneriaid hedfan, yn gynt nag eraill.

14:00

I'd agree with David Melding that we wish to ensure that Cardiff international airport has the best prospects available to it to take advantage of any improved circumstances with regard to flight. David Melding rightly highlighted the success that Cardiff international airport has enjoyed recently in attracting Wizz Air, and they'll be operating from May 2021; they'll be operating nine routes to various holiday destinations. There is huge pent-up demand for international leisure travel—holiday travel. We want to make sure that Cardiff international airport benefits from that and that its carriers also benefit from it, including KLM, Vueling, Ryanair and others.

We're working with the airport to attract more airlines and we're working with the UK Government in terms of aviation policy. It's absolutely vital that the UK Government responds to us in a fair way when we ask for certain tools to be devolved, including air passenger duty, that we are fully part of any considerations regarding support packages that may be available for the aviation sector, and that we are fully part of any decisions regarding restrictions that could be eased to enable international travel. 

Byddwn yn cytuno â David Melding ein bod eisiau sicrhau bod gan faes awyr rhyngwladol Caerdydd y rhagolygon gorau posibl er mwyn manteisio ar unrhyw amgylchiadau gwell mewn perthynas â hedfan. Mae David Melding wedi tynnu sylw'n briodol at y llwyddiant y mae maes awyr rhyngwladol Caerdydd wedi'i fwynhau'n ddiweddar o ran denu Wizz Air, a byddant yn gweithredu o fis Mai 2021 ymlaen; byddant yn gweithredu naw llwybr hedfan i wahanol gyrchfannau gwyliau. Mae galw aruthrol am deithio hamdden rhyngwladol—teithio gwyliau. Rydym eisiau sicrhau bod maes awyr rhyngwladol Caerdydd yn elwa o hynny a bod ei gwmnïau hedfan hefyd yn elwa ohono, gan gynnwys KLM, Vueling, Ryanair ac eraill.

Rydym yn gweithio gyda'r maes awyr i ddenu mwy o gwmnïau awyrennau ac rydym yn gweithio gyda Llywodraeth y DU mewn perthynas â pholisi hedfanaeth. Mae'n gwbl hanfodol fod Llywodraeth y DU yn ymateb i ni mewn ffordd deg pan ofynnwn i rai pethau gael eu datganoli, gan gynnwys y doll teithwyr awyr, ein bod yn rhan o unrhyw ystyriaethau'n ymwneud â phecynnau cymorth a allai fod ar gael i'r sector hedfanaeth, a'n bod yn rhan lawn o unrhyw benderfyniadau ynglŷn â chyfyngiadau y gellid eu llacio i alluogi teithio rhyngwladol.

Minister, can I welcome the support the Welsh Government has given to the airport, protecting the many hundreds of jobs that are dependent on that airport, directly or indirectly, in the Pontypridd and Taff-Ely area? Do you agree with me that the airport is important in respect of the aviation sector and the aviation sector jobs that we have in the broader south Wales area, but particularly in places like Nantgarw and the Pontypridd and Taff-Ely area? Could you, perhaps, enlarge a little bit on what might be the future plans for the airport, particularly with the idea of incorporating it as part of our public integrated transport system to make it more accessible and as effective as possible an element in achieving economic growth in the post-COVID era?

Weinidog, a gaf fi groesawu'r gefnogaeth y mae Llywodraeth Cymru wedi'i rhoi i'r maes awyr, gan ddiogelu'r cannoedd o swyddi sy'n ddibynnol ar y maes awyr hwnnw, yn uniongyrchol neu'n anuniongyrchol, yn ardal Pontypridd a Thaf Elái? A ydych yn cytuno â mi fod y maes awyr yn bwysig i'r sector hedfanaeth a'r swyddi sydd gennym yn y sector hedfanaeth yn ardal ehangach de Cymru, ond yn enwedig mewn lleoedd fel Nantgarw ac ardal Pontypridd a Thaf Elái? A allech ymhelaethu ychydig efallai ar y cynlluniau ar gyfer y maes awyr yn y dyfodol, yn enwedig mewn perthynas â’r syniad o'i ymgorffori'n rhan o'n system drafnidiaeth integredig gyhoeddus i'w wneud yn fwy hygyrch ac mor effeithiol â phosibl wrth sicrhau twf economaidd yn y cyfnod ar ôl COVID?

Can I thank Mick Antoniw for his question? I very much welcome his support for the airport. He's right; there are hundreds of jobs in his constituency and surrounding constituencies that directly rely on the airport, and many more that indirectly rely on the existence of the airport. I've already given the figure: 5,200 jobs in total are supported by the airport, with 2,400 aviation-related jobs. One can only imagine how many of those jobs and those key employers within south-east Wales in the aerospace and aviation industries directly rely on the very existence of Cardiff international airport. That's why I make no apology for ensuring that it survives this short-term challenge and that it has the best possible prospects for long-term success.

In terms of future prospects, obviously the airport wishes to be an exemplar in terms of low-carbon air travel. In September 2019, the airport launched an environmental flight path—a journey to becoming carbon neutral. It's hugely ambitious, and we very much welcomed it. The airport has its master plan in place and is delivering against the master plan. Contained within that is a desire to see better, more integrated public transport serving one of our hugely important national assets. We'll be working with the airport and with our local government stakeholders to ensure that public transport, in an integrated way, can meet the needs of the airport and the travelling public.

A gaf fi ddiolch i Mick Antoniw am ei gwestiwn? Rwy'n croesawu ei gefnogaeth i'r maes awyr yn fawr. Mae'n iawn: mae cannoedd o swyddi yn ei etholaeth ac mewn etholaethau cyfagos yn dibynnu'n uniongyrchol ar y maes awyr, ac mae llawer mwy'n dibynnu'n anuniongyrchol ar fodolaeth y maes awyr. Rwyf eisoes wedi rhoi'r ffigur: mae cyfanswm o 5,200 o swyddi'n cael eu cefnogi gan y maes awyr, gyda 2,400 o swyddi'n gysylltiedig â hedfanaeth. Ni ellir ond dychmygu faint o'r swyddi hynny a'r cyflogwyr allweddol hynny yn ne-ddwyrain Cymru yn y diwydiannau awyrofod a hedfanaeth sy'n dibynnu'n uniongyrchol ar fodolaeth maes awyr rhyngwladol Caerdydd. Dyna pam rwy’n benderfynol o sicrhau ei fod yn goroesi'r her hon yn y tymor byr a bod ganddo'r rhagolygon gorau posibl ar gyfer llwyddiant hirdymor.

O ran y rhagolygon ar gyfer y dyfodol, yn amlwg, mae'r maes awyr yn awyddus i fod yn batrwm o deithio awyr carbon isel. Ym mis Medi 2019, lansiodd y maes awyr lwybr hedfan amgylcheddol—taith tuag at fod yn garbon niwtral. Mae'n uchelgeisiol iawn, ac fe'i croesawyd yn fawr gennym. Mae prif gynllun y maes awyr ar waith ac mae'n cyflawni yn erbyn nodau’r prif gynllun. Ynddo, ceir awydd i weld trafnidiaeth gyhoeddus well a mwy integredig yn gwasanaethu un o'n hasedau cenedlaethol tra phwysig. Byddwn yn gweithio gyda'r maes awyr a chyda'n rhanddeiliaid llywodraeth leol i sicrhau y gall trafnidiaeth gyhoeddus, mewn ffordd integredig, ddiwallu anghenion y maes awyr a'r cyhoedd sy'n teithio.

Can I add my thanks to those of Helen Mary Jones and Russell George in thanking the Minister for involving me in his deliberations throughout the last five years, both as a spokesperson and after? Can I say that I have the highest respect for your abilities and commitment to your duties as a Minister? As the Minister will know, I have been a keen supporter of the Welsh Government's intervention strategy with regard to Cardiff Airport. Prior to COVID, that strategy was paying dividends, with passenger figures rising considerably and new airlines being attracted to the airport. I would, therefore, urge you to continue supporting the airport, not just after lockdown but into the future. A vibrant, growing international airport is crucial for promoting Wales to the rest of the world, and it is, of course, a vital facility for Welsh travellers and businesses. We cannot ignore the cascading down of moneys invested in the airport in terms of growing related businesses and industries. I'm convinced it will repay the Government's investment as soon as world travel returns to normal.

A gaf fi ategu diolch Helen Mary Jones a Russell George i'r Gweinidog am fy nghynnwys yn ei drafodaethau drwy gydol y pum mlynedd diwethaf, fel llefarydd ac ar ôl hynny? A gaf fi ddweud bod gennyf barch mawr tuag at eich galluoedd a'ch ymrwymiad i'ch dyletswyddau fel Gweinidog? Fel y gŵyr y Gweinidog, rwyf wedi bod yn gefnogwr brwd i strategaeth ymyrraeth Llywodraeth Cymru mewn perthynas â Maes Awyr Caerdydd. Cyn COVID, roedd y strategaeth honno'n talu ar ei chanfed, gyda ffigurau teithwyr yn codi'n sylweddol a chwmnïau awyrennau newydd yn cael eu denu i'r maes awyr. Felly, byddwn yn eich annog i barhau i gefnogi'r maes awyr, nid yn unig ar ôl y cyfyngiadau symud ond yn y dyfodol. Mae maes awyr rhyngwladol bywiog sy'n tyfu yn hanfodol er mwyn hyrwyddo Cymru i weddill y byd, ac wrth gwrs, mae'n gyfleuster hanfodol i deithwyr a busnesau o Gymru. Ni allwn anwybyddu’r modd y mae arian a fuddsoddir yn y maes awyr yn rhaeadru i gynnal twf busnesau a diwydiannau cysylltiedig. Rwy'n argyhoeddedig y bydd yn ad-dalu buddsoddiad y Llywodraeth cyn gynted ag y daw teithio'r byd yn normal unwaith eto.

14:05

Can I thank David Rowlands for his question and for his comments, and also for his kind words regarding the time that he's spent both as opposition spokesperson and as an MS who has scrutinised me very fairly? Very challenging at times, but very fairly. It's been a pleasure to have held this brief with such constructive opposition spokespeople and with a Siambr of dedicated MSs who care so passionately about the economy and transport in Wales. I can assure David Rowlands that this administration has considered Cardiff Airport an incredibly important national asset. I am hopeful that the next administration—if it's Labour led, then it certainly will be a key concern of ours in the years to come. David Rowlands is right; the airport has huge potential to support jobs across the region and beyond. It has huge potential as a flag carrier for the Welsh economy in demonstrating just how ambitious we are. The gross value added footprint of the airport is quite staggering, demonstrating that it has enormous potential to generate great prosperity for Wales. That's why, again, I make no apology for making sure that the airport survives.

A gaf fi ddiolch i David Rowlands am ei sylwadau a hefyd am ei eiriau caredig ynglŷn â'r amser a dreuliodd fel llefarydd gwrthblaid ac fel Aelod o'r Senedd sydd wedi craffu ar fy ngwaith yn deg iawn? Heriol iawn ar adegau, ond yn deg iawn. Mae wedi bod yn bleser cael y briff hwn gyda llefarwyr mor adeiladol yn y gwrthbleidiau a chyda Siambr o Aelodau o’r Senedd sydd mor angerddol am yr economi a thrafnidiaeth yng Nghymru. Gallaf sicrhau David Rowlands fod y weinyddiaeth hon wedi ystyried Maes Awyr Caerdydd yn ased cenedlaethol eithriadol o bwysig. Rwy’n gobeithio y bydd y weinyddiaeth nesaf—. Os caiff ei harwain gan y Blaid Lafur, bydd yn sicr yn fater allweddol i ni yn y blynyddoedd i ddod. Ac mae David Rowlands yn iawn; mae gan y maes awyr botensial enfawr i gefnogi swyddi ar draws y rhanbarth a thu hwnt. Mae ganddo botensial enfawr i gario'r faner dros economi Cymru a dangos pa mor uchelgeisiol yr ydym. Mae ôl troed gwerth ychwanegol gros y maes awyr yn eithaf syfrdanol, gan ddangos bod ganddo botensial enfawr i gynhyrchu ffyniant mawr i Gymru. Dyna pam, unwaith eto, nad wyf yn ymddiheuro am sicrhau bod y maes awyr yn goroesi.

Busnesau Lletygarwch
Hospitality Businesses

4. Sut mae Llywodraeth Cymru yn helpu busnesau lletygarwch yng ngogledd Cymru yn ystod y pandemig? OQ56345

4. How is the Welsh Government helping hospitality businesses in north Wales during the pandemic? OQ56345

Our latest restrictions business fund has seen over 22,000 grants paid to north Wales businesses, totalling over £69.5 million. Our hospitality, leisure and tourism sector-specific fund has also provided, to date, £12.7 million to almost 1,500 businesses. Last week, of course, I announced a further £30 million for that fund.

Mae ein cronfa ddiweddaraf i fusnesau dan gyfyngiadau wedi darparu dros 22,000 o grantiau i fusnesau gogledd Cymru, gwerth cyfanswm o dros £69.5 miliwn, ac mae ein cronfa lletygarwch, hamdden a thwristiaeth sy'n benodol i'r sector hefyd wedi darparu £12.7 miliwn hyd yma i bron i 1,500 o fusnesau. Yr wythnos diwethaf, wrth gwrs, cyhoeddais £30 miliwn arall ar gyfer y gronfa honno.

Each time the Welsh Government has announced financial support to help hospitality businesses survive the pandemic, it has excluded bed-and-breakfast businesses not eligible for small business rate relief because of rules that they have to comply with. They've been excluded from small business grants, unlike their counterparts in England and Scotland, and from each round of the economic resilience fund. On each occasion, I've been contacted by desperate small bed-and-breakfast businesses unable to understand why you have denied support to this vital part of local tourism economies. On each occasion, I've raised this with the Welsh Government, including yourself, to zero effect. How will you therefore respond to the subsequent e-mails received this year from struggling bed-and-breakfast businesses in north Wales stating, 'Looks like, once again, businesses like ours are missing out on the latest Government funding', 'ERF criteria once again disqualifies us' and 'What are we supposed to do for funding now? Can you please contact Welsh Government to find out why businesses like ours are not able to receive grant help despite being required to close down?'?

Bob tro y mae Llywodraeth Cymru wedi cyhoeddi cymorth ariannol i helpu busnesau lletygarwch i oroesi'r pandemig, mae wedi eithrio busnesau gwely a brecwast nad ydynt yn gymwys i gael rhyddhad ardrethi busnesau bach oherwydd rheolau y mae'n rhaid iddynt gydymffurfio â hwy. Maent wedi'u heithrio rhag grantiau busnesau bach, yn wahanol i'w cymheiriaid yn Lloegr a'r Alban, ac wedi’u heithrio o bob cylch o'r gronfa cadernid economaidd. Ar bob achlysur, mae busnesau gwely a brecwast bach pryderus wedi cysylltu â mi i ddweud nad ydynt yn gallu deall pam eich bod wedi gwrthod cymorth i'r rhan hanfodol hon o economïau twristiaeth lleol. Ar bob achlysur, rwyf wedi codi hyn gyda Llywodraeth Cymru, gan gynnwys chi eich hun, ond mae pob ymdrech wedi bod yn ofer. Sut felly y gwnewch chi ymateb i'r negeseuon e-bost dilynol a ddaeth i law eleni gan fusnesau gwely a brecwast sy'n cael trafferth yng ngogledd Cymru, ac sy'n dweud, 'Mae'n ymddangos, unwaith eto, fod cyllid diweddaraf y Llywodraeth wedi'i wrthod i fusnesau fel ein busnes ni', 'Unwaith eto, mae meini prawf y gronfa cadernid economaidd yn nodi nad ydym yn gymwys' a 'Beth rydym i fod i'w wneud am gyllid yn awr? A allwch chi gysylltu â Llywodraeth Cymru i ddarganfod pam nad yw busnesau fel ein busnes ni'n gallu cael cymorth grant er bod gofyn i ni gau?'

I thank Mark Isherwood for his question and just remind Members again that we're investing more than £2 billion in businesses in Wales. That's £400 million more than we've received in business-related consequentials, and it demonstrates that we are maintaining the most generous and comprehensive packages of support for businesses anywhere in the United Kingdom. But, of course, that package of support is in addition to the UK Government schemes—the self-employment income support scheme and the job retention scheme—which should be applicable to many of those businesses that have approach Mark Isherwood. They should be drawing down funding via that route.

Our role is ensuring that we add value and ensure that operating costs are met for businesses. For those that Mark Isherwood has identified, there is, of course, the discretionary grant fund that's available to local authorities to use in supporting local businesses, and there's also the discretionary assistance fund, which has been increased very substantially during this pandemic, recognising that many individuals are suffering as a result of a loss of income or a loss of employment. That's precisely the sort of fund I'd encourage Mark Isherwood to point those businesses towards.

Diolch i Mark Isherwood am ei gwestiwn a hoffwn atgoffa'r Aelodau eto ein bod yn buddsoddi mwy na £2 biliwn mewn busnesau yng Nghymru. Dyna £400 miliwn yn fwy nag a gawsom mewn symiau canlyniadol sy'n gysylltiedig â busnes, ac mae'n dangos ein bod yn cynnal y pecynnau cymorth mwyaf hael a chynhwysfawr i fusnesau yn unrhyw ran o'r Deyrnas Unedig. Ond wrth gwrs, mae'r pecyn cymorth hwnnw'n ychwanegol at gynlluniau Llywodraeth y DU—y cynllun cymorth incwm i’r hunangyflogedig a'r cynllun cadw swyddi—a ddylai fod yn berthnasol i lawer o'r busnesau sydd wedi cysylltu â Mark Isherwood. Dylent fod yn cael arian drwy'r llwybr hwnnw.

Ein rôl ni yw sicrhau ein bod yn ychwanegu gwerth a sicrhau bod costau gweithredu'n cael eu talu i fusnesau. I'r rhai y mae Mark Isherwood wedi'u nodi wrth gwrs, mae'r gronfa grant dewisol ar gael i awdurdodau lleol ei defnyddio i gefnogi busnesau lleol, ac mae'r gronfa cymorth dewisol hefyd, sydd wedi'i chwyddo'n sylweddol iawn yn ystod y pandemig hwn, gan gydnabod bod llawer o unigolion yn dioddef o ganlyniad i golli incwm neu golli cyflogaeth. Dyna'r union fath o gronfa y byddwn yn annog Mark Isherwood i gyfeirio'r busnesau hynny tuag ati.

Minister, we've spoken previously in this Chamber about how the hospitality industry is probably one of the most COVID secure. Figures show that people are more likely to contract COVID in a hospital than a pub or a restaurant. Minister, there was a victory for common sense this week when the UK Government lost a case brought by the Manchester hospitality industry in terms of the restrictions put on the industry. How will that judgment affect your approach to the reopening of hospitality in Wales? Thank you.

Weinidog, rydym wedi siarad o'r blaen yn y Siambr hon am y modd y mae'r diwydiant lletygarwch yn un o'r rhai mwyaf diogel rhag COVID yn ôl pob tebyg. Mae ffigyrau'n dangos bod pobl yn fwy tebygol o ddal COVID mewn ysbyty nag mewn tafarn neu fwyty. Weinidog, cafwyd buddugoliaeth i synnwyr cyffredin pan gollodd Llywodraeth y DU achos a gyflwynwyd gan ddiwydiant lletygarwch Manceinion mewn perthynas â'r cyfyngiadau a osodwyd ar y diwydiant. Sut y bydd y dyfarniad hwnnw'n effeithio ar eich dull chi o ailagor y sector lletygarwch yng Nghymru? Diolch.

14:10

Can I thank Mandy Jones for her question and say that we do have a process in place, a 21-day review process, that enables us to determine how we can safely reopen the economy? We're keen to make sure that hospitality, tourism and leisure can reopen as soon as possible, but they must do so in the safest way possible as well. No matter how small, pretty much every sector has, unfortunately, a contributing factor in transmission rates. Therefore, whilst, yes, they are operating in very much a COVID-safe way, there is still the risk that hospitality, tourism and leisure-related businesses, at this time, if they were to reopen prematurely, could contribute to a significant increase in the number of possible admissions, which in turn would put hospitals under enormous pressure. We're keen to make sure that businesses are able to open in a safe way as soon as they possibly can, and we have that regular routine of 21-day reviews to ensure that we can open up society and the economy in the safest possible way.

A gaf fi ddiolch i Mandy Jones am ei chwestiwn a dweud bod gennym broses ar waith, proses adolygu 21 diwrnod, sy'n ein galluogi i benderfynu sut y gallwn ailagor yr economi'n ddiogel? Ac rydym yn awyddus i sicrhau y gall lletygarwch, twristiaeth a hamdden ailagor cyn gynted â phosibl, ond mae'n rhaid iddynt wneud hynny yn y ffordd fwyaf diogel sy'n bosibl hefyd. Ni waeth pa mor fach ydyw, mae gan bob sector, yn anffodus, ffactor sy'n cyfrannu at gyfraddau trosglwyddo. Felly, er eu bod yn gweithredu mewn ffordd sy'n ddiogel iawn rhag COVID, mae perygl o hyd ar hyn o bryd, pe baent yn ailagor yn rhy gynnar, y gallai busnesau lletygarwch, twristiaeth a hamdden gyfrannu at gynnydd sylweddol yn nifer y derbyniadau posibl i ysbytai, a fyddai yn ei dro yn rhoi ysbytai dan bwysau aruthrol. Rydym yn awyddus i sicrhau bod busnesau'n gallu agor mewn ffordd ddiogel cyn gynted ag y gallant, ac mae gennym drefn reolaidd yr adolygiadau 21 diwrnod i sicrhau y gallwn agor y gymdeithas a'r economi yn y ffordd fwyaf diogel sy'n bosibl.

Adferiad Busnesau
Business Recovery

5. Sut mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi adferiad busnesau yng ngogledd Cymru? OQ56348

5. How is the Welsh Government supporting business recovery in north Wales? OQ56348

Well, further to my answer to Mark Isherwood, in north Wales, we've also provided over 2,500 businesses with £44.1 million of support under phases 1 and 2 of the economic resilience fund, safeguarding more than 20,000 jobs in north Wales. In north Wales, we've also provided £1.1 million to 472 start-up businesses.

Wel, yn ychwanegol at fy ateb i Mark Isherwood, yng ngogledd Cymru, rydym hefyd wedi darparu £44.1 miliwn o gymorth i dros 2,500 o fusnesau o dan gamau 1 a 2 y gronfa cadernid economaidd, gan ddiogelu dros 20,000 o swyddi. Yng ngogledd Cymru hefyd, rydym wedi darparu £1.1 miliwn i 472 o fusnesau newydd.

Thank you, Minister. Can I say thank you, diolch, for your responses whenever I've raised scrutiny and challenging questions with you, and also for your fair approach? Whenever I've raised any issues with you regarding transport or other issues within Aberconwy, you've always been very fair.

The latest round of the economic resilience fund will see £30 million targeted at hospitality businesses with 10 or more employees. As our colleague Helen Mary said, it's 10 or more employees—and Mark Isherwood raised it also—what about those who have five or six employees? How did you draw the line? Also, can you explain the difference between businesses employing nine and 10 people, especially the confusion that's arisen?

I've had a few tourism forums, Minister, and there's some confusion about the additional £150 million that's going to be made available through non-domestic rates grants. You've confirmed to date that this will only be extended if restrictions are extended on 12 March, and that's causing some great uncertainty with those businesses. They really do need to know now whether there's any likelihood of them opening up over Easter, or is it going to be April or is it going to be May. Because these businesses really need to plan. There's been mention of us moving to alert level 3 after 12 March, and level 3, of course, is a confirmed case rate of more than 150 cases per 100,000 people. But the latest rolling seven-day average is 57 cases per 100,000. This is putting huge expectation on these business owners now. So, I'd be really grateful if you could make a clear statement on that.

And my final point: there's been a lot of anti-visitor rhetoric, I'm afraid, and in our tourism industry, 80 per cent of their industry, tourism business, comes from over the border in England, hence why they want to see a levelling up of reopening levels. What steps can you take, Minister, working with Visit Wales, to ensure that those messages are completely eradicated, and that when we are reopen for business, we are very welcoming and we say a large 'croeso' to anybody coming from over the border here to north Wales and Aberconwy to enjoy their holidays?

Diolch, Weinidog, ac a gaf fi ddweud diolch am eich ymatebion bob tro rwyf wedi gofyn cwestiynau craff a heriol i chi, a hefyd am eich ymagwedd deg? Bob tro rwyf wedi codi unrhyw faterion gyda chi ynghylch trafnidiaeth neu faterion eraill yn Aberconwy, rydych bob amser wedi bod yn deg iawn.

Nawr, bydd rownd ddiweddaraf y gronfa cadernid economaidd yn gweld £30 miliwn yn cael ei dargedu at fusnesau lletygarwch gyda 10 neu fwy o weithwyr. Ac fel y dywedodd ein cyd-Aelod Helen Mary, mae'n 10 neu fwy o weithwyr—a chododd Mark Isherwood hyn hefyd—beth am y rhai sydd â phump neu chwech o weithwyr? Sut y gwnaethoch chi dynnu'r llinell? Hefyd, a allwch chi esbonio'r gwahaniaeth rhwng busnes sy'n cyflogi naw o bobl a busnes sy’n cyflogi 10 o bobl, ac yn enwedig y dryswch sydd wedi digwydd?

Rwyf wedi cael sawl fforwm twristiaeth, Weinidog, ac mae rhywfaint o ddryswch ynglŷn â'r £150 miliwn ychwanegol a fydd ar gael drwy grantiau ardrethi annomestig. Rydych wedi cadarnhau hyd yma mai dim ond os caiff cyfyngiadau eu hymestyn ar 12 Mawrth y caiff hyn ei ymestyn, ac mae hynny'n achosi ansicrwydd mawr gyda'r busnesau hynny. Mae gwir angen iddynt wybod yn awr a oes unrhyw debygolrwydd y byddant yn agor dros y Pasg, neu a fydd hi'n fis Ebrill neu a fydd hi'n fis Mai? Oherwydd mae gwir angen i'r busnesau hyn gynllunio. Mae sôn wedi bod y byddwn yn symud i lefel rhybudd 3 ar ôl 12 Mawrth, a lefel 3, wrth gwrs, yw cyfradd achosion wedi'i chadarnhau o fwy na 150 achos ym mhob 100,000 o bobl. Ond y cyfartaledd saith diwrnod diweddaraf yw 57 achos ym mhob 100,000. Mae hyn yn gosod disgwyliad enfawr ar y perchnogion busnes hyn yn awr. Felly, byddwn yn ddiolchgar iawn pe gallech wneud datganiad clir ar hynny.

A fy mhwynt olaf yw hwn: mae llawer o rethreg gwrth-ymwelwyr wedi bod, mae arnaf ofn, ac yn ein diwydiant twristiaeth, daw 80 y cant o'u diwydiant, busnes twristiaeth, o dros y ffin yn Lloegr, a dyna pam eu bod eisiau gweld lefelau ailagor yr un fath. Pa gamau y gallwch eu cymryd, Weinidog, gan weithio gyda Croeso Cymru, i sicrhau bod y negeseuon hynny'n cael eu dileu'n llwyr a phan fyddwn yn ailagor ar gyfer busnes, ein bod yn groesawgar iawn wrth unrhyw un sy'n dod o dros y ffin yma i ogledd Cymru ac i Aberconwy i fwynhau eu gwyliau?

Can I thank Janet Finch-Saunders for her very kind words and say that I've hugely enjoyed working with her? She may be a Member of the opposition to my party, but, equally, she's been very constructive and fair in the way that she's both scrutinised me and sought answers to questions.

Obviously, the next 21-day review is taking place next week, so businesses within tourism, hospitality and leisure sectors will learn about whether they'll be able to reopen in time for Easter. But, as I said on the previous question, what's essential is that any business that's reopening does so in a safe way. And should that £150 million need to be utilised to support businesses, then it will be beyond next week. It will give a guarantee to businesses of all sizes that they'll have support from Welsh Government with grants of up to £5,000 available for them. And that gives me assurance that, regardless of the outcome of the review next week, there will be an income, either through the form of a grant from Welsh Government, or through generating custom over the following weeks.

I would also agree with Janet Finch-Saunders that there should be no anti-visitor rhetoric. The message from Visit Wales throughout this pandemic has been, 'Visit Wales later'. We're keen to ensure that when it's safe for people to visit Wales again, then we will be throwing open our arms to maximise opportunities for businesses within Wales. But, of course, communities that rely on the visitor economy for employment have suffered incredibly badly during this pandemic, and that's why we've been so keen—and Dafydd Elis-Thomas as the excellent tourism Minister has been so keen to ensure that we've given the most generous package of support to tourism and the hospitality and leisure businesses anywhere in the United Kingdom.

And if I could just flag up a comparison between England and Wales: if you look at the maximum grant available to all businesses in England with a rateable value of less than £15,000, then it's £6,000; if you look at the equivalent in Wales for tourism and hospitality, it will be around £10,000. And that excludes, actually, the unique £180 million and £30 million additional funds that have been made available for hospitality, leisure and tourism businesses. So, in total, in Wales, we've undertaken two rounds of the restrictions fund since December, alongside two hospitality, leisure and tourism sector-specific funds, and, of course, prior to that, there was the business development fund—all of these funds available and utilised by great businesses in the tourism sector.

A gaf fi ddiolch i Janet Finch-Saunders am ei geiriau caredig iawn a dweud fy mod wedi mwynhau gweithio gyda hi yn fawr? Efallai ei bod yn Aelod o'r wrthblaid, ond yn yr un modd, mae wedi bod yn adeiladol ac yn deg iawn yn y ffordd y mae wedi craffu ar fy ngwaith ac wedi gofyn am atebion i gwestiynau.

Yn amlwg, cynhelir yr adolygiad 21 diwrnod nesaf yr wythnos nesaf, felly bydd busnesau yn y sectorau twristiaeth, lletygarwch a hamdden yn cael clywed a fyddant yn gallu ailagor mewn pryd ar gyfer y Pasg. Ond fel y dywedais mewn ymateb i'r cwestiwn blaenorol, yr hyn sy'n hanfodol yw bod unrhyw fusnes sy'n ailagor yn gwneud hynny mewn ffordd ddiogel. Ac os bydd angen defnyddio'r £150 miliwn i gefnogi busnesau, bydd hynny'n digwydd y tu hwnt i'r wythnos nesaf. Bydd yn rhoi gwarant i fusnesau o bob maint y byddant yn cael cymorth gan Lywodraeth Cymru gyda grantiau o hyd at £5,000 sydd ar gael ar eu cyfer. Ac mae hynny'n rhoi sicrwydd i mi, beth bynnag fo canlyniad yr adolygiad yr wythnos nesaf, y bydd yna incwm, naill ai ar ffurf grant gan Lywodraeth Cymru, neu drwy gynhyrchu busnes dros yr wythnosau nesaf.

Byddwn hefyd yn cytuno â Janet Finch-Saunders na ddylid cael rhethreg gwrth-ymwelwyr. Y neges gan Croeso Cymru drwy gydol y pandemig hwn yw, 'Hwyl fawr. Am y tro.' Pan fydd hi'n ddiogel i bobl ymweld â Chymru eto, rydym yn awyddus i sicrhau y byddwn yn croesawu'r cyfle i fanteisio i'r eithaf ar gyfleoedd i fusnesau yng Nghymru. Ond wrth gwrs, mae cymunedau sy'n dibynnu ar yr economi ymwelwyr am gyflogaeth wedi dioddef yn eithriadol o wael yn ystod y pandemig hwn, a dyna pam ein bod wedi bod mor awyddus—ac mae Dafydd Elis-Thomas, fel y Gweinidog twristiaeth ardderchog wedi bod mor awyddus i sicrhau ein bod yn cynnig y pecyn cymorth mwyaf hael i fusnesau lletygarwch, hamdden a thwristiaeth yn unrhyw ran o'r Deyrnas Unedig.

Ac os caf dynnu sylw at gymhariaeth rhwng Cymru a Lloegr: os edrychwch ar uchafswm y grant sydd ar gael i bob busnes yn Lloegr sydd â gwerth ardrethol o lai na £15,000, mae'n £6,000; os edrychwch ar yr hyn sy'n cyfateb yng Nghymru i dwristiaeth a lletygarwch, fe fydd oddeutu £10,000. Ac mewn gwirionedd, nid yw hynny'n cynnwys y £180 miliwn unigryw a'r £30 miliwn o arian ychwanegol sydd ar gael i fusnesau lletygarwch, hamdden a thwristiaeth. Felly, yng Nghymru, rydym wedi gweithredu dau gylch o'r gronfa i fusnesau dan gyfyngiadau ers mis Rhagfyr, ochr yn ochr â dwy gronfa sy'n benodol i'r sectorau lletygarwch, hamdden a thwristiaeth, ac wrth gwrs, cyn hynny, roedd y gronfa datblygu busnes—mae'r holl gronfeydd hyn ar gael ac yn cael eu defnyddio gan fusnesau gwych yn y sector twristiaeth.

14:15

There's a lot of love being shared in this question session today; long may it continue—a lot of kindness. Jack Sargeant, the next question is yours.

Mae llawer o gariad yn cael ei rannu yn y sesiwn gwestiynau hon heddiw; gobeithio y bydd yn parhau—llawer o garedigrwydd. Jack Sargeant, eich cwestiwn chi sydd nesaf.

Diolch yn fawr, Llywydd, and I'll join the praises from Members of the opposition to your approach to the economy, Minister, and to your commitment towards north Wales in particular, and I commend you for that. Now, we do need to build back stronger and greener, and be ambitious in our plans for recovery to create jobs in Deeside. This year, Shotton Steel turns 125, and I want it to be growing and employing people for the next 125 years. Now, this has to be a major employer for our future generations. I want to see Shotton Steel become the first carbon-neutral plant in the UK, and I want it to produce the steel for the green products of the future. So, Minister, will you continue your conversations with Tata Shotton about their logistics hub to supply green modular buildings of the future, and to support them in making the plants carbon neutral? 

Diolch yn fawr, Lywydd, a hoffwn ategu canmoliaeth Aelodau'r gwrthbleidiau i'ch gwaith ar yr economi, Weinidog, a'ch ymrwymiad tuag at ogledd Cymru'n arbennig, ac rwy'n eich canmol am hynny. Nawr, mae angen inni adeiladu nôl yn gryfach ac yn fwy gwyrdd, a bod yn uchelgeisiol yn ein cynlluniau ar gyfer adfer er mwyn creu swyddi yng Nglannau Dyfrdwy. Eleni, mae Shotton Steel yn 125 oed, ac rwyf eisiau iddo fod yn tyfu ac yn cyflogi pobl am y 125 mlynedd nesaf. Nawr, mae'n rhaid i hwn fod yn gyflogwr pwysig i genedlaethau'r dyfodol. Rwyf eisiau sicrhau mai Shotton Steel fydd ffatri carbon niwtral gyntaf y DU, ac rwyf eisiau iddi gynhyrchu'r dur ar gyfer cynnyrch gwyrdd y dyfodol. Felly, Weinidog, a wnewch chi barhau â'ch sgyrsiau gyda Tata Shotton am eu hyb logisteg i gyflenwi adeiladau modiwlaidd gwyrdd y dyfodol, a'u cefnogi i wneud y safleoedd yn garbon niwtral?

Well, can I thank Jack Sargeant for his questions, and for his kind remarks as well? Yes, Members are being very kind today. It's making me wonder whether there's a conspiracy, whether all Members know something about my fate on 6 May with these kind words and tributes to be made, but it has been an absolute pleasure to work with Members over the past five years during my time in this role, and, of course, that's involved a focus on north Wales as the Minister for north Wales.

There are few companies that are as good as Tata in Shotton in terms of employment prospects and development of the workforce, and we're absolutely determined to secure a sustainable long-term future for the steel industry in Wales, including Tata Steel in Shotton, and we're working to make sure that we work with those businesses in developing plans that will meet the aspirations of our zero-carbon targets. And our new manufacturing plan, which was launched just last week, identifies some of the steps that are needed to decarbonise industry. I'm pleased that we're already participating in the £315 million industrial energy transformation fund, which provides capital investment in energy efficiency and decarbonisation projects. Tata has been invited to take part—I'm pleased to say—in a study evaluating the future skills needs of foundation industries, with a specific focus on decarbonisation, and this is being co-ordinated by Innovate UK as part of the UK's £150 million transforming foundation industries initiative. So, Tata are demonstrating a clear determination to make sure that they can undergo a safe transition.

And in terms of other opportunities for Shotton Steel, obviously, I was disappointed to learn that the Heathrow logistics hub work is not going ahead as intended. I know that Tata Steel were looking forward to working on that. However, we fully support Tata Steel's ambitions of developing its own logistics hub at Shotton, and my officials are working very closely with the company to explore the options for opening up the third access road, which will be so important in the development of a hub. 

Wel, a gaf fi ddiolch i Jack Sargeant am ei gwestiynau, ac am ei sylwadau caredig hefyd? Mae'n wir fod yr Aelodau'n garedig iawn heddiw. Mae'n gwneud i mi feddwl tybed a oes cynllwyn, a yw'r holl Aelodau'n gwybod rhywbeth am fy nhynged ar 6 Mai gyda'r geiriau a'r teyrngedau caredig hyn sy'n cael eu gwneud, ond mae wedi bod yn bleser gweithio gyda'r Aelodau dros y pum mlynedd diwethaf yn ystod fy amser yn y rôl hon, ac wrth gwrs, mae hynny wedi cynnwys ffocws ar ogledd Cymru fel Gweinidog gogledd Cymru.

Prin yw'r cwmnïau sydd cystal â Tata yn Shotton o ran rhagolygon cyflogaeth a datblygu'r gweithlu, ac rydym yn gwbl benderfynol o sicrhau dyfodol hirdymor cynaliadwy i'r diwydiant dur yng Nghymru, gan gynnwys Tata Steel yn Shotton, ac rydym yn gweithio i sicrhau ein bod yn gweithio gyda'r busnesau hynny i ddatblygu cynlluniau a fydd yn cyrraedd ein targedau di-garbon. Ac mae ein cynllun gweithgynhyrchu newydd, a lansiwyd yr wythnos diwethaf, yn nodi rhai o'r camau sydd eu hangen i ddatgarboneiddio diwydiant. Rwy'n falch ein bod eisoes yn cymryd rhan yn y gronfa trawsnewid ynni diwydiannol gwerth £315 miliwn, sy'n buddsoddi cyfalaf mewn prosiectau effeithlonrwydd ynni a datgarboneiddio. Gwahoddwyd Tata i gymryd rhan—rwy'n falch o ddweud—mewn astudiaeth sy'n gwerthuso anghenion sgiliau diwydiannau sylfaen yn y dyfodol, gan ganolbwyntio'n benodol ar ddatgarboneiddio, ac mae Innovate UK yn cydlynu hyn fel rhan o fenter gwerth £150 miliwn i drawsnewid diwydiannau sylfaen y DU. Felly, mae Tata yn dangos penderfyniad clir i sicrhau y gallant bontio'n ddiogel.

Ac o ran cyfleoedd eraill i Shotton Steel, yn amlwg roeddwn yn siomedig o glywed nad yw gwaith hyb logisteg Heathrow yn mynd rhagddo fel y bwriadwyd. Gwn fod Tata Steel yn edrych ymlaen at weithio ar hwnnw. Fodd bynnag, rydym yn llwyr gefnogi uchelgais Tata Steel i ddatblygu ei hyb logisteg ei hun yn Shotton, ac mae fy swyddogion yn gweithio'n agos iawn gyda'r cwmni i archwilio'r opsiynau ar gyfer agor y drydedd ffordd fynediad, a fydd mor bwysig wrth ddatblygu hyb. 

14:20
Adferiad Economaidd Canol Dinas Caerdydd
The Economic Recovery of Cardiff City Centre

6. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i gefnogi adferiad economaidd canol dinas Caerdydd yn sgil y pandemig? OQ56358

6. What steps is the Welsh Government taking to support the economic recovery of Cardiff city centre in light of the pandemic? OQ56358

As part of our Transforming Towns approach, the Welsh Government and our partners in local government have adopted the 'town centre first' principle that is so important the length and breadth of Wales. Cardiff Council has received over £3.5 million in Transforming Towns funding to date. Possible interventions include digital-based, green infrastructure, residential and commercial property and active travel investments.

Fel rhan o'n dull Trawsnewid Trefi, mae Llywodraeth Cymru a'n partneriaid mewn llywodraeth leol wedi mabwysiadu'r egwyddor 'canol y dref yn gyntaf' sydd mor bwysig ar hyd a lled Cymru. Mae Cyngor Caerdydd wedi cael dros £3.5 miliwn o gyllid Trawsnewid Trefi hyd yma. Mae ymyriadau posibl yn cynnwys buddsoddiadau mewn technoleg ddigidol, seilwaith gwyrdd, eiddo preswyl a masnachol a theithio llesol.

Thank you for that, and I'd also like to add my loving remarks about your excellent targeted use of limited resources to supplement what is available from the UK Government to support businesses like taxi drivers and freelancers like musicians, which has really been appreciated.

But turning back to the challenges facing Cardiff city centre, obviously, we have lots of unique selling points, like the millennium stadium, like the range of fantastic performance venues with, in close proximity, the shops, the restaurants and the cafés, which is why people like to come to the city centre. BT Openreach has reassured me that we do have fibre-based superfast broadband that covers most of the city centre, so we can think about remote working hubs. But the challenges we face include the fact that Debenhams and Howells have been taken over by companies that are not interested in trading on the high street, and we need to repurpose these buildings to maintain that vibrant and tight-knit city centre. Yet, we're still being bombarded by developers' high-rise building proposals that could just exacerbate a potential oversupply of offices and shops. So, I've been talking to FOR Cardiff, who lead the business improvement district and to constituents about how we can rebuild that vibrancy to be greener, fairer and sustainable. What support can the Welsh Government offer to ensure that whatever capital is available is used to meet our sustainable development objectives to build back fairer?

Diolch am hynny, a hoffwn innau hefyd ychwanegu fy sylwadau caredig am y ffordd wych rydych wedi targedu adnoddau cyfyngedig i ategu'r hyn sydd ar gael gan Lywodraeth y DU i gefnogi busnesau fel gyrwyr tacsis a gweithwyr llawrydd fel cerddorion, rhywbeth sydd wedi cael ei werthfawrogi'n fawr.

Ond gan droi'n ôl at yr heriau sy'n wynebu canol dinas Caerdydd, yn amlwg, mae gennym lawer o bwyntiau gwerthu unigryw, fel stadiwm y mileniwm, fel yr amrywiaeth o leoliadau perfformio gwych gyda'r siopau, y bwytai a'r caffis cyfagos, a dyna pam y mae pobl yn hoffi dod i ganol y ddinas. Mae BT Openreach wedi fy sicrhau bod gennym fand eang ffeibr cyflym iawn dros y rhan fwyaf o ganol y ddinas, felly gallwn feddwl am hybiau gweithio o bell. Ond mae'r heriau sy'n ein hwynebu yn cynnwys y ffaith bod cwmnïau fel Debenhams a Howells wedi cael eu prynu gan gwmnïau nad oes ganddynt ddiddordeb mewn masnachu ar y stryd fawr, ac mae angen i ni addasu'r adeiladau hyn at ddibenion gwahanol er mwyn cynnal teimlad bywiog a chlos canol y ddinas. Ac eto, rydym yn dal i foddi mewn cynigion gan ddatblygwyr adeiladau uchel iawn a allai waethygu gorgyflenwad posibl o swyddfeydd a siopau. Felly, rwyf wedi bod yn siarad gyda FOR Cardiff, sy'n arwain yr ardal gwella busnes, a chydag etholwyr, ynglŷn â sut y gallwn ailadeiladu'r bywiogrwydd hwnnw i fod yn wyrddach, yn decach ac yn gynaliadwy. Pa gymorth y gall Llywodraeth Cymru ei gynnig i sicrhau bod pa gyfalaf bynnag sydd ar gael yn cael ei ddefnyddio i gyflawni ein hamcanion datblygu cynaliadwy i adeiladu nôl yn decach?

Can I thank Jenny Rathbone for her question today, and also for the many campaigns that she has led during this term, and in particular during this pandemic? The way that she has supported and championed taxi drivers and freelancers, particularly freelancers in the creative industries who do so much for Cardiff—it's my view that some of the most creative cities on this planet are the most attractive places in which to live, and so the creative industries have a huge role in terms of placemaking and in improving the atmosphere, aesthetics and attractiveness of our places.

In regard to the question that Jenny Rathbone asked, obviously, the Welsh Government, through the Transforming Towns initiative that Hannah Blythyn is leading on, has a role in supporting the transformation and transition of town and city centres to places that are more attractive, that are more conducive to leisure activities and social activities, not just reliant on retail, but complementary to retail. There's also a really important role that local government plays in this regard, as well. Cardiff city council has been quite incredible in the way that it has worked with the Welsh Government and with partner local authorities across the region in promoting that sense of well-being within our urban communities. So, we're keen, and we'll go on being keen to work with local authorities in ensuring they've got the right infrastructure in place to promote economic development in a sustainable way, including digital infrastructure, and that they are developing their urban spaces in a way that promotes a green recovery. That includes more greening of our environment, it includes improved land-use planning, integrated with transport infrastructure planning, and this is the sort of development that we wish to see across Wales.

A gaf fi ddiolch i Jenny Rathbone am ei chwestiwn heddiw, a hefyd am yr ymgyrchoedd niferus y mae wedi'u harwain yn ystod y tymor hwn, ac yn arbennig yn ystod y pandemig hwn? Mae'r ffordd y mae wedi cefnogi a dadlau achos gyrwyr tacsis a gweithwyr llawrydd, yn enwedig gweithwyr llawrydd yn y diwydiannau creadigol sy'n gwneud cymaint dros Gaerdydd—rwyf o'r farn mai rhai o'r dinasoedd mwyaf creadigol ar y blaned hon yw'r lleoedd mwyaf deniadol i fyw ynddynt, ac felly mae gan y diwydiannau creadigol rôl enfawr yn creu lleoedd a gwella awyrgylch, estheteg ac atyniad ein lleoedd.

Ar y cwestiwn a ofynnodd Jenny Rathbone, yn amlwg, drwy'r fenter Trawsnewid Trefi y mae Hannah Blythyn yn ei harwain, mae gan Lywodraeth Cymru ran i'w chwarae'n cefnogi'r gwaith o drawsnewid canol trefi a dinasoedd yn lleoedd sy'n fwy deniadol, sy'n fwy addas ar gyfer gweithgareddau hamdden a gweithgareddau cymdeithasol, mewn ffordd nad yw'n dibynnu ar fanwerthu yn unig, ond sy'n ategu manwerthu. Mae llywodraeth leol yn chwarae rhan bwysig iawn yn hyn o beth hefyd. Mae cyngor dinas Caerdydd wedi bod yn eithaf anhygoel yn y ffordd y mae wedi gweithio gyda Llywodraeth Cymru a chydag awdurdodau lleol partner ar draws y rhanbarth i hyrwyddo'r ymdeimlad hwnnw o lesiant yn ein cymunedau trefol. Felly, rydym yn awyddus, a byddwn yn parhau i fod yn awyddus i weithio gydag awdurdodau lleol i sicrhau bod ganddynt y seilwaith cywir ar waith i hyrwyddo datblygiad economaidd mewn ffordd gynaliadwy, gan gynnwys seilwaith digidol, a'u bod yn datblygu eu mannau trefol mewn ffordd sy'n hyrwyddo adferiad gwyrdd. Mae hynny'n cynnwys gwneud ein hamgylchedd yn fwy gwyrdd, mae'n cynnwys cynllunio defnydd tir yn well, wedi'i integreiddio â chynllunio seilwaith trafnidiaeth, a dyma'r math o ddatblygiad rydym eisiau ei weld ledled Cymru.

Canol Dinas Casnewydd
Newport City Centre

7. Pa gymorth economaidd y mae Llywodraeth Cymru wedi'i roi i ganol dinas Casnewydd yn ystod pandemig COVID-19? OQ56372

7. What economic support has the Welsh Government given to Newport city centre during the COVID-19 pandemic? OQ56372

14:25

I'm pleased to say that Newport City Council has been allocated around £7 million in grant and loan funding in support of its Transforming Towns programme. These projects include £1.2 million towards a £2.9 million project to improve the city centre's Market Arcade. 

Rwy'n falch o ddweud bod Cyngor Dinas Casnewydd wedi cael tua £7 miliwn o gyllid grant a benthyciad i gefnogi ei raglen Trawsnewid Trefi. Mae'r prosiectau hyn yn cynnwys £1.2 miliwn tuag at brosiect gwerth £2.9 miliwn i wella Arcêd y Farchnad yng nghanol y ddinas.

Thank you for that answer, Minister. Over the last few months, we have heard of big high street brands going into administration across the UK, and the restrictions, social distancing and working from home have had a huge impact on our city centres. The pandemic has already hit our struggling city centres hard, and it will permanently change how we see them. We have to think differently about how we support and develop them to attract footfall. I've been pleased to see the exciting plans in Newport of a knowledge quarter, involving Coleg Gwent coming into the city centre, a brand-new leisure centre and the redevelopment of the market, as you've mentioned. We'll need to ensure our city centres are safe places where people can work, live and shop, a place where people will want to spend time. How are the Welsh Government planning to continue to help and support our city centres as we recover, and what further support can Welsh Government provide to our retail, hospitality and leisure businesses on the high street, including those independent businesses, so that they can thrive and be at the heart of our recovery plan for our city centres?

Diolch ichi am yr ateb hwnnw, Weinidog. Dros yr ychydig fisoedd diwethaf, rydym wedi clywed am frandiau mawr y stryd fawr yn mynd i ddwylo'r gweinyddwyr ledled y DU, ac mae'r cyfyngiadau, cadw pellter cymdeithasol a gweithio gartref wedi cael effaith enfawr ar ganol ein dinasoedd. Mae'r pandemig eisoes wedi taro canol ein dinasoedd yn galed, a bydd yn newid y ffordd y mae pobl yn eu gweld yn barhaol. Mae'n rhaid inni feddwl yn wahanol am y ffordd rydym yn eu cefnogi a'u datblygu i ddenu ymwelwyr. Rwyf wedi bod yn falch o weld y cynlluniau cyffrous yng Nghasnewydd ar gyfer ardal wybodaeth, sy'n cynnwys symud Coleg Gwent i ganol y ddinas, sefydlu canolfan hamdden newydd sbon ac ailddatblygu'r farchnad, fel rydych wedi'i grybwyll. Bydd angen i ni sicrhau bod canol ein dinasoedd yn fannau diogel lle gall pobl weithio, byw a siopa, mannau y bydd pobl eisiau treulio amser ynddynt. Sut y mae Llywodraeth Cymru'n bwriadu parhau i helpu a chefnogi canol ein dinasoedd wrth i ni adfer, a pha gymorth pellach y gall Llywodraeth Cymru ei roi i'n busnesau manwerthu, lletygarwch a hamdden ar y stryd fawr, gan gynnwys busnesau annibynnol, fel y gallant ffynnu a bod wrth wraidd ein cynllun adfer ar gyfer canol ein dinasoedd?

I thank Jayne Bryant for her question today and for being so consistent and so passionate in promoting Newport. I think there is great excitement in and around Newport about the city's prospects in the years to come, and we're working to make sure that we work in partnership with the local authority in delivering on some of those hugely ambitious schemes that Jayne has identified. In addition, I can inform Members that Welsh Government is currently developing a potential retail strategy that will address the swift transition towards digital retail and also the immediate impact of coronavirus on our high streets. We'll be working with the Welsh Retail Consortium in developing that strategy, and we'll also be working alongside trade union colleagues in social partnership to ensure that as many people as possible can be retained within the sector, even if it means upskilling or reskilling in order to take on new opportunities. 

We've also published the economic resilience and reconstruction mission, and within that mission, there are five beacons. One of those beacons really does address concerns that Jayne Bryant has identified today, the future of the high street. It's that foundation of our economy that needs to be strengthened, and that will be a key beacon in enhancing prospects for town and city centres in the years to come. 

The 'town centre first' approach, which has been so strongly embraced by local authorities, businesses and by business improvement districts across Wales will continue, and additional investment has been announced for the Transforming Towns initiative. And then there are also the business development grants that formed part of a previous round of the economic resilience fund and which are proving so important in ensuring that businesses within the retail sector and within hospitality and tourism are able to look to medium and long-term opportunities, not just deal with the here and now. And in the meantime, in the here and now, we've announced, of course, an additional £30 million for that sector-specific fund, which will prove so important to businesses in retail, in hospitality, in leisure and tourism, within Newport and, indeed, across Wales. 

Diolch i Jayne Bryant am ei chwestiwn heddiw ac am fod mor gyson ac mor angerddol wrth hyrwyddo Casnewydd. Rwy'n credu bod cyffro mawr yn ardal Casnewydd a'r cyffiniau am y rhagolygon ar gyfer y ddinas yn y blynyddoedd i ddod, ac rydym yn gweithio i sicrhau ein bod yn gweithio mewn partneriaeth â'r awdurdod lleol i gyflawni rhai o'r cynlluniau hynod uchelgeisiol hynny y mae Jayne wedi'u nodi. Yn ogystal, gallaf hysbysu'r Aelodau fod Llywodraeth Cymru wrthi'n datblygu strategaeth fanwerthu bosibl a fydd yn mynd i'r afael â'r newid cyflym tuag at fanwerthu digidol yn ogystal ag effaith uniongyrchol coronafeirws ar ein strydoedd mawr. Byddwn yn gweithio gyda Chonsortiwm Manwerthu Cymru i ddatblygu'r strategaeth honno, a byddwn hefyd yn gweithio ochr yn ochr â chydweithwyr undebau llafur mewn partneriaeth gymdeithasol i sicrhau y gellir cadw cynifer o bobl â phosibl o fewn y sector, hyd yn oed os yw'n golygu uwchsgilio neu ailsgilio er mwyn manteisio ar gyfleoedd newydd. 

Rydym hefyd wedi cyhoeddi'r genhadaeth i gryfhau ac ailadeiladu'r economi, ac o fewn y genhadaeth honno, ceir pum llusern. Mae un o'r llusernau hynny'n mynd i'r afael â phryderon y mae Jayne Bryant wedi'u nodi heddiw, dyfodol y stryd fawr. Mae angen cryfhau'r sylfaen honno yn ein heconomi, a bydd honno'n llusern allweddol wrth wella'r rhagolygon ar gyfer canol trefi a chanol dinasoedd yn y blynyddoedd i ddod. 

Bydd y dull 'canol y dref yn gyntaf', sydd wedi'i groesawu mor gryf gan awdurdodau lleol, busnesau ac ardaloedd gwella busnes ledled Cymru, yn parhau, ac mae buddsoddiad ychwanegol wedi'i gyhoeddi ar gyfer y fenter Trawsnewid Trefi. Ac yna ceir y grantiau datblygu busnes a oedd yn rhan o gylch blaenorol o'r gronfa cadernid economaidd ac sydd mor bwysig i sicrhau bod busnesau yn y sector manwerthu a'r sector lletygarwch a thwristiaeth yn gallu edrych ar gyfleoedd tymor canolig a hirdymor, yn hytrach nag ymdrin â'r presennol yn unig. Ac yn y cyfamser, yn y presennol, rydym wedi cyhoeddi £30 miliwn ychwanegol wrth gwrs ar gyfer y gronfa honno sy'n benodol i'r sector, a fydd mor bwysig i fusnesau manwerthu, lletygarwch, hamdden a thwristiaeth, yng Nghasnewydd, a ledled Cymru yn wir. 

Datblygiad Economaidd Canol Trefi
The Economic Development of Town Centres

8. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i gefnogi datblygiad economaidd canol trefi ym Merthyr Tudful a Rhymni? OQ56361

8. What steps is the Welsh Government taking to support the economic development of town centres in Merthyr Tydfil and Rhymney? OQ56361

Three million pounds of funding has been made available to towns throughout Wales following a study by the Centre For Towns. Merthyr Tydfil has been awarded £834,549 to provide a grant scheme for businesses, which will support with enhancements both internally and externally to aid business trading in response to the pandemic.

Mae £3 miliwn o gyllid ar gael i drefi ledled Cymru yn dilyn astudiaeth gan Centre for Towns. Dyfarnwyd £834,549 i Ferthyr Tudful i ddarparu cynllun grant i fusnesau, a fydd yn cefnogi gyda gwelliannau'n fewnol ac yn allanol i gynorthwyo masnach busnesau mewn ymateb i'r pandemig.

Thank you for that answer, Deputy Minister. I was very pleased that, last week, when the Minister Ken Skates announced the reconstruction mission for Wales, this enshrined the principle of town centres first. Now, my particular concern is to ensure a better connected digital future that will sit alongside developments like the new bus station, metro services, road improvements on the Heads of the Valleys road, and so on. So, can you please confirm that, as part of this change, we will help to deliver a digital high street, ensuring that commercial, leisure and hospitality facilities can provide the best digital offer in order to underpin the versatility and flexibility of uses that towns in our Valleys will need in the years ahead?

Diolch ichi am yr ateb hwnnw, Ddirprwy Weinidog. Yr wythnos diwethaf, pan gyhoeddodd y Gweinidog Ken Skates y genhadaeth i ailadeiladu economi Cymru, roeddwn yn falch iawn ei bod yn ymgorffori'r egwyddor o ganol y dref yn gyntaf. Nawr, rwy'n arbennig o awyddus i sicrhau dyfodol digidol sydd wedi'i gysylltu'n well a fydd yn cyd-fynd â datblygiadau fel yr orsaf fysiau newydd, gwasanaethau metro, gwelliannau i ffordd Blaenau'r Cymoedd, ac yn y blaen. Felly, a allwch chi gadarnhau, fel rhan o'r newid hwn, y byddwn yn helpu i ddarparu stryd fawr ddigidol, gan sicrhau y gall cyfleusterau masnachol, hamdden a lletygarwch ddarparu'r cynnig digidol gorau i ategu'r defnydd hyblyg ac amlweddog y bydd ei angen ar drefi ein Cymoedd yn y blynyddoedd i ddod?

Yes, I completely agree. I think digital is a really important part of how we've regenerated town centres and how we create a data-based policy approach. So, there's already been support for the town and enabling towns. For example, Rhymney town centre has had a £30,000 grant to enable Caerphilly, to enable them, to introduce free Wi-Fi provision in the town centre. We're doing this now across the country. And critically, as well as providing free Wi-Fi, we're providing infrastructure for the 'internet of things' connectivity, the so-called LoRaWAN network, which has been trialled very successfully in Cardigan and across north-west Wales, where we can see footfall data—when people come, when they shop, how long they stay for—which gives, then, information for traders to think about their opening hours. So, for example, the data is showing that people are often staying in town centres later in the evening than shops are open for, so that information can then be used by business improvement districts and others to tailor the offer they make. So we're quite keen that, as well as the physical infrastructure, we'll also enable them to understand the data, interpret the data, and act on the data. So, we'll be announcing soon an important package to roll that out further.

In addition, for Merthyr council, we have provided, through the Valleys taskforce, £200,000 funding for a town-centre masterplan, which will be important to plot the centre of the town's role in the years to come. And I'd also add, beyond the town centre, I'm very keen that we support the Crucible project that's being developed in Cyfarthfa park, which is already a gateway hub for the Valleys regional park. I think that has got huge potential to bring people into Merthyr from across the country, creating a world-class visitor attraction. And I'm very pleased that we've been able to put important seed funding in to get that off the ground.

Ie, rwy'n cytuno'n llwyr. Rwy'n credu bod darpariaeth ddigidol yn rhan bwysig iawn o'r ffordd rydym wedi adfywio canol trefi a sut rydym yn creu dull polisi sy'n seiliedig ar ddata. Felly, mae cefnogaeth eisoes wedi bod i'r dref a galluogi trefi. Er enghraifft, mae canol tref Rhymni wedi cael grant o £30,000 i alluogi Caerffili, i'w galluogi i gyflwyno darpariaeth Wi-Fi am ddim yng nghanol y dref. Rydym bellach yn gwneud hyn ar draws y wlad. Ac yn hollbwysig, yn ogystal â darparu Wi-Fi am ddim, rydym yn darparu seilwaith ar gyfer cysylltedd 'rhyngrwyd pethau', y rhwydwaith LoRaWAN, fel y'i gelwir, sydd wedi cael ei dreialu'n llwyddiannus iawn yn Aberteifi ac ar draws gogledd-orllewin Cymru, lle gallwn weld data ar nifer yr ymwelwyr—pryd y mae pobl yn dod, pryd y byddant yn siopa, am ba hyd y maent yn aros—sy'n rhoi gwybodaeth i fasnachwyr fel y gallant ystyried eu horiau agor. Felly, er enghraifft, mae'r data'n dangos bod pobl yn aml yn aros yng nghanol trefi yn hwyrach gyda'r nos nag y mae siopau ar agor, felly gall ardaloedd gwella busnes ac eraill ddefnyddio'r wybodaeth honno i deilwra'r cynnig y maent yn ei wneud. Felly yn ogystal â'r seilwaith ffisegol, rydym yn awyddus hefyd i'w galluogi i ddeall y data, dehongli'r data, a gweithredu ar y data. Felly, byddwn yn cyhoeddi pecyn pwysig yn fuan i gyflwyno hynny ymhellach.

Yn ogystal, i gyngor Merthyr, rydym wedi darparu, drwy dasglu'r Cymoedd, £200,000 o gyllid ar gyfer uwchgynllun canol y dref, a fydd yn bwysig ar gyfer cynllunio rôl canol y dref yn y blynyddoedd i ddod. A byddwn hefyd yn ychwanegu, y tu hwnt i ganol y dref, rwy'n awyddus iawn i gefnogi prosiect Crucible sy'n cael ei ddatblygu ym mharc Cyfarthfa, sydd eisoes yn borth i barc rhanbarthol y Cymoedd. Credaf fod gan hwnnw botensial enfawr i ddenu pobl o bob rhan o'r wlad i Ferthyr, gan greu atyniad o'r radd flaenaf i ymwelwyr. Ac rwy'n falch iawn ein bod wedi gallu darparu cyllid cychwynnol pwysig i roi hwnnw ar waith.

14:30

Diolch i'r Dirprwy Weinidog a'r Gweinidog.

I thank the Deputy Minister and the Minister.

2. Cwestiynau i'r Cwnsler Cyffredinol a'r Gweinidog Pontio Ewropeaidd (yn rhinwedd ei gyfrifoldebau fel y Gweinidog Pontio Ewropeaidd)
2. Questions to the Counsel General and Minister for European Transition (in respect of his European Transition responsibilities)

Yr eitem nesaf, felly, yw'r cwestiynau i'r Cwnsler Cyffredinol a'r Gweinidog Pontio Ewropeaidd mewn perthynas â'i gyfrifoldebau am bontio Ewropeaidd. Ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Dawn Bowden eto.

The next item is questions to the Counsel General and Minister for European Transition in respect of his European transition responsibilities. And the first question is from Dawn Bowden again.

Y Cytundeb Masnach a Chydweithredu rhwng y UE a'r DU
The EU-UK Trade and Co-operation Agreement

1. Beth yw asesiad diweddaraf Llywodraeth Cymru o effaith y cytundeb masnach a chydweithredu rhwng y UE a'r DU ar Gymoedd de Cymru? OQ56362

1. What is the Welsh Government's latest assessment of the impact of the EU-UK trade and co-operation agreement on the south Wales Valleys? OQ56362

I recently published an analysis of the implications of the trade and co-operation agreement. The new relationship with the European Union negotiated by the United Kingdom Government disadvantages our businesses, limits the rights of our citizens to live and work abroad, and may make it more difficult to recruit workers for our essential services, and threatens investment in our communities.

Cyhoeddais ddadansoddiad yn ddiweddar o oblygiadau'r cytundeb masnach a chydweithredu. Mae'r berthynas newydd â'r Undeb Ewropeaidd a negodwyd gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig yn rhoi ein busnesau dan anfantais, yn cyfyngu ar hawliau ein dinasyddion i fyw a gweithio dramor, a gallai ei gwneud yn anos recriwtio gweithwyr ar gyfer ein gwasanaethau hanfodol, ac mae'n bygwth buddsoddiad yn ein cymunedau.

Thank you for that answer, Minister. So, would you therefore agree that Boris Johnson's boast about his Brexit deal involving no tariffs, quotas or non-tariff barriers is now at odds with the experience of small manufacturing businesses in the Valleys, and what used to be as simple as trading with, say, Bristol or Birmingham is now more complicated than trading with Japan or Canada? Minister, I've today launched a survey of local firms in my constituency to gather more detailed evidence. And while it may still be too early to know the final outcome, would you agree that the new trading arrangements are currently acting as a drag on the economy of our south Wales Valleys?

Diolch ichi am yr ateb hwnnw, Weinidog. A fyddech yn cytuno felly fod ymffrost Boris Johnson am ei gytundeb Brexit heb ddim tariffau, cwotâu na rhwystrau heblaw am dariffau bellach yn groes i brofiad busnesau gweithgynhyrchu bach yn y Cymoedd, ac mae'r hyn a arferai fod mor syml â masnachu gyda Bryste neu Birmingham, dyweder, bellach yn fwy cymhleth na masnachu gyda Japan neu Ganada? Weinidog, heddiw lansiais arolwg o gwmnïau lleol yn fy etholaeth i gasglu tystiolaeth fanylach. Ac er y gallai fod yn rhy gynnar o hyd i wybod y canlyniad terfynol, a fyddech yn cytuno bod y trefniadau masnachu newydd yn llyffethair ar economi Cymoedd de Cymru ar hyn o bryd?

Llywydd, may I say, I saw online earlier today the launch by Dawn Bowden of this survey? And I think it's an example of exactly the kind of engagement with businesses in constituencies that I think is essential as a result of leaving the transition period. So, I commend that initiative very strongly. And I agree with Dawn Bowden that the conditions for our businesses have changed radically at the end of December, and it'll continue to have, I'm afraid, a significant negative impact, acting, in the way that Dawn Bowden was saying, as a drag on some of our economies, including in the south Wales Valleys. Whilst the agreement does claim to provide zero-tariff and zero-quota arrangements, this is of course subject to products being able to meet other non-tariff barriers around rules of origin and to account for VAT, in a way that we are already seeing is causing significant challenges for many of our exporters. Many products can now no longer be exported at all to the EU, including in certain areas of food production. So, I do absolutely think that what we will find—and I fear what she will find from her survey—is that there will be very real-world implications for the economy and for businesses, and, crucially, for people's jobs and livelihoods.

Lywydd, hoffwn ddweud fy mod wedi gweld yr arolwg yn cael ei lansio ar-lein gan Dawn Bowden yn gynharach heddiw. Ac rwy'n credu ei fod yn enghraifft o'r union fath o ymgysylltiad â busnesau mewn etholaethau y credaf ei fod yn hanfodol yn fy ardal i o ganlyniad i adael y cyfnod pontio. Felly, cymeradwyaf y fenter honno'n gryf iawn. Ac rwy'n cytuno â Dawn Bowden fod yr amodau i'n busnesau wedi newid yn sylweddol ddiwedd mis Rhagfyr, a bydd yn parhau i gael effaith negyddol sylweddol, mae arnaf ofn, gan weithredu, yn y ffordd roedd Dawn Bowden yn ei ddweud, fel llyffethair ar rai o'n heconomïau, gan gynnwys yng Nghymoedd de Cymru. Er bod y cytundeb yn honni ei fod yn darparu trefniadau dim tariff a dim cwota, mae hyn wrth gwrs yn amodol ar allu cynhyrchion i gydymffurfio â rhwystrau eraill heblaw am dariffau mewn perthynas â rheolau tarddiad ac i gyfrif am TAW, mewn ffordd y gwelwn eisoes ei bod yn achosi heriau sylweddol i lawer o'n hallforwyr. Bellach, ceir llawer o gynhyrchion na ellir eu hallforio o gwbl i'r UE, gan gynnwys mewn rhai meysydd cynhyrchu bwyd. Felly, credaf yn bendant mai'r hyn a welwn—ac ofnaf mai'r hyn y gwêl hithau o'i harolwg—yw y bydd goblygiadau real iawn i'r economi ac i fusnesau, ac yn hollbwysig, i swyddi a bywoliaeth pobl.

Y Gronfa Ffyniant Gyffredin
The Shared Prosperity Fund

2. A wnaiff y Cwnsler Cyffredinol roi'r wybodaeth ddiweddaraf am gronfa ffyniant gyffredin Llywodraeth y DU? OQ56363

2. Will the Counsel General provide an update on the UK Government's shared prosperity fund? OQ56363

8. Pa sylwadau y mae Llywodraeth Cymru wedi'u cyflwyno i Lywodraeth y DU ynghylch gweithredu'r gronfa ffyniant gyffredin? OQ56370

8. What representations has the Welsh Government made to the UK Government concerning the operation of the shared prosperity fund? OQ56370

14:35

Llywydd, dwi'n deall eich bod chi wedi rhoi'ch caniatâd i gyfuno cwestiynau 2 ac 8. 

Llywydd, I understand you've given permission for questions 2 and 8 to be grouped. 

The UK Government are still not providing any detail about the shared prosperity fund, four years after first mooting it. But what is clear is that it intends to bypass devolution, but also to ignore the hard work of stakeholders right across Wales in creating our framework for regional investment.

Nid yw Llywodraeth y DU yn rhoi unrhyw fanylion o hyd am y gronfa ffyniant gyffredin, bedair blynedd ar ôl ei chrybwyll am y tro cyntaf. Ond yr hyn sy'n amlwg yw ei bod yn bwriadu anwybyddu datganoli, yn ogystal ag anwybyddu gwaith caled rhanddeiliaid ledled Cymru yn creu ein fframwaith ar gyfer buddsoddi rhanbarthol.

I'm grateful to the Counsel General for that response. I understand from Twitter that the Secretary of State has announced today that there will be something like £4.8 billion of funding available, but he doesn't say whether that's for Wales; he implies it's for Wales, but doesn't say whether it is for Wales or the UK, and he doesn't give a timescale for that expenditure.

People in Blaenau Gwent, Minister, are really, really worried that we're going to lose access to this funding. We were promised, given a real promise by the UK Conservative Government, that Brexit would not mean any loss of funding—no loss in investment, no loss in investment in infrastructure, in people, in communities. European funding has been a godsend to communities like Blaenau Gwent, where it's helped support work, when the steelworks closed in Ebbw Vale, to create a renaissance, if you like, on that site; investment in the 465 dualling project; the investment in apprenticeships; the investment in people and education right throughout the borough. 

Minister, I'm concerned that we're going to lose access to this. I'm concerned that we will see projects cherry-picked to meet the ambitions of the Conservative Party rather than the needs of Wales. What is the Welsh Government going to do to stand up for Wales rather than allow the Tories to get away with cheerleading for London?

Rwy'n ddiolchgar i'r Cwnsler Cyffredinol am yr ymateb hwnnw. Rwy'n deall trwy Twitter fod yr Ysgrifennydd Gwladol wedi cyhoeddi heddiw y bydd rhywbeth tebyg i £4.8 biliwn o gyllid ar gael, ond nid yw'n dweud a yw hynny ar gyfer Cymru; mae'n awgrymu ei fod ar gyfer Cymru, ond nid yw'n dweud a yw ar gyfer Cymru neu'r DU, ac nid yw'n rhoi amserlen ar gyfer y gwariant hwnnw.

Weinidog, mae pobl ym Mlaenau Gwent yn poeni'n fawr y byddwn yn colli mynediad at y cyllid hwn. Addawyd inni, cawsom addewid go iawn gan Lywodraeth Geidwadol y DU, na fyddai Brexit yn golygu colli unrhyw gyllid—na fyddem yn colli unrhyw fuddsoddiad, na fyddem yn colli buddsoddiad mewn seilwaith, mewn pobl, mewn cymunedau. Mae cyllid Ewropeaidd wedi bod yn achubiaeth i gymunedau fel Blaenau Gwent, lle mae wedi helpu i gefnogi gwaith, pan gaeodd y gwaith dur yng Nglynebwy, ac i greu dadeni, os hoffwch, ar y safle hwnnw; buddsoddiad ym mhrosiect deuoli'r A465; buddsoddiad mewn prentisiaethau; buddsoddiad mewn pobl ac addysg ledled y fwrdeistref.

Weinidog, rwy'n pryderu ein bod yn mynd i golli mynediad at hyn. Rwy'n pryderu y byddwn yn gweld prosiectau'n cael eu dewis a'u dethol er mwyn bodloni uchelgeisiau'r Blaid Geidwadol yn hytrach nag anghenion Cymru. Beth y mae Llywodraeth Cymru yn mynd i'w wneud i sefyll dros Gymru yn hytrach na chaniatáu i'r Torïaid gael rhwydd hynt i ganu clodydd Llundain?

Well, the Member is right. The UK Government seems to be taking a deliberate approach to undermine the kind of planned, strategic, co-developed approach to regional development that we have favoured here in Wales in favour, effectively, of political discretion. And we've seen the impact of that in the towns fund in England, which has been severely criticised for a range of shortcomings by the Public Accounts Committee in Parliament, whether it's about lack of transparency or political bias or the lack of capacity for delivery. All of these challenges fall at the door of the UK Government in terms of its approach to the shared prosperity fund, and, I dare say, what it has called the levelling up fund as well, in due course. 

The proposals, in the way that the Member's question implies, have not been developed with Welsh stakeholders, not reflecting the interests of Welsh businesses and Welsh communities, either on a Wales-wide basis or a regional basis. They lack transparency. They lack the capability of being integrated with other sources of funding, and I hope very much that the Ministry of Housing, Communities and Local Government, the UK Government department responsible for the terrible experience of managing the towns fund, will not replicate the arrangements in relation to these funds. 

At the end of the day, the reason we call for these to be dealt with in accordance with the devolution settlement isn't simply a constitutional argument; it is because it leads to better outcomes, fairer to Wales, and better reflecting the priorities of Welsh businesses, Welsh communities and Welsh people. 

Wel, mae'r Aelod yn iawn. Mae'n ymddangos bod Llywodraeth y DU yn mynd ati'n fwriadol i danseilio'r math o ddull cynlluniedig, strategol, wedi'i gyd-ddatblygu o weithredu datblygu rhanbarthol a ffafriwyd gennym yma yng Nghymru o blaid disgresiwn gwleidyddol i bob pwrpas. Ac rydym wedi gweld effaith hynny yng nghronfa'r trefi yn Lloegr, sydd wedi cael ei beirniadu'n llym am amrywiaeth o ddiffygion gan y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus yn y Senedd, boed yn ddiffyg tryloywder neu ragfarn wleidyddol neu ddiffyg gallu i gyflawni. Llywodraeth y DU sy'n gyfrifol am yr holl heriau hyn yn sgil ei dull o weithredu'r gronfa ffyniant gyffredin, a, mentraf ddweud, yr hyn y mae wedi'i galw'n gronfa codi'r gwastad hefyd, maes o law.

Nid yw'r cynigion, yn y ffordd y mae cwestiwn yr Aelod yn awgrymu, wedi'u datblygu gyda rhanddeiliaid o Gymru, nac yn adlewyrchu buddiannau busnesau Cymru a chymunedau Cymru, naill ai ledled Cymru neu ar sail ranbarthol. Maent yn brin o dryloywder. Nid oes modd eu hintegreiddio â ffynonellau cyllid eraill, ac rwy'n gobeithio'n fawr na fydd y Weinyddiaeth Tai, Cymunedau a Llywodraeth Leol, adran Llywodraeth y DU sy'n gyfrifol am y profiad ofnadwy o reoli'r gronfa drefi, yn dilyn yr un trefniadau gyda'r cronfeydd hyn.

Yn y pen draw, nid dadl gyfansoddiadol syml yw'r rheswm pam ein bod yn galw am ymdrin â'r rhain yn unol â'r setliad datganoli, ond yn hytrach, am fod hynny'n arwain at ganlyniadau gwell, tecach i Gymru, ac yn adlewyrchu blaenoriaethau busnesau Cymru, cymunedau Cymru a phobl Cymru yn well.

Thank you for that response. There is growing concern about the attitude being shown by the Tory UK Government Minister on the issue of the £4.8 billion to drive regeneration across the UK that will be administered by Whitehall. Minister, will the Welsh Labour Government continue to forcefully stand up for Welsh devolution, the importance of the democratic body that is Senedd Cymru, Welsh Parliament, and that we as directly elected politicians in Wales must have oversight of how moneys earmarked for Wales are spent to benefit the Welsh populace? The global pandemic has vividly demonstrated the dangerous consequences of endemic poverty that exists across the UK—endemic poverty that is the result of savage, ideological Conservative Party policies since Thatcherism devastated communities across Wales after 1979. Minister, what are the dangers you perceive for Wales in the path that the UK Tory Government is taking for Wales?

Diolch ichi am yr ymateb hwnnw. Mae pryder cynyddol ynglŷn ag agwedd Gweinidog Torïaidd Llywodraeth y DU tuag at fater y £4.8 biliwn i sbarduno adfywiad ledled y DU a weinyddir gan Whitehall. Weinidog, a wnaiff Llywodraeth Lafur Cymru barhau i sefyll yn rymus dros ddatganoli yng Nghymru, pwysigrwydd Senedd Cymru fel corff democrataidd, ac mai ni fel gwleidyddion a etholwyd yn uniongyrchol yng Nghymru a ddylai oruchwylio sut y caiff arian a glustnodwyd ar gyfer Cymru ei wario er budd pobl Cymru? Mae'r pandemig byd-eang wedi dangos yn glir beth yw canlyniadau peryglus y tlodi endemig sy'n bodoli ledled y DU—tlodi endemig sy'n ganlyniad i bolisïau creulon, ideolegol y Blaid Geidwadol ers i Thatcheriaeth ddinistrio cymunedau ledled Cymru ar ôl 1979. Weinidog, beth yw'r peryglon a welwch i Gymru ar y llwybr y mae Llywodraeth Dorïaidd y DU yn ei ddilyn ar gyfer Cymru?

14:40

May I thank Rhianon Passmore for that question? She will recall, of course, as I do, that, when the spending review happened in November, a Barnett consequential was promised to Wales in relation to the levelling-up fund, so that it could be administered in the way that she describes, in accordance with the democratic accountability of the Welsh Government to this Senedd. That is not what has happened, and, in the way that she suggests, this is entirely in defiance of the constitutional arrangements of the devolution settlement, but this has a practical consequence in the lives of people in Wales. 

The Welsh Government has worked very collaboratively with the third sector, private sector, businesses, universities, local government and others right across Wales to develop an approach that works for Wales, and that, we think, is the better way forward, not a centralised discretionary fund. The sorts of priorities that people right across Wales have demonstrated they wish to see are support for competitive business, addressing economic inequalities, addressing the transition to a zero-carbon economy, and healthier, fairer and more sustainable communities. That is the kind of programme, devolved to the regions in Wales, that we think is in the best interests of Wales, and we call on the UK Government to respect that co-working across Wales and make sure funds are available through that framework. 

A gaf fi ddiolch i Rhianon Passmore am y cwestiwn hwnnw? Fe fydd yn cofio, wrth gwrs, fel finnau, pan ddigwyddodd yr adolygiad o wariant ym mis Tachwedd, fod swm canlyniadol Barnett wedi'i addo i Gymru mewn perthynas â'r gronfa codi'r gwastad, fel y gellid ei gweinyddu yn y ffordd y mae hi'n ei disgrifio, yn unol ag atebolrwydd democrataidd Llywodraeth Cymru i'r Senedd hon. Nid dyna sydd wedi digwydd, ac yn y ffordd y mae hi'n awgrymu, mae hyn yn gwbl groes i drefniadau cyfansoddiadol y setliad datganoli, ond mae i hyn ganlyniad ymarferol ym mywydau pobl yng Nghymru.

Mae Llywodraeth Cymru wedi cydweithio'n dda iawn â'r trydydd sector, y sector preifat, busnesau, prifysgolion, llywodraeth leol ac eraill ledled Cymru i ddatblygu dull sy'n gweithio i Gymru, ac yn ein barn ni, dyna'r ffordd orau ymlaen, nid cronfa ddewisol ganolog. Y mathau o flaenoriaethau y mae pobl ledled Cymru wedi dangos eu bod am eu gweld yw cymorth i fusnesau cystadleuol, mynd i'r afael ag anghydraddoldebau economaidd, mynd i'r afael â'r newid i economi ddi-garbon, a chymunedau iachach, tecach a mwy cynaliadwy. Dyna'r math o raglen, wedi'i datganoli i'r rhanbarthau yng Nghymru, y credwn ei bod er lles gorau Cymru, a galwn ar Lywodraeth y DU i barchu'r cydweithio hwnnw ledled Cymru a sicrhau bod arian ar gael drwy'r fframwaith hwnnw.

[Inaudible.]—Treasury funding for the UK shared prosperity fund initially announced was only for pilot programmes, and it was made clear from the outset that ramped up funding would follow. As the Parliamentary Under-Secretary of State for Wales said in the House of Commons last month: 

'We have already made it very clear and demonstrated that the amount of money that is going to be spent in Wales when the SPF comes in will be identical to or higher than the amount of money that was spent in Wales that came from the European Union.'

He also stated in the Commons, on the record, that the UK Government

'will continue to engage with the Welsh Government as we develop the fund's investment framework for publication.'

What stage, therefore, has its engagement actually now reached? And given the news that the shared prosperity fund will also work directly with Welsh councils, which are understood to have welcomed this, what engagement are you having with them about this?

[Anghlywadwy.]—ar gyfer rhaglenni peilot yn unig y rhoddwyd cyllid y Trysorlys a gyhoeddwyd yn wreiddiol ar gyfer cronfa ffyniant gyffredin y DU, a nodwyd yn glir o'r cychwyn cyntaf y byddai mwy o gyllid i ddilyn. Fel y dywedodd Is-ysgrifennydd Gwladol Seneddol Cymru yn Nhŷ'r Cyffredin fis diwethaf:

Rydym eisoes wedi'i gwneud yn glir iawn ac wedi dangos y bydd y swm o arian a gaiff ei wario yng Nghymru pan ddaw'r gronfa ffyniant gyffredin i fodolaeth yn union yr un fath â'r swm o arian a gâi ei wario yng Nghymru o'r Undeb Ewropeaidd, neu fwy na hynny.

Mae wedi'i gofnodi'n dweud yn Nhŷ'r Cyffredin hefyd y bydd Llywodraeth y DU

yn parhau i ymgysylltu â Llywodraeth Cymru wrth i ni ddatblygu fframwaith buddsoddi'r gronfa ar gyfer ei gyhoeddi.

Pa gam, felly, y mae ei hymgysylltiad wedi'i gyrraedd erbyn hyn? Ac o ystyried y newyddion y bydd y gronfa ffyniant gyffredin hefyd yn gweithio'n uniongyrchol gyda chynghorau Cymru, y deellir eu bod wedi croesawu hyn, pa ymgysylltiad sydd rhyngoch a hwy ynglŷn â hyn?

I thank the Member for giving me another opportunity to describe the shortcomings of the fund, but he describes a continuation of engagement as though there had been material engagement. The whole point of this process is that there has been none. And when you ask—. When the Member asks me what we will do with Welsh local government, we will continue the collaborative partnership working that has led to the design of the framework, which has not been characterised in the approach of the UK Government. And I am bound to say to him that he seems remarkably relaxed about Wales losing an entire year's worth of funding from the shared prosperity fund, and if he thinks that is an acceptable outcome to this process, I fundamentally disagree with him, and his assurance and his reliance on unspecific blandishments about future courses of action I do not think reflect the interests of people in Wales. 

Diolch i'r Aelod am roi cyfle arall imi ddisgrifio diffygion y gronfa, ond mae'n disgrifio parhad ymgysylltiad fel pe bai ymgysylltu o sylwedd wedi bod. Holl bwynt y broses hon yw na fu unrhyw ymgysylltiad o'r fath. A phan ofynnwch—. Pan fo'r Aelod yn gofyn imi beth a wnawn gyda llywodraeth leol yng Nghymru, byddwn yn parhau â'r gwaith partneriaeth cydweithredol sydd wedi arwain at gynllunio'r fframwaith, rhywbeth nad yw'n nodwedd o ymagwedd Llywodraeth y DU. Ac mae'n rhaid imi ddweud wrtho ei fod i'w weld yn hynod o ddigyffro ynglŷn â Chymru'n colli gwerth blwyddyn gyfan o gyllid o'r gronfa ffyniant gyffredin, ac os yw'n credu bod hynny'n ganlyniad derbyniol i'r broses hon, rwy'n anghytuno'n sylfaenol ag ef, ac nid wyf yn credu bod ei sicrwydd a'i ddibyniaeth ar weniaith amhenodol ynglŷn â chamau gweithredu yn y dyfodol yn adlewyrchu buddiannau pobl yng Nghymru.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Janet Finch-Saunders.  

Questions now from the party spokespeople. Janet Finch-Saunders. 

Diolch, Llywydd. Counsel General, I'm sure you'd agree with me that we do need to turbo charge post-Brexit economic growth in Wales. I'm aware that the UK Government is working collaboratively with devolved administrations to establish at least one free port in each nation of the UK. Here, in north Wales, of course, we are fortunate to have Virginia Crosbie, Welsh Conservative MP for Ynys Môn, heading up the Anglesey Freeport Bidding Consortium, alongside M-SParc, Bangor University, Stena Line, Anglesey County Council and the North Wales Economic Ambition Board. As the only bid in Wales to include an university, the free port could attract major new employers, bringing permanent employment to boost the supply chain across the whole region. It is clear, from your 'End of Transition Action Plan 2020', however, that the Welsh Government has been working with ports and the relevant local authorities to consider the needs of individual ports. So, would you put on record that you fully support Holyhead as the lead candidate to be a free port in Wales as a means of posting the port post Brexit? 

Diolch, Lywydd. Gwnsler Cyffredinol, rwy'n siŵr y byddech yn cytuno â mi fod angen i ni roi hwb i dwf economaidd ôl-Brexit yng Nghymru. Rwy'n ymwybodol fod Llywodraeth y DU yn cydweithio â'r gweinyddiaethau datganoledig i sefydlu o leiaf un porthladd rhydd ym mhob gwlad yn y DU. Yma, yng ngogledd Cymru wrth gwrs, rydym yn ffodus o gael Virginia Crosbie, AS ar ran y Ceidwadwyr Cymreig dros Ynys Môn, yn arwain Consortiwm Cais Porthladd Rhydd Ynys Môn, ochr yn ochr ag M-SParc, Prifysgol Bangor, Stena Line, Cyngor Sir Ynys Môn a Bwrdd Uchelgais Economaidd Gogledd Cymru. Fel yr unig gais yng Nghymru i gynnwys prifysgol, gallai'r porthladd rhydd ddenu cyflogwyr newydd mawr, gan ddod â chyflogaeth barhaol i hybu'r gadwyn gyflenwi ar draws y rhanbarth cyfan. Mae'n amlwg, o'ch 'Cynllun Gweithredu Diwedd y Cyfnod Pontio 2020', fodd bynnag, fod Llywodraeth Cymru wedi bod yn gweithio gyda phorthladdoedd a'r awdurdodau lleol perthnasol i ystyried anghenion porthladdoedd unigol. Felly, a fyddech yn cofnodi eich bod yn llwyr gefnogi Caergybi fel y prif ymgeisydd i fod yn borthladd rhydd yng Nghymru fel ffordd o ddefnyddio'r porthladd ar ôl Brexit?

Well, I'm grateful to Janet Finch-Saunders for identifying the needs of ports, and the economies near to ports, as being in need of particular support as a consequence of leaving the European Union. That is certainly the case, and our approach as a Government very much is the one that she described in her question, which is to work with ports, port authorities, hauliers and businesses and the Governments, of course, to advance their interests. I wonder whether she would agree with me that if the UK Government is seeking to support the development of a free port in Wales, in providing funding for that, that ought not to be based on a Barnett consequential, which would deliver around 5 per cent of the overall cost, but on the basis of a much more significant investment of around 10 per cent, which is about one port out of the UK Government's aim of 10 across the UK. So, I would welcome her confirmation to me that she regards a Barnett consequential approach as inadequate to take forward the kind of proposal that she supports.

Wel, rwy'n ddiolchgar i Janet Finch-Saunders am nodi anghenion porthladdoedd, a'r economïau sy'n agos at borthladdoedd, fel rhai sydd angen cymorth penodol o ganlyniad i adael yr Undeb Ewropeaidd. Mae hynny'n sicr yn wir, ac yn sicr ddigon, ein dull gweithredu fel Llywodraeth yw'r un a ddisgrifiodd yn ei chwestiwn, sef gweithio gyda phorthladdoedd, awdurdodau porthladdoedd, cludwyr a busnesau a'r Llywodraethau, wrth gwrs, i hyrwyddo eu buddiannau. Os yw Llywodraeth y DU yn ceisio cefnogi datblygiad porthladd rhydd yng Nghymru, wrth ddarparu cyllid ar gyfer hynny, tybed a yw'n cytuno na ddylai hynny fod yn seiliedig ar swm canlyniadol Barnett, a fyddai'n sicrhau tua 5 y cant o gyfanswm y gost, ond ar sail buddsoddiad llawer mwy sylweddol o tua 10 y cant, sef tua un porthladd allan o nod Llywodraeth y DU o 10 ledled y DU. Felly, byddwn yn falch pe bai'n cadarnhau ei bod o'r farn bod gweithredu ar sail swm canlyniadol Barnett yn annigonol ar gyfer datblygu'r math o gynnig y mae'n ei gefnogi.

14:45

Counsel General, thank you, but I have to disagree with you at this point because I was actually quite happy to read today that £8 million will be coming forward to Wales to help with our free-port initiative. Now, Ynys Môn would be the ideal place because it has one of the lowest GVAs in Wales—£1,050 compared with £11,769 for Cardiff. And too often here, as a north Wales elected Member, I am fed up with people worried about the north-south divide.

Now, staying with ports, you may recall that you stated the following in your end of transition action plan:

'We are working to ensure we minimise any possible disruption to the transport network, the ports and local communities in Wales.'

Now, we're both aware of the challenges facing our shellfish sector and the £23 million the UK Government has already made available to back our seafood exporters. But we believe that you could be doing more to minimise this disruption. Some Welsh fishers are spending £15,000 on a refrigerated van to transport live scallops all the way to Plymouth. The Welsh Government could stop all of that by taking one decisive step: introduce financial incentives to develop purification plants here in north Wales. So, will you look to work with Welsh fishers who are looking for that support and work with the UK Government to support the shellfish sector post Brexit by quickly developing purification plants near our Welsh ports?

Gwnsler Cyffredinol, diolch, ond rhaid imi anghytuno â chi ar y pwynt hwn oherwydd roeddwn yn hapus i ddarllen heddiw mewn gwirionedd y bydd £8 miliwn yn dod i Gymru i helpu gyda'n menter porthladd rhydd. Nawr, Ynys Môn fyddai'r lle delfrydol gan fod ganddi un o'r gwerthoedd ychwanegol gros isaf yng Nghymru—£1,050 o'i gymharu ag £11,769 yng Nghaerdydd. Ac yn rhy aml yma, fel Aelod etholedig yng ngogledd Cymru, rwyf wedi cael llond bol ar bobl sy'n poeni am y rhaniad rhwng y gogledd a'r de.

Nawr, gan aros gyda phorthladdoedd, efallai y cofiwch ichi ddatgan y canlynol yn eich cynllun gweithredu diwedd y cyfnod pontio:

'Rydym yn gweithio i sicrhau cyn lleied o amharu â phosibl ar y rhwydwaith trafnidiaeth, y porthladdoedd a’r cymunedau lleol yng Nghymru.'

Nawr, rydym ein dau'n ymwybodol o'r heriau sy'n wynebu ein sector pysgod cregyn a'r £23 miliwn y mae Llywodraeth y DU eisoes wedi'i ddarparu i gefnogi ein hallforwyr bwyd môr. Ond credwn y gallech fod yn gwneud mwy i leihau'r tarfu hwn. Mae rhai pysgotwyr o Gymry yn gwario £15,000 ar fan oergell i gludo cregyn bylchog byw yr holl ffordd i Plymouth. Gallai Llywodraeth Cymru atal hynny i gyd drwy gymryd un cam pendant: cyflwyno cymhellion ariannol i ddatblygu gweithfeydd puro yma yng ngogledd Cymru. Felly, a wnewch chi weithio gyda physgotwyr Cymru sy'n chwilio am y gefnogaeth honno a gweithio gyda Llywodraeth y DU i gefnogi'r sector pysgod cregyn ar ôl Brexit drwy fynd ati'n gyflym i ddatblygu gweithfeydd puro ger ein porthladdoedd yng Nghymru?

Well, I'm pleased that she stayed on the theme of ports. I didn't quite get from her rationale why she thought it would be appropriate that Welsh ports ought to be funded at a lower rate than ports in other parts of the UK, so I will ask her, please, if she could help me with that when she asks her next question. I do think it's an important part of standing up for the Welsh ports.

On the question of the shellfish exports, as she will know from our previous exchanges in relation to this, the Welsh Government has always stood up for the interests of fishers and has advocated, therefore, a very different approach than the one that, unfortunately, the UK Government chose to take in its negotiations. And I'm afraid the challenges that face the sector in Wales, which are very significant, are ones that are directly referable to the choices made by the UK Government in those negotiations. And I don't think it serves anyone really to seek to obfuscate that reality. What we will do as a Government is to continue our support for the sector in any way that we can, but the responsibility for changing the landscape here in a way that can genuinely support the shellfish and fisheries sector at large lies at the door of the UK Government. We will continue to be co-operative and work in a collegiate way with them in the interest of all sectors in Wales that have been damaged by the kind of negotiation that the UK Government has pursued, but, ultimately, some of these things lie simply in the hands of the UK Government and they need to act in response.

Wel, rwy'n falch ei bod wedi aros gyda thema porthladdoedd. Ni ddeallais o'i rhesymeg pam ei bod yn credu y byddai'n briodol i borthladdoedd Cymru gael eu hariannu ar gyfradd is na phorthladdoedd mewn rhannau eraill o'r DU, felly rwyf am ofyn iddi fy helpu gyda hynny pan fydd yn gofyn ei chwestiwn nesaf. Rwy'n credu ei fod yn rhan bwysig o sefyll dros borthladdoedd Cymru.

O ran allforion pysgod cregyn, fel y gŵyr o'n trafodaethau blaenorol mewn perthynas â hyn, mae Llywodraeth Cymru bob amser wedi sefyll dros fuddiannau pysgotwyr ac felly wedi argymell dull gwahanol iawn o weithredu i'r un y dewisodd Llywodraeth y DU ei fabwysiadu yn ei negodiadau, yn anffodus. Ac rwy'n ofni bod yr heriau sylweddol iawn sy'n wynebu'r sector yng Nghymru yn rhai y gellir eu olrhain yn uniongyrchol i'r dewisiadau a wnaed gan Lywodraeth y DU yn y negodiadau hynny. Ac nid wyf yn credu bod ceisio celu'r realiti hwnnw'n helpu neb mewn gwirionedd. Yr hyn y byddwn yn ei wneud fel Llywodraeth yw parhau â'n cefnogaeth i'r sector mewn unrhyw ffordd y gallwn, ond cyfrifoldeb Llywodraeth y DU yw newid y dirwedd yma mewn ffordd a all gefnogi'r sector pysgod cregyn a physgodfeydd yn gyffredinol. Byddwn yn parhau i fod yn gydweithredol a gweithio ar y cyd â hwy er budd pob sector yng Nghymru sydd wedi'u difrodi gan y math o negodi a wnaed gan Lywodraeth y DU, ond yn y pen draw, mae rhai o'r pethau hyn yn nwylo Llywodraeth y DU ac mae angen iddynt weithredu mewn ymateb i hynny.

Llywydd, I'm sorry, but I have to dismiss the Counsel General again. Eight million pounds coming to Wales to help us with our free ports is a good news story, and, you know, it does get tiring to keep hearing the whining and the moaning and the constant groaning about when money is available to come here to Wales. Why don't you ever say 'thank you' to the UK Government?

Now, the development of purification plants in Wales really would be a good news story. In fact, I would hope that the UK Government would co-operate with you, as I'm sure my proposal would fit well with the aim of modernising the fishing industry. So, whilst I would be pleased to hear a commitment from you to work for once with the UK Government on this, you seem to have an allergy to UK Government investment in Wales. Last Thursday, you joined with the Minister for finance to complain that the UK Government intends to directly allocate funding for regional and local development in Wales via a levelling-up fund. You accuse UK Government of, and I quote,

'going out of its way to take money away from Wales'.

Money will be going directly to schemes here in Wales, so please stop these fake news stories. Stop trying to create a needless constitutional battle just because you cannot tolerate a UK Conservative Government that is building on its strong record of delivering for Wales, including protecting nearly 400,000 jobs, supporting more than 100,000 self-employed people and over 50,000 businesses since the start of the pandemic. Why don't you show some of that kindness shown earlier with other Ministers and actually say for once, 'Thank you, diolch, UK Government'? Diolch, Llywydd. 

Lywydd, mae'n ddrwg gennyf, ond mae'n rhaid i mi wrthod yr hyn a ddywed y Cwnsler Cyffredinol eto. Mae'r £8 miliwn sy'n dod i Gymru i'n helpu gyda'n porthladdoedd rhydd yn newyddion da, ac mae'n flinderus gorfod parhau i glywed y cwyno a'r griddfan cyson ynghylch pryd y mae arian ar gael i ddod yma i Gymru. Pam na wnewch chi ddweud 'diolch' wrth Lywodraeth y DU?

Nawr, byddai datblygu gweithfeydd puro yng Nghymru yn newyddion da. Yn wir, byddwn yn gobeithio y byddai Llywodraeth y DU yn cydweithredu â chi, gan fy mod yn siŵr y byddai fy nghynnig yn cyd-fynd yn dda â'r nod o foderneiddio'r diwydiant pysgota. Felly, er y byddwn yn falch o glywed ymrwymiad gennych i weithio gyda Llywodraeth y DU ar hyn am unwaith, mae'n ymddangos bod gennych alergedd at fuddsoddiad Llywodraeth y DU yng Nghymru. Ddydd Iau diwethaf, gwnaethoch ymuno â'r Gweinidog cyllid i gwyno bod Llywodraeth y DU yn bwriadu dyrannu cyllid yn uniongyrchol ar gyfer datblygu rhanbarthol a lleol yng Nghymru drwy gronfa codi'r gwastad. Rydych yn cyhuddo Llywodraeth y DU, ac rwy'n dyfynnu, o

'[f]ynd ati'n fwriadol i gymryd arian oddi wrth Gymru'.

Bydd arian yn mynd yn uniongyrchol i gynlluniau yma yng Nghymru, felly rhowch y gorau i'r straeon newyddion ffug hyn. Rhowch y gorau i geisio creu brwydr gyfansoddiadol ddi-angen am na allwch oddef Llywodraeth Geidwadol y DU sy'n adeiladu ar ei hanes cadarn o gyflawni dros Gymru, gan gynnwys diogelu bron i 400,000 o swyddi, cefnogi mwy na 100,000 o bobl hunangyflogedig a thros 50,000 o fusnesau ers dechrau'r pandemig. Pam na wnewch chi ddangos rhywfaint o'r caredigrwydd a ddangoswyd yn gynharach gyda Gweinidogion eraill a dweud am unwaith, 'Diolch, Lywodraeth y DU'? Diolch, Lywydd.

14:50

I'm not sure I recognise the worldview of the Member, where Welsh people should be grateful for having investment made out of their own taxes in Wales, but it is, I suppose, a worldview. My preferred approach is to make sure that two things happen. Firstly, in relation to areas that are not devolved, that the UK Government stops short-changing Wales, so whether that's in terms of energy infrastructure or digital infrastructure or rail infrastructure, it would be good if the UK Government actually invested on a comparable basis in Wales. In relation to matters that are devolved, I'm afraid, as I mentioned earlier, these sums of money are small sums of money, and they are not being deployed in a way that reflects the interests of Wales. I'm not making a constitutional point, as it happens; I'm making a point about effective investment in the Welsh economy, and that is the work that we've been doing as a Welsh Government with Welsh businesses, and I'm afraid none of the work that the UK Government has done has benefited from that. I welcome investment in Wales. I would welcome considerably more investment from the UK Government in Wales, deployed on reserved areas more effectively by them and on devolved areas by the Welsh Government.

Nid wyf yn siŵr fy mod yn cydnabod bydolwg yr Aelod, lle dylai pobl Cymru fod yn ddiolchgar am gael buddsoddiad o'u trethi eu hunain yng Nghymru, ond mae'n debyg ei bod hi'n fydolwg. Mae'n well gennyf fi sicrhau bod dau beth yn digwydd. Yn gyntaf, ar feysydd nad ydynt wedi'u datganoli, fod Llywodraeth y DU yn rhoi'r gorau i wneud cam â Chymru, felly boed yn seilwaith ynni neu seilwaith digidol neu seilwaith rheilffyrdd, byddai'n dda pe bai Llywodraeth y DU yn buddsoddi ar sail gymaradwy yng Nghymru. Ar faterion sydd wedi'u datganoli, fel y soniais yn gynharach, mae arnaf ofn mai symiau bach o arian yw'r rhain, ac nid ydynt yn cael eu defnyddio mewn ffordd sy'n adlewyrchu buddiannau Cymru. Nid gwneud pwynt cyfansoddiadol rwyf i, fel mae'n digwydd; rwy'n gwneud pwynt am fuddsoddi effeithiol yn economi Cymru, a dyna'r gwaith rydym wedi bod yn ei wneud fel Llywodraeth Cymru gyda busnesau Cymru, ac mae arnaf ofn nad oes dim o'r gwaith y mae Llywodraeth y DU wedi'i wneud wedi elwa o hynny. Rwy'n croesawu buddsoddiad yng Nghymru. Byddwn yn croesawu llawer mwy o fuddsoddiad gan Lywodraeth y DU yng Nghymru, i'w ddefnyddio ar feysydd a gadwyd yn ôl yn fwy effeithiol ganddynt ac ar feysydd datganoledig gan Lywodraeth Cymru.

Llefarydd Plaid Cymru, Dai Lloyd.

The Plaid Cymru spokesperson, Dai Lloyd.

Diolch, Llywydd. Can I say what a delight it is always to follow Janet Finch-Saunders in spokespersons' questions? I was going to start with levelling-up as well, Minister, and perhaps a different view. Last July, I asked you what you were doing to fight back at the UK Government's power-grabbing UK internal market Bill, you'll recall. In December, I asked what you were doing to ensure Wales's interests were represented in the Brexit negotiations. You will recall that as well. Just last month, I asked what you doing to ensure Wales did not not lose out as part of the UK shared prosperity fund proposals, and we've heard some more about that today. Another week gone and here we are again discussing the latest attempt by the Tories in Westminster to undermine Welsh democracy. So, the levelling-up fund was announced, as you know, by Westminster last year, a fund said to be open to all areas in England. Under previous plans, Wales would get our share of the £800 million through the Barnett formula and we would spend it according to our priorities here. The Westminster Treasury has now announced they will be deciding how that same £800 million is spent in Wales, Scotland and Northern Ireland and there is no ring-fence for Welsh funding. I'm just putting that on the record, Minister, to help you out here. Does the Minister agree with me, rather than levelling up, these latest proposals are instead spreading resources thinner, taking our money away from where it's most needed, and that, for Wales, levelling up means losing out?

Diolch, Lywydd. A gaf fi ddweud pa mor bleserus bob amser yw dilyn Janet Finch-Saunders yng nghwestiynau'r llefarwyr? Roeddwn i'n mynd i ddechrau gyda chodi'r gwastad hefyd, Weinidog, a barn wahanol efallai. Fis Gorffennaf diwethaf, fe gofiwch, gofynnais i chi beth roeddech chi'n ei wneud i ymladd yn erbyn Bil marchnad fewnol Llywodraeth y DU, Bil sy'n cipio pŵer. Ym mis Rhagfyr, gofynnais beth roeddech chi'n ei wneud i sicrhau bod buddiannau Cymru'n cael eu cynrychioli yn y negodiadau Brexit. Fe fyddwch yn cofio hynny hefyd. Fis diwethaf, gofynnais beth rydych yn ei wneud i sicrhau nad oedd Cymru ar ei cholled fel rhan o gynigion cronfa ffyniant gyffredin y DU, ac rydym wedi clywed mwy am hynny heddiw. Aeth wythnos arall heibio a dyma ni eto'n trafod ymgais ddiweddaraf y Torïaid yn San Steffan i danseilio democratiaeth Cymru. Felly, fel y gwyddoch, cyhoeddwyd y gronfa codi'r gwastad gan San Steffan y llynedd, cronfa y dywedir ei bod yn agored i bob ardal yn Lloegr. O dan gynlluniau blaenorol, byddai Cymru'n cael ein cyfran o'r £800 miliwn drwy fformiwla Barnett a byddem yn ei wario'n unol â'n blaenoriaethau yma. Mae Trysorlys San Steffan bellach wedi cyhoeddi y byddant yn penderfynu sut y caiff yr un £800 miliwn ei wario yng Nghymru, yr Alban a Gogledd Iwerddon ac ni chaiff cyllid i Gymru ei neilltuo. Rwy'n cofnodi hynny, Weinidog, i'ch helpu yma. A yw'r Gweinidog yn cytuno â mi, yn hytrach na chodi'r gwastad, fod y cynigion diweddaraf hyn yn gwasgaru adnoddau'n deneuach, gan fynd â'n harian o lle mae ei angen fwyaf, a bod codi'r gwastad, i Gymru, yn golygu bod ar ein colled?

I do agree with Dai Lloyd that, in terms of both the quantum of the funding and the fact that it's not ring-fenced to Wales, the notion this is a levelling-up fund is an inaccurate description. There is a better way of doing this. There are substantial funds that are available, clearly, but there is a way of doing it that does in fact reflect the needs of businesses and communities in Wales and, as I said earlier in answer to earlier questions, reflect the approach that we have sought to take as a Government of working with stakeholders right across Wales to develop a framework for investment into the future, rather than have something that is discretionary in that sense.

I would say to him I think the way he started his question was right, if I may say, to acknowledge that this is a Conservative Government in Westminster that is pursuing this approach. I think it is possible to make this work on a UK-wide basis with political will in a way that much better reflects the needs of Wales, and that is the vision that we as a Welsh Labour Party and a Welsh Labour-led Government have for regional funding into the future. 

Rwy'n cytuno â Dai Lloyd, o ran maint y cyllid a'r ffaith nad yw wedi'i neilltuo i Gymru, fod y syniad mai cronfa codi'r gwastad yw hon yn ddisgrifiad anghywir. Mae ffordd well o wneud hyn. Mae arian sylweddol ar gael yn amlwg, ond mae yna ffordd o'i wneud sy'n adlewyrchu anghenion busnesau a chymunedau yng Nghymru mewn gwirionedd ac fel y dywedais yn gynharach wrth ateb cwestiynau cynharach, ffordd sy'n adlewyrchu'r dull rydym wedi ceisio'i ddilyn fel Llywodraeth o weithio gyda rhanddeiliaid ledled Cymru i ddatblygu fframwaith ar gyfer buddsoddi yn y dyfodol, yn hytrach na chael rhywbeth sy'n ddewisol yn yr ystyr honno.

Byddwn yn dweud wrtho fy mod yn credu bod y ffordd y dechreuodd ei gwestiwn yn iawn, os caf ddweud, i gydnabod mai Llywodraeth Geidwadol yn San Steffan yw hon sy'n mynd ar drywydd y dull hwn. Credaf ei bod yn bosibl gwneud i hyn weithio ar sail y DU gyfan gydag ewyllys wleidyddol mewn ffordd sy'n adlewyrchu anghenion Cymru'n well o lawer, a dyna'r weledigaeth sydd gennym ni fel Plaid Lafur Cymru a Llywodraeth a arweinir gan Lafur Cymru ar gyfer cyllid rhanbarthol yn y dyfodol.

14:55

Thank you for that, Minister, and, obviously, your statement in response, when it came out last week, as well as what you've said today, your response to this latest debacle, is rightly strongly worded and full of condemnation of the Conservative Government in Westminster. However, yet again, it's a bit short on practical steps on how the Welsh Government is now going to protect Wales's interests, because we're in a bit of a war zone here in terms of losing money and losing powers, and this is not the first example, as I intimated at the start of the first question. So, can I ask you, Minister, what practical steps are you taking to ensure that Wales isn't undermined and short-changed once again with this levelling-up fund?

Diolch ichi am hynny, Weinidog, ac yn amlwg, mae eich datganiad mewn ymateb, pan gafodd ei gyhoeddi yr wythnos diwethaf, yn ogystal â'r hyn rydych wedi'i ddweud heddiw, eich ymateb i'r llanast diweddaraf hwn, wedi'i eirio'n gryf ac yn condemnio'r Llywodraeth Geidwadol yn San Steffan. Ond unwaith eto, mae ychydig yn brin o nodi camau ymarferol ynglŷn â sut y mae Llywodraeth Cymru yn mynd i ddiogelu buddiannau Cymru yn awr, oherwydd rydym yn wynebu brwydr yma braidd o ran colli arian a cholli pwerau, ac nid dyma'r enghraifft gyntaf, fel yr awgrymais ar ddechrau'r cwestiwn cyntaf. Felly, a gaf fi ofyn i chi, Weinidog, pa gamau ymarferol rydych yn eu cymryd i sicrhau nad yw Cymru'n cael ei thanseilio ac ar ei cholled unwaith eto gyda'r gronfa codi'r gwastad hon?

As I mentioned earlier, we have articulated a very different vision for how regional funding should work in Wales, and that is the case that we continue to make. We think that is a much more rational way of supporting the Welsh economy on a Wales-wide level but also the regions of Wales, and to devolve decision making in a very productive and more effective way. He will know, given the list of items he read out at the start of his first question, that we have taken every step that we can to stand up for Wales as a Government, including bringing legal proceedings in relation to the Act. While this item itself isn't capable of being challenged, the Act is currently under judicial review, or we're seeking judicial review in the courts. So, he will know that we take, as a Government, every step open to us to defend the rights of the Senedd and the rights of the people of Wales. I look forward to a day when we have a Government in Westminster that is genuinely interested in making sure that all parts of the UK flourish within a reformed union, and the sooner we have that with the election of a Labour Government in Westminster, the better for all of us.

Fel y soniais yn gynharach, rydym wedi mynegi gweledigaeth wahanol iawn ar gyfer sut y dylai cyllid rhanbarthol weithio yng Nghymru, ac mae honno'n ddadl rydym yn parhau i'w gwneud. Credwn fod honno'n ffordd lawer mwy rhesymegol o gefnogi economi Cymru ar lefel Cymru gyfan ond rhanbarthau Cymru hefyd, a datganoli'r broses o wneud penderfyniadau mewn ffordd gynhyrchiol a mwy effeithiol. Bydd yn gwybod, o ystyried y rhestr o eitemau a ddarllenodd ar ddechrau ei gwestiwn cyntaf, ein bod wedi cymryd pob cam a allwn i sefyll dros Gymru fel Llywodraeth, gan gynnwys dwyn achos cyfreithiol mewn perthynas â'r Ddeddf. Er nad oes modd herio'r eitem hon ynddi ei hun, mae'r Ddeddf yn destun adolygiad barnwrol ar hyn o bryd, neu rydym yn ceisio adolygiad barnwrol yn y llysoedd. Felly, fe fydd yn gwybod ein bod, fel Llywodraeth, yn rhoi pob cam sy'n agored inni ar waith er mwyn amddiffyn hawliau'r Senedd a hawliau pobl Cymru. Edrychaf ymlaen at ddiwrnod pan fydd gennym Lywodraeth yn San Steffan sydd â diddordeb go iawn mewn sicrhau bod pob rhan o'r DU yn ffynnu mewn undeb diwygiedig, a gorau po gyntaf y cawn hynny drwy ethol Llywodraeth Lafur yn San Steffan.

Just turning for my last question to Brexit and ports, we've heard a bit, but a slightly different slant. Obviously, Holyhead was, until December, and that's only two months ago, the second busiest roll-on, roll-off port in the United Kingdom after Dover. About 450,000 trucks rumbled through each year on their way to Dublin, with cargos of meat, agricultural produce, second-hand cars and items destined for the shelves of Irish supermarkets, all flowing through Holyhead. The UK's departure from the EU has changed all that, plainly. In just seven weeks, freight volumes have plunged by 50 per cent. The port's owner, Stena Line, is warning that the slump could be permanent, and we are seeing new sea routes. Obviously, the Minister will have studied the maps, like myself. We've got Dublin, Rosslare and Cork on one side, and new sea routes opening to Roscoff, Cherbourg and Dunkirk on the other, avoiding Wales altogether. So, can I ask, does the Minister further agree with me that this shows that the problems popping up at Holyhead and other Welsh ports show that Brexit is having a real detrimental effect on the Welsh economy and are not simply just teething problems that are just transient?

Os caf droi yn fy nghwestiwn olaf at Brexit a phorthladdoedd, rydym wedi clywed tipyn, ond gyda gogwydd ychydig yn wahanol. Yn amlwg, tan fis Rhagfyr, ac nid yw hynny ond deufis yn ôl, Caergybi oedd y porthladd fferi gyrru mewn ac allan prysuraf ond un yn y Deyrnas Unedig ar ôl Dover. Roedd tua 450,000 o lorïau'n gyrru drwodd bob blwyddyn ar eu ffordd i Ddulyn, gyda chargo cig, cynnyrch amaethyddol, ceir ail-law ac eitemau ar gyfer silffoedd archfarchnadoedd Iwerddon, i gyd yn llifo drwy Gaergybi. Mae ymadawiad y DU â'r UE wedi newid hynny i gyd, yn amlwg. Mewn cwta saith wythnos, mae cyfeintiau nwyddau wedi gostwng 50 y cant. Mae perchennog y porthladd, Stena Line, yn rhybuddio y gallai'r cwymp fod yn barhaol, ac rydym yn gweld llwybrau môr newydd yn agor. Yn amlwg, bydd y Gweinidog wedi astudio'r mapiau, fel finnau. Mae gennym Ddulyn, Rosslare a Cork ar y naill ochr, a llwybrau môr newydd yn agor i Roscoff, Cherbourg a Dunkirk ar yr ochr arall, gan osgoi Cymru'n gyfan gwbl. Felly, a gaf fi ofyn, a yw'r Gweinidog yn cytuno â mi ymhellach fod hyn yn dangos bod y problemau sy'n codi yng Nghaergybi a phorthladdoedd eraill Cymru'n dangos bod Brexit yn cael effaith wirioneddol andwyol ar economi Cymru ac nad problemau cychwynnol a dros dro yn unig mo'r rhain?

I absolutely agree that these are not to be dismissed as teething problems. They are issues to be taken seriously, and we are doing that as a Government because of the reasons the Member outlines in his question. We are very clear that the land bridge between Ireland and mainland Europe is strategically very important for us, and we are doing everything that we can to bring resolution to this. As the Member will know, in terms of what is reserved and devolved in this space, the particular issues that are causing the challenges are in fact reserved. But we have worked, and continue to work, with the UK Government, with the Irish Government and others to try to find resolution to that, working as well more broadly with the range of relevant stakeholders to develop a plan of concrete action to try and resolve some of that. I do want to be very clear that we regard this as being an important area for resolution, and the key message that we get from stakeholders is that it does, in fact, cost in some cases quite considerably more to travel on the direct routes between Ireland and Europe. So, there's an important opportunity for us there, it seems to us, to find a resolution to this so that we can restore the land bridge as the primary transit route in the way that we would all wish to see.

Rwy'n cytuno'n llwyr na ddylid diystyru'r rhain fel problemau cychwynnol. Maent yn broblemau i'w hystyried o ddifrif, ac rydym yn gwneud hynny fel Llywodraeth oherwydd y rhesymau y mae'r Aelod yn eu hamlinellu yn ei gwestiwn. Rydym yn glir iawn fod y bont dir rhwng Iwerddon a thir mawr Ewrop yn bwysig iawn i ni yn strategol, ac rydym yn gwneud popeth yn ein gallu i ddatrys hyn. Fel y gŵyr yr Aelod, o ran yr hyn sydd wedi'i gadw'n ôl a'i ddatganoli yn y gofod hwn, mae'r materion penodol sy'n achosi'r heriau yn rhai a gadwyd yn ôl mewn gwirionedd. Ond rydym wedi gweithio, ac rydym yn parhau i weithio, gyda Llywodraeth y DU, gyda Llywodraeth Iwerddon ac eraill i geisio datrys hyn, gan weithio'n fwy eang hefyd gyda'r ystod o randdeiliaid perthnasol i ddatblygu cynllun gweithredu pendant i geisio datrys rhywfaint o hyn. Rwyf am fod yn glir iawn ein bod yn ystyried hwn yn faes pwysig i'w ddatrys, a'r neges allweddol a gawn gan randdeiliaid yw ei bod yn costio llawer mwy mewn rhai achosion i deithio ar y llwybrau uniongyrchol rhwng Iwerddon ac Ewrop. Felly, mae'n ymddangos i ni fod cyfle pwysig i ni yno i ddod o hyd i ateb i hyn fel y gallwn adfer y bont dir fel y prif lwybr tramwy yn y ffordd y byddai pawb ohonom yn dymuno ei gweld.

15:00
Busnesau Rhyngwladol
International Businesses

3. Pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o'r potensial i ddenu busnesau rhyngwladol i Gymru nawr bod y DU wedi gadael yr UE? OQ56357

3. What assessment has the Welsh Government made of the potential to attract international businesses to Wales now the UK has left the EU? OQ56357

The trade and co-operation agreement has addressed some of the uncertainty that has deterred investment since the referendum in 2016. But Wales and the UK no longer offer barrier-free access to a single market of 450 million people, and that may well dampen, to some extent, inward investment from overseas.

Mae’r cytundeb masnach a chydweithredu wedi mynd i’r afael â rhywfaint o’r ansicrwydd sydd wedi atal buddsoddiad ers y refferendwm yn 2016. Ond nid yw Cymru a’r DU bellach yn cynnig mynediad di-rwystr at farchnad sengl o 450 miliwn o bobl, a gallai hynny amharu, i ryw raddau, ar fewnfuddsoddiad o dramor.

Thank you for that answer, Counsel General, but I'm not really surprised since you're a remainer. Since a deal with the EU has been implemented, you've said that there are problems with international trade because the UK Government has put sovereignty before well-being. The image of Wales you wanted to leave people with was of a country that would be difficult to do business in and with, and which couldn't even look after its own people's health because we're not in the EU. Yet here we are, the UK leading the world in vaccinating against COVID, second only to Israel, and with more than 1,000 EU businesses opening offices in the UK for the first time ever. Whilst you cherry-pick news to suggest that Amsterdam will somehow replace London as Europe's finance capital by only talking about share trading, actual businesspeople like the head of Barclays, Jes Staley, are saying that Brexit will be of benefit to the UK because of our ability to attract global capital. Even the remain-loving The i newspaper agrees with him.

Surely, you're aware that constantly claiming that we got a bad deal just because it's not the Brexit-in-name-only deal you wanted, and talking down Wales's future and potential because you wanted to stay in the EU is only going to put people off investing here. Wouldn't you agree that the best start to attracting international businesses to Wales, especially in light of the news that 1,000 finance firms are poised to open UK offices, often for the first time, is to change tack and start concentrating on the many benefits and opportunities that Brexit has brought us, and how that will benefit companies that invest here, rather than continuing to fight a referendum that's long been decided?

So, what efforts is the Welsh Government making to attract some of these 1,000 businesses to open offices in Wales, and how effective will that be when the UK Government keeps talking up the future of the rest of the UK, while your Government keeps talking it down in respect of Wales?

Diolch am eich ateb, Gwnsler Cyffredinol, ond nid wyf yn synnu, mewn gwirionedd, gan eich bod o blaid aros. Ers i gytundeb gyda'r UE gael ei roi ar waith, rydych wedi dweud bod problemau gyda masnach ryngwladol am fod Llywodraeth y DU wedi rhoi sofraniaeth o flaen llesiant. Y ddelwedd o Gymru roeddech am ei rhoi i bobl oedd gwlad a fyddai'n anodd cyflawni busnes ynddi a chyda hi, ac na allai hyd yn oed ofalu am iechyd ei phobl ei hun gan nad ydym yn yr UE. Serch hynny, dyma ni, y DU yn arwain y byd ar frechu yn erbyn COVID, yn ail i Israel yn unig, a chyda mwy na 1,000 o fusnesau’r UE yn agor swyddfeydd yn y DU am y tro cyntaf erioed. Er eich bod yn dethol newyddion i awgrymu y bydd Amsterdam rywsut yn disodli Llundain fel prifddinas cyllid Ewrop drwy siarad am fasnachu cyfranddaliadau yn unig, mae pobl fusnes go iawn fel pennaeth Barclays, Jes Staley, yn dweud y bydd Brexit o fudd i'r DU oherwydd ein gallu i ddenu cyfalaf byd-eang. Mae hyd yn oed papur newydd The i, a oedd yn gryf o blaid aros, yn cytuno ag ef.

Does bosibl nad ydych yn ymwybodol fod honni'n gyson ein bod wedi cael cytundeb gwael am nad oedd yn gytundeb Brexit-mewn-enw-yn-unig fel roeddech yn dymuno’i gael, a bychanu dyfodol a photensial Cymru am eich bod yn dymuno aros yn yr UE, yn gwneud unrhyw beth ond annog pobl i beidio â buddsoddi yma. Oni fyddech yn cytuno mai'r dechrau gorau wrth ddenu busnesau rhyngwladol i Gymru, yn enwedig yng ngoleuni'r newyddion fod 1,000 o gwmnïau cyllid ar fin agor swyddfeydd yn y DU, yn aml am y tro cyntaf, fyddai newid cyfeiriad a dechrau canolbwyntio ar y llu o fanteision a chyfleoedd y mae Brexit wedi eu rhoi i ni, a sut y bydd hynny o fudd i gwmnïau sy'n buddsoddi yma, yn hytrach na pharhau i ymladd refferendwm sydd wedi'i benderfynu ers amser maith?

Felly, pa ymdrechion y mae Llywodraeth Cymru yn eu gwneud i ddenu rhai o'r 1,000 o fusnesau hyn i agor swyddfeydd yng Nghymru, a pha mor effeithiol fydd hynny pan fydd Llywodraeth y DU yn parhau i siarad yn gadarnhaol am ddyfodol gweddill y DU, tra bo’ch Llywodraeth chi'n parhau i fod yn negyddol mewn perthynas â Chymru?

I'll try and relate my response to some of the evidence, which I think is probably a helpful way of looking at this. The reality is that there was a significant downturn in inward investment following the 2016 referendum. I'm pleased to say that through the good efforts of an awful lot of people, last year saw an increase from that reduced level, so that is positive and we absolutely welcome that. But it's a positive from having a drop down as a consequence of that uncertainty, which as a Government we certainly don't welcome and neither did business at large in Wales.

Throughout the pandemic, in particular, we've undertaken a very significant engagement programme, both with our current inward investors to ensure that they have the support that they need, but also to identify other opportunities, in a way that has been very productive. The international strategy very clearly identifies the sectors where we feel we can make a real attractive offer, if you like, for inward investment—for compound semiconductors, cyber security, in the renewable space, in the fintech space that she talked about, and in terms of life sciences—and we've developed, I would suggest, a very sophisticated and comprehensive suite of propositions in those areas, and our engagement with clusters, stakeholders and various market channels in those sectors has borne fruit. I welcome that and want to see that continue. 

But I think it is also important for the Member to acknowledge that the consequence of the negotiation that the UK Government have undertaken and their approach to negotiations is to be regretted, because if they had taken a more constructive approach, the story would be even better.

Fe geisiaf gysylltu fy ymateb â rhywfaint o'r dystiolaeth, sy'n debyg o fod yn ffordd ddefnyddiol o edrych ar hyn yn fy marn i. Y gwir amdani yw y bu dirywiad sylweddol mewn mewnfuddsoddiad yn dilyn refferendwm 2016. Drwy ymdrechion da llawer iawn o bobl, rwy'n falch o ddweud y bu cynnydd o'r lefel is honno y llynedd, felly mae hynny'n gadarnhaol ac rydym yn croesawu hynny'n llwyr. Ond mae'n gadarnhaol ar ôl cael cwymp o ganlyniad i'r ansicrwydd hwnnw, nad ydym fel Llywodraeth yn ei groesawu, yn sicr, ac nid oedd busnesau'n gyffredinol yng Nghymru yn ei groesawu chwaith.

Drwy gydol y pandemig yn enwedig rydym wedi ymgymryd â rhaglen ymgysylltu sylweddol iawn, gyda'n mewnfuddsoddwyr cyfredol i sicrhau eu bod yn cael y cymorth sydd ei angen arnynt, ond hefyd i nodi cyfleoedd eraill, mewn ffordd sydd wedi bod yn gynhyrchiol iawn. Mae'r strategaeth ryngwladol yn nodi'n glir iawn y sectorau lle rydym yn teimlo y gallwn wneud cynnig gwirioneddol ddeniadol, os mynnwch, ar gyfer mewnfuddsoddiad—ar gyfer lled-ddargludyddion cyfansawdd, seiberddiogelwch, yn y maes ynni adnewyddadwy, yn y maes technoleg ariannol y soniodd amdano, ac mewn gwyddorau bywyd—ac rydym wedi datblygu cyfres gynhwysfawr a soffistigedig iawn o gynigion yn y meysydd hynny, ac mae ein gwaith ymgysylltu â chlystyrau, rhanddeiliaid a sianeli marchnad amrywiol yn y sectorau hynny wedi dwyn ffrwyth. Rwy'n croesawu hynny, a hoffwn weld hynny’n parhau.

Ond credaf ei bod hefyd yn bwysig i'r Aelod gydnabod pa mor anffodus yw canlyniad y negodi a wnaed gan Lywodraeth y DU a'u hymagwedd tuag at y negodiadau, oherwydd pe byddent wedi mabwysiadu ymagwedd fwy adeiladol, byddai pethau hyd yn oed yn well.

15:05

The WDA brought in a number of basic assembly plants—often described as 'screwdriver plants'—from all over the world. Many came, and they've mostly gone. Does the Minister agree that we need inward investment that will bring high-quality and high-tech employment that will last, no matter where it comes from, and that the last thing we want is a number of post office box investments, where they pay to have a PO box in Wales without employing anybody?

Daeth Awdurdod Datblygu Cymru â nifer o weithfeydd cydosod sylfaenol yma—a elwir yn aml yn 'weithfeydd sgriwdreifer'—o bob cwr o'r byd. Daeth llawer ohonynt yma, ac mae’r rhan fwyaf ohonynt wedi mynd. A yw'r Gweinidog yn cytuno bod angen mewnfuddsoddiad arnom a fydd yn dod â chyflogaeth o ansawdd uchel a chyflogaeth uwch-dechnoleg a fydd yn para, ni waeth o ble y daw, ac mai'r peth olaf rydym ei eisiau yw nifer o fuddsoddiadau blwch swyddfa bost, lle maent yn talu i gael blwch swyddfa bost yng Nghymru heb gyflogi unrhyw un?

Can I thank Mike Hedges for that very important question? I think he identifies a very significant issue and sets the right direction of travel in his question. Through the international strategy that I mentioned just a moment ago, we've been very clear that what we are seeking is value-added investment, if you like, into the Welsh economy, in the way that the Minister for the economy was talking about in his questions earlier. We will continue the work of proactively promoting the part of the economy that can help us deliver that. And in addition to some of the sectors that I already mentioned in my response to Michelle Brown, whether it's marine energy or the medical technology space, there are a number of areas where we can draw investment, and we continue to want to do that, but, in the way that his question implies, to ensure that that investment is value added, and therefore can deliver long-term, sustainable, productive economic activity in Wales and decent jobs.

A gaf fi ddiolch i Mike Hedges am ei gwestiwn pwysig iawn? Credaf ei fod yn nodi mater pwysig iawn ac yn gosod y cyfeiriad teithio cywir yn ei gwestiwn. Drwy'r strategaeth ryngwladol y soniais amdani gynnau, rydym wedi dweud yn glir iawn mai'r hyn rydym yn ei geisio yw buddsoddiad sy'n ychwanegu gwerth, os mynnwch, i economi Cymru, yn y ffordd y soniodd Gweinidog yr economi amdani yn ei gwestiynau yn gynharach. Byddwn yn parhau â'r gwaith o fynd ati’n rhagweithiol i hyrwyddo'r rhan o'r economi a all ein helpu i gyflawni hynny. Ac yn ychwanegol at rai o'r sectorau y soniais amdanynt eisoes yn fy ymateb i Michelle Brown, boed yn ynni’r môr neu dechnoleg feddygol, ceir nifer o feysydd lle gallwn ddenu buddsoddiad, ac rydym yn parhau i fod yn awyddus i wneud hynny, ond yn y ffordd yr awgryma ei gwestiwn, er mwyn sicrhau bod y buddsoddiad hwnnw'n ychwanegu gwerth, ac felly'n gallu cyflawni gweithgarwch economaidd hirdymor, cynaliadwy a chynhyrchiol yng Nghymru a swyddi da.

Hawliau Cerddorion yng nghyswllt yr UE
The Rights of Musicians in relation to the EU

5. Beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i ddiogelu hawliau cerddorion i weithio a theithio ar draws yr Undeb Ewropeaidd a thu hwnt? OQ56359

5. What is the Welsh Government doing to protect the rights of musicians to work and travel across the European Union and beyond? OQ56359

The issues faced by musicians and performers are not to be dismissed as teething problems; they are the consequence of the trade and co-operation agreement negotiated by the UK Government. We are working closely with the Arts Council of Wales, Wales Arts International, Creative Wales and other stakeholder groups to fully understand and respond to the impacts.

Ni ddylid diystyru’r problemau sy'n wynebu cerddorion a pherfformwyr fel problemau cychwynnol; maent yn ganlyniad i’r cytundeb masnach a chydweithredu a negodwyd gan Lywodraeth y DU. Rydym yn gweithio'n agos gyda Chyngor Celfyddydau Cymru, Celfyddydau Rhyngwladol Cymru, Cymru Greadigol a grwpiau rhanddeiliaid eraill i ddeall yr effeithiau’n iawn ac i ymateb iddynt.

Thank you. I'm very proud of Cardiff, which became the first—and possibly only—music city in the UK, because it is central to our economy as well as our culture. Because musicians are all freelancers, if they don't earn any money, they don't eat, so on top of the pandemic, leaving the EU has caused new barriers for musicians to travel. Now, happily, I understand that the Musicians Union has negotiated some discounts on the carnets they now have to have to take their equipment abroad to share their talents elsewhere, but that obviously won't benefit musicians who want to come and perform in Cardiff. The danger is that we'll just cease to be a place where performers want to come to, and they'll simply go elsewhere in Europe and skip the UK and Cardiff altogether. What can the Welsh Government do to prevent this mess of the UK's making becoming a major issue for musicians?

Diolch. Rwy'n falch iawn o Gaerdydd, a ddaeth yn ddinas gerddoriaeth gyntaf—a'r unig un o bosib—yn y DU, gan ei bod yn ganolog i'n heconomi yn ogystal â'n diwylliant. Gan fod pob cerddor yn weithiwr llawrydd, os nad ydynt yn ennill unrhyw arian, nid ydynt yn bwyta, felly yn ogystal â'r pandemig, mae gadael yr UE wedi creu rhwystrau newydd i gerddorion rhag teithio. Nawr, rwy’n falch o ddeall bod Undeb y Cerddorion wedi negodi gostyngiadau ar y trwyddedau y mae'n rhaid iddynt eu cael bellach i fynd â'u hoffer dramor i rannu eu doniau mewn mannau eraill, ond yn amlwg, ni fydd hynny o fudd i gerddorion sydd am ddod i berfformio yng Nghaerdydd. Y perygl yw na fyddwn yn rhywle lle bydd perfformwyr am ddod iddo mwyach, a byddant yn mynd i rywle arall yn Ewrop ac yn anwybyddu’r DU a Chaerdydd yn gyfan gwbl. Beth y gall Llywodraeth Cymru ei wneud i atal y llanastr hwn a wnaed gan y DU rhag dod yn broblem sylweddol i gerddorion?

Well, Llywydd, I thank Jenny Rathbone for that supplementary question and acknowledge all the work that she does to support the music sector and live music sector in particular, which is so important, obviously, in her constituency, but to Wales at large. We absolutely as a Government recognise the importance of musicians and the broader creative industries to Wales, and the combined effects of leaving the European Union and COVID have been incredibly difficult challenges for the sector.

We are doing what we can with stakeholders to try and respond to this, but crucially also making representations to the UK Government, in whose hands some of these levers lie, to ensure that they are fully aware, through the Department for Digital, Culture, Media and Sport in particular, of the impact of these new arrangements in Wales. Where we have the ability to do this, we are taking our own steps, so working with others through the Arts Info Point UK pilot initiative to try and support the arts sectors in relation to questions around mobility and some of the practical challenges that are arising as a consequence. But, as she says, we want to make sure that artists both can travel from Wales to other parts of Europe, but also that we can continue to attract the talent that she talks about in her question, in a way that is really important for maintaining that vibrant, stimulating and creative economy that we all enjoy and we all benefit from in many, many ways.

Wel, Lywydd, diolch i Jenny Rathbone am y cwestiwn atodol hwnnw ac rwy’n cydnabod yr holl waith y mae'n ei wneud i gefnogi'r sector cerddoriaeth a'r sector cerddoriaeth fyw yn enwedig, sydd mor bwysig, yn amlwg, yn ei hetholaeth hi, ond i Gymru yn gyffredinol. Rydym ni fel Llywodraeth yn llwyr gydnabod pwysigrwydd cerddorion a'r diwydiannau creadigol ehangach i Gymru, ac mae effeithiau cyfunol gadael yr Undeb Ewropeaidd a COVID wedi bod yn heriau anhygoel o anodd i'r sector.

Rydym yn gwneud yr hyn a allwn gyda rhanddeiliaid i geisio ymateb i hyn, ond yn hollbwysig, rydym hefyd yn cyflwyno sylwadau i Lywodraeth y DU, gan fod rhai o'r ysgogiadau hyn yn eu dwylo hwy, i sicrhau eu bod yn gwbl ymwybodol, drwy'r Adran dros Dechnoleg Ddigidol, Diwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon yn benodol, o effaith y trefniadau newydd hyn yng Nghymru. Lle mae gennym allu i wneud hyn, rydym yn rhoi ein camau ein hunain ar waith, felly'n gweithio gydag eraill drwy fenter beilot Gwybodfan Celf y DU i geisio cefnogi'r sectorau celfyddydol mewn perthynas â chwestiynau ynghylch symudedd a rhai o'r heriau ymarferol sy'n codi o ganlyniad. Ond fel y dywed, rydym yn awyddus i sicrhau y gall artistiaid deithio o Gymru i rannau eraill o Ewrop, ond hefyd y gallwn barhau i ddenu'r dalent y sonia amdani yn ei chwestiwn, mewn ffordd sy'n wirioneddol bwysig i gynnal yr economi fywiog, ysgogol a chreadigol y mae pob un ohonom yn ei mwynhau ac y mae pob un ohonom yn elwa ohoni mewn nifer fawr o ffyrdd.

15:10
Astudio Dramor
Studying Abroad

6. Pa drafodaethau y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'u cael ynghylch gallu pobl Cymru i astudio dramor ar ôl i'r DU ymadael â'r UE? OQ56360

6. What discussions has the Counsel General had regarding the ability of Welsh people to study abroad following the UK's withdrawal from the EU? OQ56360

I've had a number of discussions with colleagues and stakeholders from across the education sector. They've made clear their concerns regarding the UK Government's decision not to participate in Erasmus+ and the shortcomings of the Turing Scheme as a replacement, and the damage that this will do to the ability of Welsh people to study overseas.

Rwyf wedi cael nifer o drafodaethau gyda chydweithwyr a rhanddeiliaid o bob rhan o'r sector addysg. Maent wedi nodi'n glir eu pryderon ynghylch penderfyniad Llywodraeth y DU i beidio â chymryd rhan yn Erasmus+ a diffygion Cynllun Turing fel rhywbeth i gymryd ei le, a'r niwed y bydd hyn yn ei wneud i allu pobl Cymru i astudio dramor.

Thank you. I thought we were going to have less doom and gloom, but here we go. I'm actually quite happy with the UK Government's budget today and I just thought that we could've shared some of that happiness.

Now, as I hope you'll agree, the announcement of the new £110 million Turing Scheme was excellent news. The pioneering project will support students from across the UK and from all backgrounds to take advantage of the benefits of studying and working abroad from September 2021. In fact, so committed is the UK Government to help level up opportunities for people across the country that the scheme is going to be looking to target students from disadvantaged backgrounds. The UK Government has moved us from being EU focused to having a proactive global education agenda.

As the chief executive of the Association of Colleges has put it,

'The Turing scheme opens the world’s door to work and study placements for college students.'

Now, in your end-of-transition action plan, you note that the Welsh Government would

'continue to press the UK Government for continued participation in Erasmus+ from 2021-22 onwards'.

Will you now revise this position and support our students from disadvantaged backgrounds in Wales in using the Turing Scheme to reach out to the world? And will you just now start to look, Counsel General, at being more progressive? Thank you.

Diolch. Roeddwn yn meddwl y byddem yn cael llai o dristwch ac anobaith, ond dyna ni. A dweud y gwir, rwy’n eithaf hapus â chyllideb Llywodraeth y DU heddiw, ac roeddwn wedi meddwl y gallem fod wedi rhannu peth o'r hapusrwydd hwnnw.

Nawr, fel y gobeithiaf y byddwch yn cytuno, roedd y cyhoeddiad am y Cynllun Turing newydd gwerth £110 miliwn yn newyddion gwych. Bydd y prosiect arloesol yn cynorthwyo myfyrwyr o bob rhan o'r DU ac o bob cefndir i fanteisio ar fanteision astudio a gweithio dramor o fis Medi 2021. Mewn gwirionedd, mae Llywodraeth y DU mor ymrwymedig i helpu i godi'r gwastad gyda chyfleoedd i bobl ledled y wlad fel y bydd y cynllun yn ceisio targedu myfyrwyr o gefndiroedd difreintiedig. Mae Llywodraeth y DU wedi ein symud o ganolbwyntio ar yr UE i fod ag agenda addysg fyd-eang ragweithiol.

Fel y dywedodd prif weithredwr Cymdeithas y Colegau,

Mae cynllun Turing yn agor drws y byd i leoliadau gweithio ac astudio ar gyfer myfyrwyr coleg.

Nawr, yn eich cynllun gweithredu diwedd y cyfnod pontio, rydych yn nodi y byddai Llywodraeth Cymru

‘yn parhau i bwyso ar Lywodraeth y DU i sicrhau parhad y cyfranogiad yn Erasmus+ o 2021-22 ymlaen’.

A wnewch chi adolygu'r safbwynt hwn yn awr, a chefnogi ein myfyrwyr o gefndiroedd difreintiedig yng Nghymru drwy ddefnyddio Cynllun Turing i estyn allan i'r byd? Ac a wnewch chi ddechrau edrych yn awr, Gwnsler Cyffredinol, ar fod yn fwy blaengar? Diolch.

Well, I absolutely share the ambition of anybody who wants to see students from Wales being able to take full advantage of the sorts of international opportunities that were available to them under Erasmus and would be even more widely available under its replacement scheme. I think it's a very important part of our culture and a very important part of our international stance, if I may say. But I think the reality is that the Turing Scheme is significantly underfunded in comparison with Erasmus, and the reality is that it will, in fact, reduce opportunities.

It isn't, as the Member is increasingly fond of referring to, doom and gloom; it is, in fact, the reality that the Turing Scheme will not provide the same opportunities for people in further education or in schools, and it ignores the youth sector almost completely. The Erasmus+ replacement was a very significant enhancement in terms of its outreach to more disadvantaged participants, and that will not be replicated, I'm afraid, in the new arrangements. I don't think it serves anybody to simply pretend that these kinds of inadequate replacements are some sort of glorious alternative; they simply aren't. Now, the Turing Scheme is what it is, but it certainly isn't the kind of scheme that the Member described in her question, as offering the kinds of opportunities that Welsh students have been accustomed to.

Wel, yn sicr, rwy’n rhannu uchelgais unrhyw un sy’n dymuno gweld myfyrwyr o Gymru yn gallu manteisio i'r eithaf ar y mathau o gyfleoedd rhyngwladol a oedd ar gael iddynt o dan Erasmus ac a fyddai ar gael ar sail ehangach fyth o dan y cynllun a fydd yn cymryd ei le. Credaf ei fod yn rhan bwysig iawn o'n diwylliant ac yn rhan bwysig iawn o'n safbwynt rhyngwladol, os caf ddweud. Ond credaf mai'r gwir amdani yw bod Cynllun Turing wedi'i danariannu'n sylweddol o'i gymharu ag Erasmus, a'r gwir amdani yw y bydd, mewn gwirionedd, yn lleihau cyfleoedd.

Nid tristwch ac anobaith yw hyn, fel y mae'r Aelod yn fwyfwy hoff o nodi; y gwir amdani yw na fydd Cynllun Turing yn darparu'r un cyfleoedd i bobl mewn addysg bellach neu mewn ysgolion, ac mae'n anwybyddu'r sector ieuenctid bron yn llwyr. Roedd cynllun Erasmus+ yn welliant sylweddol iawn o ran ei allgymorth i gyfranogwyr mwy difreintiedig, ac ni fydd y trefniadau newydd cystal â'r cynllun hwnnw yn fy marn i. Ni chredaf fod esgus bod y mathau hyn o gynlluniau yn rhyw fath o ddewis amgen gogoneddus o fudd i unrhyw un; nid yw hynny’n wir. Nawr, mae Cynllun Turing yn sawl peth, ond yn sicr, nid yw’r math o gynllun a ddisgrifiodd yr Aelod yn ei chwestiwn, sef un sy'n cynnig y mathau o gyfleoedd y mae myfyrwyr Cymru wedi arfer â hwy.

My apologies to Vikki Howells, I skipped over question 4. I'll ask Rhun ap Iorwerth to ask his question 7 and then I'll go back to question 4 after the next question. Apologies for that. 

Ymddiheuriadau i Vikki Howells, methais gwestiwn 4. Fe ofynnaf i Rhun ap Iorwerth ofyn ei gwestiwn 7, ac fe af yn ôl wedyn at gwestiwn 4 ar ôl y cwestiwn nesaf. Ymddiheuriadau am hynny.

Cwestiwn 7, felly, Rhun ap Iorwerth.

Question 7, Rhun ap Iorwerth.

Porthladd Caergybi
The Port of Holyhead

7. A wnaiff y Cwnsler Cyffredinol ddatganiad ar effaith gadael yr Undeb Ewropeaidd ar draffig fferi drwy Borthladd Caergybi? OQ56354

7. Will the Counsel General make a statement on the impact of leaving the European Union on ferry traffic through the Port of Holyhead? OQ56354

Mae colli cludiant llwythi o'r llwybr rhwng Caergybi a Dulyn i borthladdoedd yng Ngogledd Iwerddon ac i lwybrau hirach ond mwy uniongyrchol o Iwerddon i gyfandir Ewrop yn peri pryder i ni. Canlyniad y cytundeb masnach a chydweithredu yw hwn, ac rŷn ni'n pwyso ar Lywodraeth Iwerddon a Llywodraeth y Deyrnas Unedig i geisio lleihau'r problemau y mae cludwyr yn eu hwynebu.  

Losing traffic through the Holyhead to Dublin route to ports in Northern Ireland and to longer but more direct routes from Ireland to the continent of Europe is a cause of concern. This is a result of the trade and co-operation agreement, and we are pressing the UK and Irish Governments to try and minimise the problems faced by hauliers.

Diolch. Mae'r cwymp mewn masnach drwy'r porthladd yn sicr yn dal yn achos pryder mawr i fi. Fel y dywedodd un erthygl ar thejournal.ie cwpwl o ddyddiau yn ôl:

Thank you. The fall in traffic through the port is a cause of great concern for me. As one article on thejournal.ie said a few of days ago:

'When faced with a choice between a business taking a chance on a faster route that could end up being delayed for hours, or a slower route that will be guaranteed to arrive on time, businesses have—so far—been choosing certainty.'

Wrth wynebu dewis rhwng busnes yn mentro ar lwybr cyflymach a allai wynebu oedi am oriau yn y pen draw, neu lwybr arafach a fydd yn sicr o gyrraedd mewn pryd, mae busnesau—hyd yn hyn—wedi bod yn dewis sicrwydd.

Mae busnes yn licio sicrwydd. Mae'r un erthygl hefyd yn sôn am y costau ychwanegol sy'n bodoli rŵan sy'n effeithio ar fusnesau a'u cwsmeriaid. Mi wnaeth un cwmni o Fiwmares ddweud wrthyf i y byddai'r gost o fewnforio gwerth £1,500 o nwyddau £200 yn fwy rŵan nag y byddai wedi bod. Beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud mewn trafodaethau â Llywodraeth Prydain a Llywodraeth Iwerddon hefyd i geisio dylanwadu—y cyfan y mae Llywodraeth Cymru yn gallu ei wneud, mewn difri—ar lefel y gwaith papur a'r costau sy'n gysylltiedig â mewnforion ac, yn allweddol, allforion ar draws Môr Iwerddon, ac i annog gwell llif o fasnach, eto a fyddai'n dda i Gaergybi?

Business, of course, likes certainty. The same article mentions the additional costs that exist now that impact on businesses and their customers. One company from Beaumaris told me that the cost of importing £1,500 worth of goods would be £200 higher now than it would have been previously. What is the Welsh Government doing in negotiations with the UK and Irish Governments to try to influence—because it's all the Welsh Government can do—the level of bureaucracy and the costs related to imports and, crucially, exports across the Irish sea, and to encourage better flow of trade, which would benefit Holyhead, of course?

15:15

Rŷn ni wedi bod yn gweithio ar y cyd â rhanddeiliaid i ddatblygu cynllun pum pwynt sydd wedi ffocysu ar y gallu i gymryd camau penodol i geisio ateb rhai o'r problemau hynny y mae'r cludwyr wedi bod yn eu disgrifio wrthym ni i gyd. Rŷn ni'n gobeithio gallu cyhoeddi'r cynllun hwnnw ar y cyd cyn diwedd y mis, felly gobeithio y bydd camau ymlaen yn digwydd yn sgil hynny. Fel y mae'r cwestiwn yn ei ddisgrifio, mae llawer o'r camau penodol yma wedi'u cadw'n ôl i Lywodraeth San Steffan, ond mae'n bosib i ni geisio—ac rŷn ni wedi llwyddo—dylanwadu ar hynny. Lle mae gennym ni ein penderfyniadau a'n cyfrifoldebau ein hunain sydd, efallai, ddim yn uniongyrchol yn rhan o'r sialens hon—er enghraifft, ynglŷn â lleoli canolfannau gwirio rheoliadol ar gyfer y dyfodol—rŷn ni'n sicr fel Llywodraeth ein bod ni'n moyn gwneud hynny mewn ffordd sydd ddim yn mynd i gynyddu'r ansicrwydd a chynyddu'r anghyfleustra i bobl sy'n cludo drwy Gaergybi. Felly, rŷn ni'n sicr eisiau lleoli'r rheini mor agos i'r porthladd ag sydd yn bosib i wneud y siwrnai yn haws i'r cludwyr hynny, ac rwy'n gobeithio dweud mwy am hynny yn y dyddiau nesaf.

We have been working jointly with stakeholders to develop a five-point plan that is focused on taking specific steps to address some of the problems that hauliers have been describing to us. We hope to be in a position to publish that plan jointly before the end of the month, so I hope that progress will be made as a result of that. As your question describes, many of the specific steps are reserved to the UK Government, but we can try to—and we have succeeded—influence that. Where we do have responsibilities of our own here that aren't, perhaps, directly related to this challenge—with regard to the location of checking centres for the future, for example—then we as a Government are certain that we want to do that in a way that won't increase uncertainty and increase the disadvantage to those people using the port of Holyhead. Therefore, we want to locate those as close to the port as possible in order to make that journey easier for those hauliers, and I hope to say more about that over the next few days.

Slightly back to front, question 4, Vikki Howells.

Y tu ôl ymlaen, braidd, cwestiwn 4, Vikki Howells.

Lleoliadau Gwaith Tymor Byr
Short-term Work Placements

4. Pa drafodaethau y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'u cael am leoliadau gwaith tymor byr i ddysgwyr o rannau eraill o Ewrop sy'n dod i Gymru ar ôl Brexit? OQ56350

4. What discussions has the Counsel General had about short-term work placements for learners from other parts of Europe coming to Wales post-Brexit? OQ56350

In addition to regular discussions on immigration and Erasmus+ matters at Cabinet sub-committee, I have recently written to the Minister for immigration specifically highlighting the impact of the new rules on vocational learners from the EU undertaking work placements in the UK as part of the Erasmus+ programme.

Yn ogystal â thrafodaethau rheolaidd ar faterion mewnfudo ac Erasmus+ yn is-bwyllgor y Cabinet, yn ddiweddar ysgrifennais at y Gweinidog mewnfudo gan dynnu sylw penodol at effaith y rheolau newydd ar ddysgwyr galwedigaethol o'r UE ar leoliadau gwaith yn y DU fel rhan o raglen Erasmus+.

Thank you, Minister. I've been in contact with ColegauCymru, who are concerned that the planned costs and timescales involved for vocational learners from the EU who wish to undertake short unpaid work experience in the UK will make such placements prohibitive. If they are in place for EU learners who wish to come to the UK, they could also be in place for Welsh learners wishing to take up placements in Europe. Counsel General, I'd welcome your reflections on this situation and on any discussions you have had to make sure that this is not the case and that these types of placements can continue. 

Diolch, Weinidog. Rwyf wedi bod mewn cysylltiad â ColegauCymru, sy'n poeni y bydd y costau a'r amserlenni arfaethedig ar gyfer dysgwyr galwedigaethol o'r UE sy'n dymuno gwneud profiad gwaith di-dâl byr yn y DU yn gwneud lleoliadau o'r fath yn anodd iawn. Os ydynt ar waith ar gyfer dysgwyr yr UE sy'n dymuno dod i'r DU, gallent hefyd fod ar waith ar gyfer dysgwyr o Gymru sy'n dymuno mynd ar leoliad yn Ewrop. Gwnsler Cyffredinol, byddwn yn croesawu eich barn ar y sefyllfa hon ac ar unrhyw drafodaethau rydych wedi'u cael i sicrhau nad yw hyn yn wir, ac y gall y mathau hyn o leoliadau barhau.

I thank Vikki Howells for raising this really important question. We share a desire to make sure that these work placements can happen in a way that is very streamlined and supports their delivery. ColegauCymru are correct that the nature of the trade and co-operation agreement means that education and training providers are dealing, obviously, with new visa and immigration arrangements and the cost implications of that as well, as she suggests. That applies to exchanges undertaken either this year or next year using Erasmus+ funding, where they were approved before leaving the transition period. Our view, as a Government, is that in order to support the UK remaining an attractive option and a welcoming place for EU learners, and to maintain that reciprocity, if you like, across the European Union that several Members have spoken about today as well, it's really essential that the UK Government addresses what is a clear restriction, if you like, on the mobility of learners.

There hasn't been any ministerial engagement with the devolved Governments since July 2019. We felt as a Government that, having had opportunities prior to that to meet as four Governments to discuss these issues, that was a productive way of working, even though it's an area that is reserved. We haven't seen any progress—I think I wrote at the end of last year—in relation to this matter. I've written again now to Kevin Foster, who's the Minister for immigration, to highlight some of the issues that the Member has raised today, but also to try and reinstate that pattern of four-Government working, so that we can help influence some of these things in a way that stops the issues arising that the Member has raised today.

Diolch i Vikki Howells am godi'r cwestiwn gwirioneddol bwysig hwn. Rydym yn rhannu awydd i sicrhau y gall y lleoliadau gwaith hyn ddigwydd mewn ffordd syml iawn sy'n cefnogi eu cyflawniad. Mae ColegauCymru yn gywir i ddweud bod natur y cytundeb masnach a chydweithredu yn golygu bod darparwyr addysg a hyfforddiant yn ymdrin, yn amlwg, â threfniadau fisa a mewnfudo newydd a goblygiadau hynny o ran cost hefyd, fel yr awgryma. Mae hynny'n berthnasol i drefniadau cyfnewid naill ai eleni neu'r flwyddyn nesaf gan ddefnyddio cyllid Erasmus+, lle cawsant eu cymeradwyo cyn gadael y cyfnod pontio. Er mwyn cynorthwyo'r DU i barhau i fod yn opsiwn deniadol ac yn lle croesawgar i ddysgwyr yr UE, a chynnal y dwyochredd hwnnw, os mynnwch, ar draws yr Undeb Ewropeaidd y mae sawl Aelod wedi sôn amdano heddiw hefyd, ein barn ni fel Llywodraeth yw ei bod hi'n wirioneddol hanfodol fod Llywodraeth y DU yn mynd i'r afael â'r hyn sy'n gyfyngiad amlwg, os mynnwch, ar symudedd dysgwyr.

Ni chafwyd unrhyw ymgysylltiad gweinidogol â'r Llywodraethau datganoledig ers mis Gorffennaf 2019. Roeddem yn teimlo, fel Llywodraeth, ar ôl cael cyfleoedd cyn hynny i gyfarfod fel pedair Llywodraeth i drafod y materion hyn, fod honno'n ffordd gynhyrchiol o weithio, er ei fod yn faes a gedwir yn ôl. Nid ydym wedi gweld unrhyw gynnydd—credaf imi ysgrifennu ddiwedd y llynedd—mewn perthynas â'r mater hwn. Rwyf wedi ysgrifennu eto yn awr at Kevin Foster, y Gweinidog mewnfudo, i dynnu sylw at rai o'r materion a godwyd gan yr Aelod heddiw, ond hefyd i geisio adfer y patrwm o gydweithio rhwng y pedair Llywodraeth, fel y gallwn helpu i ddylanwadu ar rai o'r pethau hyn mewn ffordd sy'n atal y materion a nodwyd gan yr Aelod heddiw rhag codi.

15:20
3. Cwestiynau Amserol
3. Topical Questions

Ni dderbyniwyd unrhyw rai o'r cwestiynau amserol heddiw.

No topical questions were accepted today.

4. Datganiadau 90 Eiliad
4. 90-second Statements

Y datganiadau 90 eiliad sydd nesaf, ac mae'r datganiad cyntaf heddiw gan Mike Hedges.

We move, therefore, to the 90-second statements, and the first statement today is from Mike Hedges.

Diolch, Llywydd. I'm going to talk about John Hughes. During the past year in Swansea we have been celebrating 'Calon Lân' with words by Daniel James, better known by his bardic name of Gwyrosydd. While not underestimating the importance of the words of the hymn, we must not forget the importance of the tune. When listening to Radio Wales in early February, I heard someone in America trying to remember a hymn from their childhood. They could not remember the words, but they could remember the tune, and that was instantly recognisable on being hummed as 'Calon Lân'. The tune was created by John Hughes, who was a Welsh composer who is best known for 'Calon Lân', but that's not the only thing he did. He wrote a number of other hymn tunes for cymanfa ganus in the Swansea area. He wrote the tune for 'Calon Lân' because he was asked to by Gwyrosydd, who knew how good a composer of tunes he was. He was from Pembrokeshire originally, and the house where he was born bears a plaque. There is also a memorial plaque in Treboeth. He worked his entire career in the Dyffryn steelworks in Morriston, starting off as an office boy, and ending up as a marketing manager. He travelled internationally with the company and taught himself six languages besides his native Welsh. He is buried at Caersalem chapel in Treboeth, and he has a granddaughter who still lives in Ynystawe. Although his name is not instantly recognisable, his tune is.

Diolch, Lywydd. Rwyf am sôn am John Hughes. Yn ystod y flwyddyn ddiwethaf yn Abertawe, rydym wedi bod yn dathlu 'Calon Lân’, gyda geiriau gan Daniel James, sy'n fwy adnabyddus wrth ei enw barddol, Gwyrosydd. Heb fychanu pwysigrwydd geiriau'r emyn, mae'n rhaid inni beidio ag anghofio pwysigrwydd y dôn. Wrth wrando ar Radio Wales ddechrau mis Chwefror, clywais rywun yn America yn ceisio cofio emyn o’u plentyndod. Nid oeddent yn cofio'r geiriau, ond gallent gofio'r dôn, ac roedd yn hawdd adnabod honno fel 'Calon Lân’ pan gafodd ei hymian. Cafodd y dôn ei chreu gan John Hughes, cyfansoddwr a Chymro sy'n fwyaf adnabyddus am 'Calon Lân', ond nid dyna'r unig beth a wnaeth. Ysgrifennodd nifer o emyn-donau eraill ar gyfer cymanfaoedd canu yn ardal Abertawe. Ysgrifennodd y dôn ar gyfer 'Calon Lân' wedi i Gwyrosydd ofyn iddo, gan fod hwnnw’n gwybod cystal cyfansoddwr tonau ydoedd. Roedd yn hanu o Sir Benfro'n wreiddiol, ac mae plac ar y tŷ lle cafodd ei eni. Mae plac coffa hefyd yn Nhreboeth. Bu’n gweithio drwy gydol ei yrfa yng ngwaith dur Dyffryn yn Nhreforys, gan gychwyn fel bachgen swyddfa, a gorffen fel rheolwr marchnata. Teithiodd yn rhyngwladol gyda'r cwmni, a dysgodd chwe iaith iddo'i hun ar wahân i Gymraeg, ei famiaith. Mae wedi’i gladdu yng nghapel Caersalem yn Nhreboeth, ac mae ganddo wyres sy'n dal i fyw yn Ynysdawe. Er nad yw ei enw'n adnabyddus i bawb, ni ellir dweud hynny am ei dôn.

I was expecting to hear some humming of the tune there, Mike Hedges. You can keep that for another day, maybe. 

Roeddwn yn disgwyl clywed y dôn yn cael ei hymian, Mike Hedges. Gallwch gadw hynny tan ryw dro arall, efallai.

Nesaf, Bethan Sayed.

Next, Bethan Sayed.

I was tempted, but I won't today.

This week we mark Eating Disorders Awareness Week 2021. I've campaigned on this issue for many years, and since I was first elected in 2007 this is an issue I've prioritised. During this time we have made many strides forward, particularly on awareness and broadening the understanding of all issues relating to mental health. Too often we see conditions that require a specialist knowledge misunderstood, with people saying that it's a diet gone wrong, or a lifestyle choice. This has been the case when it comes to eating disorders, and entirely the case for binge eating, which is the theme of this year's eating disorders awareness week.

As this will probably be the last Eating Disorders Awareness Week that I spend as an elected Member, over the past 14 years we have led on this agenda and set in stone that this is an area that we have to prioritise and that we have to make sure is advocated for when I leave the Senedd and when that cross-party group continues. It has been a privilege to work with Beat and the cross-party group, with survivors and with professionals, in making sure we raise this issue at the top of the political agenda. I sincerely hope that the changes the Welsh Government have implemented will be put forward in the next Senedd term and that additional funding is found for this most important service.

Binge eating disorder is the most common, but often the least understood. It is especially difficult for people to find treatment, and helpline advisers at the charity Beat consistently hear that people with binge eating disorder experience significant shame and fear in reaching out for support. People with binge eating disorders regularly feel out of control about how they eat, and they feel distressed afterwards. It's a serious mental health illness and it can affect anyone of any age, gender, ethnicity or background. To finish, I'd like to ask the next Welsh Government to fully implement the recommendations made in the 2018 eating disorders service review, including recommendation 12 concerning the identification, referral and treatment of people with binge eating disorders, as soon as possible.

Cefais fy nhemtio, ond ddim heddiw.

Yr wythnos hon, rydym yn nodi Wythnos Ymwybyddiaeth Anhwylderau Bwyta 2021. Rwyf wedi ymgyrchu ar y mater hwn ers blynyddoedd lawer, ac ers imi gael fy ethol gyntaf yn 2007, mae hwn yn fater rwyf wedi’i flaenoriaethu. Yn yr amser hwn, rydym wedi gwneud cryn dipyn o gynnydd, yn enwedig ar ymwybyddiaeth ac ar ehangu dealltwriaeth o'r holl faterion sy'n gysylltiedig ag iechyd meddwl. Yn rhy aml, rydym yn gweld cyflyrau sy'n gofyn am wybodaeth arbenigol yn cael eu camddeall, gyda phobl yn dweud mai deiet wedi mynd o'i le ydyw, neu ddewis ffordd o fyw. Mae hyn wedi bod yn wir mewn perthynas ag anhwylderau bwyta, ac yn gwbl wir am orfwyta mewn pyliau, sef thema'r wythnos ymwybyddiaeth anhwylderau bwyta eleni.

Gan mai hon, mae'n debyg, fydd yr Wythnos Ymwybyddiaeth Anhwylderau Bwyta olaf i mi ei threulio fel Aelod etholedig, dros y 14 mlynedd diwethaf, rydym wedi arwain ar yr agenda hon ac wedi sicrhau unwaith ac am byth fod hwn yn faes y mae'n rhaid i ni ei flaenoriaethu a sicrhau ei fod yn cael ei hyrwyddo pan fyddaf yn gadael y Senedd a phan fydd y grŵp trawsbleidiol hwnnw'n parhau. Mae wedi bod yn fraint cael gweithio gyda Beat a’r grŵp trawsbleidiol, gyda goroeswyr a chyda gweithwyr proffesiynol, i sicrhau ein bod yn codi’r mater hwn i frig yr agenda wleidyddol. Rwy’n mawr obeithio y bydd y newidiadau y mae Llywodraeth Cymru wedi’u rhoi ar waith yn cael eu cyflwyno yn nhymor y Senedd nesaf ac y darperir cyllid ychwanegol ar gyfer y gwasanaeth hollbwysig hwn.

Anhwylder gorfwyta mewn pyliau yw'r mwyaf cyffredin, ond yn aml, hwnnw y mae pobl yn ei ddeall leiaf. Mae'n arbennig o anodd i bobl gael gafael ar driniaeth, ac mae cynghorwyr y llinell gymorth yn elusen Beat yn clywed yn gyson fod pobl ag anhwylder gorfwyta mewn pyliau yn teimlo cryn dipyn o gywilydd ac ofn wrth ofyn am gymorth. Mae pobl ag anhwylderau gorfwyta mewn pyliau yn aml yn teimlo nad oes ganddynt reolaeth ar sut y maent yn bwyta, ac maent yn teimlo'n ofidus wedyn. Mae'n salwch meddwl difrifol, a gall effeithio ar unrhyw un o unrhyw oedran, rhyw, ethnigrwydd neu gefndir. I gloi, hoffwn ofyn i Lywodraeth nesaf Cymru roi’r argymhellion a wnaed yn yr adolygiad o wasanaethau anhwylderau bwyta yn 2018 ar waith yn llawn, gan gynnwys argymhelliad 12, sy’n ymwneud â nodi, atgyfeirio a thrin pobl ag anhwylderau gorfwyta mewn pyliau, cyn gynted â phosibl.

5. Cynnig i ddirymu Rheoliadau Adnoddau Dŵr (Rheoli Llygredd Amaethyddol) (Cymru) 2021
5. Motion to Annul The Water Resources (Control of Agricultural Pollution) (Wales) Regulations 2021

Yr eitem nesaf, felly, yw'r cynnig i ddirymu Rheoliadau Adnoddau Dŵr (Rheoli Llygredd Amaethyddol) (Cymru) 2021, a dwi'n galw ar Llyr Gruffydd i gyflwyno'r cynnig hynny. Llyr Gruffydd.

The next item is the motion to annul the Water Resources (Control of Agricultural Pollution) (Wales) Regulations 2021, and I call on Llyr Gruffydd to move the motion. Llyr Gruffydd.

Cynnig NDM7576 Llyr Gruffydd

Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 27.2:

Yn cytuno bod Rheoliadau Adnoddau Dŵr (Rheoli Llygredd Amaethyddol) (Cymru) 2021, a osodwyd gerbron y Senedd ar 27 Ionawr 2021, yn cael eu dirymu.

Motion NDM7576 Llyr Gruffydd

To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 27.2:

Agrees that The Water Resources (Control of Agricultural Pollution) (Wales) Regulations 2021, laid before the Senedd on 27 January 2021, be annulled.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Diolch yn fawr iawn, Llywydd. I'd like to start, maybe, by just shattering a few myths. Plaid Cymru is not in favour of accepting the status quo on water quality. We support action and stronger regulations on pollution. So, anyone who wants to characterise this debate in a way that suggests otherwise is intentionally misleading people. We absolutely support the need to tackle water pollution, and we're committed to introducing regulations to do that. The issue here, though, of course, is that these particular regulations put forward by the Government are not the right answer. 

Diolch yn fawr iawn, Lywydd. Hoffwn ddechrau, efallai, drwy chwalu ychydig o fythau. Nid yw Plaid Cymru o blaid derbyn y status quo ar ansawdd dŵr. Rydym yn cefnogi camau gweithredu a rheoliadau cryfach ar lygredd. Felly, mae unrhyw un sydd am ddisgrifio'r ddadl hon mewn ffordd sy'n awgrymu fel arall yn camarwain pobl yn fwriadol. Rydym yn llwyr gefnogi'r angen i fynd i'r afael â llygredd dŵr, ac rydym wedi ymrwymo i gyflwyno rheoliadau i wneud hynny. Y broblem yma, serch hynny wrth gwrs, yw nad y rheoliadau hyn a gyflwynwyd gan y Llywodraeth yw'r ateb cywir.

15:25

Daeth y Dirprwy Lywydd (Ann Jones) i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer (Ann Jones) took the Chair.

These regulations are disproportionate. Natural Resources Wales's advice—of course, the experts' advice—to Welsh Government was to designate 8 per cent of Wales as a nitrate vulnerable zone. The Government has ignored that and gone for 100 per cent coverage. Why is that problematic? Well, it's because you're clobbering everyone, the whole of the industry, with the requirement for farms in all parts of Wales, even those who haven't transgressed, in catchments that maybe haven't experienced pollution incidents, to pay tens of thousands of pounds of money, that they don't have, actually, on infrastructure that, for some, isn't necessary when you look at the evidence.

There will be unintended environmental consequences as well, of course. Using calendar dates rather than weather conditions to dictate when slurry can be spread is an absurd proposition. The Minister herself expressed concern at this approach just a few months ago when I quizzed her on it. And others, such as the prominent environmentalist Tony Juniper, who chairs Natural England—he has said that it just doesn't make sense. It's an irrational proposition that will cause huge spikes in nitrates at particular times of the year, which could then, of course, introduce new pollution issues in areas where there are no problems currently.

According to the Government's own estimates, the upfront capital costs to the farming industry to comply with these regulations will be within a range of £109 million to £360 million. That £360 million is £30 million more than Wales's total average annual common agricultural policy budget over the last six years. Even the Welsh Government's lowest estimate places the cost for Welsh farms at 42 per cent of the total income from Welsh farming in 2019. Many farms are already operating on the breadline, and this is going to just push them over the edge. Losing these farms means, of course, losing some of our food-producing capacity, meaning increased levels of food imports, bringing with it a further environmental cost. One milk processor says that its analysis shows that possibly a third of their dairy farms will cease production. Losing those small and medium-sized family farms will mean a growth in the number of large farming units, leading to more industrial-scale dairy farming. How many times have Members in this Senedd spoken out against that?

It isn't just farmers, of course, who'll struggle to find the capital investment needed to meet these regulations; there are 1,000 council farms in Wales, and local authorities will have to find up to £36 million to pay for the necessary new infrastructure. It was only yesterday that the Government's budget had to find more money for the local authority hardship fund. Are councils really going to be able to find tens of millions of pounds of additional money, when the Government is already having to bail them out to pay for core services? So, we know what's going to happen; more council farms are going to be sold off, further reducing the opportunity for young people and new entrants to start farming.

Designating all of Wales as an NVZ isn't a silver bullet. An NRW monitoring report has shown that only two of 11 designated NVZ sites had seen an improvement in pollution levels. And evidence from other countries is mixed, to say the least. Northern Ireland has been 100 per cent NVZ for a decade, and still, even today, their water quality is worse than ours. So, the question we really should be asking ourselves here is why is the Welsh Government adopting regulations here that aren't actually delivering elsewhere, especially when we know that there are other approaches that are having a positive impact. One such scheme is the blue flag scheme. The Minister knew about it a number of years ago but is now, very belatedly, taking an interest. That programme has been running for five years. It has succeeded in reducing, on average, the nitrates leaving the farms of those involved in the scheme by over 1 tonne per farm, and that far outweighs the NVZ modelling of achieving a 10 per cent reduction of nitrates. Why is the Welsh Government settling for a cut-and-paste approach here with NVZs, instead of building on a made-in-Wales answer, tailored to our own circumstances?

We know that NFU Cymru's lawyers have written to the Welsh Government yesterday, setting out their concerns about the lawfulness of the decision to introduce these regulations. I don't expect the Minister, obviously, to comment on that for legal reasons, but I do believe that it introduces another reason for the Welsh Government to take a step back and revisit its proposals. In the interest of achieving greater consensus and more effective legislation on this important matter, I believe that these regulations should either, for now, be withdrawn by the Government or annulled by the Senedd. If this happens, then I pledge the time and commitment of my party to work with the Government on introducing a more sophisticated and targeted set of regulations before the end of the year. We all want to tackle water pollution. We all want to get to grips with an issue that needs addressing once and for all, and we need to regulate in order to do that. But this particular set of regulations before us today, for the reasons I've outlined, is not the best way to achieve that, and I would urge Members to support my motion. Diolch.

Mae'r rheoliadau hyn yn anghymesur. Cyngor Cyfoeth Naturiol Cymru—cyngor yr arbenigwyr, wrth gwrs—i Lywodraeth Cymru oedd dynodi 8 y cant o Gymru yn barth perygl nitradau. Mae'r Llywodraeth wedi anwybyddu hynny ac wedi mynd am ffigur o 100 y cant. Pam fod hynny'n broblemus? Wel, am eich bod yn cosbi pawb, y diwydiant cyfan, gyda’r gofyniad i ffermydd ym mhob rhan o Gymru, hyd yn oed y rhai nad ydynt wedi torri unrhyw reolau, mewn dalgylchoedd nad ydynt efallai wedi cael unrhyw ddigwyddiadau llygredd, dalu degau o filoedd o bunnoedd, arian nad yw ganddynt mewn gwirionedd, ar seilwaith nad yw, i rai, yn angenrheidiol pan edrychwch ar y dystiolaeth.

Bydd canlyniadau amgylcheddol anfwriadol hefyd wrth gwrs. Mae defnyddio dyddiadau’r calendr yn hytrach nag amodau tywydd i bennu pryd y gellir gwasgaru slyri yn hurt. Mynegodd y Gweinidog ei hun bryder ynghylch y dull hwn ychydig fisoedd yn ôl pan ofynnais iddi amdano. Ac mae eraill, fel yr amgylcheddwr amlwg Tony Juniper, sy'n cadeirio Natural England—mae wedi dweud nad yw hyn yn gwneud unrhyw synnwyr. Mae'n gynnig afresymol a fydd yn achosi cynnydd enfawr mewn nitradau ar adegau penodol o'r flwyddyn, a allai wedyn, wrth gwrs, arwain at broblemau llygredd newydd mewn ardaloedd lle nad oes problemau ar hyn o bryd.

Yn ôl amcangyfrifon y Llywodraeth ei hun, bydd y costau cyfalaf ymlaen llaw i’r diwydiant ffermio allu cydymffurfio â'r rheoliadau hyn rywle rhwng £109 miliwn a £360 miliwn. Mae'r £360 miliwn hwnnw £30 miliwn yn fwy na chyfanswm cyllideb polisi amaethyddol cyffredin blynyddol Cymru dros y chwe blynedd diwethaf. Mae hyd yn oed amcangyfrif isaf Llywodraeth Cymru yn nodi y byddai’r gost i ffermydd Cymru yn 42 y cant o gyfanswm incwm ffermio Cymru yn 2019. Mae llawer o ffermydd eisoes yn gweithredu ar y nesaf peth i ddim, a bydd hyn yn eu gwthio dros y dibyn. Mae colli'r ffermydd hyn yn golygu colli rhywfaint o'n capasiti cynhyrchu bwyd wrth gwrs, sy'n golygu lefelau uwch o fewnforio bwyd, gyda chost amgylcheddol bellach ynghlwm wrth hynny. Dywed un prosesydd llaeth fod eu dadansoddiad yn dangos y bydd traean o’u ffermydd llaeth o bosibl yn rhoi’r gorau i gynhyrchu. Bydd colli'r ffermydd teuluol bach a chanolig hynny’n golygu twf yn nifer yr unedau ffermio mawr, gan arwain at fwy o ffermio llaeth ar raddfa ddiwydiannol. Sawl gwaith y mae'r Aelodau yn y Senedd hon wedi dadlau yn erbyn hynny?

Wrth gwrs, nid ffermwyr yn unig fydd yn ei chael hi'n anodd dod o hyd i'r buddsoddiad cyfalaf sydd ei angen i gydymffurfio â’r rheoliadau hyn; mae 1,000 o ffermydd cyngor yng Nghymru, a bydd yn rhaid i awdurdodau lleol ddod o hyd i hyd at £36 miliwn i dalu am y seilwaith newydd angenrheidiol. Ddoe ddiwethaf, bu’n rhaid i gyllideb y Llywodraeth ddod o hyd i fwy o arian ar gyfer cronfa galedi’r awdurdodau lleol. A yw cynghorau mewn difrif yn mynd i allu dod o hyd i ddegau o filiynau o bunnoedd o arian ychwanegol, pan fo'r Llywodraeth eisoes yn gorfod camu i mewn i dalu am wasanaethau craidd? Felly, gwyddom beth fydd yn digwydd; bydd mwy o ffermydd cyngor yn cael eu gwerthu, gan leihau ymhellach y cyfle i bobl ifanc a newydd-ddyfodiaid ddechrau ffermio.

Nid yw dynodi Cymru gyfan yn barth perygl nitradau yn ateb syml. Mae adroddiad monitro gan CNC wedi dangos mai dau yn unig o 11 o safleoedd parthau perygl nitradau dynodedig sydd wedi dangos gwelliant mewn lefelau llygredd. Ac mae tystiolaeth o wledydd eraill yn gymysg, a dweud y lleiaf. Mae 100 y cant o Ogledd Iwerddon wedi bod yn barth perygl nitradau ers degawd, ond hyd yn oed heddiw, mae ansawdd eu dŵr yn salach na’n dŵr ni. Felly, y cwestiwn y dylem fod yn ei ofyn i'n hunain yma yw pam fod Llywodraeth Cymru yn mabwysiadu rheoliadau yma nad ydynt yn cyflawni canlyniadau yn rhywle arall, yn enwedig pan wyddom fod dulliau eraill yn cael effaith gadarnhaol. Un cynllun o'r fath yw cynllun y faner las. Roedd y Gweinidog yn ymwybodol ohono sawl blwyddyn yn ôl, ond mae bellach, yn hwyr iawn, yn dangos diddordeb. Mae'r rhaglen honno wedi bod ar waith ers pum mlynedd. Mae wedi llwyddo i leihau, ar gyfartaledd, dros 1 dunnell y fferm o'r nitradau sy'n gadael ffermydd y rheini sy'n rhan o'r cynllun, ac mae hynny'n llawer gwell na gwaith modelu‘r parthau perygl nitradau, sy’n nodi y gellid sicrhau gostyngiad o 10 y cant yn lefel y nitradau. Pam y mae Llywodraeth Cymru yn bodloni ar ddull torri a gludo yma mewn perthynas â pharthau perygl nitradau, yn hytrach nag adeiladu ateb a wnaed yng Nghymru, wedi'i deilwra ar gyfer ein hamgylchiadau ein hunain?

Gwyddom fod cyfreithwyr NFU Cymru wedi ysgrifennu at Lywodraeth Cymru ddoe, yn nodi eu pryderon ynghylch cyfreithlondeb y penderfyniad i gyflwyno'r rheoliadau hyn. Yn amlwg, nid wyf yn disgwyl i'r Gweinidog wneud sylwadau ar hynny am resymau cyfreithiol, ond credaf ei fod yn rhoi rheswm arall i Lywodraeth Cymru gymryd cam yn ôl ac ailedrych ar ei chynigion. Er mwyn sicrhau mwy o gonsensws a deddfwriaeth fwy effeithiol ar y mater pwysig hwn, credaf y dylai'r rheoliadau hyn, am y tro, gael eu tynnu'n ôl gan y Llywodraeth neu eu dirymu gan y Senedd. Os bydd hyn yn digwydd, rwy’n addo amser ac ymrwymiad fy mhlaid i weithio gyda’r Llywodraeth ar gyflwyno set fwy soffistigedig o reoliadau wedi’u targedu cyn diwedd y flwyddyn. Mae pob un ohonom eisiau mynd i'r afael â llygredd dŵr. Mae pob un ohonom eisiau mynd i’r afael â phroblem y mae angen mynd i’r afael â hi unwaith ac am byth, ac mae angen inni reoleiddio er mwyn gwneud hynny. Ond nid y set benodol hon o reoliadau sydd ger ein bron heddiw, am y rhesymau rwyf wedi'u hamlinellu, yw'r ffordd orau o gyflawni hynny, ac rwy'n annog yr Aelodau i gefnogi fy nghynnig. Diolch.

15:30

Thank you. I call Mick Antoniw, as Chair of the Legislation, Justice and Constitution Committee. Mick Antoniw.

Diolch. Galwaf ar Mick Antoniw, fel Cadeirydd y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad. Mick Antoniw.

Thank you, Dirprwy Lywydd. We considered these regulations at our meeting on 22 February 2021, and in doing so we noted that the motion being debated today had already been tabled. Our report contained only one merits point, which I will briefly outline for Members.

Regulation 30 of the regulations enables the Natural Resources Body for Wales to serve a notice requiring a person to carry out works or take precautions or other steps, as specified in the notice. Appeals against regulation 30 notices can be made to the Welsh Ministers. Where such an appeal is made, regulation 31(6) provides that the period for compliance is subject to any direction made by the Welsh Ministers, and such a direction can include an extension to that period.

We consider this to be important because, where the Welsh Ministers determine that works, precautions or other steps are required, there appear to be circumstances where appellants are obligated to undertake such action on the same day as the result of their appeal is known. This may mean that appellants are unable to comply in time with the determination. If our assessment is correct, then the power for the Welsh Ministers to extend the period for compliance is important to reduce the risk of this occurring.

We asked the Welsh Government to respond to our assessment. The Government has confirmed that, when deciding whether or not to exercise their discretion-making power, the Welsh Ministers will be subject to their public law duty to act reasonably. The Government’s response to our report also states that the mechanism provides appellants with a sufficient safeguard from having to undertake works or take action within an inadequate time frame once the result of their appeal is known. Diolch, Dirprwy Lywydd.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Gwnaethom ystyried y rheoliadau hyn yn ein cyfarfod ar 22 Chwefror 2021, ac wrth wneud hynny nodwyd bod y cynnig a drafodir heddiw eisoes wedi'i gyflwyno. Un pwynt teilyngdod a gynhwyswyd yn ein hadroddiad, ac fe amlinellaf hwnnw'n fyr ar gyfer yr Aelodau.

Mae rheoliad 30 o'r rheoliadau yn galluogi Corff Adnoddau Naturiol Cymru i gyflwyno hysbysiad sy'n ei gwneud yn ofynnol i berson wneud gwaith neu gymryd rhagofalon neu gamau eraill, fel a bennir yn yr hysbysiad. Gellir apelio i Weinidogion Cymru yn erbyn hysbysiadau rheoliad 30. Pan wneir apêl o'r fath, mae rheoliad 31(6) yn datgan bod y cyfnod cydymffurfio yn ddarostyngedig i unrhyw gyfarwyddyd a wneir gan Weinidogion Cymru, a gall cyfarwyddyd o'r fath gynnwys estyniad i'r cyfnod hwnnw.

Credwn fod hyn yn bwysig oherwydd, pan fo Gweinidogion Cymru yn penderfynu bod angen gwaith, rhagofalon neu gamau eraill, mae'n ymddangos bod amgylchiadau lle mae'n ofynnol i apelyddion gymryd camau o'r fath ar yr un diwrnod ag y daw canlyniad eu hapêl yn hysbys. Gall hyn olygu nad yw apelwyr yn gallu cydymffurfio â'r penderfyniad mewn pryd. Os yw ein hasesiad yn gywir, mae'r pŵer i Weinidogion Cymru ymestyn y cyfnod cydymffurfio yn bwysig er mwyn lleihau'r risg y bydd hyn yn digwydd.

Gofynasom i Lywodraeth Cymru ymateb i'n hasesiad. Mae'r Llywodraeth wedi cadarnhau, wrth benderfynu a ddylent arfer eu pŵer i arfer disgresiwn ai peidio, y bydd Gweinidogion Cymru yn ddarostyngedig i'w dyletswydd cyfraith gyhoeddus i weithredu'n rhesymol. Mae ymateb y Llywodraeth i'n hadroddiad hefyd yn nodi bod y mecanwaith yn darparu amddiffyniad digonol i apelyddion rhag gorfod gwneud gwaith neu weithredu o fewn amserlen annigonol pan ddaw canlyniad eu hapêl yn hysbys. Diolch, Ddirprwy Lywydd.

I thank my colleague, Llyr Gruffydd, for bringing forward this motion to annul the Water Resources (Control of Agricultural Pollution) (Wales) Regulations 2021. And this, of course, follows on the Welsh Conservative debate from last week, where, it's fair to say, the vote was very close indeed. Now, Minister, I've asked you, we've debated, we've discussed, both in the Chamber and in committee. We've asked you to do exactly what Llyr Gruffydd has said—either to annul, or certainly come to some other conclusions, and please do not penalise our farmers in this way.

Now, as you stated to me in the Climate Change, Environment and Rural Affairs Committee last month, what you have to understand is many, many farmers don't pollute. So, how then do you think that those many, many farmers now feel, knowing that you are: one, punishing them with regulations that are not proportionate; two, offering as little as 3.6 per cent of the funding needed to cover the upfront capital costs; three, pushing them towards a situation in which they could be guilty of an offence and liable on summary conviction, or on conviction, on indictment to a fine? Why have you chosen not to respond to recommendations by the Wales Land Management Forum sub-group on agricultural pollution, including 4.4, which specifically calls for exploring the most effective means to deliver nutrient management, planning at scale and pace, and 4.11, which calls for a review into funding?

Implementing the 30-year-old European Union nitrates directive, despite Brexit, is unnecessary and totally out of order. Evidence from Natural Resources Wales shows that the area of land should be 8 per cent, not 100 per cent. The WLMF sub-group promised to work on identifying existing products that may assist with pollution reduction, such as weed wipers, precision feed management, scrubbers, smart rinsing systems, absorption systems, slurry separators in field troughs, riparian fencing, and reed beds—all reasonable measures that could be taken instead. You could be backing the blue flag farmer-led partnership approach, and responding to the draft water framework and water standard, shared with you in March 2020.

According to the explanatory memorandum, there is potential for a negative impact on mental well-being for our farmers. They are facing desperation for the long-term viability of their businesses, their family homes, and our food supply. Mental health concerns in the sector are rocketing, so why are you introducing the regulations despite the mental health warning in your own explanatory memorandum? Glanbia Cheese has highlighted serious concerns about the impact of the regulations on the security of milk supply in Wales. NFU Cymru's lawyers have written setting out their concerns about the lawfulness of this decision. We should all today, Members, be voting for annulment, as the regulations are set to damage our Welsh farms and the well-being of communities. I cannot be the only Senedd Member to have received hundreds and hundreds of desperate e-mails from our farming community. I would ask on this occasion to listen to them, all of your constituents, listen to them. Minister, I say to you, as I said last week: it takes a big person to say, 'Do you know what? I got this wrong.' Indeed, you have got it wrong—

Diolch i fy nghyd-Aelod, Llyr Gruffydd, am gyflwyno'r cynnig hwn i ddirymu Rheoliadau Adnoddau Dŵr (Rheoli Llygredd Amaethyddol) (Cymru) 2021. Ac mae hyn, wrth gwrs, yn dilyn dadl y Ceidwadwyr Cymreig yr wythnos diwethaf, ac mae'n deg dweud bod y bleidlais yn y ddadl honno'n agos iawn wir. Nawr, Weinidog, rwyf wedi gofyn i chi, rydym wedi dadlau, rydym wedi trafod, yn y Siambr ac yn y pwyllgor. Rydym wedi gofyn i chi wneud yn union yr hyn y mae Llyr Gruffydd wedi'i ddweud—naill ai dirymu, neu i ddod i gasgliadau eraill yn sicr, a pheidio â chosbi ein ffermwyr fel hyn.

Nawr, fel y dywedoch chi wrthyf yn y Pwyllgor Newid Hinsawdd, Amgylchedd a Materion Gwledig fis diwethaf, yr hyn y mae'n rhaid ichi ei ddeall yw bod llawer iawn o ffermwyr nad ydynt yn llygru. Felly, sut rydych yn credu y mae'r nifer fawr o ffermwyr hynny bellach yn teimlo, gan wybod eich bod: un, yn eu cosbi gyda rheoliadau nad ydynt yn gymesur; dau, yn cynnig cyn lleied â 3.6 y cant o'r arian sydd ei angen i dalu'r costau cyfalaf ymlaen llaw; tri, yn eu gwthio i sefyllfa lle gallent fod yn euog o drosedd ac yn agored ar euogfarn ddiannod, neu ar gollfarn, ar dditiad i ddirwy? Pam eich bod wedi dewis peidio ag ymateb i argymhellion is-grŵp Fforwm Rheoli Tir Cymru ar lygredd amaethyddol, gan gynnwys 4.4, sy'n galw'n benodol am archwilio'r dulliau mwyaf effeithiol o reoli maethynnau, cynllunio ar raddfa fawr a chyflymder, a 4.11, sy'n galw am adolygiad o gyllid?

Mae gweithredu cyfarwyddeb nitradau 30 mlwydd oed yr Undeb Ewropeaidd, er gwaethaf Brexit, yn ddiangen ac yn gwbl annerbyniol. Dengys tystiolaeth gan Cyfoeth Naturiol Cymru y dylai arwynebedd y tir fod yn 8 y cant, nid 100 y cant. Addawodd is-grŵp Fforwm Rheoli Tir Cymru weithio ar nodi cynhyrchion sy'n bodoli eisoes a allai helpu i leihau llygredd, megis weed wipers, rheoli porthiant manwl, sgwrwyr, systemau rinsio clyfar, systemau amsugno, gwahanyddion slyri mewn cafnau caeau, ffensys glannau afon a gwelyau cyrs—pob mesur rhesymol y gellid ei gymryd yn lle hynny. Gallech fod yn cefnogi dull y faner las, sef dull partneriaeth o dan arweiniad ffermwyr, ac ymateb i'r fframwaith dŵr drafft a'r safon dŵr, a rannwyd gyda chi ym mis Mawrth 2020.

Yn ôl y memorandwm esboniadol, mae potensial am effaith negyddol ar les meddyliol ein ffermwyr. Maent yn wynebu anobaith ynghylch hyfywedd hirdymor eu busnesau, eu cartrefi teuluol, a'n cyflenwad bwyd. Mae pryderon iechyd meddwl yn y sector yn cynyddu'n gyflym, felly pam rydych yn cyflwyno'r rheoliadau er gwaethaf y rhybudd iechyd meddwl yn eich memorandwm esboniadol eich hun? Mae Caws Glanbia wedi tynnu sylw at bryderon difrifol am effaith y rheoliadau ar ddiogelwch y cyflenwad llaeth yng Nghymru. Mae cyfreithwyr Undeb Cenedlaethol Amaethwyr Cymru wedi nodi eu pryderon ynghylch cyfreithlondeb y penderfyniad hwn. Dylai pawb ohonom bleidleisio o blaid dirymu heddiw, Aelodau, gan fod y rheoliadau'n debygol o niweidio ffermydd Cymru a llesiant cymunedau. Does bosibl mai fi yw'r unig Aelod o'r Senedd sydd wedi cael cannoedd a channoedd o negeseuon e-bost gofidus oddi wrth ein cymuned ffermio. Hoffwn ofyn ichi wrando arnynt hwy y tro hwn, pob un o'ch etholwyr, gwrandewch arnynt. Weinidog, rwy'n dweud wrthych, fel y dywedais yr wythnos diwethaf: mae'n cymryd person mawr i ddweud, 'Wyddoch chi beth? Roeddwn i'n anghywir ynglŷn â hyn.' Yn wir, rydych chi yn anghywir—

15:35

Okay. You have got it wrong. Reverse this decision today. Diolch. 

Iawn. Rydych chi'n anghywir. Gwrth-drowch y penderfyniad hwn heddiw. Diolch.

I and my group shall be supporting the Plaid motion. In my five years as a Member of the Senedd, I have never had so many e-mails on any subject. Not only were the correspondents against these measures, they were desperate to have them annulled, because they literally feared for their livelihoods should they become law. 

Much of my contribution to this debate will duplicate the facts, figures and arguments I put forward in last week's Conservative debate, but I make no apologies for that because all of them withstand being reiterated. Again, the whole of the Welsh farming industry, unions, organisations, and farmers themselves, believe these regulations, implementing a blanket set of slurry regulations for the whole of the Welsh farming industry, are totally disproportionate, both in cost and implementation, to the problem. This is especially true given that the voluntary code now in place has seen a 24 per cent reduction in pollution incidences over the last few years. These proposals are scant reward for the huge effort put in by the entire farming industry. One pollution incident may be one too many, but attempting to halt the pollution by harming the farming industry as a whole is not the solution. It is a simple fact that many farmers will go out of existence because they will be unable to afford the cost of implementation.

This is particularly true for our already struggling upland farms. I am in receipt of a letter from Dylan Jones, milk procurement officer for Glanbia Cheese, the biggest mozzarella cheese producer in Europe, based at Llangefni. They use 300 million litres of milk a year, almost all from Welsh farmers. He states that he feels that these regulations will put many of his suppliers out of business, meaning they will have to source their milk elsewhere. The figure set aside—£22 million for the whole of Wales—is totally inadequate for the scale of investment needed, given the Government's own figures put upfront, full capital costs at £360 million. The farming industry is in the middle of a huge upheaval, with Brexit and the disruption caused by COVID. How does the Government expect farmers to cope with this massive extra expense?

Cost benefits over the next 20 years are estimated at £300 million, against an investment of £800 million. How can this be justified when only 113 of 953 catchment areas are failing? Surely, a far more cost-effective way would be to target these areas. Should these draconian measures go forward, we shall see many of our already impoverished farmers fail. The Minister says she's engaged with the farming industry, but the industry says almost all of their input has been ignored. I repeat again: British farmers are the most hard-working, innovative farmers in Europe, whose husbandry standards are second to none. Brexit creates a huge opportunity for our farmers to fill the gap in the food chain. I am sure they will, as always, rise to the challenge. It means we will be eating better produced and more wholesome foods. The Welsh Government should be doing everything to help the industry, not creating obstacles to their survival. I urge the Labour Members to show personal moral courage, not a slavish adherence to Government policy, and vote in support of this motion. It is bad legislation. You should back the farming industry, and not indulge in party politics. The stakes for the farming industry are far too high. And, in particular, I urge Kirsty Williams and Dafydd Elis-Thomas to vote against these draconian proposals. Thank you. 

Byddaf fi a fy ngrŵp yn cefnogi cynnig Plaid Cymru. Yn ystod fy mhum mlynedd fel Aelod o'r Senedd, nid wyf erioed wedi cael cynifer o negeseuon e-bost ar unrhyw bwnc. Nid yn unig fod y gohebwyr yn erbyn y mesurau hyn, roeddent yn daer iawn am eu dirymu, oherwydd roeddent yn poeni beth fyddai'n digwydd i'w bywoliaeth pe baent yn dod yn gyfraith.

Bydd llawer o fy nghyfraniad i'r ddadl hon yn dyblygu'r ffeithiau, y ffigurau a'r dadleuon a gyflwynwyd gennyf yn nadl y Ceidwadwyr yr wythnos diwethaf, ond nid wyf yn ymddiheuro am hynny oherwydd mae pob un ohonynt yn haeddu cael eu hailadrodd. Unwaith eto, mae'r diwydiant ffermio cyfan yng Nghymru, undebau, sefydliadau a ffermwyr eu hunain, yn credu bod y rheoliadau hyn, sy'n gweithredu set gyffredinol o reoliadau slyri ar gyfer diwydiant ffermio Cymru yn ei gyfanrwydd, yn gwbl anghymesur â'r broblem o ran cost a gweithrediad. Mae hyn yn arbennig o wir o gofio bod y cod gwirfoddol sydd bellach ar waith wedi arwain at ostyngiad o 24 y cant yn nifer yr achosion o lygredd dros y blynyddoedd diwethaf. Nid yw'r cynigion hyn yn fawr o wobr am yr ymdrech enfawr a wnaed gan bawb yn y diwydiant ffermio. Efallai fod un digwyddiad llygredd yn un digwyddiad yn ormod, ond nid ceisio atal y llygredd drwy niweidio'r diwydiant ffermio yn ei gyfanrwydd yw'r ateb. Mae'n ffaith syml y bydd llawer o ffermwyr yn gorfod rhoi'r gorau iddi oherwydd na fyddant yn gallu fforddio'r gost o weithredu.

Mae hyn yn arbennig o wir am ein ffermydd mynydd sydd eisoes mewn trafferthion. Rwy'n disgwyl llythyr gan Dylan Jones, swyddog caffael llaeth ar gyfer Caws Glanbia, y cynhyrchydd caws mozzarella mwyaf yn Ewrop, sydd wedi'i leoli yn Llangefni. Maent yn defnyddio 300 miliwn litr o laeth y flwyddyn, a daw'r cyfan, bron, gan ffermwyr Cymru. Dywed ei fod yn teimlo y bydd y rheoliadau hyn yn arwain at fethiant llawer o'i gyflenwyr, sy'n golygu y bydd yn rhaid iddynt ddod o hyd i'w llaeth o fannau eraill. Mae'r ffigur a neilltuwyd—£22 miliwn ar gyfer Cymru gyfan—yn gwbl annigonol ar gyfer maint y buddsoddiad sydd ei angen, o gofio bod ffigurau a nodwyd gan y Llywodraeth ei hun yn nodi costau cyfalaf llawn ymlaen llaw o £360 miliwn. Mae'r diwydiant ffermio ynghanol newid enfawr, gyda Brexit a'r aflonyddwch a achosir gan COVID. Sut y mae'r Llywodraeth yn disgwyl i ffermwyr ymdopi â'r gost ychwanegol enfawr hon?

Amcangyfrifir mai £300 miliwn yw'r ffigur cost a budd dros yr 20 mlynedd nesaf, yn erbyn buddsoddiad o £800 miliwn. Sut y gellir cyfiawnhau hyn pan nad oes ond 113 o 953 dalgylch yn methu? Does bosibl na fyddai targedu'r ardaloedd hyn yn llawer mwy costeffeithiol. Os bydd y mesurau llym hyn yn mynd rhagddynt, byddwn yn gweld llawer o'n ffermwyr sydd eisoes yn dlawd yn methu. Dywed y Gweinidog ei bod wedi ymgysylltu â'r diwydiant ffermio, ond mae'r diwydiant yn dweud bod bron bopeth a ddywedant wedi cael ei anwybyddu. Rwy'n ailadrodd eto: ffermwyr Prydain yw'r ffermwyr mwyaf gweithgar ac arloesol yn Ewrop, ac mae eu safonau hwsmonaeth yn well nag yn unman arall. Mae Brexit yn creu cyfle enfawr i'n ffermwyr lenwi'r bwlch yn y gadwyn fwyd. Rwy'n siŵr y byddant yn ymateb i'r her, fel bob amser. Mae'n golygu y byddwn yn bwyta bwydydd mwy iachus sydd wedi'u cynhyrchu'n well. Dylai Llywodraeth Cymru fod yn gwneud popeth i helpu'r diwydiant, yn hytrach na chreu rhwystrau i'w hatal rhag goroesi. Rwy'n annog yr Aelodau Llafur i ddangos dewrder moesol personol, nid ymlyniad gwasaidd at bolisi'r Llywodraeth, a phleidleisio o blaid y cynnig hwn. Mae'n ddeddfwriaeth wael. Dylech gefnogi'r diwydiant ffermio, a pheidio ag ymroi i wleidyddiaeth plaid. Mae'r cyfan yn y fantol i'r diwydiant ffermio. Ac yn arbennig, rwy'n annog Kirsty Williams a Dafydd Elis-Thomas i bleidleisio yn erbyn y cynigion llym hyn. Diolch. 

I'm not going to engage in any party politics on this, but what I am going to do is express some of the thought that I've given this matter, and some of the views that have been expressed to me by constituents as well. But, first of all, I want to thank the National Farmers Union and the Farmers' Union of Wales for meeting with me last week. We had an hour-long meeting, and we've been in dialogue last year about this issue, and it's undoubtedly the case that there is very real concern in the farming community about these regulations, particularly with regard to the need to keep a nutrient management plan, the limitations on spreading, which will require storage facilities that some farms are concerned—particularly small farms who cannot absorb the cost—about the facilities that they will need in order to store slurry. Now, I've raised this, as a result of those conversations with Welsh Government, and I've had a response, which I'd like the Minister to elaborate on in her answer to this debate. 

First of all, she said—sorry, the Welsh Government response said—that the requirements in the regulations are basic and do not require soil testing, which you have to do in Scotland, and are compatible with nutrient management software routinely used by the industry. Standard values for nutrient content of manures are provided and there are step-by-step tools available. Much more sophisticated forms of nutrient management may be something that the sustainable farming scheme can provide. There's no need to employ consultants, particularly on small farms, because the Farming Connect Advisory Service can provide expert independent and bespoke advice, for which there is also, through Farming Connect,